XIII 1 Bindweefsel als een organiserend systeem...................................... 1 1.1 Van scheiden en verbinden............................................................ 2 1.2 Verbinden en scheiden met bindweefsel.............................................. 6 1.2.1 Verbinden............................................................................. 7 1.2.2 Scheiden.............................................................................. 8 1.2.3 Vooruitblik............................................................................. 9 2 Bouwen met bindweefsel.......................................................... 11 2.1 Componenten van bindweefsel....................................................... 12 2.1.1 Embryonale ontwikkeling............................................................... 13 2.2 De bindweefselvormende cel: de fibroblast........................................... 14 2.2.1 Groei- en herstelprocessen.............................................................. 16 2.2.2 Celskelet............................................................................... 17 2.2.3 Celbeweging........................................................................... 19 2.2.4 Lokale prikkels voor aanmaak van bindweefsel........................................... 21 2.3 Synthese van bindweefselmoleculen.................................................. 23 2.3.1 Aanmaak van collagene vezels.......................................................... 23 2.3.2 Elastine, de vervormbare bindweefselvezel.............................................. 30 2.3.3 Proteoglycanen........................................................................ 31 2.3.4 Glycoproteïnen........................................................................ 35 2.3.5 De basale lamina....................................................................... 36 2.4 Water................................................................................. 37 2.4.1 Oedeem............................................................................... 39 2.5 Diabetes mellitus en bindweefselveranderingen...................................... 42 2.6 Belasting en belastbaarheid........................................................... 43 2.6.1 Zenuwstelsel........................................................................... 44 2.7 Cortisol, corticosteroïden en hun invloed op bindweefsel............................. 46 2.8 Metaforen als hulpmiddel bij patiëntvoorlichting..................................... 47 2.8.1 De emmermetafoor.................................................................... 48 2.8.2 De gazonmetafoor..................................................................... 49 3 Een collageen continuüm.......................................................... 51 3.1 Visie op de fascia...................................................................... 52 3.2 Verschillende soorten fascie........................................................... 53 3.3 Verbinden: tensegrity, fascia en myofascia............................................ 55 3.3.1 Het lichaam als tensegrity-model........................................................ 56 3.3.2 Fascies en septa........................................................................ 57 3.3.3 Dynamentmodel....................................................................... 58 3.3.4 Krachtoverdracht in de fascia bij bewegen............................................... 59 3.3.5 Propriocepsis in fascia.................................................................. 66 3.3.6 Lokale vormstabiliteit en steun.......................................................... 67 3.4 Structuren scheiden met glijlagen van bindweefsel................................... 67 3.4.1 Verklevingen........................................................................... 71 3.4.2 Logesyndroom......................................................................... 72 3.5 Overwegingen voor de praktijk....................................................... 72
XIV 4 Bindweefselbeschadiging en herstel............................................. 75 4.1 Complex proces....................................................................... 76 4.2 Ontstekingsfase....................................................................... 77 4.2.1 Bloedstolling........................................................................... 78 4.2.2 Pijn en zwelling........................................................................ 79 4.2.3 Invasie van cellen...................................................................... 81 4.3 Proliferatie, productie en littekenvorming............................................ 83 4.3.1 Proliferatiefase........................................................................ 86 4.3.2 Wondcontractie........................................................................ 87 4.3.3 Productiefase......................................................................... 89 4.4 Organisatiefase....................................................................... 91 4.4.1 Beïnvloedende factoren tijdens de hersteltijd........................................... 92 4.5 Fibrosering........................................................................... 93 4.5.1 Contractuur van Dupuytren............................................................ 95 4.5.2 Frozen shoulder....................................................................... 95 4.5.3 Scleroderma.......................................................................... 96 4.6 Behandelen van contracturen........................................................ 96 4.6.1 Beïnvloeden van adhesies en contracturen............................................. 96 5 Botweefsel........................................................................... 99 5.1 Structuur van bot.................................................................... 100 5.2 Botvormende cellen.................................................................. 102 5.2.1 Osteoblasten en osteocyten........................................................... 103 5.2.2 Osteoclasten.......................................................................... 104 5.3 Lokale stimulus voor botvorming.................................................... 105 5.4 Botaanleg en botontwikkeling....................................................... 106 5.5 Osteonen als secundaire botaanpassingen........................................... 109 5.6 Osteoporose.......................................................................... 112 5.6.1 Veroudering........................................................................... 112 5.6.2 Immobilisatie.......................................................................... 113 5.6.3 Overige risicofactoren.................................................................. 115 5.6.4 Preventieve maatregelen.............................................................. 116 5.7 Botbreuk en botreparatie............................................................ 116 5.7.1 Ontstekingsfase........................................................................ 117 5.7.2 Proliferatiefase en callusvorming....................................................... 118 5.7.3 Remodelleringsfase................................................................... 119 5.8 Invloed van hormonen op de skeletgroei............................................. 120 5.8.1 Groeihormoon......................................................................... 121 5.8.2 Schildklierhormoon................................................................... 122 5.8.3 Geslachtshormonen................................................................... 124 5.8.4 Anabole steroïden..................................................................... 124 5.9 Calciumregulatie..................................................................... 125 5.9.1 Vitamine D............................................................................ 126 5.9.2 Parathormoon........................................................................ 128 5.9.3 Calcitonine............................................................................ 129
XV 6 Kraakbeen van gewrichten........................................................ 131 6.1 Kraakbeentypen..................................................................... 132 6.1.1 Hyalien kraakbeen.................................................................... 132 6.1.2 Vezelig kraakbeen..................................................................... 134 6.1.3 Elastisch kraakbeen................................................................... 134 6.2 Gewrichtskraakbeen................................................................. 134 6.2.1 Structuur en functie van gewrichtskraakbeen........................................... 135 6.2.2 Chondrocyten......................................................................... 137 6.2.3 Collageen in kraakbeen................................................................ 138 6.2.4 Proteoglycanen in kraakbeen.......................................................... 140 6.2.5 Kraakbeen bij belasting en beweging.................................................. 140 6.3 Gewrichtssmering en bewegen....................................................... 143 6.3.1 Oppervlak van gewrichtskraakbeen.................................................... 143 6.3.2 Synovia, de smerende gewrichtsvloeistof............................................... 144 6.3.3 Smering in synoviale gewrichten....................................................... 145 6.3.4 Reumatoïde artritis en gewrichtsbewegingen........................................... 148 6.4 Vezelig kraakbeen en trekvast collageen in menisci en disci.......................... 150 6.4.1 Menisci............................................................................... 150 6.4.2 Disci.................................................................................. 154 6.5 Artrose, kraakbeenbeschadiging en herstel.......................................... 160 6.5.1 Beginnende artrose................................................................... 162 6.5.2 Modellen voor het ontstaan van artrose................................................ 162 6.5.3 Bewegingstherapie en artrose......................................................... 167 6.6 Orthopedie en kraakbeenreparatie................................................... 168 6.6.1 Kweken van chondrocyten............................................................. 168 6.6.2 Huidig onderzoek..................................................................... 169 7 Bindweefsel rond gewrichten.................................................... 173 7.1 Gewrichten en beweging............................................................. 174 7.1.1 Ligamenten........................................................................... 175 7.2 Bouw en functie van gewrichtsbindweefsel.......................................... 178 7.3 Innervatie van gewrichtsbindweefsel................................................ 181 7.4 Gewrichtsbeschadiging en hydrops.................................................. 184 7.5 Immobilisatie van gewrichten........................................................ 186 8 Bindweefsel van de spieren....................................................... 193 8.1 Bouw en functie van spierweefsel.................................................... 194 8.1.1 Skeletspiervezels...................................................................... 194 8.1.2 Spierbindweefsel...................................................................... 195 8.1.3 Myofasciale krachtoverdracht.......................................................... 199 8.2 Bijdrage bindweefsel aan spiercontractie............................................ 203 8.2.1 Contractiele component van de spiercontractie......................................... 203 8.2.2 De passieve component van de spiercontractie......................................... 204 8.2.3 Gebruik van elasticiteit bij bewegen.................................................... 207 8.3 De spierpees......................................................................... 210 8.3.1 Structuur van pezen................................................................... 210
XVI 8.3.2 Aanhechting van pezen aan spierbuik en skelet......................................... 214 8.3.3 Peesbelasting......................................................................... 216 8.3.4 Golgi-peessensoren als waarnemers van spierkracht.................................... 217 8.3.5 Peesbeschadiging en herstel........................................................... 218 8.4 Gevolgen van immobilisatie voor spierbindweefsel.................................. 219 8.4.1 Therapeutische stimulus............................................................... 222 8.5 Het rekken van spieren: stretchen.................................................... 223 8.5.1 Stretchen bij topsporters.............................................................. 224 8.5.2 Rekken en ontspanning............................................................... 226 8.6 Spierpijn............................................................................. 226 8.6.1 Beïnvloeden van spierpijn na een prestatie............................................. 229 9 Bindweefsel in het zenuwstelsel................................................. 231 9.1 Zenuwfunctie en bindweefsel........................................................ 232 9.1.1 Epineurium, perineurium en endoneurium............................................. 232 9.1.2 Centrale hersenen..................................................................... 235 9.1.3 Verbindingen......................................................................... 236 9.2 Inwerking van mechanische krachten op een zenuw................................. 238 9.3 Regeneratie van perifere zenuwen................................................... 241 9.3.1 Axonotmesis.......................................................................... 241 9.3.2 Neurotmesis.......................................................................... 243 9.3.3 Motoriek en sensibiliteit na re-innervatie............................................... 244 10 De huid............................................................................. 247 10.1 Functies van de huid................................................................. 249 10.1.1 Communicatie........................................................................ 249 10.1.2 Sensibiliteit........................................................................... 249 10.1.3 Barrière............................................................................... 250 10.1.4 Temperatuurregeling.................................................................. 250 10.1.5 Producent............................................................................ 250 10.2 Bouw en functie van de epidermis.................................................... 250 10.2.1 Keratinocyten......................................................................... 252 10.2.2 Melanocyten.......................................................................... 254 10.2.3 Cellen van Langerhans................................................................. 256 10.2.4 Nagels................................................................................ 256 10.3 Bouw en functie van de dermis....................................................... 257 10.3.1 Gespecialiseerde epidermale structuren in de dermis................................... 258 10.3.2 Vascularisatie van de dermis........................................................... 263 10.3.3 Innervatie van de dermis.............................................................. 264 10.3.4 Triple respons van Lewis............................................................... 266 10.4 Bouw en functie van de hypodermis.................................................. 268 10.4.1 Vetweefsel in de hypodermis........................................................... 268 10.4.2 Obesitas.............................................................................. 270 10.5 Bindweefselzones.................................................................... 271 10.6 Decubitus............................................................................ 273 10.6.1 Risicofactoren voor decubitus.......................................................... 274 10.6.2 Indeling.............................................................................. 275 10.6.3 Behandeling.......................................................................... 276
XVII 10.7 Wondgenezing van de huid.......................................................... 276 10.7.1 Wondsluiting en herstel epidermis..................................................... 277 10.7.2 Brandwonden en littekencontracturen................................................. 280 10.8 Complex regionaal pijnsyndroom.................................................... 282 10.8.1 Ontstekingscomponent............................................................... 283 10.8.2 Neurale betrokkenheid................................................................ 283 10.8.3 Behandeling.......................................................................... 284 11 Van weefsels naar herstellende personen....................................... 287 11.1 Patiënt 1: verkoopster met een pijnlijke enkel........................................ 289 11.2 Patiënt 2: sportieve fietser met een tibiaplateaufractuur rechts....................... 292 11.3 Patiënt 3: scooterrijder met een oefenstabiele tibiafractuur links..................... 295 11.4 Patiënt 4: collumfractuur van de heup na een misstap................................ 297 11.5 Patiënt 5: volleybalster met een achillespeestendinose............................... 301 11.6 Patiënt 6: student met letsel aan de flexorpezen van de rechterhand................. 304 11.7 Patiënt 7: dame met osteoporose in een belastende thuissituatie..................... 307 Bijlagen........................................................................... 311 Bronnen bij figuren................................................................ 313 Literatuur........................................................................... 319 Register............................................................................. 331