Hoe betaalbaar is breedband? WebWereld breedbandonderzoek februari 2004
Steeds sneller Internetters willen niet betalen voor content. U wel. Dat is mooi. En verstandig. Want voor u ligt het uitgebreide onderzoek dat WebWereld heeft gedaan naar de huidige stand van zaken in de Nederlandse breedbandmarkt voor consumenten. Enkele maanden geleden deden we dat ook al en hiervoor bleek zeer veel belangstelling te bestaan. We kregen veel complimenten, maar ook wat kritiek. Die hebben we ons aangetrokken. Het nieuwe overzicht is veel uitgebreider geworden. Zo is er de nodige achtergrondinformatie toegevoegd en zijn er aanzienlijk meer abonnementen vergeleken. Ook is nu gekeken naar kabelinternet. Breedbandmogelijkheden als fiber-to-the-home, umts of satelliet zijn overigens buiten beschouwing gelaten, omdat deze vergeleken bij kabel en adsl een marginale rol spelen. Volledig is het overzicht uiteraard niet, maar met de pakketten van twintig breedbandproviders kom je een aardig eind op weg. Sinds het vorige onderzoek in september vorig jaar is er het nodige veranderd. De consument krijgt steeds meer waar voor zijn geld. Providers buitelen over elkaar heen met hogere snelheden bij gelijkblijvende prijzen. Voorlopig als laatste in de rij was het kabelaar UPC dat zijn breedbanddienst Chello flink opvoerde. Bestaande klanten moeten hier evenwel nog even op wachten. Klanten van KPN wisten eerder al te profiteren. Sinds het laatste onderzoek heeft KPN een belangrijke inhaalslag gemaakt ten opzichte van concurrent BBned. Voor de details verwijzen we u naar de tabellen verderop in dit pdf je. Laurens Verhagen Chef Redactie WebWereld COLOFON Redactie Laurens Verhagen (Chef Redactie) Edwin Feldmann Maarten Reijnders Wilbert de Vries Medewerkers Nils Adriaans Frank de Graaf Bram Waagmeester Huib Zegers Vormgeving Alain Cohen Illustraties Lara Bakema Grafieken Ilona Moerland Content & Technology Manager Nick van Leeuwen De breedbandwereld als markt en strijd Kabel en adsl worden doorgaans over één kam geschoren. Maar waarin verschillen de technieken? En wat zijn de voor- en nadelen in het gebruik? Kabel is in principe beter dan adsl. Verder: hoe moeilijk is het overstappen naar een andere aanbieder? Breedbandbeveiliging voor dummies Adsl heeft leuke voordelen. Maar de keerzijde is dat u een aantrekkelijke prooi bent voor cybercriminelen. Daarom leggen wij uit hoe u uw pc beveiligt, maar ook hoe u optimaal de mogelijkheden van adsl gebruikt. Breedband in cijfers Welke aanbieder is in de praktijk het snelste? Welke abonnementsvorm is het populairst? Welke helpdesk is het beste? Bent u de kip of het gouden ei? Breedband wordt steeds sneller. Maar zitten we als consument wel op die hogere snelheden te wachten of proberen providers hun gouden ei veilig te stellen? De beste plekken op internet Waar moet u zijn op het wereldwijde web voor de leukste content, de nuttigste informatie en de beste tips op het gebied van breedband? Adsl haalt kabel in Wereldwijd is adsl al lange tijd populairder dan kabelinternet. Ook in Nederland maken inmiddels meer mensen gebruik van adsl dan van de kabel. Vooral KPN doet het goed. Is adsl het einde? Een snelle breedbandlijn is leuk, maar het kan allemaal nog sneller. De providers oriënteren zich volop op de internetverbinding van morgen. Plus: wat verbruikt u nu eigenlijk echt? Het overzicht Het overzicht van de breedbandpakketten van de verschillende providers met alle informatie over snelheden, prijzen, actiepakketten en vervelende datalimieten. 3 5 7 11 13 14 16 17 IDG Communications Nederland. Niets uit deze uitgave mag op enigerlei wijze worden overgenomen zonder uitdrukkelijke toestemming van de uitgever. Hoewel aan deze uitgave uiterste zorg is besteed, aanvaarden noch de redactie noch de uitgever enige aansprakelijkheid voor schade ontstaan door eventuele fouten en/of onvolkomenheden. 2
door Nils Adriaans De breedbandwereld als markt en strijd KABEL EN ADSL WORDEN DOORGAANS OVER ÉÉN KAM GESCHOREN ALS HET GAAT OM BREEDBANDINTERNET VIA EEN VASTE AANSLUITING - ALS EEN TWEE-EIIGE TWEELING. MAAR WAARIN VERSCHILLEN DE TECHNIEKEN? EN WAT ZIJN DE VOOR- EN NADELEN IN HET GEBRUIK? KABEL IS IN PRINCIPE BETER DAN ADSL. Het Leidse iping Research deed gedurende 2003 onderzoek naar de verrichtingen van breedbandaanbieders via Nuria, een programmaatje dat de snelheid van internetverbindingen meet en gedownload kan worden door gebruikers. Opvallend aan de resultaten, op basis van vijftien miljoen metingen, was dat de kabelaars in elke categorie (lite, basic, fast) volledig ondergesneeuwd worden door adsl-aanbieders als XS4ALL, Planet en Tiscali. Slechts Wanadoo Cable (Casema) hield het hoofd enigszins boven water. 3
Koren op de molen natuurlijk van KPN, dat het aantal adsl-klanten vorig jaar van 310.000 naar 746.000 zag exploderen. Maar wat is adsl eigenlijk? Asymmetric digital subscriber line is een modemtechniek die een standaardanaloge of isdn-telefoonlijn (ook wel bekend als twisted copper pairs ) omvormt tot een digitale lijn voor snelle internettoegang. Om adsl mogelijk te maken, installeert een operator een zogeheten Digital Subscriber Line Access Multiplexer (dslam) op de lokale telefoonlijn om de omschakeling tussen spraak en data te kunnen maken. Pim van Tilburg, architectconsultant van KPN: Elke gebruiker heeft zo een eigen virtueel circuit, dat aangesloten is op één van de veertien hoofdcentrales in Nederland, waar het atm-signaal (het transportprotocol Asynchronous Transfer Mode - red.) wordt vertaald in ip-pakketjes en van waaruit het verkeer via onze backbone geaggregeerd wordt verzonden richting Amsterdam en daar wordt afgeleverd bij isp s. Simpel gezegd betekent dit dat gebruikers elkaar niet in de weg zitten en het verkeer optimaal wordt gespreid. Oftewel, kwaliteit is gegarandeerd, meent Jerry Grondel, marktanalist bij KPN. Qua marketing zullen we verder inspelen op deze betrouwbaarheid en ons richten op uitbreiding van diensten, zoals onze Breedbandportal waar onlangs bijvoorbeeld een concert van Bløf gratis te zien was. Of de kwaliteit nog verder omhoog kan? In het KPN-netwerk met de huidige architectuur presteren we maximaal. De gebruiker kan eventueel zijn abonnement upgraden. Apekool Rob van Esch, directeur van de koepelorganisatie van Nederlandse kabelbedrijven Vecai, is niet onder de indruk: In tegenstelling tot adsl is kabel zogenaamd een shared medium, waardoor piekdrukte voor vertraging zorgt; met name bij het uploaden, vanwege het voorbijrazende verkeer. Apekool. Het hele internet is een shared medium. Kabel heeft juist meer potentie. Er lopen op dit moment proeven waarbij 10 Mbps wordt gehaald (tegenover een downloadsnelheid in ultimo volgens iping van 4096 Kbps voor fast adsl - red.). De focus van de markt ligt nu nog op de prijs, maar zal met de toenemende behoefte aan interactie op het gebied van beeld en geluid op snelheid komen te liggen. Van Esch verwacht niet dat KPN snel op vdsl (very high-speed dsl) zal overstappen - dat kost wel wat centen - of met belastinggeld en onze hulp een glasvezelnet tot aan de deur zal kunnen aanleggen. Sterker nog, wij geloven juist in concurrentie. Met twee landelijk dekkende always on-netwerken is Nederland breedbandland bij uitstek. Tevens verzandt Van Esch liever niet meer in de onzalige discussie over draadjes en praat hij bij voorkeur over de maatschappelijke baten van breedband zoals op het gebied van onderwijs en zorg (Vecai lanceerde recent het Platform Nederland Breed). Of over de extra mogelijkheden (televisie, internet én telefonie) die kabel biedt, zoals de consumentencampagne Haal alles uit de kabel predikt - nog een voordeel ten opzichte van adsl. Is het Van Esch opgevallen dat de kabel in het spotje verdacht veel lijkt op een telefoonkabel? Dat zou een beetje raar zijn, niet? Ik vraag het even na... Nee hoor, hij lijkt inderdaad op die van de KPN, maar het is echt de coax 6. Imago Breedbanddeskundige Hendrik Rood, senior consultant bij adviesbureau Stratix, betwijfelt het, maar de gelijkenis is hoe dan ook niet slim. Zoals kabelaars in het verleden wel meer blunders hebben gemaakt. En dat terwijl kabel in principe beter is dan adsl, aldus Rood, die de claims van Van Esch bevestigt: Ook telefooncentrales worden gedeeld. En met het huidige Euro-Docsis kabelmodem kúnnen snelheden tot boven de 10 Mbps worden gehaald. Adsl zal in de toekomst hooguit 8 Mbps halen, en alleen als je vlakbij een centrale woont. Het gemiddelde aan de bovenkant van de massamarkt zal hooguit uitkomen op 3-4 Mbps, zeg maar mpeg-kwaliteit. Nee, het probleem van de kabelaars zit em in hun (nog altijd slechte) imago. Als UPC/Chello zijn naam zou veranderen en zijn parameters op vlot, zowel qua modems als klantenservice, zou zetten, zou iedereen roepen: Wat fantastisch. Dat heet een extreme makeover tegenwoordig, geloof ik. Daar komt nog bij dat adsl-aanbieders qua marktbewerking twee voordelen kennen. Rood: Ten eerste sturen kabelaars dure monteurs langs, terwijl adsl als doe-hetzelf-pakketje via het retailkanaal te krijgen is - wat levert minder irritatie op? Daarnaast zijn er veel meer isp s die adsl aanbieden; isp s bovendien die in het verleden de massaconsument al voor zich hebben gewonnen. Wat dat betreft is de marketingoorlog pas begonnen. Net nu het aantal adsl-abonnees het aantal kabelinternetters van circa één miljoen aan het in halen is en breedband op het punt staat de kritische massa te veroveren. OVERSTAPPEN Het overstappen van de ene adsl-aanbieder naar de andere is nog altijd bepaald geen pretje. Niet alleen moet de klant rekening houden met andere mailadressen, ook loopt hij het risico weken of zelfs maanden zonder internet te zitten. Als gevolg van een verouderd administratiesysteem moet KPN namelijk bij verhuizing eerst de dsl-lijn ontmantelen om deze in een later stadium weer te activeren. Dit gaat gepaard met extra kosten en een onderbreking van de dienstverlening. Voor KPN-concurrenten Tiscali en Versatel is dit reden om aan de bel te trekken bij telecomwaakhond Opta. Zij willen dat KPN nu eindelijk eens haast maakt met een regeling voor soepeler overstappen. Niet alleen internetters die willen gebruikmaken van een ander netwerk dan KPN hebben met deze problemen te maken. Ook wie binnen het eigen KPN-netwerk wil verhuizen, bijvoorbeeld van KPN-dochter Planet Internet naar KPN-dochter XS4ALL, moet rekening houden met een wekenlange periode zonder breedband en extra kosten. KPN werkt aan een efficiënter systeem, maar heeft nog geen concrete toezegging gedaan wanneer dit klaar moet zijn. 4
door Frank de Graaf Veilig breedband voor dummies ADSL HEEFT LEUKE VOORDELEN: VEEL SNELLER INTERNETTEN DAN MET EEN INBELVERBINDING EN EEN PERMANENTE VERBINDING MET INTERNET. MAAR DE KEERZIJDE IS DAT U EEN AANTREKKELIJKE PROOI BENT VOOR CYBERCRIMINELEN. DAAROM LEGGEN WIJ UIT HOE U UW PC BEVEILIGT, MAAR OOK HOE U OPTIMAAL DE MOGELIJKHEDEN VAN ADSL GEBRUIKT. Voordat u ook maar iets doet met uw verbinding is het zaak om eerst de beveiliging goed te regelen. Om verschillende redenen is het voor hackers aantrekkelijk om in te breken op uw pc met adsl-aansluiting. Eén hiervan is de snelheid, waardoor het makkelijker wordt om de besturing van uw pc over te nemen, of om grote bestanden te kopiëren. U bent ook veel eenvoudiger terug te vinden. Iedereen die het internet opgaat, krijgt automatisch een ip-adres. Bij adsl hebt u vaak een vast ip-nummer, terwijl bij inbelverbindingen dit meestal wijzigt. Met een dergelijke vaste woonplek bent u beter te traceren dan wanneer zonder. Daarom is beveiliging bij adsl extra belangrijk. De minimale bescherming van uw pc bestaat uit drie onderdelen: een firewall, antivirussoftware en regelmatige controle op spy- en adware. De firewall Een firewall is te vergelijken met de douane. Van al het binnenkomende en uitgaande verkeer wordt gecontroleerd of het daadwerkelijk naar internet, of vanaf internet naar uw pc mag. Windows XP beschikt standaard over een firewall. Het gebruik hiervan is om twee redenen af te raden. De eerste is dat de Windows XP-firewall slecht te configureren is. De tweede is dat de firewall alleen inkomend verkeer blokkeert en niet het uitgaande. U kunt nagaan of de firewall is ingeschakeld door naar Start te gaan en dan Netwerkverbindingen aan te klikken. Vervolgens klikt u met de rechtermuisknop op Lan verbinding en gaat u naar het tabblad Geavanceerd. Schakel hier de firewall uit. Een betere firewall is bijvoorbeeld ZoneAlarm. Deze firewall vraagt u bij ieder programma of het verbinding mag maken met internet. Hiermee houdt u niet alleen indringers buiten, maar voorkomt u ook dat allerlei programma s ongewenst verbinding zoeken met internet. Firewall testen Veel adsl-routers worden aangeprezen als firewall. Dat zijn ze vaak niet. In de meeste gevallen heeft de router een zogenoemde nat-functie Network Address Translation die ervoor zorgt dat de ip-adressen die u op het thuisnetwerk gebruikt, worden vertaald naar het ip-adres. Hierdoor is uw pc niet rechtstreeks te benaderen vanaf internet, maar u mist de waarschuwingsfunctie als iemand toch probeert in te breken. Ook in deze gevallen is een firewall op alle pc s aan te raden. Antivirus Ongeacht de verbinding die u met internet hebt, een antivirusprogramma is altijd aan te raden. De laatste tijd steken er zogenoemde Trojans en virussen de kop op die juist gebruik maken van de snelheid van adsl, door een open proxy of een mailserver te installeren. Een voorbeeld hiervan is 5
de Trojan AnalogX-Proxy application. Dergelijke virussen maken bijvoorbeeld uw pc geschikt voor spammers die via uw verbinding ongewenste e-mail versturen. Geschrokken? Het kan nog erger. Veel van deze Trojans zijn geschikt om via uw pc in te breken op andere systemen. Het spoor leidt dan terug naar uw aansluiting, en dat kan vervelende gevolgen hebben. Bij sommige providers zit antivirussoftware bij het abonnement inbegrepen, en anders loont het beslist om een goede virusscanner aan te schaffen. Test uw snelheid Een adsl-aansluiting is merkbaar sneller, maar hoe snel kunt u nu werkelijk bestanden van en naar internet sturen? Dit kunt u testen op verschillende websites. De bekendste zijn www.speedtest.nl en www.mordax.nl. Bedenk bij het testen dat het momentopnames zijn. Een goed beeld van uw snelheid krijgt u door verschillende websites te gebruiken voor het testen, en deze tests op verschillende momenten uit te voeren. Waarschijnlijk ligt de gemeten waarde tot 20 % lager dan de snelheid waarmee internetproviders adverteren. De reden hiervoor is dat brutosnelheden worden aangeboden. De werkelijke waarde ligt altijd lager. Op beide testwebsites kunt u controleren hoe uw snelheid is in verhouding tot anderen met hetzelfde adsl-abonnement. Weg met spyware Als u veel surft en regelmatig een programma installeert, is de kans groot dat u ongemerkt adware en spyware installeert. Dit zijn kleine programma s die uw surfgedrag in de gaten houden en deze informatie terugsturen naar internet. Niet alleen wordt uw snelheid lager, ook stuurt u ongemerkt persoonlijke informatie naar de bedrijven die deze programma s installeren. De bekendste programma s waarmee u deze ongewenste onderdelen kunt verwijderen, zijn AdAware en Spybot Search & Destroy. Het eerste is een oude bekende en heeft een gratis versie. Spybot is een recenter programma, heeft zeer regelmatige updates en is volledig gratis. U kunt ze uiteraard ook allebei installeren. Gebruik AdAware of Spybot regelmatig om uw pc schoon te houden. Iedereen internet Hebt u meerdere pc s thuis? Dan kan het erg handig zijn om deze allemaal toegang te geven tot internet via uw adsl-verbinding. De meeste internetproviders staan toe dat u uw internetverbinding deelt met familieleden, maar niet met bijvoorbeeld de buren. Om uw verbinding te delen is het noodzakelijk dat u een thuisnetwerk hebt. Een thuisnetwerk is eenvoudig op te zetten. Per pc hebt u een netwerkkaart nodig. Een simpele Realtek 8139-netwerkkaart kost ongeveer tien euro en daar komt nog een switch bij van ongeveer dertig euro. Hebt u een usb-modem of het gangbare Alcatel Speedtouch Homemodem, dan moet u uw internetverbinding delen. De instellingen past u aan op hetzelfde tabblad als die van de firewall. Hebt u een modem met router, dan kunt u uw netwerk rechtstreeks op de router aansluiten. Netwerkinstellingen optimaliseren Windows gebruikt standaardinstellingen voor uw netwerkverbinding. De tcp/ip-instellingen hebben waardes die in zoveel mogelijk gevallen goede resultaten opleveren, maar zijn niet noodzakelijkerwijs geoptimaliseerd voor uw adsl-aansluiting. Deze instellingen kunt u aanpassen met het programma DrTCP. Dit programma past de instellingen voor het internetprotocol tcp/ip rechtstreeks in het register aan. Maak daarom altijd een backup van het register voordat u uw instellingen verandert. Hoe weet u de optimale instellingen? Op de website www.dslreports.com/tweaks vindt u het programma Tweaktester waarmee u dit kunt bepalen. Tweaktester voert een aantal tests uit en geeft de optimale instellingen aan. Deze voert u in bij DrTCP. De twee belangrijkste instellingen zijn MTU en TCP Receive Window. Voordat de veranderingen merkbaar worden, moet u de pc herstarten. Let u er bij het gebruik van DrTCP goed op dat u de juiste netwerkkaart selecteert in het scherm links onderin. Al uw netwerkverbindingen worden door DrTCP gevonden, dus ook uw eventuele bluetooth-, firewire- of tv-kaartverbinding. Eigen server Een permanente verbinding met internet zorgt ervoor dat het veel eenvoudiger voor u wordt om een eigen server te draaien. U kunt dan eenvoudig grote bestanden uitwisselen of een kleine website hosten. Voordat u start, moet u een paar zaken in overweging nemen. Een adsl-verbinding is niet geschikt om grote websites te hosten. De bestanden of pagina s die u beschikbaar wilt maken, worden via de upload van uw verbinding verstuurd. De upload is het trage deel van uw aansluiting. Installeert u een ftp-server, dan kan dit het internetten aanzienlijk vertragen. Op het moment dat iemand een groot bestand van uw server downloadt, raakt de upload immers verstopt. Twee zaken zijn verder belangrijk: u moet in de routerpoorten openzetten, en u hebt een pc nodig waarop ftp-server- of webserver-software is geïnstalleerd. Hoe u een dergelijke server inricht, is sterk afhankelijk van de software die u gebruikt. In het configuratiemenu van uw router vindt u opties om poorten open te zetten. De wijze waarop dit kan worden gedaan, verschilt per router. Wees conservatief bij het openzetten van poorten. Iedere poort die u openzet, levert een beveiligingsrisico op. WAARVOOR WORDT EEN BREEDBANDVERBINDING THUIS HET MEEST GEBRUIKT? 1. Uitwisselen van muziek 51 % 2. Thuiswerken 47 % 3. Chatten 45 % 4. Streaming Audio 40 % 5. Winkelen 40 % 6. Uitwisselen van films 37 % 7. Streaming Video 37 % 8. Gamen 32 % 9. Telefonie 6 % 10. Televergaderen 4 % Bron: peiling WebWereld onder zijn lezers, februari 2004 6
Pingtijden De pingtijd is vooral relevant voor mensen die online spelletjes willen spelen. Hoe lager de zogenoemde responstijd, hoe sneller de gamer in staat is te reageren op zijn tegenstanders. De gegevens voor dit onderzoek zijn afkomstig van onderzoeksbureau iping. In samenwerking met WebWereld houdt dit bureau doorlopend een vinger aan de pols op internetgebied. iping doet dit via zijn testprogramma Nuria, een klein softwareprogramma dat bij zo n 10.000 breedbandinternetters draait. Alle metingen zijn verricht in de laatste week van januari en de eerste week van februari. Hoewel de metingen in principe gedaan zijn ná de snelheidsverhoging van KPN (15 februari) is het mogelijk dat er metingen zijn verricht door mensen die nog op de oude snelheid internetten. DE SNELSTE 10 Euronet ADSL 4096/640 0,021 Tiscali ADSL Plus 0,021 Planet Internet ADSL Advanced Eweka ADSL Premium Multikabel XL-Lerate Cistron Broadband 1024 Freeler Breedband Comfort XS4ALL Fast ADSL Zon Breedband Extra Demon DSL Express 2-8MB/1024 0,029 0,030 0,031 0,032 0,033 0,033 0,033 0,034 0,00 0,01 0,02 0,03 0,04 bron: iping Research seconden DE LANGZAAMSTE 10 bron: iping Research Chello Classic 0,122 @Home Breedband Chello Light Zon Breedband Budget 0,124 0,131 0,140 Zon Breedband Family 0,157 @Home Basis 0,177 SkyAccess Speed 0,219 Tiscali ADSL Start 0,268 0,00 0,05 0,10 0,15 0,20 0,25 0,30 seconden 7
De snelste abonnementen per segment Providers adverteren uiteraard graag met de maximaal haalbare snelheid. In de praktijk zal deze snelheid echter (aanmerkelijk) lager liggen. De maximale snelheid is namelijk onder meer afhankelijk van de afstand tot de centrale (bij adsl) of het aantal buurtgenoten dat online is (bij kabel). Deze maximale snelheid staat tussen haakjes weergegeven. De effectieve snelheid staat vet gedrukt. LITE ( T/M 1024 Kbps) XS4ALL Lite ADSL 787 (1024) Hccnet ADSL Lite Wanadoo ADSL Lite Freeler Breedband Light Cistron Broadband 1024 Tiscali ADSL Lite Planet Internet ADSL Standard Zon Breedband Lite Het Net ADSL Surfen Wanadoo Cable Broadband Premium Demon DSL Express 1024/512 Kabelfoon Premium Zeelandnet 1024 Tiscali ADSL Surf Zon Breedband Family Chello Light Zeelandnet 512 Demon DSL Express 512/256 Wanadoo Cable Broadband Basic Cistron Broadband 512 Kabelfoon Standaard Multikabel Family Het Net ADSL Voordeel/Instap Surfen Tiscali ADSL Start Zon Breedband Budget SkyAccess Speed @Home Basis @Home Budget 52 (64) 785 (1024) 783 (1024) 776 (1024) 775 (1024) 764 (1024) 762 (1024) 744 (1024) 731 (1024) 717 (1024) 693 (1024) 663 (1024) 648 (1024) 609 (768) 565 (768) 495 (768) 407 (512) 383 (512) 367 (512) 353 (512) 326 (512) 301 (768) 288 (384) 278 (384) 273 (384) 227 (512) 216 (320) 0 100 200 300 400 500 600 700 800 Kbps bron: iping Research 8
BASIC (1024 T/M 2048 Kbps) Euronet ADSL 2048/320 1590 (2048) Cistron Broadband 2048 1546 (2048) Tiscali ADSL Family 2mb 1546 (2048) Hccnet ADSL Basis 1506 (2048) Zon Breedband Basis 1499 (2048) XS4ALL Basic ADSL 1493 (2048) Tiscali ADSL Basis 1468 (2048) Demon DSL Express 2048/1024 1448 (2048) Planet Internet ADSL Comfort 1392 (2048) Freeler Breedband Comfort 1348 (2048) Wanadoo ADSL Basic 1320 (2048) Zon Breedband Plus 1143 (1536) Wanadoo Cable Broadband Power 1140 (2048) Multikabel Power (Plus) 988 (1536) Chello Classic 975 (1536) Kabelfoon Super 861 (1536) bron: iping Research 0 200 400 600 800 1000 1200 1400 1600 Kbps (ULTRA)FAST (2048 T/M 8192 Kbps) TweakDSL UltraDSL 5183 (8192) Cistron Broadband MAXX 4854 (8192) Eweka ADSL Premium 4642 (8192) Dutchweb Economy DSL 2-8MB/1024 3994 (8192) Demon DSL Express 2-8MB/1024 3934 (8192) XS4ALL Power ADSL 3526 (8192) Euronet Pro ADSL 4096/640 3049 (4096) Tiscali ADSL Plus 2952 (4096) Concepts ICT ADSL Wide Open 2753 (8192) Multikabel XL-Lerate 2736 (4096) XS4ALL Fast ADSL 2729 (4096) Hccnet ADSL Plus 2687 (4096) Wanadoo ADSL Plus 2586 (4096) Planet Internet ADSL Advanced 2448 (4096) Zon Breedband Extra 2328 (4096) @Home Breedband 1946 (2560) 0 750 1500 2250 3000 3750 4500 5250 6000 Kbps bron: iping Research 9
Verdeling in abonnementen Providers buitelen over elkaar heen om klanten binnen te halen. De abonnementen worden steeds goedkoper en dus aantrekkelijker. Dit is terug te zien in de verdeling van de abonnementen. Het zogenoemde Basic-abonnement (tegenwoordig 2048 Kbps) wordt nog altijd het meest gebruikt. De nieuwe variant, Lite, is echter in opkomst. Waarschijnlijk komt dit door de aantrekkelijke prijsstelling. bron: iping Research gebaseerd op het KPN-netwerk Wie heeft de beste heldesk? 10 Lite 39,30% Fast 9,50% Basic 51,20% 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0 Snel internet is best leuk, maar als je problemen hebt wil je ook snel en vakkundig worden geholpen. De helpdesk van een provider is dus wel degelijk van belang. De gebruikers van Nuria kunnen sinds kort hun eigen helpdesk een rapportcijfer geven. Het toegekende cijfer is dus gebaseerd op een beperkte steekproef, maar geeft een aardige indicatie van de kwaliteiten van de bewuste helpdesk. 10
door Wilbert de Vries Bent u de kip of het gouden ei? INTERNET HEEFT ZICH DE AFGELOPEN JAREN ONTPOPT ALS EEN WARE MELKKOE. VOOR DE ISP S DAN WELTEVERSTAAN. DIT IS NU ECHTER LANGZAAM AAN HET VERANDEREN; DE PRIJZEN BLIJVEN GELIJK TERWIJL DE SNELHEDEN EN DATALIMIETEN OMHOOG SCHIETEN. MAAR ZITTEN WE ALS CONSUMENT WEL OP DIE HOGERE SNELHEDEN TE WACHTEN OF PROBEREN PROVIDERS HUN GOUDEN EI VEILIG TE STELLEN? Eind 2002 beschikte de gemiddelde consument nog over een 512 Kbps-lijntje voor zo n vijftig euro per maand. Anno 2004 heeft de internetter voor hetzelfde bedrag een twee megabitlijn liggen. Uiteraard is het plezierig om lekker snel te downloaden, maar hebben we het ook nodig? Nog niet, zegt Lars Godell, analist bij Forrester. Er zijn maar weinig diensten die de hoge snelheden rechtvaardigen. Dit is eerder een gevolg van de hevige concurrentie dan van de veeleisendheid van consumenten. 11
Opvallend genoeg is KPN het hier grotendeels mee eens. De snelheid is afhankelijk van de wens van de consument, meent Caroline Ubachs van KPN. Momenteel gebruiken consumenten de pc alleen voor surfen of een beetje downloaden. Het huidige instapabonnement is voor de doorsnee consument dus voldoende. Steeds sneller Op het eerste gezicht is er dus helemaal geen behoefte aan hogere snelheden. Consumenten zitten er niet op te wachten en ook de providers staan niet te springen om alle kosten voor het extra dataverkeer te dragen. Volgens onderzoeksbureau iping zullen veel consumenten dan ook omzien naar een goedkoper abonnement. Het goedkoopste abonnement is nu vele malen sneller dan een jaar geleden. Veel internetters zullen dus downgraden naar een goedkoper abonnement, verwacht René Post van iping. Volgens Edith Mastenbroek van XS4ALL valt dit nog maar te bezien. Internetters willen steeds sneller. Ook bij de vorige snelheidsverhoging stapten maar weinig mensen over. Mastenbroek krijgt hierin bijval van de experts van PricewaterhouseCoopers (PwC). In een recent gepubliceerd rapport concluderen de onderzoekers dat het breedband van vandaag de dag feitelijk te langzaam is voor échte breedbanddiensten. De huidige verbindingen, veelal 1,5 Mbps of langzamer, zijn asymmetrisch: de upstream is vaak aanzienlijk langzamer dan de downstream. Bepaalde applicaties, zoals videoconferencing, komen hierdoor niet goed van de grond, zo schrijven de onderzoekers in hun rapport. Samensmelten Ook KPN is zich bewust van deze zogenoemde convergentie. Dat is ook precies waarom we nieuwe technieken onderzoeken, zegt Ubachs. Waar we naar toe gaan is het zogenoemde multitasking. Internetters doen hierbij meerdere dingen tegelijk, zoals online televisie kijken, spelletjes spelen, downloaden en internetten. De huidige infrastructuur is echter geschikt tot gegarandeerd vier megabit. Wellicht dat er in de toekomst dus wel behoefte is aan meer. Volgens PwC hebben internetters wel degelijk behoefte aan hogere snelheden. Alleen weten zij het nog niet. De meeste breedbandverbindingen zijn beperkt tot de kwaliteit van vhs-video. Dit zal echter verbeteren naarmate de snelheden toenemen. Uiteindelijk zal internet dé manier zijn om digitale content, waaronder tv-programma s, films en nieuws, te verspreiden. PwC voorspelt hier feitelijk het einde van de kabelaars zoals we die nu kennen. In de toekomst internetten we blijkbaar via de televisie en huren we online een film om deze realtime te kunnen bekijken. Uiteraard tegen betaling. Om deze voorspelling ook daadwerkelijk uit te laten komen, moet er op breedbandgebied nog een hoop veranderen. Volgens het Amerikaanse onderzoeksbureau The Yankee Group is er voor deze vorm van multichannel tv namelijk een pijplijn van minimaal tien megabit nodig. Kip/ei-verhaal Technisch is deze magische grens echter nog niet bereikt. De huidige concurrentieslag in de adslmarkt is wellicht dus niet zozeer bedoeld om u als klant binnen te halen, maar om als eerste aanbieder klaar te zijn voor de toekomst. Zonder die hogere snelheden valt er immers niet zoveel te verkopen. Het toekomstscenario voorspelt extra inkomsten uit aanvullende diensten die namelijk alleen mogelijk zijn met hogere snelheden. Mogelijk denkt u dus dat u het gouden ei voor uw provider bent. Maar let op. In de ogen van uw provider bent u echter niets meer dan een kip, klaar om in de toekomst te worden geplukt. Welke mogelijkheden bij welke snelheid Multichannel tv 10 Streaming video (dvd-kwaliteit) 8 Streaming video (bijna dvd-kwaliteit) 4 Streaming audio (bijna dvd-kwaliteit) 1,5 Streaming video (vhs-kwaliteit) 1,2 Downloaden, streaming video (bijna vhs-kwaliteit) 1 Consolegaming, downloaden 0,51 Streaming mp3, online spelletjes 0,26 surfen, mailen, e-commerce, ip-telefonie 0,13 Bron: The Yankee Group 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 downstream in Mbps 12
door Huib Zegers De beste plekken op internet WAAR MOET U ZIJN OP HET WERELDWIJDE WEB VOOR DE LEUKSTE CONTENT, DE NUTTIGSTE INFORMATIE EN DE BESTE TIPS OP HET GE- BIED VAN BREEDBAND? WEBWERELD MAAKT HET U GEMAKKELIJK. BREEDBAND AANSCHAFFEN Adsl optimaal Op Vergelijk.nl kun je adsl-abonnementen met elkaar vergelijken en afsluiten. Op basis van je postcode en je huisnummer krijg je een overzicht van de voor jou beschikbare abonnementen zodat je het meest optimale abonnement kunt kiezen. http://www3.vergelijk.nl/p/internet.html Adsl vergelijken en bestellen Voor gratis advies over alle adsl en kabelacties alsmede de bestelling ervan kun je terecht bij 2Surf.nl http://www.2surf.nl KPN snelheidsadvies Als je via je KPN-aansluiting breedbandig wilt gaan opereren kun je eerst even een Snelheidsadvies Direct ADSL aanvragen. http://www.kpn.com/br2/ng/catalog/cat_browser.jsp?c=ok&nav=0&contentoid=60930 Snelheidsmeting Hoe snel is die breedbandverbinding van je nu eigenlijk? Speedtest.nl is een onafhankelijke snelheidsmeter voor internetverbindingen. http://www.speedtest.nl BREED KIJKEN EN LUISTEREN Breedbandportal Op de Breedbandportal zet KPN z n beste beentje voor om je lekker te maken met alle geneugten van supersnelle verbindingen. De Koninklijke Baby-cartoons zijn heel aardig. http://breedbandportal.kpn.com Uitzending gemist Een Nederlands tv-programma gemist? Of wil je iets bijzonders nog eens zien? In Uitzending gemist kun je alle online programma s nog eens bekijken. http://www.uitzendinggemist.nl Mondiale internet-tv In de programmalijst van World TV 6.0 vind je meer dan 200 honderd internet-tvzenders. Met dit gratis programmaatje kun je zowel live kijken als dingen opnemen. http://www.netfor2.com/worldtv.html Filmtrailers Via de site van (breedband) internetaanbieder Wanadoo kun je een aantal filmtrailers bekijken. http://filmfocus.wanadoo.nl/streaming_media/ Nederlandse radio Nederland dot FM, radio luisteren via het internet. Klikken en luisteren: klik op je favoriete pop-, rock-, klassieke of nieuwszender en luister. Alle bekende Nederlande radiozenders zoals Radio 1, 3FM, Yorin FM en Sky Radio zijn te beluisteren bij Nederland.FM. http://www.nederland.fm Wereldradio Op Radiotower vind je meer 1200 radiozenders die op verschillende manieren zijn geïndexeerd. http://www.radiotower.com ONLINE LEVEN Spelend Leren Spelend Leren is een educatieve dienst, in eerste instantie uitsluitend voor abonnees van Planet Internet. Met Spelend Leren kun je met je kind via internet onbeperkt gebruikmaken van leerzaam, interactief materiaal. Kosten 7,95 euro per maand. http://spelendleren.planet.nl Gaming Breedband internet is haast een must als je spelletjes online wilt spelen. Spelletjes.overzicht.nl is een handige startpagina voor online gaming, van een eenvoudig kaartspelletje tot populaire (bord)spellen. http://spelletjes.overzicht.nl Spelen Spelpunt.nl noemt zichzelf het leukste spellen platform van Nederland. http://www.spelpunt.nl TIPS & TRUCS Optimaliseer je verbinding Heel veel Engelstalige tips om je breedbandverbinding te optimaliseren vind je in de Spartaans uitgevoerde Cable Modem/DSL Tuning Guide van Navas. http://cable-dsl.home.att.net/ Windows verbeteren Op Shell Extension City kun je een enorme hoeveelheid verbeteringen vinden die in Windows mogelijkerwijs zijn aan te brengen. Ga je te buiten aan het verzamelen van skins, handige gereedschapjes en sites. http://www.shellcity.net Ondertiteling en meer Heb je een film waarbij je graag de Nederlandse ondertiteling zou zien? Kijk eens op NL Subs. Je kunt er ook terecht voor vragen over films, ondertitels en DIVX/(S)VCD/XVID. http://www.ondertitels.nl Dataverkeer meten Met de DU-meter kunt u uw totale dataverbruik bijhouden en eventueel een alarm instellen voor als u uw limiet nadert. http://www.dumeter.com. Firewall testen Hoe goed uw firewall werkt, kunt u online zeer uitgebreid testen. http://scan.sygate.com/probe.html BELANGENBEHARTIGING BREEDBANDGEBRUIKERS Samen sta je sterk De internetgebruikersvereniging COAX streeft naar betrouwbare, betaalbare, en snelle internetdiensten via de kabel in heel Nederland. http://www.coax.nl Huiselijke problemen Troubles@Home is een platform waarop abonnees van @Home met elkaar in contact kunnen komen om ervaringen uit te wisselen. http://www.troublesathome.nl 13
door Maarten Reijnders Adsl nu ook in Nederland populairder dan kabel WERELDWIJD IS ADSL AL LANGE TIJD POPULAIRDER DAN KABEL- INTERNET. OOK IN NEDERLAND MAKEN INMIDDELS MEER MEN- SEN GEBRUIK VAN ADSL DAN VAN DE KABEL. VOORAL KPN DOET HET GOED. Wereldwijd zijn er volgens onderzoeksbureau Point Topic inmiddels meer dan 100 miljoen breedbandverbindingen (kabel, dsl, glasvezel). Daarmee is breedband één van de snelst groeiende technologieën uit de geschiedenis. De mobiele telefoon deed er bijvoorbeeld een stuk langer over om geaccepteerd te worden dan breedband. Bij mobiele telefoons duurde het vijfenhalf jaar om te groeien van tien naar honderd miljoen, bij breedband nam dit slechts drieënhalf jaar in beslag. De meeste breedbandverbindingen zijn volgens Point-Topic dsl-aansluitingen. In september 2003 waren er meer dan 55 miljoen dsl-aansluitingen tegenover 34 miljoen kabelaansluitingen. In Zuid-Korea hebben relatief de meeste mensen breedbandinternet. In het derde kwartaal van 2003 waren daar op elke honderd inwoners vijftien dsl-aansluitingen. Ter vergelijking: in het hoogst genoteerde Europese land, Denemarken, waren er op dat moment nog geen acht dsl-lijnen per 14
honderd inwoners. Daarmee staat Zuid- Korea ook hoog in de lijst van landen met de meeste dsl-aansluitingen. Het land moet alleen Japan, de Verenigde Staten en China voor laten gaan - stuk voor stuk landen waar veel meer mensen wonen dan in Zuid-Korea. Zuid-Korea heeft het voordeel dat het een hoge bevolkingsdichtheid heeft: de mensen wonen dicht bij elkaar. Dat maakt het goedkoper om de infrastructuur aan te leggen. Dat Zuid-Korea het zo goed doet op het gebied van breedband is volgens PriceWater- HouseCoopers (PwC), dat onderzoek deed naar de breedbandmarkt, ook te danken aan actief overheidsbeleid (subsidies) en lage breedbandprijzen. Dat laatste is essentieel. Volgens onderzoeksbureau Forrester gaat de massa pas gebruikmaken van breedband als de prijzen tot onder de dertig euro per maand dalen. Nederland In Nederland is dat punt inmiddels bereikt. Zowel voor de kabel als voor adsl zijn er het laatste jaar de nodige instapabonnementen gekomen met prijzen beneden de dertig euro. Het aantal breedbandgebruikers is het afgelopen jaar dan ook spectaculair gestegen. Met name adsl wint snel aan populariteit. In tegenstelling tot de rest van de wereld was breedbandinternet via de kabel in Nederland jarenlang populairder dan via de telefoonlijn. Maar inmiddels zijn er ook in Nederland meer mensen die gebruik maken adsl dan van kabel, al ontlopen de aantallen elkaar niet veel. Volgens een inventarisatie van WebWereld zijn er in Nederland zeker 896.000 adslaansluitingen tegen 869.000 kabelaansluitingen. Bij de cijfers moet worden aangetekend dat Tiscali geen cijfers wil geven over het aantal aansluitingen op zijn Nederlandse adsl-netwerk. De cijfers van Multikabel zijn eveneens onbekend. De Noord- Hollandse kabelaanbieder reageerde niet op herhaalde verzoeken om informatie over het aantal kabelinternetabonnees. Adsl is in Nederland duidelijk met een forse inhaalslag bezig. In 2003 steeg het aantal gebruikers van het adsl-netwerk van KPN van 310.000 naar 746.000. Daarmee heeft KPN naar eigen zeggen 83 procent van de adsl-markt in handen. De kabelaanbieders zagen hun abonnee-aantallen vorig jaar aanmerkelijk minder snel groeien, zo blijkt uit gegevens van onderzoeksbureau IDC. KPN heeft de snelle groei behalve aan de prijsverlagingen ook te danken aan de bijna volledige dekking in Nederland. Het telecombedrijf verwacht dat nog dit jaar 97 procent van alle huishoudens gebruik kunnen maken van adsl van KPN. Bij de resterende 3 procent bestaan technische beletsels, waardoor adsl daar niet mogelijk is, aldus KPN. Het gaat daarbij bijvoorbeeld om mensen die te ver van de telefooncentrales af wonen. BBNed heeft een dekking van 90 procent, Versatel heeft 65 procent, terwijl Tiscali met zijn netwerk ruim 50 procent van de huishoudens kan bedienen. TOPTIEN LANDEN QUA DSL-PENETRATIE IN 2003 DSL-lijnen per 100 inwoners 16 14 12 10 8 6 4 2 0 Zuid-Korea bron: Point-Topic Taiwan GROEI KABEL EN ADSL x miljoen 2 1 0 bron: IDC Hong Kong Denemarken Japan MEEST RECENTE ABONNEE-AANTALLEN ADSL KPN 746.000 BBned 90.000 Versatel 60.000 Tiscali onbekend Totaal 896.000 MEEST RECENTE ABONNEE-AANTALLEN KABEL UPC 315.000 Essent Kabelcom 300.000 Casema 180.000 ZeelandNet 74.000 Multikabel onbekend Totaal 869.000 België Canada Zweden 2001 2002 2003 (geschat) Israël Zwitzerland DSL Kabel 15
door Edwin Feldmann Coax Internetten via de coaxkabel zou in de toekomst ook legio mogelijkheden bieden. Bovendien ligt een groot deel van dit netwerk er al. Diverse bedrijven doen al proeven met sneller internet via de kabel. Casema heeft in november zijn eerste 10 Mb-kabelverbinding in gebruikgenomen. Is adsl het einde? DE SNELLE ADSL-LIJN IS LEUK, MAAR HET KAN ALLEMAAL NOG SNEL- Casema wil met deze demonstratie aantonen dat het, technisch gezien, al lang mogelijk is om een 10 Mb-verbinding te gebruiken via de coaxkabel. Om die snelheid te bereiken hoeven er geen glasvezelkabels aangelegd te worden, aldus Casema-woordvoerder Gradus Vos. De Nederlandse kabelaars roepen in koor dat hun huidige kabelnetwerken prima voorbereid zijn op de toekomst en dat grote overheidsinvesteringen in glasvezel weggegooid geld zijn. Glasvezel Toch raakt de huidige breedbandcapaciteit eens op, heeft KPNtopman Ad Scheepbouwer vorig jaar al voorspeld. We moeten dus serieus kijken naar glasvezel tot in de woonkamer. LER. DE PROVIDERS ORIËNTEREN ZICH VOLOP OP DE INTERNETVER- BINDING VAN MORGEN. Adsl biedt momenteel snelheden van 256 Kbps tot 8 Mbps voor downstreamverkeer en van 128 Kbps tot 2 Mbps voor upstreamverkeer. Volgens Hans Rietkerk, directeur van BBned, voldoet de huidige adsl-lijn de komende twintig jaar nog wel aan de eisen. We hebben de grenzen nog lang niet bereikt. Vermoedelijk nog dit jaar start BBned met proeven met adsl2, waarbij snelheden zijn tot 15 Mbps mogelijk zijn. Gegarandeerd, belooft Rietkerk. De adsl2-standaard wordt gezien als de opvolger van het huidige adsl. Providers hoeven bestaande apparatuur niet te vervangen omdat adsl2 backwards compatible is. De volgende stap is adsl2+. Nieuw bij dit principe is dat de transmissiesnelheid wordt verdubbeld van 1,1 Mhz tot 2,2 Mhz. Hierdoor gaat de downstreamsnelheid tot 20 Mbps of meer, tenminste als de centrale zich binnen een afstand van 2,5 kilometer bevindt. Bij vdsl (very high speed digital subscriber line) ligt de snelheid een stuk hoger, variërend van 13 Mbps tot 52 Mbps. Hiervoor dient wel een vdsl-netwerk aangelegd te worden dat voor zowel internetdiensten als voor digitale televisie gebruikt kan worden. Een nadeel is echter wel dat de telefooncentrale zich niet verder dan 1200 meter van de aansluiting mag bevinden. KPN voorziet dat internetters online tegelijk willen televisie kijken, spelletjes doen, downloaden en internetten. Om dit mogelijk te maken, onderzoekt het Haagse telecombedrijf nieuwe technieken. Eén van die onderzochte technieken is glasvezel, dat de coaxkabel kan vervangen. Het voordeel van glasvezel is dat er hogere snelheden (10 tot zelfs 100 Mbps) en grotere afstanden bereikt kunnen worden. Wel brengt de aanleg van het netwerk flinke kosten met zich mee. Het is nog onduidelijk wie deze kosten gaan dragen. WAT VERBRUIKT U NU EIGENLIJK PER MAAND? Licht Gemiddeld Zwaar Aantal mails per maand 10 35 250 Aantal mails met video 1 5 15 Aantal uur surfen 15 40 70 Aantal films gedownload 0 3 15 Aantal muzieksongs gedownload 3 20 100 Streaming films en clips bekijken? Nee Ja Ja Online games spelen? Nee Nee Ja Geschat verbruik per maand 96 MB 2417 MB 11435 MB (Bron: ADSL Wijzer KPN) 16
TOT 25 PER MAAND Naam provider @Home Chello Demon Internet Freeler HCCnet Het Net Naam pakket Budget Entry DSL Express Start ADSL Start ADSL Instap Surfen Downloadsnelheid (Kbps) 64 400 512 384 384 384 Uploadsnelheid (Kbps) 32 128 256 128 128 128 Reguliere prijs per maand 17,95 22,95 19,95 24,95 24,60 19,95 Eventuele actieprijs per maand eerste 2 maanden 35,- eerste maand gratis - - 19,95 (6 maanden) 14,95 (6 maanden) Kosten modem 79,- bruikleen 99,95 69,- 69,- 69,- Eventuele acties met modems gratis modem - - - gratis modem gratis modem Aansluitkosten geen aansluitkosten 59,95 75,- 74,95 74,95 74,95 Eventuele acties met aansluitkosten - geen aansluitkosten - - 50 euro korting - (pakket zonder modem) Prijs per jaar 1 bij max. 250 MB pm 214,95 263,93 326,87 371,37 318,73 261,88 Prijs per jaar 1 bij 500 MB pm 214,95 263,93 326,87 423,87 371,22 291,88 Prijs per Kbps (bij 250 MB pm) 3,36 0,66 0,64 0,97 0,83 0,68 Prijs per Kbps (bij 500 MB pm) 3,36 0,66 0,64 1,10 0,97 0,76 Datalimiet (MB) fair use 500 fair use 250 (eerste 3 maanden 250 (3 maanden 250 geen dl) geen dl) Kosten extra data (per 100 MB) - nvt, snelheidsverlaging - 1,- 1,- 1,- bij overschr. Netwerk (KPN, BBned, UPC etc) Essent UPC BBNed; Tiscali KPN KPN KPN Homepageruimte 25 10 20 20 25 22 Gratis spamfilter nee nee ja ja nee nee Gratis virusfilter nee nee nee ja nee nee Gratis helpdesk nee nee ja nee nee nee Opmerkingen * actie tot 31 maart * voor bestaande Actie tot 1-3-2004 * actie tot 31-3-2004 abonnees 6 maanden 17,95 per maand Naam provider KPN Multikabel Quicknet Solcon Solcon Tiscali Naam pakket Direct ADSL Go Easy Small Budget DSL ADSL Connect Tiscali ADSL Start Downloadsnelheid (Kbps) 384 128 256 384 384 384 Uploadsnelheid (Kbps) 128 64 256 128 128 128 Reguliere prijs per maand 21,95 19,- 19,95 19,95 24,95 19,95 Eventuele actieprijs per maand 19,95 (tot 1-9-2004) - 3 maanden voor 9,95 - - 9,95 (3 maanden) Kosten modem 69,- bruikleen bruikleen 69,- 69,- 69,- Eventuele acties met modems - - - - - - Aansluitkosten 74,95 108,- 75,- 74,95 74,95 74,95 Eventuele acties met aansluitkosten geen aansluitkosten geen aansluitkosten geen aansluitkosten geen aansluitkosten geen aansluitkosten (tot 1-4-2004) Prijs per jaar 1 bij max. 250 MB pm 291,90 228 261,90 273,9 333,90 224,40 Prijs per jaar 1 bij 500 MB pm 291,90 228 261,90 303,9 333,90 224,40 Prijs per Kbps (bij 250 MB pm) 0,76 1,78 1,02 0,71 0,87 0,58 Prijs per Kbps (bij 500 MB pm) 0,76 1,78 1,02 0,79 0,87 0,58 Datalimiet (MB) 1500 fair use fair use 250 100000 1000 Kosten extra data (per 100 MB) 0,5 - - 1 (tot 10) dan 0,50-0,50 Netwerk (KPN, BBned, UPC etc) KPN Multikabel BBNed Versatel Versatel Tiscali Homepageruimte geen geen geen 10 10 50 Gratis spamfilter nee ja ja ja ja nee Gratis virusfilter nee ja ja ja ja nee Gratis helpdesk nee ja nee nee nee nee Opmerkingen Abonnement berekend Actie tot 1-3-2004 Acties tot 1-3-2004 vanaf 1 maart 1: De prijs per jaar is gebaseerd op de totale kosten voor een tweejarig abonnement inclusief eventuele acties, aansluitkosten en modem 17
Naam provider Tiscali TweakDSL TweakDSL Wanadoo Wanadoo Zon Naam pakket Tiscali ADSL Surf TweakLight TweakLight ADSL Direct Cable Easy ADSL Budget Downloadsnelheid (Kbps) 768 512 512 256 256 384 Uploadsnelheid (Kbps) 128 256 256 256 64 128 Reguliere prijs per maand 24,95 24,95 24,95 22,95 19,95 19,95 Eventuele actieprijs per maand 14,95 (3 maanden) - - 14,95 (3 maanden) - 14,95 (12 maanden) Kosten modem 69,- 79,- 79,- 69,95 bruikleen 69,- Eventuele acties met modems - - - gratis modem - gratis modem Aansluitkosten 74,95 69,- 69,- 74,95 129,- 74,95 Eventuele acties met aansluitkosten - geen aansluitkosten geen aansluitkosten geen aansluitkosten geen aansluitkosten geen aansluitkosten (tijdelijk) Prijs per jaar 1 bij max. 250 MB pm 284,40 338,90 338,90 263,40 239,40 209,40 Prijs per jaar 1 bij 500 MB pm 284,40 338,90 338,90 263,40 239,40 239,40 Prijs per Kbps (bij 250 MB pm) 0,37 0,66 0,66 1,03 0,93 0,55 Prijs per Kbps (bij 500 MB pm) 0,37 0,66 0,66 1,03 0,93 0,62 Datalimiet (MB) 2000 fair use fair use fair use fair use 250 Kosten extra data (per 100 MB) 0,50 - - - - 1,- Netwerk (KPN, BBned, UPC etc) Tiscali BBNed BBNed BBNed Casema Versatel Homepageruimte 50 100 100 20 20 20 Gratis spamfilter nee nee ja nee nee ja Gratis virusfilter nee nee nee nee nee ja Gratis helpdesk nee nee nee nee nee nee Opmerkingen * niet icm ISDN 25 TOT 40 PER MAAND Naam provider @Home Chello Cistron Cistron Concepts ICT Concepts ICT Naam pakket Basis Light 512 1024 Concepts ICT Lite Concepts ICT 512 Downloadsnelheid (Kbps) 312 1024 512 1024 1024 512 Uploadsnelheid (Kbps) 64 256 256 512 320 256 Reguliere prijs per maand 29,95 32,95 29,- 49,- 34,85 34,85 Eventuele actieprijs per maand eerste 2 maanden 35,- eerste maand gratis 25,- - - - (proef) (eerste 12 maanden) Kosten modem 79,- bruikleen 69,- 69,- 69,- 69,- Eventuele acties met modems gratis modem Aansluitkosten geen aansluitkosten 59,95 150,- 150,- 74,95 74,95 Eventuele acties met aansluitkosten geen aansluitkosten Prijs per jaar 1 346,95 378,93 433,50 697,50 490,18 490,18 Prijs per Kbps 1,11 0,37 0,85 0,68 0,48 0,96 Datalimiet (MB) fair use 1000 fair use fair use fair use fair use Kosten extra data (per 100 MB) - nvt, snelheidsverlaging - - - - bij overschr. Netwerk (KPN, BBned, UPC etc) Essent UPC BBNed BBNed KPN BBNed Homepageruimte 25 10 50 50 25 25 Gratis spamfilter nee nee nee nee ja ja Gratis virusfilter nee nee nee nee ja ja Gratis helpdesk nee nee ja ja nee nee Opmerkingen * actie tot 31 maart 1: De prijs per jaar is gebaseerd op de totale kosten voor een tweejarig abonnement inclusief eventuele acties, aansluitkosten en modem 18
Naam provider Demon Internet Freeler HCCnet Het Net Het Net KPN Naam pakket DSL Express Light ADSL Lite ADSL Voordeel Surfen ADSL Surfen Direct ADSL Lite Downloadsnelheid (Kbps) 1024 1024 1024 384 1024 1024 Uploadsnelheid (Kbps) 512 320 320 128 320 320 Reguliere prijs per maand 39,- 34,95 34,95 24,95 32,95 29,95 Eventuele actieprijs per maand - 24,95 (3 maanden) - - - 24,95 (1-9-2004) Kosten modem 99,95 69,- 69,- 69,- 69,- 69,- Eventuele acties met modems - - gratis modem gratis modem gratis modem - Aansluitkosten 75,- 74,95 74,95 74,95 74,95 74,95 Eventuele acties met aansluitkosten - - 50 korting zonder - - geen aansluitkosten modem (1 april 2004) Prijs per jaar 1 555,48 431,38 456,88 336,88 429,90 378,90 Prijs per Kbps 0,54 0,42 0,45 0,88 0,42 0,37 Datalimiet (MB) fair use fair use fair use 1500 8000 8000 Kosten extra data (per 100 MB) - - - 0,50 0,50 0,45 Netwerk (KPN, BBned, UPC etc) BBNed; Tiscali KPN KPN KPN KPN KPN Homepageruimte 20 20 25 22 22 - Gratis spamfilter ja ja nee nee nee nee Gratis virusfilter nee ja nee nee nee nee Gratis helpdesk ja nee nee nee nee nee Opmerkingen actie tot 31-3-2004 actie tot 31-3-2004 Naam provider Multikabel MyADSL MyADSL Planet Internet Planet Internet Quicknet Naam pakket Family MyMega MyMax ADSL Economy ADSL Standard Medium Downloadsnelheid (Kbps) 768 1024 512 384 1024 512 Uploadsnelheid (Kbps) 128 512 256 128 320 256 Reguliere prijs per maand 29,- 49,95 29,95 26,95 34,90 29 Eventuele actieprijs per maand - 39,95 (eerste jaar) 24,95 (eerste jaar) - - 24,95 (eerste 3 maanden) Kosten modem bruikleen 69,- 69,- 69,- 69,- bruikleen Eventuele acties met modems - - - gratis modem of 69,- gratis modem of 69,- - retour retour Aansluitkosten 39,- 69,- 69,- 74,95 74,95 75,- Eventuele acties met aansluitkosten geen kosten - - - - - (tot 1 maart 2004) Prijs per jaar 1 348,- 608,40 398,40 360,88 456,28 379,43 Prijs per Kbps 0,45 0,59 0,78 0,94 0,45 0,74 Datalimiet (MB) fair use fair use fair use 2000 10000 fair use Kosten extra data (per 100 MB) - - - 0,50 0,50 - Netwerk (KPN, BBned, UPC etc) Multikabel BBNed BBNed KPN KPN BBNed Homepageruimte 0 100 nee 25 25 25 Gratis spamfilter ja nee nee ja ja ja Gratis virusfilter ja nee nee nee nee ja Gratis helpdesk ja nee nee nee nee nee Opmerkingen modemactie loopt spamfilter/modemactie * actie tot 1 maart 2004 tot 1 maart 2003 tot 1 maart 2003 1: De prijs per jaar is gebaseerd op de totale kosten voor een tweejarig abonnement inclusief eventuele acties, aansluitkosten en modem 19
Naam provider Quicknet Solcon Solcon Tiscali Tiscali Wanadoo Naam pakket Medium ADSL Connect ADSL Connect Adsl Smart Adsl Family ADSL Lite Downloadsnelheid (Kbps) 512 512 1024 1248 2048 1024 Uploadsnelheid (Kbps) 256 256 512 320 320 320 Reguliere prijs per maand 29 29,95 34,95 29,95 39,95 34,95 Eventuele actieprijs per maand 24,95 - - 19,95 (3 maanden) 29,95 (3 maanden) 19,95 (eerste 3 maanden) (eerste 6 maanden) Kosten modem bruikleen - 69,- 69,- 69,- 69,95 Eventuele acties met modems - - - gratis gratis gratis modem Aansluitkosten 75,- 74,95 74,95 74,95 74,95 74,95 Eventuele acties met aansluitkosten geen aansluitkosten - - gratis gratis geen aansluitkoste kosten Prijs per jaar 1 341,93 396,88 491,38 344,40 464,40 374,40 Prijs per Kbps 0,67 0,78 0,48 0,28 0,23 0,37 Datalimiet (MB) fair use 100.000 100.000 4000 20.000 fair use Kosten extra data (per 100 MB) - 0,049-0,50 0,50 - Netwerk (KPN, BBned, UPC etc) BBNed BBned Tiscali Tiscali Tiscali KPN Homepageruimte 25 10 10 50 50 20 Gratis spamfilter ja ja ja nee nee nee Gratis virusfilter ja ja ja nee nee nee Gratis helpdesk nee nee nee nee nee nee Opmerkingen * acties tot 1 maart 2004 Naam provider Wanadoo XS4all XS4all Zon Zon Naam pakket Cable Broadband Basic ADSL Start ADSL Lite ADSL Lite ADSL Family Downloadsnelheid (Kbps) 512 384 1024 1024 768 Uploadsnelheid (Kbps) 128 128 320 320 128 Reguliere prijs per maand 32,95 29,95 39,95 34,95 34,- Eventuele actieprijs per maand - - - - 29,- Kosten modem bruikleen 69,- 69,- 69,- 69,- Eventuele acties met modems - gratis modem gratis modem multi-pc-modem gratis modem voor 59,- Aansluitkosten 129,- 74,95 74,95 74,95 74,95 Eventuele acties met aansluitkosten geen aansluitkosten geen aansluitkosten geen aansluitkosten - geen aansluitkosten Prijs per jaar 1 395,40 359,40 479,40 486,37 348,- Prijs per Kbps 0,77 0,94 0,47 0,47 0,45 Datalimiet (MB) fair use 5000 fair use fair use fair use Kosten extra data (per 100 MB) - - - 1,- 1,- Netwerk (KPN, BBned, UPC etc) Casema KPN KPN KPN Versatel Homepageruimte 20 50 50 20 20 Gratis spamfilter nee ja ja ja ja Gratis virusfilter nee ja ja ja ja Gratis helpdesk nee nee nee nee nee Opmerkingen * gratis firewall * gratis firewall tot 1-3-2004 * modemactie tot * modemactie tot niet icm isdn 1 maart 2003 1 maart 2003 1: De prijs per jaar is gebaseerd op de totale kosten voor een tweejarig abonnement inclusief eventuele acties, aansluitkosten en modem 20
40 TOT 60 PER MAAND Naam provider @Home Chello Cistron Concepts ICT Concepts ICT Concepts ICT Naam pakket Breedband Classic 2048 Concepts ICT 2048 Concepts ICT 2048 Concepts ICT 1024 Downloadsnelheid (Kbps) 2560 2560 2048 2048 2048 1024 Uploadsnelheid (Kbps) 128 384 1024 1024 320 512 Reguliere prijs per maand 47,95 49,95 59,- 59,95 52,50 49,95 Eventuele actieprijs per maand eerste 2 maanden 35,- eerste maand gratis - - - - Kosten modem 79,- bruikleen 69,- 69,- 69,- 69,- Eventuele acties met modems gratis modem - - - - - Aansluitkosten geen aansluitkosten 59,95 150,- 74,95 74,95 74,95 Eventuele acties met aansluitkosten - geen aansluitkosten - - - - Prijs per jaar 1 544,95 604,40 817,50 791,38 701,98 671,38 Prijs per Kbps 0,21 0,24 0,40 0,39 0,34 0,66 Datalimiet (MB) fair use fair use 35.000 fair use fair use fair use Kosten extra data (per 100 MB) - - - - - - Netwerk (KPN, BBned, UPC etc) Essent UPC BBNed BBNed KPN BBNed Homepageruimte 25 10 50 25 25 25 Gratis spamfilter nee nee nee ja ja ja Gratis virusfilter nee nee nee ja ja ja Gratis helpdesk nee nee ja nee nee nee Opmerkingen * actie tot 31 maart Naam provider Demon Internet Freeler HCCnet KPN Multikabel MyADSL Naam pakket DSL Express Comfort ADSL Basis Direct ADSL Basic Power MyGiga Downloadsnelheid (Kbps) 2048 2048 2048 2048 1536 2048 tot 8192 Uploadsnelheid (Kbps) 1024 320 320 320 360 1024 Reguliere prijs per maand 55,- 51,95 47,35 49,95 43,- 74,95 Eventuele actieprijs per maand - - - - - 59,95 (eerste jaar) Kosten modem 99,- 69,- 69,- 69,- bruikleen 69,- Eventuele acties met modems - - gratis modem - - - Aansluitkosten 75 74,95 74,95 74,95 39,- 69,- Eventuele acties met aansluitkosten - - 50 korting zonder geen aansluitkosten geen kosten - modem (1 april 2004) (tot 1 maart 2004) Prijs per jaar 1 747 695,37 605,67 633,90 535,50 878,40 Prijs per Kbps 0,36 0,34 0,30 0,31 0,35 0,22 Datalimiet (MB) fair use fair use fair use 20000 fair use fair use Kosten extra data (per 100 MB) - - - 0,40 - - Netwerk (KPN, BBned, UPC etc) BBNed, Tiscali KPN KPN KPN Multikabel BBNed Homepageruimte 20 20 25-15 100 Gratis spamfilter ja ja nee nee ja nee Gratis virusfilter nee ja nee nee ja nee Gratis helpdesk ja nee nee nee ja nee Opmerkingen 1: De prijs per jaar is gebaseerd op de totale kosten voor een tweejarig abonnement inclusief eventuele acties, aansluitkosten en modem 21
Naam provider Planet Internet Quicknet Solcon Tiscali TweakDSL TweakDSL Naam pakket ADSL Comfort Large ADSL Connect Adsl Live ProDSL SurfDSL (Economy Service) Downloadsnelheid (Kbps) 2048 1024 1536 4096 2048 1024 Uploadsnelheid (Kbps) 320 512 256 640 1024 512 Reguliere prijs per maand 54,95 49,- 49,95 49,95 59,95 44,95 Eventuele actieprijs per maand - 39,- (eerste 3 maanden) - 39,95 (3 maanden) - - Kosten modem 69,- bruikleen 69,- 69,- 79,- 79,- Eventuele acties met modems gratis modem of 69,- - - gratis gratis modem - retour Aansluitkosten 74,95 75,- 74,95 74,95 69,- 69,- Eventuele acties met aansluitkosten - geen installatiekosten geen aansluitkosten geen aansluitkosten geen aansluitkosten geen aansluitkosten Prijs per jaar 1 696,87 573 633,90 828,33 719,40 613,40 Prijs per Kbps 0,34 0,56 0,41 0,20 0,35 0,60 Datalimiet (MB) fair use fair use 100.000 20.000 fair use fair use Kosten extra data (per 100 MB) - - - 0,50 - - Netwerk (KPN, BBned, UPC etc) KPN BBNed Versatel Tiscali BBNed BBNed Homepageruimte 25 30 10 50 100 100 Gratis spamfilter ja ja ja nee nee ja Gratis virusfilter nee ja ja nee nee nee Gratis helpdesk nee nee nee nee nee nee Opmerkingen Naam provider TweakDSL Wanadoo Wanadoo XS4all Zon Zon Naam pakket ProDSL Wanadoo ADSL Basic Cable Broadband ADSL Basic ADSL Basis ADSL Plus Premium Downloadsnelheid (Kbps) 2048 2048 1024 2048 1024 1536 Uploadsnelheid (Kbps) 1024 320 128 320 320 256 Reguliere prijs per maand 59,95 52,25 49,50 59,95 52,- 54,- Eventuele actieprijs per maand - 39,95 - - - - (eerste 3 maanden) Kosten modem 79,- 69,95 bruikleen 69,- 69,- 69,- Eventuele acties met modems gratis modem gratis modem - gratis modem - gratis modem Aansluitkosten 69,- 74,95 129,- 74,95 74,95 74,95 Eventuele acties met aansluitkosten geen aansluitkosten geen aansluitkosten geen aansluitkosten geen aansluitkosten - geen aansluitkosten Prijs per jaar 1 753,90 608,55 594 719,40 695,97 685,47 Prijs per Kbps 0,37 0,30 0,58 0,35 0,68 0,45 Datalimiet (MB) geen fair use fair use fair use fair use fair use Kosten extra data (per 100 MB) - - - - - - Netwerk (KPN, BBned, UPC etc) BBNed KPN Casema KPN KPN Versatel Homepageruimte 100 20 20 50 20 20 Gratis spamfilter ja nee nee ja ja ja Gratis virusfilter nee nee nee ja ja ja Gratis helpdesk nee nee nee nee nee nee Opmerkingen Actie loopt tot 1-4-2003 Actie loopt tot 1-3-2004 1: De prijs per jaar is gebaseerd op de totale kosten voor een tweejarig abonnement inclusief eventuele acties, aansluitkosten en modem 22
60 EURO EN MEER PER MAAND Naam provider Chello Cistron Concepts ICT Concepts ICT Demon Internet Freeler Naam pakket Plus Maxx Concepts ICT Wide Open Concepts ICT 4096 DSL Express Advanced Downloadsnelheid (Kbps) 4608 2048-7800 2 2048-8192 2 4096 2048-8192 2 4096 Uploadsnelheid (Kbps) 512 1024 1024 640 1024 640 Reguliere prijs per maand 79,95 79,- 64,95 85,95 65,- 82,95 Eventuele actieprijs per maand eerste maand gratis - - - - - Kosten modem bruikleen 69,- 69,- 69,- 99,95 69,- Eventuele acties met modems - - - - - - Aansluitkosten 59,95 150,- 74,95 74,95 75,- 74,95 Eventuele acties met aansluitkosten geen aansluitkosten Prijs per jaar 1 949,40 1057,50 851,37 1103,37 867,47 1067,37 Prijs per Kbps 0,21 0,26 3 0,21 3 0,27 0,22 3 0,26 Datalimiet (MB) fair use 100000 fair use fair use fair use fair use Kosten extra data (per 100 MB) - - - - - - Netwerk (KPN, BBned, UPC etc) UPC BBNed BBNed KPN BBNed, Tiscali KPN Homepageruimte 10 50 25 25 20 20 Gratis spamfilter nee nee ja ja ja ja Gratis virusfilter nee nee ja ja nee ja Gratis helpdesk nee ja nee nee ja nee Opmerkingen * actie tot 31 maart Naam provider HCCnet Multikabel Multikabel Planet Internet Quicknet Solcon Naam pakket ADSL Plus XL-lerate X-tra ADSL Advanced Extra Large ADSL Connect Downloadsnelheid (Kbps) 4096 4096 1536 4096 2048 2048-8064 2 Uploadsnelheid (Kbps) 640 768 1024 640 1024 1024 Reguliere prijs per maand 79,32 69,- 85,- 79,95 69,- 69,95 Eventuele actieprijs per maand - - - - 59,- - (eerste 3 maanden) Kosten modem 69,- bruikleen bruikleen 69,- bruikleen 69,- Eventuele acties met modems gratis modem - - gratis modem of 69,- - - retour Aansluitkosten 74,95 39 69 of 39 (doe het zelf) 74,95 75,- 0,- Eventuele acties met aansluitkosten 50,- korting zonder geen aansluitkosten geen aansluitkosten geen aansluitkosten n.v.t. modem Prijs per jaar 1 989,31 828,- 1020,- 996,87 813,- 873,90 Prijs per Kbps 0,24 0,20 0,66 0,24 0,40 0,22 3 Datalimiet (MB) fair use fair use fair use fair use fair use 100.000 Kosten extra data (per 100 MB) - - - - - 0,049 Netwerk (KPN, BBned, UPC etc) KPN Multikabel Multikabel KPN BBNed BBNed Homepageruimte 25 25 25 25 35 10 Gratis spamfilter nee ja ja ja ja ja Gratis virusfilter nee ja ja nee ja ja Gratis helpdesk nee ja nee nee nee nee 1: De prijs per jaar is gebaseerd op de totale kosten voor een tweejarig abonnement inclusief eventuele acties, aansluitkosten en modem 2: De maximaal haalbare snelheid is afhankelijk van de afstand tot de centrale 3: Bij de BBNed-pakketten met een snelheid tussen de 2 en 8 Mbit, is uitgegaan van 4000 Kbps voor de prijsberekening 23
Naam provider TweakDSL Wanadoo Wanadoo XS4all XS4ALL Zon Naam pakket UltraDSL Wanadoo ADSL Plus Wanadoo Cable ADSL Fast ADSL Power ADSL Extra Broadband Power Downloadsnelheid (Kbps) 2048-8192 2 4096 2048 4096 2048-7800 2 4096 Uploadsnelheid (Kbps) 1024 640 256 640 512-1024 2 640 Reguliere prijs per maand 69,95 88,15 69,95 79,95 84,95 88,- Eventuele actieprijs per maand - 69,95 - - - - (eerste 3 maanden) Kosten modem 79,- 69,95 bruikleen 69,- 150,- 69,- Eventuele acties met modems gratis modem gratis modem gratis modem Aansluitkosten 69,- 74,95 129,- 74,95 175,- 74,95 Eventuele acties met aansluitkosten geen aansluitkosten geen aansluitkosten geen aansluitkosten geen aansluitkosten Prijs per jaar 873,90 1030,50 839,40 996,87 1181,90 1127,97 Prijs per Kbps 0,22 3 0,25 0,41 0,24 0,29 3 0,27 Datalimiet (MB) fair use fair use fair use fair use 150.000 fair use Kosten extra data (per 100 MB) - - - - - - Netwerk (KPN, BBned, UPC etc) BBNed KPN Casema KPN BBNed KPN Homepageruimte 100 20 20 50 50 20 Gratis spamfilter ja nee nee ja ja ja Gratis virusfilter nee nee nee ja ja ja Gratis helpdesk nee nee nee nee nee nee Opmerkingen Actie loopt tot 1-4-2004 * modemactie tot 1 maart 2003 * gratis firewall 1: De prijs per jaar is gebaseerd op de totale kosten voor een tweejarig abonnement inclusief eventuele acties, aansluitkosten en modem 2: De maximaal haalbare snelheid is afhankelijk van de afstand tot de centrale 3: Bij de BBNed-pakketten met een snelheid tussen de 2 en 8 Mbit, is uitgegaan van 4000 Kbps voor de prijsberekening Conclusie Het lijdt geen twijfel: de afgelopen maanden is breedband goedkoper geworden. Weliswaar zijn de maandprijzen gelijk gebleven, de snelheden zijn fors hoger geworden. Bij sommige pakketten is de prijs ten opzichte van de snelheid gehalveerd. In september vorig jaar kostte het duurste pakket bij XS4ALL via KPN bijvoorbeeld nog 0,50 per Kbps, nu is dat gedaald tot 0,24 per Kbps. Bij de isp s die zaken doen met BBNed zijn de verschillen tussen september 2003 en februari 2004 marginaal. KPN heeft de kloof met BBNed dan ook goeddeels gedicht. Bij de goedkopere pakketten heeft kabelaar @Home de minst goede aanbiedingen. Dit onderzoek lijkt de klachten van @Home-klanten dat het hoog tijd is voor een snelheidsverhoging te staven. Het gaat bij de berekening uiteraard om theoretische snelheden. Echter, ook bij de effectieve snelheden komt @Home niet goed uit de bus. Bij @Home Budget bijvoorbeeld kan feitelijk niet worden gesproken van breedband. Net als het eerdere onderzoek van WebWereld komt Tiscali goed uit de verf. Deze provider, die gebruikmaakt van een eigen netwerk (het voormalige BabyXL), heeft in alle segmenten waarin het actief is de beste aanbieding. De aan de snelheid gerelateerde prijs is echter niet de enige factor waar consumenten op zullen letten. Voor de een zal daarnaast een gratis helpdesk (zoals bij Demon) zwaar wegen, bij de ander zal dat wellicht een gratis spamfilter zijn (zoals bij Multikabel). Een waarschuwing tot slot is op de plaats voor gratis internet van Zon. Vanwege de totaal afwijkende prijsstructuur is dit pakket niet in het overzicht meegenomen. De gebruiker betaalt hierbij weliswaar geen vaste maandprijs, maar rekent per tik af. Een snelle rekensom leert dat wie elke dag een kwartier gebruikmaakt van Zon ADSL Gratis, op maandbasis tussen de twintig en dertig euro kwijt is, afhankelijk van het tijdstip van internetten. 24