WIE ZIJN WIJ? De NVVK is dé branche-organisatie voor professionele schuldhulpverlening én sociale kredietverlening in Nederland. Het Bestuur van de NVVK Voorste rij van links naar rechts: Gerard van Rossen (Modus Vivendi), Will van Schendel (Stichting Doras), Joke de Kock (voorzitter NVVK, gemeente Tilburg), Annelies Kleve (Volkskredietbank Noord-Oost Groningen), Simone Veenema (gemeente Zaanstad). Achterste rij van links naar rechts: Lia Kroon (gemeente Den Haag), Rik Bovenberg (Maatschappelijke Dienstverlening Flevoland), Patrick van Uitert (gemeente Eindhoven) en Dick de Vries (gemeente Apeldoorn). JAARVERSLAG 2013 - MEER MET MINDER JAARVERSLAG 2013 MEER MET MINDER WAT DOEN WIJ? De NVVK voorziet in de behoefte van de leden van de NVVK door financiële en maatschappelijk verantwoorde diensten te verlenen gericht op het voorkomen en duurzaam oplossen van financiële problemen. De NVVK ondersteunt de leden in het realiseren van hun doelstellingen. HOE DOEN WIJ DAT? De NVVK doet dit door: actuele kennis en informatie over het vakgebied te verschaffen aan haar leden; nieuwe ontwikkelingen te signaleren en daar zo nodig op te reageren; de belangen van de leden te behartigen in het contact met politici en beleidsmakers; een goede samenwerking met maatschappelijke organisaties en schuldeisers tot stand te brengen; aanspreekpunt te zijn voor leden, mensen met schulden, schuldeisers, maatschappelijke organisaties en anderen met vragen. Het Verenigingsbureau van de NVVK. Voorste rij van links naar rechts: Marianne Oostrik (senior beleidsadviseur), Yvon van Houdt (directeur), Anja Gosman- Nolen (officemanager), Kosta Skliris (senior beleidsadviseur). Achter: Peter Benard (juridisch senior beleidsadviseur). Niet op de foto: Sandra Mannes, secretaresse. NVVK Verenigingsbureau Postadres Bezoekadres Postbus 221 Catharijnesingel 30d 3500 AE Den Haag 3511 GB Utrecht T 085 489 57 40 E info@nvvk.eu I www.nvvk.eu T @schuldhulp WAAROM DOEN WIJ DAT? Door mensen te helpen hun financiële situatie weer op orde te krijgen en hen te leren financieel zelfstandig te zijn, wordt armoede bestreden en hebben mensen meer mogelijkheden om actief deel te nemen aan het sociale en maatschappelijke leven.
JAARVERSLAG 2013 MEER MET MINDER
INHOUDSOPGAVE Algemene Ledenvergadering Kring West WOORD VOORAF 7 Raad van Advies Bestuur Kring Zuid JAARCIJFERS SCHULDHULPVERLENING EN SOCIAAL BANKIEREN 11 Verenigingsbureau Kring Noord-Oost INTERVIEW MET ANNELIES KLEVE 25 VERSLAG ACTIVITEITEN 2013 29 Onafhankelijke Commissie Kwaliteitszorg Werkgroep Audit LEDENBESTAND PER 31 DECEMBER 2013 37 Commissie Schulden Oplossen Werkgroep Schuldhulpverlening aan ondernemers Werkgroep Convenanten Commissie Sociaal Bankieren Commissie Stabilisatie Werkgroep Beschermingsbewind Commissie Preventie Werkgroep Beheer Gelden Werkgroep Juridische Zaken Werkgroep Communicatie Werkgroep ICT Werkgroep Studiedagen jaarverslag nvvk - 5
WOORD VOORAF Geachte lezer, Joke de Kock, voorzitter NVVK Voor u ligt het jaarverslag 2013 van de NVVK, de branchevereniging voor schuldhulpverlening en sociaal bankieren. In dit jaarverslag leest u hoe de schulden van particulieren zich ontwikkelen, welke achtergronden te schetsen zijn en hoe de schuldhulpverlening schulden voorkomt, beheerst en/of oplost. Ook leest u in het jaarverslag welke activiteiten de branchevereniging heeft ontplooid ten bate van en in samenwerking met haar leden. Het jaarverslag is voor mij een gelegenheid om stil te staan bij de behoeften en de positie van schuldenaren en schuldeisers. Als intermediair tussen deze twee partijen trachten wij de onderlinge financiële relatie te herstellen en de financiële zelfredzaamheid van schuldenaren te bevorderen. Sinds het ontstaan van de financiële crisis in 2008 is een toename zichtbaar van het aantal mensen dat een beroep doet op de schuldhulpverlening. Ook in 2013 is weer een toename zichtbaar. Van 84.500 aanmeldingen in 2012 naar 89.000 dit jaar. Tevens is de gemiddelde schuld gestegen van 33.500 euro naar 37.700 euro. Deze cijfers laten zien dat veel huishoudens niet meer uit kunnen komen met hun inkomen. Deels door een sterke terugval in inkomsten, waardoor er onvoldoende geld is om eerder aangegane financiële verplichtingen na te komen, en deels omdat schuldenaren er niet in 6 - jaarverslag nvvk jaarverslag nvvk - 7
slagen hun uitgavenpatroon aan de nieuwe financiële situatie aan te passen. Voor NVVK-leden is het een uitdaging om deze twee ontwikkelingen binnen hun aanbod op te vangen. Enerzijds de snelle toename van het aantal klanten, anderzijds de toenemende complexiteit van het schuldenpakket en de diversiteit van de doelgroep. Uit de cijfers van 2013 komt namelijk nog een ander beeld naar voren. Bij 17.000 mensen is intensieve begeleiding (Duurzame Financiële Dienstverlening) nodig, waarbij de nadruk ligt op het voorkomen van nóg meer schulden en het vinden van een nieuw financieel evenwicht zodat op termijn een schuldregeling mogelijk wordt. Wij zien dat ongeveer een derde van de mensen, die zich met een hulpvraag bij onze leden meldt, ook bij andere hulpverleners, vaak in de psycho-sociale hulpverlening, bekend zijn. Het beeld dat hieruit ontstaat is dat veel mensen in grote nood verkeren, financieel maar ook op andere terreinen. Schuldhulpverlening aan deze groep is ingewikkeld, kost tijd en moeite en leidt vaak niet meteen tot succes. De uitdagingen worden in de nabije toekomst nog groter door de overdracht van zware taken door het Rijk aan gemeenten, zoals de Participatiewet, delen van de AWBZ en een belangrijk deel van de Jeugdzorg. Hoe kunnen gemeenten alle taken, die zij dienen uit te voeren, volledig en volwaardig aanbieden. Op welke wijze moet de samenwerking van de schuldhulpverlening met andere dienst- en hulpverleners worden georganiseerd. Deze en andere vragen worden momenteel binnen de vereniging besproken en de zoektocht naar antwoorden is in volle gang. Oplossingen voor psycho-sociale problematiek gaan steeds vaker hand in hand met een gezond financieel fundament, de één kan niet zonder de ander. Daarom is bij de presentatie van deze jaarcijfers in maart 2014 ook een oproep gedaan aan de (nieuwe) gemeentebestuurders om bij de coalitiebesprekingen de schuldhulpverlening kwalitatief goed in te bedden in het gemeentelijke ondersteunings- en dienstverleningsaanbod. De schuldhulpverlening is intermediair tussen schuldenaar en schuldeiser. Ook met de schuldeisers onderhoudt de NVVK nauwe contacten. Door middel van convenanten en andere afspraken met schuldeisers slaagt de NVVK erin om het werk van haar leden effectiever en efficiënter te maken. Veel schuldeisers zoeken actief de samenwerking met de NVVK-leden op. Er zijn echter ook ontwikkelingen bij de schuldeisers die de NVVK zorgen baren. De stapeling van vorderingen door publieke schuldeisers leidt tot problemen bij de schuldenaar. De verrekening van toeslagen zorgt voor onvoldoende besteedbaar inkomen om de vaste lasten te kunnen betalen. Maar ook de belangen van private schuldeisers komen in het geding door de zware druk van de preferente overheidsschuldeiser (overheid). Private schuldeisers reageren door het inzetten van dwangmiddelen zoals beslag op toeslagen of bankbeslag. Het resultaat is dat nieuwe achterstanden ontstaan, ook in de basisvoorzieningen, omdat de beslagvrije voet niet gehandhaafd wordt. De inzet van deze dwangmiddelen zorgt voor hoge incassokosten die uiteindelijk door één van de partijen, schuldenaar, schuldeiser of deurwaarder betaald moeten worden. Schuldeisers komen terecht in een neerwaartse wedloop ten opzichte van de schuldenaar waar niemand baat bij heeft. Kortom, er ligt nog een wereld te winnen in het zorgvuldig en adequaat innen. Het beslagregister is een stap in de goede richting. Echter, deze is alleen van toepassing voor private schuldeisers en alleen doeltreffend als er heldere afspraken komen rondom correcte invordering en bescherming van de beslagvrije voet. De NVVK is er voor haar leden en wordt door haar leden vormgegeven. De NVVK heeft enthousiaste, betrokken en kundige leden die op allerlei manieren binnen de vereniging actief zijn. Leden brengen hun kennis in waar andere leden van kunnen leren en nemen op hun beurt weer kennis mee naar de eigen organisatie om deze daar in te zetten. De NVVK en haar leden zijn bekend met een groot netwerk van samenwerkingspartners. Zonder deze samenwerking is het onmogelijk onze doelstellingen te behalen. Graag wil ik hierbij, namens de NVVK-leden, het Bestuur en het Verenigingsbureau, alle partners danken voor hun inzet en betrokkenheid. Joke de Kock, voorzitter NVVK 8 - jaarverslag nvvk jaarverslag nvvk - 9
JAARCIJFERS SCHULDHULPVERLENING EN SOCIAAL BANKIEREN PROCESSCHEMA SCHULDHULPVERLENING NVVK Elk jaar verzamelt de NVVK de jaarcijfers schuldhulpverlening en sociale kredietverlening van haar leden. Daardoor ontstaat een beeld GELIJKHEIDSBEGINSEL van de resultaten die de branche in het afgelopen kalenderjaar heeft geboekt. De jaarcijfers schetsen ook een beeld van de financiële PREVENTIE / VOORLICHTING Klant Aanmelding en intake Crisisinterventie Informatie en advies Stabilisatie 100% betaling Betalingsregeling Herfinanciering Budgetbeheer Budgetcoaching Beschermingsbewind Flankerende hulp Afkoop (SRV) Saneringskrediet Schuldbemiddeling Afgifte art. 285 verklaring (Wsnp) en/of nazorg en/of nazorg situatie van huishoudens in Nederland. In 2013 stellen wij opnieuw een stijging vast in het aantal aanmeldingen bij de NVVK-leden, van 84.000 tot 89.000. Ook de gemiddelde schuld is gestegen, van 33.500 euro naar 37.700 euro. Het gemiddeld aantal schuldeisers blijft stabiel op 14. Lichte veranderingen zijn te zien in de samenstelling van de klanten die zich bij de schuldhulpverlening melden, maar het totaalbeeld blijft redelijk stabiel. De groep klanten met inkomen uit werk is Duurzame financiële dienstverlening groter dan de groep klanten die van een uitkering rond moet komen. De groep klanten met een laag inkomen, minimumloon of lager, is COMMUNICATIE MET EISERS: PASSIEF! ACTIEF! groter dan de groep met een inkomen in de categorie minimumloon tot modaal. Veruit de kleinste groep wordt gevormd door klanten met een bovenmodaal inkomen. Ten aanzien van de leeftijdscategorie valt een stijging op van het aantal jongeren (18-26 jaar) en is er een daling van het aantal ouderen boven de 65. Opvallend is het aantal klanten dat in 2013 is ingestroomd in een traject van Duurzame Financiële Dienstverlening (DFD). Wanneer DFD wordt toegepast is er sprake van schulden die nog niet oplosbaar zijn, waar de financiële situatie wordt gestabiliseerd en op de langere termijn wordt toegewerkt naar een andere vorm van dienstverlening, zoals bijvoorbeeld een schuldregeling. DFD is in 2011 ingevoerd en levert in 2013 voor het eerst een representatief cijfer op. In 2013 zijn bijna 17.000 klanten begonnen aan een traject binnen DFD. Verder valt op dat ongeveer een derde van de mensen, die zich met een schuldprobleem richt tot hun gemeente, al eerder op enig moment bekend was bij andere hulp- en dienstverlenende organisaties, zoals de GGZ, Maatschappelijk Werk of verslavingszorg. 10 - jaarverslag nvvk jaarverslag nvvk - 11
Meer dan 8.000 klanten zijn na aanmelding door NVVK-leden doorverwezen naar andere dienst- en/of hulpverleners. In relatie tot 2012 is door de NVVK-leden in 2013 veel meer gebruik gemaakt van herfinanciering bij het oplossen van schulden. Ook het percentage saneringskredieten ten opzichte van het totaal aantal regelingen is toegenomen. Daarentegen is duidelijk minder gebruik gemaakt van betalingsregelingen en schuldbemiddelingen. Met het oog op het aantal schuldregelingen, dat wil zeggen schuldbemiddelingen en saneringskredieten, dat in 2010 is opgestart en in 2013 succesvol, met finale kwijting, is afgerond, geldt het volgende: 83% van de saneringskredieten is succesvol afgerond en 61% van de schuldbemiddelingen. Het gecorrigeerde gemiddelde tussen de geslaagde saneringskredieten en schuldbemiddelingen komt uit op 68%. In 2012 bedroeg het gecorrigeerde gemiddelde 69%. Er is ook een stijging zichtbaar waar het gaat om de gemiddelde schuld van mensen die zich bij de schuldhulpverlening hebben gemeld. In 2013 is dit 37.700 euro. Sinds 2008 is het gemiddelde schuldbedrag met ongeveer 8.000 euro gestegen. Vooral de stijging ten aanzien van het jaar 2012 is met +13% forser dan de stijgingen in de jaren daarvoor. GEMIDDELD AANTAL SCHULDEISERS 2013 2012 2011 2010 2009 14 14 14 16 17 Het gemiddeld aantal schuldeisers blijft door de jaren heen relatief stabiel. In 2013 hebben klanten van de schuldhulpverlening gemiddeld 14 schuldeisers. DIENST- EN HULPVERLENING KERNCIJFERS AANTAL AANMELDINGEN 2013 2012 2011 2010 2009 89.000 84.000 76.000 77.000 53.000 * Het aantal aanmeldingen heeft betrekking op het aantal unieke personen dat zich met een hulpvraag, met betrekking tot hun schuldsituatie, heeft gericht tot een NVVK-lid. Ook in 2013 hebben de NVVK-leden meer aanmeldingen geregistreerd. Melden zich in 2012 nog ongeveer 84.000 mensen bij de schuldhulpverlening, dit getal is in 2013 gestegen tot bijna 89.000. Sinds het jaar 2008, het begin van de crisis, is het aantal schuldenaren dat zich aan de balie van de schuldhulpverlening meldt meer dan verdubbeld. NB: Gegevens in absolute aantallen. Het aantal aanmeldingen is het aantal mensen dat zich met een hulpvraag richt tot de NVVK-leden. NVVK-leden kunnen verschillende soorten dienstverlening aan hun klanten bieden. De schuldhulpverlening is steeds breder georiënteerd en zet in op financiële dienstverlening die naast de klassieke schuldbemiddeling en saneringskrediet, maatwerk levert op de financiële ondersteuning die klanten feitelijk nodig hebben. Elke vorm van dienstverlening staat op zichzelf en draagt bij aan de financiële gezondheid van klanten. Sommige klanten zijn al geholpen door het geven van informatie en advies, voor velen kan een regeling worden getroffen om de schulden op te lossen, een groeiende groep heeft baat bij lange termijn financiële dienstverlening, bijna de helft van alle klanten krijgt coaching om hun financiële zelfredzaamheid te bevorderen en meer dan 50.000 klanten worden via een budgetbeheerrekening financieel begeleid. Onderstaand de resultaten. BETALINGSREGELING Overeenkomst tussen schuldenaar en schuldeiser(s) waarin wordt bepaald dat de vastgestelde vordering(en) van de schuldeiser op de schuldenaar volledig en in vooraf vastgestelde termijnen wordt terugbetaald. GEMIDDELDE SCHULD 2013 2012 2011 2010 2009 37.700 33.500 32.250 30.750 33.700 HERFINANCIERING Door middel van het afsluiten van één of meer kredietovereenkomsten aflossen van de totale schuldenlast. 12 - jaarverslag nvvk jaarverslag nvvk - 13
SCHULDBEMIDDELING Overeenkomst tussen schuldenaar en schuldeiser(s) waarin wordt afgesproken dat de totale schuldenlast gedeeltelijk wordt terugbetaald, in termijnen, naar draagkracht en tegen finale kwijting. SANERINGSKREDIET Door middel van het afsluiten van een kredietovereenkomst afkopen van (een percentage van) de totale schuldenlast tegen finale kwijting. PROCENTUELE VERDELING REGELING VAN SCHULDEN 9% Betalingsregeling 24% Herfinanciering 24% Saneringskrediet SLAGINGSPERCENTAGES De slagingspercentages beogen een beeld te geven van de effectiviteit van de minnelijke schuldhulpverlening. Voor een beter zicht op de wijze waarop wij de effectiviteit meten is het van belang het proces van schulden oplossen in beeld te hebben. De NVVK meet de effectiviteit van dit proces op twee manieren, namelijk op twee momenten in dit proces. Ten eerste wordt gekeken naar het percentage regelingen waarop door de schuldeisers een akkoord is gegeven op een voorstel tot betaling van de schuld, dat wil zeggen het percentage succesvol tot stand gebrachte regelingen. Ten tweede wordt het percentage regelingen gemeten die met succes zijn afgerond en waar definitief finale kwijting door de schuldeisers is verleend en het minnelijke traject wordt beëindigd. Onderstaand de desbetreffende percentages. 43% Schuldbemiddeling PROCENTUELE VERDELING REGELINGEN IN 2013 AFGEZET TEGEN 2012 70% 60% 50% 40% 2013 2012 REGELING MET SUCCES TOT STAND GEBRACHT * Een kernactiviteit van de schuldhulpverlening is om schuldregelingen tot stand te brengen waarbij de schuldhulpverlening bemiddelt tussen schuldeisers en schuldenaren. Wij onderscheiden regelingen waar een deel van de schuld door de schuldeisers wordt kwijtgescholden (saneringskredieten en schuldbemiddelingen) en regelingen die leiden tot 100% terugbetaling van de schuld (herfinancieringen en betalingsregelingen). Als succesvol opgestarte regeling wordt beschouwd een regeling waarbij minnelijk akkoord is verkregen door de schuldeisers. In dit geval gaan alle schuldeisers akkoord met een voorstel tot afkoop van de totale schuldenlast. Percentage klanten die toegelaten zijn tot de schuldhulpverlening en waar een minnelijke regeling van de schuld tot stand is gekomen: 41%. 30% 20% * Het desbetreffende percentage werd vorig jaar alleen weergegeven voor schuldbemiddelingen en saneringskredieten, dus voor regelingen waar een 10% deel van de schuld wordt kwijtgescholden. Omdat ook herfinancieringen en 0% Schuldbemiddeling Saneringskrediet Herfinanciering Betalingsregeling betalingsregelingen inzetten op een oplossing van de schuld, zijn deze twee producten in 2013 opgenomen in het bovengenoemde percentage. REGELING MET SUCCES AFGEROND Hierbij is gekeken naar het aantal feitelijk in 2010 opgestarte schuldbemiddelingen en saneringskredieten en vergeleken met de succesvol afgeronde schuldbemiddelingen en saneringskredieten in 14 - jaarverslag nvvk jaarverslag nvvk - 15
2013. De verhouding tussen beide wordt procentueel weergegeven. Tevens is een gecorrigeerd gemiddelde van beide regelingen berekend. Dit gemiddelde blijft door de jaren heen relatief stabiel en ligt in 2013 op 68%. 100% 80% 60% 40% 20% 0% 83 61 68 2013 2012 2011 2010 Saneringskredieten 88 Schuldbemiddelingen Gemiddeld percentage beide regelingen 63 69 ANDERE PRODUCTEN EN DIENSTEN 80 72 73 66 67 70 Stabilisatie is het voortraject tot een regeling die beoogt de schulden op te lossen. Het doel van stabilisatie is het in evenwicht brengen en houden van inkomsten en uitgaven van de klant. Hierbij worden inkomsten gemaximaliseerd en uitgaven tot een minimum beperkt, er is geen crisis en de beslagvrije voet wordt gegarandeerd. Het stabilisatietraject leidt altijd tot een betalingsregeling, herfinanciering, schuldbemiddeling of saneringskrediet. 3. DUURZAME FINANCIËLE DIENSTVERLENING (DFD) DFD doelt erop inkomsten en uitgaven van een klant in evenwicht te brengen en te houden, waarbij is bepaald dat een andere vorm van schuldregeling, door in of bij die klant gelegen omstandigheden, (nog) niet mogelijk is. DFD wordt vaak bij klanten ingezet die meervoudige problematiek hebben en waar op termijn een regeling mogelijk kan zijn. Aan DFD is echter geen vaste termijn verbonden. Daardoor is DFD geschikt voor groepen mensen die voor een langere termijn begeleiding nodig hebben. Aantal keren dat DFD is opgestart: 16.834 * * DFD is ingevoerd in 2011. In 2013 is voor het eerst een representatief cijfer gemeten. De meting over 2012 liet geen volledig beeld zien omdat NVVK-leden DFD nog niet of nog niet voor het gehele jaar hadden ingevoerd. 1. INFORMATIE & ADVIES Informatie en Advies kan aan klanten worden verleend zodat zij in staat worden gesteld zelfstandig hun schulden(problematiek) aan te pakken. Voor deze groep klanten hoeft geen intensief en langdurig traject te worden opgestart. Aantal klanten waar Informatie en Advies aan is verleend: 16.909 * * getal geeft het aantal klanten weer waar in 2013 alleen en uitsluitend Informatie en Advies aan is gegeven en geen andere vorm van dienstverlening. 4. BUDGETBEHEERREKENINGEN 70.000 60.000 50.000 40.000 30.000 20.000 10.000 2. STABILISATIE Gebruik Stabilisatie (percentage t.a.v. het aantal toegekende aanvragen) 2013 2012 2011 26% 20% 24% 0 2013 2012 2011 2010 2009 Aantal budgetbeheerrekeningen 16 - jaarverslag nvvk jaarverslag nvvk - 17
Budgetbeheer is het beheren en in evenwicht houden van de inkomsten en uitgaven van een klant door het inrichten van een beheerrekening. De schuldhulpverlening kan in het kader van budgetbeheer ook bepaalde betalingen verrichten, zoals het betalen van de vaste lasten. Onderstaand getal geeft het aantal huishoudens weer waarvoor een budgetbeheerrekening is ingericht. 5. BUDGETCOACHING * 2013 2012 2011 2010 48% 40% 48% 40% 7. DOORVERWIJZINGEN WET SCHULDSANERING NATUURLIJKE PERSONEN (WSNP) 2013 2012 2011 2010 17% 24% 27% 23% Klanten kunnen, wanneer een minnelijk traject niet mogelijk is of het minnelijk traject is beëindigd, worden doorverwezen naar de rechter om toegelaten te worden tot de Wsnp. Het percentage aanvragers van schuldhulpverlening die door zijn verwezen naar de Wsnp bedraagt in 2013: 17%. Budgetcoaching omvat het geheel van activiteiten om de klant te leren zelfstandig en op een verantwoorde manier zijn huishouden te voeren. Onderstaand percentage vertegenwoordigt het aantal klanten van de schuldhulpverlening dat in 2013 budgetcoaching heeft ontvangen. * In vorige jaarverslagen werd dit product nog omschreven als Budgethulp (een vorm van). 6. FLANKERENDE HULP Flankerende hulpverlening wordt geboden om de problematiek achter schulden aan te pakken. Het kan dan gaan om hulp- en dienstverlening in de sfeer van de geestelijke gezondheidszorg, verslavingszorg, sociaal-maatschappelijke dienstverlening, etc. BESCHERMINGSBEWIND Bij beschermingsbewind gaat het om het behouden van of komen tot een financieel stabiele situatie van een rechthebbende waarbij het vermogen onder bewind is gesteld. Beschermingsbewind wordt door de rechter ingesteld. Beschermingsbewind behoort formeel niet tot de minnelijke schuldhulpverlening, maar kan ook door NVVK-leden worden uitgevoerd. Beschermingsbewind wordt vooral aangevraagd bij de rechter voor personen die om geestelijke of lichamelijke redenen niet in staat zijn het eigen vermogen te beheren. Sinds kort kan beschermingsbewind ook worden ingesteld om redenen van problematische schuld of verkwisting. Aantal keren dat beschermingsbewind is opgestart Aantal doorverwijzingen naar de flankerende hulp (percentage t.a.v. aantal aanvragen) 2013 2012 2011 5.700 1.600 1.300 2013 2012 2011 12% 10% 13% Het percentage vertoont een stijging ten aanzien van 2012. Opvallend is echter dat van alle mensen die een aanvraag indienen tot minnelijke schuldhulpverlening, bijna de helft (47%) al eerder op enig moment bekend was bij organisaties en instellingen die flankerende hulpverlening bieden. 18 - jaarverslag nvvk jaarverslag nvvk - 19
SOCIAAL KREDIET De NVVK-leden met een kredietfaciliteit kunnen verschillende vormen van leningen geven. De twee meest belangrijke vormen zijn sociale leningen met een consumptief karakter en saneringskredieten gericht op het oplossen van schulden. Onderstaand figuur gaat in op de consumptieve kredieten *: 100 2013 90 2012 79 80 80 75 2011 70 KENMERKEN POPULATIE INKOMENSBRON (PERCENTAGE T.A.V. HET AANTAL AANMELDINGEN) 70 60 57 49 49 50 46 46 44 43 40 40 30 37 63 60 50 40 30 20 26 32 34 20 10 0 3 5 4 4 5 2013 2012 2011 2010 2009 10 0 Verstrekt krediet in mln Uitstaand saldo in mln Inkomen uit werk Uitkering Het marktaandeel van de kredietbanken ten aanzien van consumptieve kredieten blijft evenals in 2012: 0.5% Geen inkomen Studiefinanciering * Bron: Centraal Bureau Statistiek, cijfers consumptief krediet t/m december 2013. SANERINGSKREDIETEN Aantal verstrekte saneringskredieten 2013 2012 2011 6.897 3.178 1.806 In 2011 heeft zich een grote verandering voorgedaan ten aanzien van de inkomstenbron van klanten in de schuldhulpverlening. Voor het eerst is er sprake van meer klanten met inkomen uit werk dan klanten met een uitkering. Sindsdien heeft deze verhouding zich gestabiliseerd. Saneringskredieten is de meest voorkomende kredietvorm bij kredietverstrekkende leden van de NVVK. Bij een saneringskrediet wordt door de kredietbank, in het kader van een schuldregeling, een krediet verstrekt waarmee (een deel van) de vordering van schuldeisers wordt voldaan. De schuldeisers verlenen op basis hiervan finale kwijting. De kredietbank treedt vervolgens als enige schuldeiser op richting de klant. 20 - jaarverslag nvvk jaarverslag nvvk - 21
INKOMENSCATEGORIE (PERCENTAGE T.A.V. HET AANTAL AANMELDINGEN) LEEFTIJD (PERCENTAGE T.A.V. HET AANTAL AANMELDINGEN) 70 50% 40% 30% 44 43 38 36 39 35 26 60 50 40 30 47 33 46 35 47 33 56 51 32 31 20% 10% 18 21 20 10 0 15 5 11 8 12 8 12 5 10 3 2013 2012 2011 2010 2009 0% 2013 2012 2011 Jonger dan 26 jaar Minimum loon 26 tot 45 jaar Minimumloon tot modaal 46 tot 65 jaar Bovenmodaal Ouder dan 65 jaar Ten aanzien van de inkomenscategorie, zoals dit door de NVVK wordt gemeten sinds 2011, geldt dat de daling van het aantal huishoudens met bovenmodaal inkomen doorzet en is het aantal huishoudens met minimumloon of lager sinds 2011 gestegen. Met het oog op de leeftijd van klanten van de schuldhulpverlening is een relatief stabiel beeld zichtbaar. Wel is in 2013 de groep jongeren toegenomen en de groep ouderen afgenomen. Het gros van de klanten dat zich bij de schuldhulpverlening meldt behoort echter nog steeds tot de groep mensen in de leeftijd tussen 26 en 65 jaar. EIGENWONINGBEZIT 2013 2012 2011 14% 16% 12% De percentages geven aan hoeveel klanten, die zich aanmelden bij de schuldhulpverlening met een financieel probleem, tevens ook eigenaar waren van een eigen woning. 22 - jaarverslag nvvk jaarverslag nvvk - 23
INTERVIEW MET ANNELIES KLEVE, BESTUURSLID NVVK EN DIRECTEUR VOLKSKREDIETBANK NOORD-OOST GRONINGEN Annelies Kleve is directeur van de Volkskredietbank Noord-Oost Groningen en sinds 2013 lid van het Bestuur van de NVVK. Vanuit beide functies heeft zij te maken met een groep schuldenaren waar oplossen van schulden (nog) niet mogelijk is en een langere termijn dienstverlening noodzakelijk is. Als voorzitter van de Commissie Stabilisatie van de NVVK overziet zij de werkzaamheden die de NVVK ontplooit in het kader van Duurzame Financiële Dienstverlening (DFD). Omdat er in 2013 een opvallende stijging is in het aantal klanten die DFD ontvangen, is Annelies Kleve gevraagd deze opvallende trend nader toe te lichten. Annelies, sinds 2013 ben je bestuurslid van de NVVK vanuit de Volkskredietbank Noord-Oost Groningen. Hoe heb je het eerste jaar in het Bestuur beleefd? Het bevalt goed. Het valt me op dat de NVVK zich echt met veel verschillende thema s bezig houdt en dat er ook altijd verschillende manieren zijn om naar een bepaald vraagstuk te kijken. Ik merk dat het Bestuur bestaat uit betrokken leden met verschillende achtergronden. De vele verschillende onderwerpen, die aan de orde komen, vragen van alle bestuursleden ook een brede oriëntatie. Met andere woorden, het was een interessant en spannend jaar. In het jaarverslag melden wij dat het aantal mensen met schulden, die nog niet kunnen worden opgelost, toeneemt. Zien jullie dat in Noord-Oost Groningen ook? Jazeker, wij merken dit ook. Soms is het regelen van schulden (nog) niet mogelijk. Dit kan het geval zijn wanneer er hoge boetes of fraudeschulden zijn, er al eerder een schuldregeling of de Wsnp is doorlopen of als er sprake is van verslaving bij de klant en/of zijn partner. 24 - jaarverslag nvvk jaarverslag nvvk - 25
Schulden komen meestal niet alleen, hebben meestal te maken met een achterliggend probleem of problemen. Wij zien ook een grote groep mensen die naast schuldhulpverlening ook steun op andere leefgebieden nodig heeft. Het is ondertussen wel logisch dat schuldhulpverlenende organisaties in Nederland steeds meer inzetten op een product als DFD. Veel mensen moet je over een langere termijn financieel begeleiden, al was het alleen maar om nog meer schulden te voorkomen. Sommigen kijken kritisch naar DFD en vragen: wij waren er toch om schulden op te lossen, niet om mensen oneindig lang te begeleiden? Wij zijn als NVVK-leden zeker van het schulden oplossen, maar zijn ook steeds breder georiënteerd op financiële dienstverlening. Die kan allerlei vormen aannemen, van preventie, budgetcoaching, sociaal krediet tot schulden beheersen en oplossen. Uiteindelijk moet je als organisatie aan klanten maatwerk willen leveren, anders vallen veel mensen buiten de boot. DFD is maatwerk en komt tegemoet aan de behoeften van een grote groep schuldenaren. Los daarvan beoogt ook DFD mensen op termijn, wanneer de voorwaarden dit toelaten, te laten instromen in een schuldregeling. DFD is geen open einde regeling. Maar horen mensen met zoveel problemen niet beter thuis in beschermingsbewind? De instellingsgronden voor beschermingsbewind zijn sinds 1 januari 2014 juist verruimd. Beschermingsbewind is een hartstikke goed instrument voor diegenen die hier echt behoefte aan hebben. Maar het is ook een instrument dat mensen veel van hun autonomie ontneemt. Een bewindvoerder ontfermt zich over jou, je bent veel vrijheid kwijt. DFD laat veel verantwoordelijkheid aan de klant en doel is ook om de zelfstandigheid van mensen te bevorderen, ook waar het gaat om de eigen financiën. Je moet dus niet te licht omgaan met een middel als beschermingsbewind en jezelf altijd de vraag stellen of een klant niet ook met een minder zwaar middel geholpen is. Willen opdrachtgevers, zoals de gemeenten, wel in een product investeren dat niet direct resultaat oplevert? Feit is dat gemeenten moeten bezuinigen en zich richten op hun kerntaken of dienstverlening met de grootste efficiëntie. Waar zit DFD in dit verhaal? Jouw stelling klopt wel, opdrachtgevers kijken inderdaad steeds scherper naar het aanbod en naar de resultaten. Maar opdrachtgevers kijken ook naar maatschappelijke effecten. Je bent als samenleving nog veel verder van huis als je mensen, die steun nodig hebben, aan hun lot overlaat. De maatschappelijke kosten zijn enorm. DFD zorgt ervoor dat deze kosten worden beperkt en mensen niet nog dieper wegzakken. Dat kan je als schuldhulpverlenende organisatie goed onderbouwen en moet je ook actief gaan verkopen. Iets anders: sociaal krediet neemt al enige tijd in omvang af. Hoe kijk je als directeur van een kredietbank hier tegen aan? Hier liggen ook weer een boel oorzaken aan ten grondslag. Op zich vind ik het jammer. Sociaal krediet voldoet aan een behoefte in de samenleving en kan een grote meerwaarde hebben. Sterker nog, ik denk dat er een potentieel is voor sociaal krediet dat nu niet wordt bereikt. Voor een deel denk ik dat het goed is dat wij als kredietbanken terughoudend met sociale leningen omgaan, je moet niet vergeten dat sociaal krediet vooral sociale doeleinden heeft. Anderzijds, er kan nog wel wat verbeterd worden om sociaal krediet te bevorderen. Zoals? Zoals de communicatie met de doelgroep. Ik maak me zorgen over de onbekendheid van sociaal krediet, juist bij die mensen waar het voor bedoeld is. Ik vind het goed dat de Commissie Sociaal Bankieren bezig is met het formuleren van een visie en met het ophalen van good practices voor de leden. Kredietbanken kunnen daar weer hun voordeel mee doen. Tot slot, Annelies, wat brengt de toekomst voor de schuldhulpverlening? Wij hebben denk ik overal wel te maken met de decentralisaties van het Rijk naar gemeenten en met de gevolgen die dit voor schuldhulpverlenende organisaties kan hebben. Ik denk dat wij onze boodschap veel actiever moeten uitdragen richting de beleidsbepalers. En beleidsbepalers willen daar ook naar luisteren, tenminste als je jouw verhaal overtuigend vertelt en er écht in gelooft. Als je de discussie op de inhoud voert gaan bestuurders vaak in jouw argumentatie mee, is mijn ervaring. Soms zijn wij als schuldhulpverlening nog te passief, laten ons niet voldoende horen. Daarom was ik ook zo blij met de brede aandacht die bij de presentatie van de jaarcijfers in maart is gegeven aan de NVVK. Maar hier ligt een taak voor elk lid. Dank voor het interview! 26 - jaarverslag nvvk jaarverslag nvvk - 27
VERSLAG ACTIVITEITEN 2013 Het jaar 2013 is voor de NVVK en haar leden een bewogen jaar geweest. Verschillende, door de vereniging genomen initiatieven, zijn succesvol afgerond, andere initiatieven richten zich op 2014 en de jaren daarna. In dit activiteitenverslag vestigen wij de aandacht op de activiteiten die in 2013 resultaten hebben opgeleverd. Als randvoorwaarde voor de activiteiten die binnen de NVVK worden uitgevoerd, geldt dat het Verenigingsbureau van de NVVK steeds handelt vanuit de behoeften van haar leden. De leden zijn opdrachtgever, zij benaderen de vereniging met wensen die uit hun praktijk voortkomen. Daarnaast heeft de NVVK ook een taak in het signaleren van landelijke ontwikkelingen en het vertalen daarvan naar de praktijksituatie waarin de leden zich bevinden. De NVVK treedt op als schakel tussen het lokale en landelijke beleidsveld. Bij deze werkzaamheden spelen de leden, door middel van hun actieve participatie, een belangrijke rol. Door de Commissies en Werkgroepen van de NVVK wordt geprobeerd de leden op een directe en praktische manier van advies en informatie te voorzien waardoor leden hun werkprocessen beter kunnen inrichten en waarbij inzicht wordt geboden in vaak zeer ingewikkelde regelgeving en procedures. NIEUWE DIENSTEN EN PRODUCTEN STUDIEDAGEN De studiedagen die de NVVK in 2013 heeft georganiseerd zijn mooie voorbeelden van de wijze waarop de vereniging probeert signalen en behoeften van leden naar een verenigingsbreed perspectief te vertalen. Tijdens de studiedag in april 2013 heeft de nadruk gelegen op ontwikkelingen die zichtbaar worden aan de kant van de schuldeisers en waar leden nu al mee worden geconfronteerd: waar zijn schuldeisers mee bezig en hoe krijgen leden daarmee te maken? In oktober 2013 is tijdens de studiedag aandacht besteed aan de meest recente trends en ontwikkelingen in de dagelijkse praktijk 28 - jaarverslag nvvk jaarverslag nvvk - 29
van schuldhulpverlening. In het bijzonder is ingegaan op thema s als jongeren en schulden, preventie van schulden of de ontwikkelingen op het gebied van bezwaar en beroep. SCHAKEL! Klanten met problematische schulden en met een eigen woning zijn een omvangrijke groep in de schuldhulpverlening geworden. Om de schuldhulpverlening aan deze groep beter vorm te kunnen geven, is in 2012 met zes grote hypotheekverstrekkers Schakel! ontwikkeld. Hierdoor kan de onderlinge communicatie worden verbeterd en wordt gerichter gezocht naar een passende oplossing voor klanten. In 2013 is Schakel! verder gegroeid en is samen met de NVVK-leden veel inzet op Schakel! gepleegd. Er is onder andere een roadshow geweest, aandacht op studiedagen en er is een film ontwikkeld. Tevens hebben wij het initiatief kunnen toelichten aan staatssecretaris Klijnsma tijdens de Armoede en Schuldenestafetteweek. De notitie beschrijft welke juridische mogelijkheden er zijn, wanneer van deze mogelijkheden gebruik kan worden gemaakt en op welke wijze daarmee praktisch kan worden omgegaan. Het Bureau Wsnp van de Raad voor Rechtsbijstand heeft de NVVK van advies gediend bij de wording van de notitie. NOTITIE SCHULDREGELING EN HUWELIJKSVERMOGENSRECHT De notitie Schuldregeling en huwelijksvermogensrecht is gepubliceerd om leden een snel overzicht te bieden in de vermogensrechtelijke vraagstukken van huwelijk en samenwoning die van belang zijn bij een schuldregeling. De notitie is opgesteld door de Werkgroep Juridische Zaken. Ook de wijze waarop met de financiële consequenties van een scheiding moet worden omgegaan wordt in de notitie benoemd. De notitie is tot stand gekomen naar aanleiding van enkele wijzigingen in de wet- en regelgeving en naar aanleiding van de vragen die van leden omtrent dit onderwerp werden ontvangen. SOCIAAL BANKIEREN Het model bankreglement dat door de NVVK wordt gevoerd dateerde uit 2007. Naar aanleiding van nieuwe wet- en regelgeving is het model bankreglement geheel vernieuwd en aan de kredietbank-leden aangeboden. Het bankreglement beschrijft de wijze waarop sociaal krediet wordt aangeboden en de verplichtingen van kredietbanken waar het gaat om bedrijfsvoering en communicatie met klanten. Het bankreglement gaat in op de producten die kredietbanken kunnen bieden, van financieel advies, sociale leningen tot hypothecaire- en pandhuiskredieten. Leden kunnen het model bankreglement aanpassen op de producten die door het desbetreffende lid worden gevoerd. Staatssecretaris Klijnsma (4e van rechts) op bezoek bij de Werkgroep Schakel! NOTITIE OVERZICHT WET- EN REGELGEVING WSNP EN RECHTBANKEN In 2013 is de notitie Overzicht wet- en regelgeving Wsnp en Rechtbanken gepubliceerd. De notitie is in samenwerking met de Commissie Schulden Oplossen tot stand gekomen. Doel van deze notitie is leden op een overzichtelijke manier inzicht te verschaffen in de formele procedures en instrumenten wanneer toelating tot de Wsnp door klanten wordt aangevraagd of wanneer de schuldhulpverlening overweegt dwangmiddelen in te gaan zetten. In juni 2013 is de vernieuwde website SBN, Sociale Banken Nederland, gelanceerd. Via de website kunnen klanten informatie 30 - jaarverslag nvvk jaarverslag nvvk - 31
krijgen over sociale leningen en worden zij doorverwezen naar een kredietverlenend lid van de NVVK. De nieuwe website is korter en overzichtelijker en is overeenkomstig de vormgeving van de NVVK website. De website is te vinden onder: www.sbn.nl. STICHTING TOEZICHT BEMIDDELING BEHEER GELDEN De Wet financieel toezicht bepaalt dat er sprake is van bemiddeling als een rekening voor financieel- of budgetbeheer op naam van een klant wordt geopend. Dan is formeel ook de AFM-vergunning noodzakelijk. Om leden te faciliteren en te voorkomen dat elk lid afzonderlijk genoodzaakt is een vergunning bij de AFM aan te vragen, heeft de NVVK eind 2013 de Stichting Toezicht Bemiddeling Beheer Gelden opgericht. Leden die lid zijn van deze Stichting kunnen gebruik maken van de collectieve vergunning van de Stichting. Daardoor ervaren zij geen problemen meer wanneer rekeningen op naam van de klant worden geopend en kunnen leden beter hun beheertaken waarnemen. De nieuwe Stichting is om formele redenen geplaatst onder een apart Bestuur. AANSLUITING BUREAU KREDIET REGISTRATIE De NVVK en BKR hebben, zoals gemeld in het jaarverslag 2012, in april 2013 een samenwerkingsovereenkomst getekend waardoor alle NVVK-leden zich kunnen aansluiten bij BKR en daardoor op het Centraal Krediet Informatiesysteem (CKI). Tot nu toe konden alleen de kredietbanken en gemeenten zich aansluiten, terwijl het volgens de Gedragscode Schuldregeling wel een verplichting is schuldregelingsovereenkomsten te registeren bij het CKI. In de afgelopen jaren is heel hard gewerkt om alle statutaire, praktische en financiële knelpunten op te lossen. De aansluiting is van grote waarde omdat hierdoor snel een feitelijk inzicht ontstaat in de diverse achterstanden bij kredieten. In het CKI worden hypotheken en consumptieve kredieten geregistreerd. OVERHEID EN LOBBY EÉN BANKREKENINGNUMMER Eind 2013 is een wetsvoorstel door de Kamer goedgekeurd waardoor de Belastingdienst bij het verrichten van betalingen nog maar met één bankrekeningnummer per belastingplichtige zou werken. Het desbetreffende bankrekeningnummer moest tevens gekoppeld zijn aan één natuurlijke persoon. Rekeningen die niet staan op naam van deze natuurlijke persoon, zouden niet meer door de Belastingdienst worden gebruikt. Veel NVVK-leden mogen nu wel bankrekeningen op eigen naam openen van waaruit de gelden van derden worden beheerd. Het is van belang dit voor de leden ook in de toekomst mogelijk te maken. De NVVK heeft daarom, in samenspraak met het ministerie van Financiën, ervoor kunnen zorgen dat NVVK-leden, die financieel- of budgetbeheer voeren, worden uitgezonderd en dus het beheer op hun eigen rekeningen kunnen blijven uitvoeren. De technische vertaling van deze beleidsregel door de Belastingdienst is een hele uitdaging, maar de vertrouwde en beproefde werkwijze blijft gehandhaafd. ALGEMENE MAATREGEL VAN BESTUUR VRIJSTELLINGSBESLUIT SCHULDBEMIDDELAARS Al enige tijd wordt door het Rijk overwogen om schuldbemiddeling tegen betaling ook voor private partijen toe te staan. Dit heeft het ministerie van Economische Zaken vertaald naar een Algemene Maatregel van Bestuur (AMvB) die aan betrokken partijen ter consultatie is voorgelegd. De NVVK heeft de consultatietekst aan alle leden voorgelegd en binnen een Werkgroep besproken. Deze Werkgroep blijft de totstandkoming van deze AMvB kritisch volgen. De NVVK heeft geconstateerd dat aan een aantal belangrijke randvoorwaarden, nodig voor een goed werkende AMvB, onvoldoende invulling is gegeven. Helaas wordt in het ontwerpbesluit onvoldoende aandacht gegeven aan de elementen toezicht en handhaving. Het NVVK standpunt is dat toezicht vooraf bij het aanbieden van schuldhulpverlening én achteraf door middel van sancties bij overtreding van de vigerende wet- en regelgeving, cruciaal zijn. Ook de samenhang met de bepalingen van de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening is niet geborgd. Daarbij is de NVVK geen voorstander van de no-cure, no-pay bepaling die in het ontwerpbesluit is opgenomen. In een brief naar het ministerie hebben wij deze punten verwoord en nader toegelicht. SUBSIDIEPROJECTEN De NVVK heeft in oktober 2013 een subsidie-aanvraag voor een viertal projecten ingediend bij het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. 32 - jaarverslag nvvk jaarverslag nvvk - 33
Op 5 december 2013 ontvingen wij het nieuws van het ministerie dat zij de NVVK het vertrouwen hebben gegund om deze projecten uit te voeren. Het betreft de volgende projecten: 1. Het project doorstroom minnelijke schuldhulpverlening naar Wsnp-traject om met een effectievere dienstverlening de aansluiting van volgtijdelijke trajecten te bevorderen. 2. Een vervolgproject gegevensinzage KBvG en NVVK om een landelijke uitrol van een systeem van gegevensuitwisseling mogelijk te maken. Zo kunnen gerechtsdeurwaarders, voordat zij eventueel overgaan tot de inzet van incassomaatregelen, een geautomatiseerde controle doen om te zien of iemand zich gemeld heeft voor minnelijke schuldhulpverlening. 3. Een project om vroegsignalering in te bedden in convenanten (plaatselijk en regionaal) om de regierol van gemeenten binnen dit kader te versterken. 4. Een project rond de brede aanpak van financiële problemen van huisbezitters om de zelfredzaamheid van de woningeigenaar met betalingsproblemen te bevorderen. De projecten zelf zijn in 2014 van start gegaan. TOT SLOT, DE VERHUIZING Vele jaren heeft het Verenigingsbureau van de NVVK vanuit Den Haag gewerkt waar een ruimte werd gehuurd van de gemeente Den Haag. Om verschillende redenen is ervoor gekozen nieuwe huisvesting te zoeken. Gezocht is naar een echt huis van de NVVK, een accommodatie waar het Verenigingsbureau zelf is ondergebracht maar waar ruimte is voor leden om bij elkaar te kunnen komen. Op 1 april 2013 heeft de verhuizing naar Utrecht plaatsgevonden en is het nieuwe pand tijdens de Algemene Ledenvergadering van 23 mei 2013 feestelijk geopend. Sindsdien vinden vergaderingen en bijeenkomsten van de NVVK in het nieuwe onderkomen plaats en is dit het thuishonk van de schuldhulpverlening en sociaal bankieren in Nederland. KWALITEIT NVVK AUDIT In het jaar 2013 is de NVVK Audit als verplichte kwaliteitstoets ingevoerd. Het jaar 2012 was het pilotjaar. De NVVK Audit wordt door een externe auditor uitgevoerd en is er op gericht leden kritisch naar de eigen werkwijze en processen te laten kijken. De aandachtspunten die voortkomen uit een audit worden door leden gebruikt om de door hen geleverde kwaliteit van dienstverlening nog verder te verbeteren. In 2013 hebben negentien NVVK-leden de audit met goed gevolg doorlopen. Joke de Kock (rechts) en Yvon van Houdt ontvouwen tijdens de opening van het nieuwe pand de banner met de logo s van alle leden. NVVK-leden ontvangen tijdens de ALV op 21 november 2013 het audit certificaat. 34 - jaarverslag nvvk jaarverslag nvvk - 35
LEDENBESTAND PER 31 DECEMBER 2013 Op volgorde van vestigingsplaats. ASPIRANT-LEDEN EN LEDEN Gemeente Alkmaar/Team Schuldhulpverlening, Alkmaar Coöperatieve Vereniging SVF Nederland u.a., Alkmaar Oxyz Coöperatie U.A., Alkmaar Intova, Almere Okkerse & Schop Advocaten, Almere Gemeente Alphen aan den Rijn, Wmo loket, Alphen aan den Rijn Stadsring51, Amersfoort CentraM Maatschappelijke Dienstverlening, Amsterdam Combiwel Ondernemend Welzijn BV, Amsterdam Madi Amsterdam Zuidoost en Diemen, Amsterdam Dynamo, Amsterdam SEZO Maatschappelijke Dienstverlening, Amsterdam Dienst Werk en Inkomen, Amsterdam Stichting Doras, Amsterdam PuurZuid Schuldhulpbureau, Amsterdam 36 - nvvk jaarverslag 2012 nvvk jaarverslag 2012-37
Stadsbank Apeldoorn, Apeldoorn Gemeente Goes, Goes Volkskredietbank voor Noord-Oost Groningen, Appingedam Sociale Dienst Gorinchem, Gorinchem Stadsbank Arnhem/Budget Advies Centrum, Arnhem Groningse Kredietbank, Groningen Gemeentelijke Kredietbank, Assen Afdeling Schuldhulpverlening Gemeente Haarlem, Haarlem Kredietbank West-Brabant, Breda Kredietbank Limburg, Heerlen Gemeente Achtkarspelen, Buitenpost Bureau Kwaaitaal VOF, Den Helder Ornithos Dienstverlening, Capelle aan den IJssel Gemeente Helmond/Schulddienstverlening, Helmond PLANgroep BV, Culemborg Regionale Organisatie Zelfstandigen (ROZ), Hengelo (OV) Financiële Winkel van Delft, Delft Den Haag OpMaat, Gemeente Den Haag, Den Haag Stichting PersoneelsVoorzieningen KPN, Den Haag Stichting Personeelsvoorzieningen PostNL, Den Haag B&A B.V., Den Haag Deurnese Kredietbank, Deurne Budget Adviesbureau Deventer, Deventer Sociale Dienst Drechtsteden, Afdeling budgetadvies en schuldbemiddeling, Dordrecht Team Schuldhulpverlening/Gemeentelijke Kredietbank, s-hertogenbosch Zuidweg & Partners, Hilversum Gemeentelijke Kredietbank Hoogezand-Sappemeer, Hoogezand Kredietbank Nederland, Leeuwarden Stichting Maatschappelijke Dienstverlening Flevoland, Lelystad Stadsbank Leiden, Leiden ISD Bollenstreek, Lisse Gemeente Heumen, Malden Cannock Chase, Druten Careyn Goeree-Overflakkee, Middelharnis Bureau Schuldhulp en Budgetadvies Ede, Ede Werk en Inkomen Lekstroom, Nieuwegein Gemeente Eindhoven, Sector Zorg & Inkomen, Eindhoven Gemeentelijke Kredietbank+ Nijmegen, Nijmegen Schuldhulp Emmen, Emmen Gemeente Westland, Naaldwijk Stadsbank Oost Nederland, Enschede Bureau voor Budget en Inkomens Beheer (BBIB), Nieuwegein 38 - nvvk jaarverslag 2012 nvvk jaarverslag 2012-39
Gemeente Zuidplas, Nieuwerkerk aan den IJssel Gemeente Zaanstad, Zaandam Gemeente Oss, afdeling Zorg, team schuldhulpverlening, Oss Sociale Dienst Bommelerwaard, Zaltbommel Regionale Sociale Dienst Hoeksche Waard, Meldpunt Budgetadvies & Schuldhulpverlening, Oud-Beijerland Stichting Vorkmeer, afdeling Integrale Schuldhulpverlening Vorkmeer, Panningen Bureau Schuldregeling RSD Kromme Rijn Heuvelrug, Zeist Gemeente Zoetermeer, Bureau Schuldhulpverlening, Zoetermeer Stichting CAV, Zoetermeer Sociaal.nl Schuldsanering, Purmerend Kompas Zuidlaren, Zuidlaren Gemeente Roermond, Roermond Het Plein Zutphen, Team Schuldhulpverlening, Zutphen Kredietbank Rotterdam, Rotterdam Stichting Modus Vivendi, Zwijndrecht Gemeente Schiedam, Afdeling Werk & Inkomen, Schuldhulpverlening, Schiedam Gemeente Spijkenisse, Spijkenisse Gemeente Zwolle, Afdeling Schuldhulpverlening, Zwolle Calder Holding BV, Zwolle Maatschappelijk Werk Zeeuws-Vlaanderen, Terneuzen EREVOORZITTERS Gemeente Tiel, Unit Schulddienstverlening, Tiel Dhr. P.C.M. Duijndam Gemeente Tilburg, Bureau Schuldhulpverlening, Tilburg Dhr. G. Jaarsma G2 Gemeenten Aalsmeer-Uithoorn, Cluster Werk en Inkomen, Uithoorn ERELEDEN Grip Schuldhulpverlening (onderdeel van GIMD B.V.), Utrecht Dhr. H.A.Th. Beaart Gemeente Utrecht, Utrecht Dhr. W.J.P. Bergsma Gemeente Venray, Venray Dhr. W. Deen Solvent B.V., Venray Dhr. J.H. Elbers Gemeente Vlaardingen, Vlaardingen Dhr. J.F. de Jong Orionis Walcheren, Team Kredietbank, Vlissingen Dhr. W.M. Pietersen 40 - nvvk jaarverslag 2012 nvvk jaarverslag 2012-41
Dhr. J.W. Siebols Dhr. K.C. Struijck Dhr. J. Tingen DONATEURS VFN, Amsterdam 42 - nvvk jaarverslag 2012
Colofon Uitgave 2014, NVVK Tekst Verenigingsbureau NVVK Productie Jan Griffioen, De Hoofdzaak voor Communicatie Vormgeving Rolf Resink, hetismooiwerk Fotografie Tjitske Sluis Speciale dank aan Joke de Kock, voorzitter NVVK Annelies Kleve, bestuurslid NVVK en directeur Volkskredietbank Noord-Oost Groningen Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.