SECTORANALYSE HORECA 2015

Rapport 2015 126 Pag. SECTORANALYSE HORECA 2015 Arbeidsmarkt

2015 Guidea - Kenniscentrum voor Toerisme en Horeca vzw Deze informatie werd met de grootste zorg samengesteld. Guidea, het Kenniscentrum voor Toerisme en Horeca vzw stelt zich echter niet aansprakelijk voor de juistheid van de aangeboden informatie. In geen geval is Guidea, het Kenniscentrum voor Toerisme en Horeca aansprakelijk voor enige directe of indirecte schade als gevolg van of in verband met de aangeboden informatie uit deze publicatie.

INLEIDING 3 1 TRENDS 5 Economische ontwikkelingen 5 Demografische ontwikkelingen 8 Sociale ontwikkelingen 9 Technologische veranderingen 10 Politieke veranderingen 11 2 WERKZAAMHEID 13 2.1 Werknemers in de horecasector 13 Algemeen 13 Gewesten 14 Subsector 15 Subklassen 16 Subsectoren : Wallonië en Brussel 17 Dimensiegrootte onderneming 18 Geslacht 19 Statuut 20 Regime 21 Leeftijd 22 Voltijdsequivalenten 23 2.2 Zelfstandigen in de horecasector 24 Algemeen 24 Gewesten 25 Aard van bezigheid 25 Geslacht 26 Leeftijd 26 Starters en stoppers 27 2.3 Tewerkstelling van studenten met een studentencontract 29 2.4 Arbeidsvoorwaarden 30 Loon 30 Arbeidsduur op weekbasis 32 Werken op onregelmatige uren 33 Tijdelijke arbeid 34 3 WERKZOEKENDEN 35 3.1 Niet-werkende werkzoekenden 35 3.2 In- en uitstroom van werkzoekenden 35 4 VACATURES, HORECAOPLEIDINGEN EN LEREN & WERKEN 37

4.1 Vacatures VDAB 37 4.2 Opleidingen 39 Aantal beëindigde opleidingen bij de VDAB 39 Individuele beroepsopleiding in de onderneming (IBO) 40 4.3 Stelsel van Leren en Werken 41 5 DYNAMIEK OP DE ARBEIDSMARKT 43 5.1 Werkgelegenheidsdynamiek 43 5.2 Werknemersdynamiek 44 BIJLAGE 47 Werkzaamheid 47 Werknemers in de horecasector 47 Zelfstandigen in de horecasector 73 Tewerkstelling van studenten in de horecasector 87 Arbeidsvoorwaarden 88 Werkzoekenden 100 Niet-Werkende werkzoekenden 100 In- en uitstroom van werkzoekenden 101 Vacatures, horecaopleidingen en leren & Werken 102 Vacatures VDAB 102 Opleidingen 105 Stelsel van Leren en werken 109 Werknemersstromen 110 Werkgelegenheidsdynamiek 110 Werknemersdynamiek 112 TOELICHTING VAN DE BRONNEN 113 1 Nace-bel code 113 2 Loontrekkende werknemers 114 3 Zelfstandigen 114 4 Enquête naar arbeidskrachten (EAK) 115 5 Werkzoekenden 115 6 Vacatures, horecaopleidingen en Leren & Werken 115 7 Arbeidsdynamiek (http://www.dynam-belgium.org) 116 8 Trends (gebruikte bronnen) 117

Inleiding In dit rapport maken we een analyse van de horeca-arbeidsmarkt in Vlaanderen (en België) op basis van gegevens beschikbaar bij diverse officiële bronnen. In verschillende hoofdstukken besteden we aandacht aan enkele onderwerpen, namelijk: Trends Werkzaamheid Werkzoekenden Vacatures, horecaopleidingen en Leren & Werken Dynamiek op de arbeidsmarkt Achteraan in dit rapport geven we toelichting bij de gebruikte bronnen in dit rapport. 2015 Guidea Arbeidsmarkt 3

2015 Guidea Arbeidsmarkt 4

1 1 Trends Economische ontwikkelingen De groei van de Belgische economie veerde in 2014 iets op na twee opeenvolgende jaren van stilstand. De jaarlijkse toename van het bruto binnenlands product bleef evenwel een matige 1,3%. In 2015 is er een gelijkaardig groeicijfer en ook voor 2016 verwacht men een vergelijkbare groei (NBB 2015). Sinds de crisis van 2008-2009 groeit de Belgische economie aan een beduidend lager tempo dan voordien. De ontwikkelingen in België liggen hiermee in lijn met het eurogebied in het algemeen. 2 3 4 5 Figuur 1: Groei van de Belgische economie (%JOJ) -1996/2014- +5% +4% +3% +2% +1% 0% -1% -2% -3% Gemiddelde jaarlijkse groei: 1996-2008: +2,3% 2010-2014: +1,2% 96 97 97 97 00 01 02 03 04 05 06 07 08 09 10 11 12 13 14 Bron: NBB Bewerking door Guidea De groei werd in 2014 in belangrijke mate gedragen door investeringen van ondernemingen en in mindere mate door de particuliere consumptie. Nadat het consumentenvertrouwen een sterke stijging noteerde in de tweede jaarhelft van 2013, brokkelde het vertrouwen in 2014 geleidelijk terug. Als reden wijst men naar de talrijke onzekerheden die het internationale klimaat omgeven. Figuur 2: Consumentenvertrouwen -2010/2015-5 0-5 -10-15 -20-25 -30 2010 2011 2012 2013 2014 2015 Bron: NBB Bewerking door Guidea lange-termijn gemiddelde 2015 Guidea Arbeidsmarkt 5

Doordat de economische groei zwak is, blijft het herstel op de arbeidsmarkt uit. De werkloosheidgraad steeg in 2014 tot het hoogste niveau van de voorbije 9 jaar. 8,6% van de Belgische beroepsbevolking had eind 2014 geen werk. Bij de jongeren (jonger dan 25 jaar) bedraagt de werkloosheid 22,1%. Figuur 3: Werkloosheidsgraad in België (geharmoniseerd) -2010/2015-10,0 9,5 9,0 8,5 8,0 7,5 7,0 6,5 6,0 2010 2011 2012 2013 2014 2015 Bron: NBB Bewerking door Guidea In deze context van matige groei vertoont de horeca sinds een tweetal jaar een voorzichtige heropleving. De reële toegevoegde waarde in de horeca steeg met 2,9% in 2014 nadat het in 2013 met 1,2% toenam. Dit is sneller dan de gemiddelde groei van de Belgische economie. De horeca heeft evenwel nog een lange herstelbeweging voor de boeg doordat het een van de ergst getroffen sectoren is van de crisis. In 2009 daalde de toegevoegde waarde er met 10,9%, in vergelijking met gemiddeld 2,3% over alle sectoren heen. Terwijl de Belgische economie als geheel de recessie van 2009 heeft verteerd, bevindt het niveau van de toegevoegde waarde in de horeca zich nog ver (7,7%) onder het pre-crisis niveau. Figuur 4: Evolutie reële toegevoegde waarde (links: %JOJ / rechts: index (2008 = 100)) Bron: NBB Bewerking door Guidea Het herstel wordt mogelijk gemaakt doordat consumenten een groter deel van hun budget aan horeca besteden. Terwijl het aandeel horeca in de totale uitgaven nog 5,5% bedroeg in 2009 is dit in 2014 gestegen tot 5,9%. Belgische consumenten besteden in 2014 net geen 12 mil- 2015 Guidea Arbeidsmarkt 6

jard aan horeca in België, waarvan het leeuwendeel (89%) naar de eet- en drinkgelegenheden vloeit. Dit weerspiegelt deels een stijging van het volume maar is ook een gevolg van snel stijgende prijzen in de horeca. Zo stegen de prijzen in de horeca met 1,9% in 2014, terwijl dit beperkt bleef tot gemiddeld 0,3% voor alle prijzen in de economie. Ook in 2013 stegen de prijzen in de horeca sterker dan gemiddeld, terwijl de prijsevolutie van 2010 tot 2012 iets onder het gemiddelde lag. Figuur 5: Percentage horecabestedingen in totale bestedingen (links) / Prijsevolutie (%JOJ) (rechts) 1 2 3 4 5 Bron: NBB Bewerking door Guidea De gemiddelde loonkost per uur in de horeca stijgt van 27,8 in 2013 naar 28,5 in 2014, een toename met 2,9%. De loonkosten stijgen hiermee minder snel dan de voorbije twee jaren toen de jaarlijkse toename telkens 4,2% bedraagt. Wel is de loonkostenstijging voor het derde jaar op rij hoger dan gemiddeld. Het verschil met de gehele Belgische economie loopt op tot 2 procentpunten in 2014, in vergelijking met anderhalve procentpunt in 2013 en één procentpunt in 2012. De gemiddelde loonkost per uur in de horeca bevindt zich evenwel onder het Belgisch gemiddelde van 37,7. Figuur 6: Evolutie loonkost per uur (%JOJ) (links) / Evolutie percentage loonkost per eenheid (rechts) Bron: NBB Bewerking door Guidea 2015 Guidea Arbeidsmarkt 7

De stijging van de loonkosten wordt gedeeltelijk gecompenseerd door een verhoging van de productiviteit. De loonkost per eenheid product die de verhouding weergeeft van de loonkost tot de productiviteit daalde bij de horecavennootschappen van 67,5% in 2013 tot 66,1% in 2014. Deze daling is iets uitgesprokener dan de daling van 63,3% naar 62,9% voor alle Belgische niet-financiële vennootschappen. De loonkost per eenheid product blijft in de horeca bovengemiddeld wat deels een reflectie is van de hogere arbeidsintensiteit van de sector. Demografische ontwikkelingen De Vlaamse bevolking groeit. Begin 2015 telt Vlaanderen ruim 6,44 miljoen inwoners, tegenover 6,04 miljoen inwoners begin 2005 (+ 3,9%). Men verwacht dat deze groei zich blijft doorzetten zodat de grens van 7 miljoen reeds wordt overschreden in 2038. De verwachte bevolkingsgroei is het resultaat van een hoog migratiesaldo en de stijgende levensverwachting (Federaal Planbureau & Algemene Directie Statistiek, 2016; Federaal Planbureau & Algemene Directie Statistiek, 2014; Federale Overheidsdienst Economie, 2016). Tussen het jaar 2000 en 2010 steeg het aantal immigraties van vreemdelingen naar België van 62.909 tot 140.375 (Federale Overheidsdienst Economie, K.M.O., Middenstand en Energie, 2012). Op korte termijn zullen deze immigratiestromen verder toenemen ten gevolge van de humanitaire en politiek crisis van de landen in het Midden-Oosten. Op langere termijn zouden deze immigraties stabiliseren op niveaus waargenomen vóór de migratiecrisis van 2015/16 (Federaal Planbureau & Algemene Directie Statistiek, 2016). Voor de horeca betekent dit een toename in de diversiteit aan gasten maar ook in werknemers (Guidea, 2014a). In Vlaanderen is er een vergrijzing van de bevolking. De levensverwachting neemt alsmaar toe, terwijl het aantal jongeren daalt. In 2014 is 19,1% van de Vlaamse bevolking ouder dan 65 jaar. Men verwacht dat dit stijgt tot 26,3% tegen 2060 terwijl het aandeel jonger dan 65 daalt. De Vlaamse leeftijdspiramide wordt meer en meer een rechthoek (Federaal Planbureau & Algemene Directie Statistiek, 2014). Voor de horeca betekent dit meer oudere gasten en maatregelen om ouder personeel tewerk te stellen (zie ook Guidea, 2012a, 2014b). Figuur 7: Leeftijdspiramide Vlaamse gewest 2015 en 2060. Bron: Federaal Planbureau & Algemene Directie Statistiek (2016) Bewerking door Guidea 2015 Guidea Arbeidsmarkt 8

Door het verouderen van onze bevolking, daalt het aantal personen op arbeidsleeftijd. Het aantal actieve personen per oudere neemt naar schatting af van 3,4 in 2014 tot 2,2 in 2060. Deze schaarste op de arbeidsmarkt wordt voor de horeca extra versterkt door een ontoereikende instroom vanuit het horecaonderwijs. De horeca zorgt voor 3,5% van de totale tewerkstelling in Vlaanderen. Dit terwijl leerlingen uit het horecaonderwijs slechts 1,25% van de gehele populatie in het voltijds secundair onderwijs uitmaken (Federaal Planbureau & Algemene Directie Statistiek, 2016; Guidea, 2013, 2014d, 2015). Sociale ontwikkelingen Generation Y, ook wel de Millenials genoemd, is de nieuwe groep op de arbeids- en consumentenmarkt. Ze zijn zelfstandig, ondernemend, creatief, kritisch en mondig (van Ulden, 2014). Deze generatie groeide op met de vele mogelijkheden van communicatie, media en digitale technologie en gebruikt dit continu (van Ulden, 2014; Ygenwijs, 2014). Werken staat voor hen gelijk met passie, geluk, voldoening, talent, tevredenheid, leren en levenskwaliteit (Guidea, 2012b; Ygenwijs, 2014). Deze generatie zet werk minder centraal, heeft een geringer werkethos, hecht minder belang aan salaris en (extra)legale voordelen, werkzekerheid en collega s. Ze hechten wel meer belang aan opleiding, algemene ontwikkeling en loopbaanontwikkeling. Ze moeten zich goed voelen op werkvloer. Zo niet, zijn ze weg. Voor de horeca, die kampt met een negatief imago en lage jobwaardering, vormt het aantrekken van deze generatie een belangrijke uitdaging (Guidea, 2012b). 1 2 3 4 5 Verantwoord ondernemen blijft in. Klanten en gasten vragen naar bewust, ethisch en duurzaam. Ze beseffen dat elke bestede euro hun toekomstige wereld mee bepaalt. Horecaondernemingen bouwen een goede reputatie op als ze hieraan beantwoorden. Bovendien zorgt verantwoord handelen voor een besparing van kosten en stijging in omzet. Dit is welkom gezien de harde concurrentie op de horecamarkt. Initiatieven die steeds meer opduiken, zijn afvalreductie, eerlijke handel en inkoop, gezonde voeding, diversiteit op de werkvloer, verantwoord personeelsbeleid (Guidea, 2014d; Wijs, 2015). De vraag van gasten naar betekenis sluit hierbij aan. Het globale verhaal dat een onderneming brengt is voor hen belangrijk. Wat is je doel als onderneming? Wie ben je en wat zijn je waarden? Waarvoor sta je? Wat wil je bijdragen aan de wereld? Horecaondernemingen creëren best een duidelijk en coherent verhaal dat iedereen uitdraagt en -straalt: leidinggevenden, werknemers, gasten, leveranciers Dit zowel on- als offline. Gasten moeten het verhaal voelen tijdens echte maar ook digitale interactie. Er mag geen scheiding zijn tussen de twee (Wijs, 2015). Een concreet voorbeeld hiervan is de grote vraag naar authenticiteit. Massaproducten zijn out. Producten, concepten, en diensten moeten uniek, origineel, echt en/of ambachtelijk zijn. Met de handen gemaakt en niet langer industrieel of machinaal (Wijs, 2014). Gasten zijn aangetrokken tot deze eerlijke en verantwoorde producten die met veel liefde en passie vervaardigd zijn. Alles draait om het verhaal rond deze producten en de verbondenheid die dit creëert (Guidea, 2014d, 2015b). 2015 Guidea Arbeidsmarkt 9

Aan verbondenheid en lokale verankering is er groeiende nood in onze geïndividualiseerde wereld. Mensen willen binden met de plaats waar ze zich bevinden. Dit biedt hen een sense of place. In de horeca uit deze trend van localisation zich op verschillende manieren. Men werkt bijvoorbeeld samen met lokale designers voor de inrichting, koopt in bij lokale boeren of producten of creëert in hotel lobby s ontmoetingsplaatsen voor lokale inwoners en gasten (Trends in de hotellerie: I, 2015; Wijs, 2015). Deze nood aan verbinding uit zich ook in de deeleconomie. Gebruik, uitwisseling en samenwerking in plaats van bezit staan hier centraal. Zo kan je horeca apparatuur leasen (e.g., www.lease4horeca.com) of een horeca locatie delen (e.g., Jacques Jour, Café Modern en Sweetdreamzzz in Amsterdam), meedoen met groepsinkopen (e.g., GrootInkoopGroep) of via internetplatformen financiering inzamelen (e.g., www.horecacrowdfunding.nl) en horeca diensten aanbieden (e.g., Airbnb, Airdnd, Cookening.com). Deze laatste roepen protest op maar leiden ook tot vernieuwing. Men ziet ze als oneerlijke concurrenten, maar ook als een opportuniteit om zelf sterker en innovatiever uit de hoek te komen (Lindner, 2014; Gillabel et al., 2014). De beleving van de gast is belangrijker dan ooit. Het draait niet enkel over de kwaliteit van eten, drinken of slapen. Gasten willen meer. Ze willen meegenomen worden in een verhaal, ze willen iets ervaren. Beleven gaat over de gastenreis of het geheel van interacties tussen een horecaonderneming en haar gasten. Dit begint bij het eerste contact, de reservering en duurt tot het afscheid, de thuiskomst en zelfs het verhaal die je gast na afloop aan anderen vertelt. Alle gebeurtenissen, prikkels, emoties die hiertussen plaatsvinden kunnen zorgen voor een onuitwisbare indruk of herinnering. (Rijkhoff & Rustenburg, 2014; Guidea, 2015b; Pine, 2015). Geld is niet langer de enige manier om te betalen. Nieuwe betaalmiddelen zoals ruilen, online valuta of betalen met tweets groeien. Ook prijsstrategieën veranderen. Op voorhand betalen, pay as you wish, of betalen per minuut het kan. Vertrouwen, transparantie en duidelijkheid zijn hierbij belangrijk. Ze zijn echter niet voor iedereen weggelegd gezien ze minder cashflow genereren (Guidea, 2015b). Technologische veranderingen Digitaal is niet meer weg te denken uit onze wereld. Klanten en gasten duwen alle sectoren, waaronder ook de horeca, verder in de richting van de digitale transformatie. Nooit eerder was het aantal online hotelreservaties zo hoog, het belang van digitale marketing zo groot, en de invloed van online review systemen zo sterk. Onderzoek toont dat consumenten meer en meer verlangen naar een selfservice beleving waar ze zelf alles digitaal onder controle hebben (Google, 2014; Guidea, 2015b; Holthof & Van Tilburg, 2014; Phocuswright Inc., 2014; Wijs, 2014). Mobile verovert de wereld. Smartphones en tablets zijn alomtegenwoordig. Het aantal bezoeken aan horeca websites en reservaties via mobiele systemen zit massaal in de lift (Hospitalitynet, 2014). Horecaondernemingen zorgen dus best dat hun apps en websites ook op mobile systemen werken. Continuïteit is hierbij belangrijk: gasten willen naadloos van het ene naar andere mobile 2015 Guidea Arbeidsmarkt 10

systeem kunnen overschakelen. Bovendien biedt mobile heel wat andere voordelen: gasten kunnen bijvoorbeeld direct communiceren met de receptie of vervroegd in- of uitchecken. Zo leren horecaondernemers hun gasten beter kennen en kunnen ze hen beter dienen (Google, 2014; M- hospitality, 2014). Belangrijke verandering hierbij is dat het digitale niet meer mag overheersen. Mensen klagen over de huidige smartphoneverslaving van velen. Ze verlangen weer naar het echte leven, naar faceto-face communicatie. Technologie kan maar enkel als het helpt om meer te genieten. Digitaal moet samengaan met het echte leven maar het niet dirigeren. Een digitale detox dringt zich op. Verschillende horecazaken promoten dit en willen de bijhorende gezelligheid weer tot leven roepen. Bij hen geen wifi meer en ook geen stopcontacten waar iedereen zijn/haar telefoon of laptop inplugt (Wijs, 2015). 1 2 3 4 5 Politieke veranderingen De invoering van de geregistreerde kassa en de bijgaande tewerkstellingsmaatregelen door de regering hebben een belangrijke invloed op de tewerkstelling. Meer dan ooit versterken ze de nood aan verdere professionalisering van de sector. De huidige context vraagt en zet aan tot andere vormen van ondernemen, efficiënter organiseren en andere manieren van werken (Horeca Federatie, 2014; Federale Overheidsdienst Financiën, 2015, Guidea 2014d). 2015 Guidea Arbeidsmarkt 11

2 Werkzaamheid 2.1 Werknemers in de horecasector Algemeen Bijlage tabel 13 > 14 Figuur 8: Aantal en aandeel loontrekkende werknemers in de horecasector in België -2003/2014-125.000 123.730 119.263 4,0% 121.294 119.907 120.000 118.790 1 2 3 4 5 115.000 110.000 111.672 3,70% 3,8% 105.000 100.000 3,49% 3,51% 3,53% 3,45% 3,43% 3,6% 95.000 3,4% 90.000 85.000 3,2% 80.000 75.000 2003 2004 2005 2006 2007 3,0% Horecawerknemers Aandeel horeca Bron: RSZ, toestand 30/06 Bewerking door Guidea Het aantal werknemers in de horecasector in België stijgt in 2014 naar 119.263. Dit is een stijging van 0,4% in vergelijking met het jaar voordien. Het aantal werknemers in alle sectoren samen stijgt in 2014 sneller dan de horecasector (+0,9%). Bijgevolg daalt het aandeel van de horeca ten opzichte van alle sectoren, zij het dan minimaal (3,45% > 3,43%). In Vlaanderen ligt het aandeel van de horecasector hoger, met name op 3,91%. De laatste tien jaar schommelt het aantal horecawerknemers in België rond de kaap van 120.000 werknemers. In dezelfde periode is te zien dat het aandeel van de horeca gedaald is sinds de piek van 3,70% in 2005. 2015 Guidea Arbeidsmarkt 13

Gewesten 1 Bijlage tabel 15 Vlaanderen telt 65.960 werknemers in de horeca, goed voor 55% van alle horecawerknemers in België. Verder telt Brussel (27.028; 23%) iets meer horecawerknemers dan Wallonië (26.275; 22%). Het aandeel van de horecasector in de totale tewerkstelling ligt in Vlaanderen hoger dan gemiddeld voor België, met name op 3,91%. Gemiddeld stijgt het aantal loontrekkende werknemers in België in de horeca met 0,4% ten opzichte van 2013. Dit cijfer herbergt een grote verscheidenheid tussen de gewesten. De grootste groei is voor Brussel waar er 2,0% meer horecawerknemers zijn dan in 2013. Ook Wallonië kent een groei, zij het dan beperkter (+0,3%). In Vlaanderen is de groei sinds 2011 negatief. Daar daalt het aantal werknemers met 0,2%. De evolutie over meerdere jaren ziet er nog iets anders uit. Sinds het hoogtepunt van 2010 zijn er in Vlaanderen netto bijna 3.500 arbeidsplaatsen minder in de horecasector. Ook Brussel kent een stagnering van het aantal werknemers in de horecasector. Hoewel het aantal werknemers er dit jaar stijgt met 2%, zijn er nog steeds minder mensen in de horeca in Brussel aan het werk dan in 2008. Enkel in Wallonië is er sprake van een echte stijging de laatste jaren. Sinds 2008 is het aantal horecawerknemers er met 8% gestegen. Kanttekening hierbij is dat deze stijging vooral plaatsvond in de periode 2008-2011. Sinds 2011 is het aantal werknemers immers ook daar gedaald. Figuur 9: Evolutie aantal loontrekkende werknemers (arbeidsplaatsen) in de horecasector per gewest -2008/2014-80.000 70.000 60.000 50.000 69.116 69.449 66.100 65.960 40.000 30.000 20.000 10.000 0 27.351 27.899 26.491 27.028 24.418 26.739 26.199 26.275 Vlaanderen Wallonië Brussel Bron: RSZ, toestand 30/06 Bewerking door Guidea 1 De cijfers van de RSZ geven normaliter het aantal arbeidsplaatsen op basis van de hoofdzetel van de onderneming weer. 2015 Guidea Arbeidsmarkt 14

1 Subsector Bijlage tabel 16 > 19 De grootste subsector binnen de horecasector, de restaurants, stelt in Vlaanderen 40.191 mensen tewerk of 61% van alle horecawerknemers. Zowel het aantal als aandeel van de restaurants is sinds 2008 gestegen. Opvallend is dat het ook de enige subsector binnen de Vlaamse horeca is die het aantal werknemers ziet toenemen in deze periode van zes jaar (+2%). Toch is dit vooral een evolutie van het laatste jaar. Met name in 2014 is er een jaargroei van het aantal restaurantwerknemers met 3%, in het bijzonder bij de eetgelegenheden met volledige bediening. 2 3 4 5 Tabel 1: Evolutie aantal en aandeel horecawerknemers in Vlaanderen per subsector -2008/2014-2008 2014 Groei 2008-2014 n % n % n % Hotels 8.546 12,4% 8.312 12,6% -234-2,7% Vakantieverblijven 2.853 4,1% 2.395 3,6% -458-16,1% Kampeerterreinen 322 0,5% 310 0,5% -12-3,7% Overige accommodatie 154 0,2% 147 0,2% -7-4,5% Restaurants 39.582 57,3% 40.191 60,9% +609 +1,5% Catering 8.041 11,6% 7.130 10,8% -911-11,3% Drinkgelegenheden 9.618 13,9% 7.475 11,3% -2.143-22,3% Totaal 69.116 100% 65.960 100% -3.156-4,6% Bron: RSZ, toestand 30/06 Bewerking door Guidea Er zijn drie subsectoren (hotels, drinkgelegenheden & catering) met elk iets meer dan 10% van de horecawerknemers. De tweede grootste subsector op gebied van werkgelegenheid zijn de hotels. Hoewel het aantal hotelwerknemers iets is gedaald de laatste jaren, is het aandeel in de totale horecasector toch gestegen naar 13%. De evolutie van de derde grootste subsector, de drinkgelegenheden, is veel negatiever. Zo zijn er in 2014 ruim 2.000 arbeidsplaatsen minder in deze subsector in vergelijking met 2008 (-22%). Hun aandeel in de totale tewerkstelling in de horecasector daalt van 14% in 2008 naar 11% in 2014. Opvallende vaststelling is dat ook de subsectoren waar het aantal ondernemingen (gevoelig) gestegen is in de periode 2008-2014 het aantal werknemers ziet afnemen. In de vierde grootste subsector, catering, steeg het aantal ondernemingen met 19% in de laatste zes jaar terwijl in dezelfde periode het aantal werknemers met netto bijna 1.000 afnam (-11%). Hetzelfde verhaal zien we bij de vakantieverblijven. Het aantal vakantieverblijven steeg met 66% terwijl het aantal werknemers afnam met 16%. 2015 Guidea Arbeidsmarkt 15

Tabel 2: Procentuele verdeling horecawerknemers in de gewesten en België per subsector -2014- België Vlaanderen Wallonië Brussel Totaal 119.263 65.960 26.275 27.028 Hotels 13,5% 12,6% 12,6% 16,4% Vakantieverblijven 3,1% 3,6% 3,8% 1,3% Kampeerterreinen 0,4% 0,5% 0,6% 0,0% Overige accommodatie 0,5% 0,2% 1,2% 0,3% Restaurants 58,6% 60,9% 62,9% 48,9% Catering 13,5% 10,8% 7,0% 26,3% Drinkgelegenheden 10,4% 11,3% 11,8% 6,7% Bron: RSZ, toestand 30/06 Bewerking door Guidea Tussen de gewesten onderling zijn er verschillen. Vooral Brussel wijkt af van de andere gewesten. Daar werken opvallend meer mensen in de catering, alsook - zij het in mindere mate - in de hotelsector. Het percentage werknemers in de restaurants en drinkgelegenheden ligt dan weer ruim onder deze van de andere twee gewesten. De percentages van Vlaanderen en Wallonië liggen dichter bij elkaar en het gemiddelde. Subklassen Bijlage tabel 16 > 19 De subsectoren restaurants en drinkgelegenheden zijn verder onder te verdelen in subklassen. Bij de restaurants zijn er twee subklassen: de eetgelegenheden met volledige bediening en de eetgelegenheden met beperkte bediening. Binnen de drinkgelegenheden heb je drie subklassen: de cafés en bars (nace 56.301), de discotheken en nachtclubs (nace 56.302) en de overige drinkgelegenheden (nace 56.309). Deze laatste categorie is een zeer kleine subklasse met slechts 14 werknemers in Vlaanderen. Figuur 10: Evolutie van de index van werknemers in subklassen in de horecasector in Vlaanderen (2008 = 100) -2008/2014-120 110 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 104 100 100 100 98 100 100 95 94 82 Eetgelegenheden met volledige bediening Eetgelegenheden met beperkte bediening Cafés en bars Discotheken 61 59 Bron: RSZ, toestand 30/06 Bewerking door Guidea 2015 Guidea Arbeidsmarkt 16

Binnen de restaurants zijn er vooral het laatste jaar (2014) opmerkelijke veranderingen. In de periode 2008 2013 was er een daling van het aantal werknemers binnen de eetgelegenheden met volledige bediening met 2% (27.728 > 27.049). In 2014 echter stijgt het aantal werknemers terug met liefst 7% ten opzichte van 2013. Dit is een netto-stijging van bijna 1.900 werknemers op één jaar tijd (27.049 > 28.934). Bij de eetgelegenheden met beperkte bediening zien we een totaal andere evolutie. In 2010 waren er 12.559 werknemers in deze subklasse, een stijging van 6% ten opzichte van 2008. Echter sinds 2010 is het aantal werknemers binnen de eetgelegenheden met beperkte bediening gedaald, dit met 10% (12.559 > 11.257). Zoals eerder vermeld, tellen de drinkgelegenheden in 2014 netto ruim 2.000 werknemers minder dan in 2008, een daling van 22%. Zowel de cafés en bars (-18%) als de discotheken en nachtclubs (-41%) dragen bij tot deze gevoelige daling. De evolutie in beide subklassen verliep echter niet hetzelfde. In de periode 2008-2010 was er immers eerst een stijging bij de cafés en bars (7.794 > 8.145; +5%), waarna vanaf 2010 tot nu, 2014, het aantal werknemers terug sterk daalt (8.145 > 6.382; -22%). Bij de discotheken en nachtclubs zien we van 2008 tot 2014 een geleidelijke daling van het aantal werknemers. Op die manier zijn er 41% minder werknemers in 2014 dan zes jaar eerder (1.821 > 1.079). 1 2 3 4 5 Subsectoren : Wallonië en Brussel Bijlage tabel 16 > 19 In Wallonië valt vooral de sterke stijging van het aantal werknemers bij de eetgelegenheden met beperkte bediening op. Het aantal werknemers stijgt er in de periode 2008-2014 met liefst 32% (4.725 > 6.255). Ook het aantal werknemers bij de eetgelegenheden met volledige bediening stijgt met 7%, zij het dan voornamelijk door de stijging in het laatste jaar. Daarnaast stijgt in de periode 2008-2014 ook het aantal werknemers in de subsectoren van de catering (+8%) en de vakantieverblijven (+6%), dit in tegenstelling tot in Vlaanderen. Tot slot zien we ook bij de subkanalen van de drinkgelegenheden dezelfde evoluties als in Vlaanderen, al zijn de verliespercentages iets gematigder. In Brussel is de stijging van het aantal werknemers bij de eetgelegenheden met beperkte bediening nog spectaculairder. Het aantal werknemers stijgt er van 3.218 in 2008 naar 5.839 in 2014 (+81%). Opvallend ook voor Brussel is de daling van het aantal hotelwerknemers gedurende de voorbij jaren. In de periode 2008-2014 daalde hun aantal met 20% (5.574 > 4.443). Tot slot is de evolutie van het aantal werknemers in de cafés en bars gelijklopend aan de andere gewesten maar toch niet helemaal. In Brussel stijgt het aantal werknemers nochtans ook tot 2011 waarna een daling volgde. Echter was die stijging in de periode 2008-2011 zo groot en de daling na 2011 beperkt zodat de evolutie 2008-2014 uitermate positief is. In deze periode stijgt het aantal werknemers in cafés en bars met liefst 28% (1.304 > 1.666). 2015 Guidea Arbeidsmarkt 17

Alle sectoren Horecasector Dimensiegrootte onderneming Bijlage tabel 20 > 27 In Vlaanderen werkt 23% van de horecawerknemers in een onderneming met minder dan 5 werknemers, 45% in een onderneming met minder dan 10 werknemers en 67% in een onderneming met minder dan 20 werknemers. Als we vergelijken met de verdeling van alle sectoren samen, geeft dit opmerkelijke verschillen. In de horeca werken heel wat meer mensen in kleinere ondernemingen. In Vlaanderen werkt gemiddeld 9% van de werknemers in alle sectoren samen in een onderneming met minder dan 5 werknemers, 16% in een onderneming met minder dan 10 werknemers en 25% in een onderneming met minder dan 20 werknemers. Figuur 11: Procentuele verdeling van de werknemers in de horecasector per gewest en alle sectoren in Vlaanderen -2014- Vlaanderen 23% 22% 22% 16% 5% Wallonië 33% 25% 18% 14% 5% Brussel 13% 13% 13% 15% 6% Vlaanderen 9% 7% 9% 13% 9% 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% 1 tot 4 werknemers 5 tot 9 werknemers 10 tot 19 werknemers 20 tot 49 werknemers 50 tot 99 werknemers 100 tot 199 werknemers 200 tot 499 werknemers 500 tot 999 werknemers 1000 werknemers en meer Bron: RSZ, toestand 30/06/2014 Bewerking door Guidea Ook tussen de gewesten onderling is er een groot verschil in de horecasector. In Wallonië werkt 58% van de horecawerknemers in een micro-onderneming (minder dan 10 werknemers), terwijl dit in Vlaanderen 45% is en in Brussel slechts 26%. In Brussel werken werknemers in de horecasector vooral in grotere bedrijven. 46% werkt in een onderneming met minstens 50 werknemers. Vooral bij de cateringzaken zijn enkele grote spelers gevestigd in Brussel. Daarnaast is Brussel ook de plaats waar (grotere) ondernemingen hun hoofdzetel hebben. Binnen de horecasector in Vlaanderen zijn er ook verschillen per subsector. Meer dan 60% de werknemers in de subsectoren kampeerterreinen, overige accommodatie en drinkgelegenheden werken in een micro-onderneming. Bij de andere subsectoren (hotels, vakantieverblijven, restaurants en cateringbedrijven) ligt dit aandeel lager. In Wallonië zijn er enkel in de subsectoren van hotels en vakantieverblijven ondernemingen te vinden met minstens 200 werknemers. In Brussel zijn er vooral enkele grote spelers in de subsectoren restaurants en catering. 2015 Guidea Arbeidsmarkt 18

Geslacht Bijlage tabel 29 > 33 51% van de arbeidsplaatsen in de Vlaamse horecasector wordt ingevuld door een vrouw, 49% door een man. Daarmee werken er procentueel meer vrouwen in de horecasector (51%) dan gemiddeld (44%). De trend is wel dat deze percentages naar elkaar toe groeien. In de periode 2008-2014 stijgt het aantal (718.976 > 749.333; +4%) en aandeel (42,9% > 44,4%) vrouwen immers in alle sectoren samen, terwijl hun aantal (37.445 > 33.558; -10%) en aandeel (54,2% > 50,9%) net daalt in de horecasector. Figuur 12: Aandeel vrouwen-mannen in de horecasector en alle sectoren samen in Vlaanderen - 2014-1 2 3 4 5 Bron: RSZ, toestand 30/06/2014 Bewerking door Guidea Vlaanderen is wel het enige gewest waar het aandeel vrouwen in de horecasector (nog) groter is dan het aandeel mannen. In Wallonië is het aandeel vrouwen de voorbije jaren gedaald van 52,7% in 2008 naar 49,6% in 2014. In Brussel daalde het aandeel vrouwen in dezelfde periode van 46,4 naar 44,4%. Binnen de horecasector is er ook een verschil tussen de subsectoren onderling. Hotels (58% vrouwen), vakantieverblijven (71%), overige accommodatie (73%) en drinkgelegenheden (55%) blijven subsectoren met overwegend vrouwelijke werknemers. Kampeerterreinen (53% mannen) en restaurants (52%) stellen dan weer meer mannen tewerk. Cateringbedrijven hebben de meest evenwichtige samenstelling op gebied van geslacht (51% vrouwen 49% mannen). 2015 Guidea Arbeidsmarkt 19

Alle sectoren Horeca Statuut Bijlage tabel 34 > 37 In Vlaanderen werkt 90% van de horecawerknemers als arbeider, 10% als bediende. Toch is het net deze laatste categorie die het aantal werknemers sinds 2008 zag toenemen. In de periode 2008-2014 stijgt zowel het absolute als relatieve aantal bedienden in de horecasector (6.196 > 6.770; 9% > 10%). Opvallend is wel dat net het laatste jaar het aantal bedienden terug daalt, en het aantal arbeiders (beperkt) stijgt. Net als bij de dimensiegrootte van de onderneming is er ook hier een duidelijk verschil tussen de horecasector en het gemiddelde van alle sectoren. Waar in alle sectoren samen 47% van de werknemers als arbeider werkt, is dit in de horecasector liefst 90%. Wel is dezelfde evolutie te bemerken tussen de horecasector en alle sectoren samen. Zowel in de horecasector als in alle sectoren samen stijgt het aantal en aandeel bedienden in de periode 2008-2014. Figuur 13: Aantal werknemers in de horecasector en alle sectoren in Vlaanderen per statuut - 2008/2014-2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 847.654 802.900 808.275 824.308 810.659 794.605 796.288 62.920 62.491 63.257 62.593 59.988 59.177 59.190 819.732 818.189 827.246 847.487 860.861 864.101 877.083 6.196 6.020 6.192 6.499 6.718 6.923 6.770 Bron: RSZ, toestand 30/06 Bewerking door Guidea 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% De verhouding in de horecasector in Wallonië is min of meer hetzelfde als in Vlaanderen (90% arbeiders 10% bedienden). In Brussel daarentegen werken procentueel heel wat meer bedienden (79% arbeiders 21% bedienden). Arbeiders bedienden Ambtenaren We zien vooral bij de restaurants (94%) en drinkgelegenheden (98%) procentueel veel arbeiders. Bij cateringzaken (85%) en vooral logiesondernemingen (71%) is dit aandeel minder groot. 2015 Guidea Arbeidsmarkt 20

23.023 21.715 21.503 21.616 22.234 22.172 21.890 22.554 23.570 23.883 23.892 24.051 34.949 33.890 31.714 31.984 33.502 34.615 34.555 34.842 34.949 33.518 32.810 32.460 6.581 11.149 18.029 15.148 12.967 12.329 12.066 12.053 10.573 9.305 9.398 9.449 1 Regime 2 Bijlage tabel 38 > 45 In Vlaanderen werkt 36% van de horecawerknemers voltijds, 49% deeltijds en 14% onder een speciaal regime (vnl. extra s). Het aantal voltijdse werknemers neemt gestaag toe. In 2014 is er opnieuw een groei van het aantal voltijdse werknemers met netto 159 (+1%). Daar tegenover staat dat het aantal deeltijdse werknemers de laatste jaren gedaald is. Het aantal deeltijdse horecawerknemers ligt ook in 2014 terug lager dan het jaar voordien (-350; -1%). Over een langere periode zien we dat het aantal extra s sterk schommelt. De laatste jaren blijft de vaste tewerkstelling (voltijds + deeltijds) vrij stabiel. 2 3 4 5 Net als bij de andere werknemerskenmerken zijn de verhoudingen ook hier verschillend in vergelijking met het gemiddelde van alle sectoren samen. Over alle sectoren heen werkt 63% van de werknemers voltijds, 32% deeltijds en 5% onder een speciaal regime. Figuur 14: Aantal werknemers in de horecasector in Vlaanderen per regime -2003/2014-80.000 70.000 64.553 66.754 71.246 68.748 68.703 69.116 68.511 69.449 69.092 66.706 66.100 65.960 60.000 50.000 40.000 30.000 20.000 10.000 0 Bron: RSZ, toestand 30/06 Bewerking door Guidea In Wallonië werkt 33% van de horecawerknemers voltijds en liefst 63% deeltijds. Het speciaal regime (4%) wordt er minder gebruikt dan in Vlaanderen. In Brussel zijn er vooral procentueel meer voltijdse werknemers (46%). Net als in Wallonië vallen er weinig werknemers onder het speciaal regime (2%). 2003 2004 2005 2006 2007 Voltijds Deeltijds Specialen Voltijdse werknemers zien we vooral bij de hotels (60% voltijds) en kampeerterreinen (54%). Bij de vakantieverblijven (56% deeltijds), overige accommodatie (69%), restaurants (53%) en drinkgelegenheden (58%) werken voornamelijk deeltijdse werknemers. Bij de cateringzaken zijn de mogelijke regimes gelijker verdeeld. Het speciaal regime ten slotte vinden we voornamelijk terug bij de restaurants, cateringzaken en drinkgelegenheden. 2 De deeltijdse prestaties betreffen de prestaties van de werknemer die gemiddeld slechts een gedeelte presteert van de arbeidstijd van de referentie persoon (voltijds werknemer). De groep specialen bevat vooral loontrekkenden die werken via gelimiteerde prestaties (extra s in de horeca). 2015 Guidea Arbeidsmarkt 21

Leeftijd 3 Bijlage tabel 46 > 53 20% van alle werknemers in de horecasector in Vlaanderen is jonger dan 25 jaar. Daarmee is de horecasector nog steeds de sector met procentueel het hoogst aantal jongeren. In alle sectoren samen is slechts 8% van de werknemers jonger dan 25 jaar. Het aandeel 50-plussers in de horecasector ligt dan weer lager dan gemiddeld (21% <> 27%). Opmerkelijk is wel dat het aandeel 60-plussers in de horecasector hoger ligt dan gemiddeld (5% <> 3%). Toch is er sinds enkele jaren een grote verschuiving van de leeftijdscategorieën merkbaar, zowel in de horecasector als in alle sectoren samen. In 2014 zijn er voor het eerst meer 50- plussers (21%) dan min 25-jarigen (20%) aan het werk in de horecasector. Vooral het aantal werknemers jonger dan 20 jaar is spectaculair gedaald in slechts zes jaar tijd (6.463 > 2.380, -63%). Daarnaast is ook het aantal werknemers in de leeftijdscategorie 20-24 jaar gedaald met netto iets meer dan 1.000 werknemers (-10%). Aan de andere kant van de leeftijdspiramide is het aantal 50-plussers gevoelig gestegen, ondanks de totale daling van het aantal unieke werknemers. Zowel in de leeftijdscategorie 50-59 jaar (+21%) als 60-plus (+38%) komen er in zes jaar tijd heel wat werknemers bij. Figuur 15: Aantal en aandeel unieke werknemers in de horecasector en alle sectoren in Vlaanderen per leeftijdscategorie -2008/2014- Horecasector Alle sectoren 2008 2014 Groei 2008-2014 2014 n % n % n % n % < 20 jaar 6.463 10,5% 2.380 4,0% -4.083-63,2% 15.320 0,7% 20 24 jaar 10.446 17,0% 9.437 16,0% -1.009-9,7% 154.673 7,4% 25 29 jaar 8.201 13,3% 8.652 14,7% +451 +5,5% 258.352 12,3% 30 39 jaar 13.688 22,3% 13.480 22,9% -208-1,5% 536.556 25,6% 40 49 jaar 12.850 20,9% 12.743 21,6% -107-0,8% 569.582 27,1% 50 59 jaar 7.781 12,7% 9.431 16,0% +1.650 +21,2% 492.544 23,5% 60 jaar en ouder 2.036 3,3% 2.818 4,8% +782 +38,4% 72.058 3,4% Totaal 61.465 100% 58.941 100% -2.524-4,1% 2.099.085 100% Bron: RSZ, toestand 30/06 Bewerking door Guidea Net als in Vlaanderen ligt in zowel Wallonië (21% <> 8%) als Brussel (13% <> 6%) het aandeel min 25-jarigen heel wat hoger in de horecasector dan het gemiddelde van alle sectoren samen. Opvallend is wel dat het aandeel min 25-jarigen in Brussel (13%) toch heel wat lager ligt dan in Vlaanderen (20%) of Wallonië (21%). Vooral de restaurants en drinkgelegenheden trekken procentueel de grootste groep min 25-jarigen aan. Bij beiden is 25% jonger dan 25 jaar en 41% jonger dan 30 jaar. Zowel bij de logiesondernemingen als cateringzaken liggen deze percentages lager. 3 Statistieken m.b.t. de leeftijdscategorieën van werknemers zijn opgebouwd volgens de hoofdverblijfplaats van de werknemer (en niet volgens vestigingsplaats van de onderneming). Werknemers per leeftijdscategorie: deze statistieken geven het aantal unieke werknemers naar leeftijdscategorieën weer volgens de hoofdverblijfplaats van de werknemer. 2015 Guidea Arbeidsmarkt 22

Voltijdsequivalenten Bijlage tabel 54 > 57 Cijfers omtrent het aantal voltijdsequivalenten (VTE) tonen een licht ander beeld dan het aantal werknemers in arbeidsplaatsen. Vooral de evolutie en de opdeling per subsector zijn anders. De verdeling tussen de gewesten is min of meer gelijkaardig. In 2014 telt de horecasector in België 72.663 VTE s. Het aantal in 2014 is het hoogste aantal van de laatste tien jaar, zelfs hoger dan 2011 toen er ruim 4.000 arbeidsplaatsen meer waren dan nu. 53% van de VTE s bevindt zich in Vlaanderen, 22% in Wallonië en 25% in Brussel. Het is wel enkel in Vlaanderen dat er een piek is in 2014. In Wallonië en Brussel lag de piek van het aantal VTE s in respectievelijk 2012 en 2011. 1 2 3 4 5 Figuur 16: Aantal loontrekkende werknemers (in voltijdsequivalenten) in de horecasector in Vlaanderen per subsector -2008/2014-18.000 16.000 14.000 12.000 10.000 8.000 6.000 4.000 2.000 13.575 14.512 14.953 8.380 8.197 8.176 8.053 6.133 6.739 6.633 6.521 4.384 4.278 4.584 4.367 3.584 3.771 3.514 16.535 3.065 0 Logies Catering Drinkgelegenheden Restaurants (volledig) Restaurants (beperkte) Bron: RSZ, toestand 30/06 Bewerking door Guidea Het grootst aantal VTE s in de horecasector in Vlaanderen is te vinden bij de eetgelegenheden met volledige bediening. Deze subklasse is goed voor 43% van de VTE s, een gelijkaardig percentage als bij het aantal arbeidsplaatsen. Voornamelijk de hotels halen hier een groter aandeel dan bij de arbeidsplaatsen, terwijl de drinkgelegenheden een kleiner aandeel vertegenwoordigen. In Vlaanderen werkt immers 60% van de hotelwerknemers voltijds, terwijl dit bij de drinkgelegenheden slechts 21% is. De opvallendste evolutie is te zien bij de eetgelegenheden met volledige bediening. Deze subklasse kende tegen de trend in niet enkel een gestage groei tot 2013, maar ook een steile jaargroei het laatste jaar. In één jaar tijd is het aantal VTE s er gestegen met liefst 11%. De omgekeerde beweging vinden we terug bij de drinkgelegenheden. Het aantal VTE s in deze subsector ligt 13% lager dan in 2013. 2015 Guidea Arbeidsmarkt 23

2.2 Zelfstandigen in de horecasector Algemeen Bijlage tabel 58 > 59 Figuur 17: Aantal en aandeel zelfstandigen in de horecasector in België -2003/2014-45.000 41.567 42.616 4,5% 40.000 35.000 36.443 34.839 4,4% 4,3% 30.000 25.000 4,28% 4,23% 4,19% 4,2% 4,1% 20.000 4,0% 15.000 3,9% 10.000 5.000 3,80% 3,8% 3,7% 0 2003 2004 2005 2006 2007 3,6% Zelfstandigen horeca Aandeel horeca Bron: RSVZ, toestand 31/12 Bewerking door Guidea In 2014 werken 42.616 zelfstandigen (inclusief helpers) in de horecasector in België. Dat zijn er netto 1.049 meer dan het jaar voordien (+3%). De horecasector is goed voor 4,2% van alle zelfstandigen. Dit aandeel stijgt lichtjes ten opzichte van 2013. Bovenop de 42.616 zelfstandigen met domicilie in België zijn er nog 522 zelfstandigen in de horecasector die hun domicilie in het buitenland hebben. Tot 2008 daalde het aantal zelfstandigen in de horecasector. Dit ging gepaard met een terugval van het aandeel ten opzichte van alle sectoren van 4,3% naar 3,8%. Sinds 2008 is het aantal zelfstandigen terug spectaculair gestegen van 34.839 in 2008 naar 42.616 in 2014. De stijging is groter dan gemiddeld waardoor het aandeel zich in 2014 herstelt naar 4,2%. 2015 Guidea Arbeidsmarkt 24

Gewesten Bijlage tabel 60 Figuur 18: Aantal zelfstandigen in de horecasector per gewest -2003/2014-30.000 25.000 20.000 15.000 10.000 22.587 21.702 11.380 10.894 11.112 26.595 27.163 12.568 12.930 1 2 3 4 5 5.000 0 2.476 2.025 2.404 2.523 2003 2004 2005 2006 2007 Vlaanderen Wallonië Brussel Bron: RSVZ Bewerking door Guidea Vlaanderen telt 64% van de zelfstandigen, Wallonië 30% en Brussel 6%. Het aantal zelfstandigen in de horecasector stijgt in elk gewest. Vlaanderen klokt af op een jaargroei van +2%, Wallonië +3% en Brussel +5%. Op langere termijn zien we ook in elk gewest dezelfde evolutie waarbij er een serieuze stijging is van het aantal zelfstandigen de laatste jaren. Aard van bezigheid Bijlage tabel 61 > 64 Drie kwart van de zelfstandigen in de horecasector in Vlaanderen is zelfstandig als hoofdbezigheid. 19% is zelfstandig als bijkomende bezigheid, terwijl 6% actief is na de pensioenleeftijd te hebben bereikt. Hoewel er een groei is in alle categorieën kennen deze laatste twee een veel sterkere groei de laatste jaren. Op zes jaar tijd is zo het aandeel van de zelfstandigen in hoofdberoep gedaald van 83% naar 76%. Tabel 3: Aantal zelfstandigen in de horecasector en alle sectoren in Vlaanderen per aard van bezigheid -2008/2014- Horecasector Alle sectoren 2008 2014 Groei 2008-2014 2014 n % n % n % n % Hoofdbezigheid 17.917 82,6% 20.497 75,5% +2.580 +14,4% 423.715 67,8% Bijkomende bezigheid 2.923 13,5% 5.166 19,0% +2.243 +76,7% 146.703 23,5% Actief na pensioen(leeftijd) 862 4,0% 1.500 5,5% +638 +74,0% 54.680 8,7% Totaal 21.702 100% 27.163 100% 5.461 +25,2% 625.098 100% Bron: RSVZ Bewerking door Guidea 2015 Guidea Arbeidsmarkt 25

De horecasector telt procentueel meer zelfstandigen in hoofdberoep in vergelijking met het gemiddelde (76% <> 68%). Daar tegenover staat dat er minder zelfstandigen zijn in bijberoep (19% <> 24%) of nadat ze de pensioenleeftijd hebben bereikt (6% <> 9%). Wallonië kent een min of meer gelijkaardige verdeling als Vlaanderen. In Brussel daarentegen zijn er opvallend meer zelfstandigen in hoofdberoep (83%). Geslacht Bijlage tabel 65 > 72 In 2014 is 57% van de zelfstandigen in de horecasector in Vlaanderen een man, 43% een vrouw. Er zijn procentueel veel vrouwelijke zelfstandigen in de horecasector (43%) in vergelijking met alle sectoren samen (35%). In zes jaar tijd is het aandeel vrouwen wel gedaald van 47% naar 43%. Het aantal mannelijke zelfstandigen (+33%) steeg namelijk veel sterker de afgelopen zes jaar dan het aantal vrouwelijke zelfstandigen (+16%). In elke categorie van aard van bezigheid zijn er meer mannen dan vrouwen. Toch is er vooral bij de zelfstandigen in bijberoep een duidelijk overwicht van de mannen (63%- 37%) In Wallonië is de verdeling min of meer gelijkaardig als in Vlaanderen. In Brussel daarentegen is 64% van de zelfstandigen in de horecasector een man, 7 procentpunten meer dan in Vlaanderen. Leeftijd Bijlage tabel 73 > 80 Bij de zelfstandigen zien we een andere leeftijdspiramide dan bij de horecawerknemers. 11% van de zelfstandigen in de horecasector is jonger dan 30 jaar, 33% jonger dan 40 jaar. Bij de horecawerknemers is dit maar liefst 35% en 58%. Wel stijgt het aantal zelfstandigen jonger dan 25 jaar, terwijl dit aantal bij de horecawerknemers net serieus is gedaald. De leeftijdspiramide van de zelfstandigen in de horecasector wijkt ook nauwelijks af van deze van alle sectoren samen. Dit was bij de horecawerknemers ook anders. Enkel het aandeel 60-plussers is iets hoger in alle sectoren samen. 2015 Guidea Arbeidsmarkt 26

1 Figuur 19: verdeling zelfstandigen in de horecasector en alle sectoren in Vlaanderen per leeftijdscategorie -2014-100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% 11% 15% 25% 25% 30% 28% 22% 21% 7% 4% 7% 3% Horeca Alle sectoren 60 en ouder 50 t.e.m. 59 jaar 40 t.e.m. 49 jaar 30 t.e.m. 39 jaar 25 t.e.m. 29 jaar <25 jaar 2 3 4 5 Bron: RSVZ Bewerking door Guidea De leeftijdsverdeling verschilt ook naargelang de aard van bezigheid. De zelfstandigen in bijberoep hebben de jongste leeftijdspiramide. 15% is jonger dan 30 jaar, 44% jonger dan 40 jaar. De actieven na pensioen hebben een gans andere leeftijdsverdeling. 98% is er ouder dan 60 jaar. Bij de anderen is slechts 7% (hoofdberoep) en 4% (bijberoep) ouder dan 60 jaar. Starters en stoppers Bijlage tabel 81 > 82 Figuur 20: Aantal startende en stoppende zelfstandigen in de horecasector in Vlaanderen - 2003/2014-4 4.500 4.000 3.987 3.625 3.500 3.000 2.500 2.000 2.116 2.159 2.057 2.330 1.500 1.000 500 1.217 1.334 0 2003 2004 2005 2006 2007 Starters Stoppers Bron: RSVZ Bewerking door Guidea 4 Het is niet mogelijk de aftrekking tussen de starters en de stoppers te maken om de evolutie weer te geven van het aantal actieve zelfstandigen. 2015 Guidea Arbeidsmarkt 27

In 2014 daalt het aantal startende zelfstandigen in de horecasector in Vlaanderen met 9% ten opzichte van het jaar voordien (3.987 > 3.625). Dit aantal is niettemin nog steeds het op één na hoogste van de afgelopen jaren. Het aantal stoppende zelfstandigen stijgt wel verder naar 2.330, een stijging met 13%. Op die manier ligt het aantal starters en stoppers in 2014 dichter bij elkaar dan het jaar voordien. Het aantal starters overstijgt wel nog ruim het aantal stoppers. Zowel het aantal starters als het aantal stoppers is de afgelopen jaren sterk gestegen. Tot 2009 bleef het aantal starters en stoppers min of meer gelijk elk jaar. Sinds 2009 is het aantal starters en stoppers haast verdubbeld. 2015 Guidea Arbeidsmarkt 28

2.3 Tewerkstelling van studenten met een studentencontract Bijlage tabel 83 Het aantal studenten wordt weergegeven in aantal arbeidsplaatsen. Dit cijfer wordt bekomen door per werkgever het aantal tewerkgestelde studenten gedurende het kwartaal te tellen. Het gaat om statistische informatie over studentenjobs (geen onderwerping aan de sociale zekerheid, maar met een solidariteitsbijdrage). Sedert het jaar 2011 zijn er enkel nog cijfers beschikbaar voor België 5. We merken vrij grote schommelingen tussen de vier kwartalen. Bijgevolg kiezen we ervoor om een cijferoverzicht te geven per kwartaal. Belangrijk om op te merken is dat een arbeidsplaats over meerdere kwartalen kan lopen. Sommeren heeft in dit geval dus weinig zin. 1 2 3 4 5 Figuur 21: Aantal studentenjobs (arbeidsplaatsen) in de horecasector in België -2009/2014-60.000 50.000 40.000 30.000 20.000 10.000 0 Q1Q2Q3Q4Q1Q2Q3Q4Q1Q2Q3Q4Q1Q2Q3Q4Q1Q2Q3Q4Q1Q2Q3Q4 2009 2010 2011 2012 2013 2014 Bron: RSZ, gecentraliseerde statistiek Bewerking door Guidea Net zoals de voorbije jaren, ligt het aantal studentenjobs in de horeca het hoogst in het derde kwartaal. De minste studentenjobs vinden we in het eerste kwartaal. Ondanks de daling in het derde kwartaal blijft het aantal studentenjobs jaar na jaar stijgen. De trendlijn bereikte eind 2014 een nieuw hoogtepunt. Tabel 4: Aantal studentenjobs (arbeidsplaatsen) in de horecasector in België per kwartaal -2014- Jaar Kwartaal n Jaargroei 2014 Bron: RSZ, gecentraliseerde statistiek Bewerking door Guidea Q1 33.806 +12,3% Q2 44.318 +10,2% Q3 55.775-0,3% Q4 37.598 +20,7% 5 Detail naar gewest en provincie is niet (langer) beschikbaar bij de RSZ. 2015 Guidea Arbeidsmarkt 29

2.4 Arbeidsvoorwaarden Loon Werknemers Bijlage tabel 84 > 93 Figuur 22: Gemiddeld brutokwartaalloon 6 in euro in de horecasector (VTE) in Vlaanderen per statuut, geslacht en subsector -2014-8.000 +12% 7.000 6.000 5.000 5.388 5.791 5.828 +7,5% 6.023 6.286 6.524 6.496 +10% +8% +6% 4.000 3.000 +3,3% +4,4% +3,8% +4% +2% 2.000 1.000 +0,6% -0,4% 0% -2% 0-4% Brutokwartaalloon Jaargroei Bron: RSZ, gecentraliseerde statistiek, Q2 Bewerking door Guidea In 2014 bedroeg het gemiddeld brutokwartaalloon in de horecasector 6.496. Dit is een daling met 0,4% ten opzichte van 2013. Deze daling is opmerkelijk aangezien de lonen de voorbije jaren enkel maar stegen. De daling is toe te wijzen aan de daling van het loon bij arbeiders. Het gemiddelde brutokwartaalloon bij de bedienden steeg wel. Op bovenstaande figuur zien we bijna telkens groeipercentages van meer dan 3%. Enkel in 2010 was er eveneens een vertraagde groei, al was deze nog steeds positief. Het totaal brutokwartaalloon herbergt een grote verscheidenheid tussen verschillende groepen. De kloof tussen arbeiders en bedienden in de horecasector is heel groot. Deze bedraagt in 2014 bijna 48% in het voordeel van de bedienden ( 6.065 <> 8.973). Ook tussen beide geslachten is er nog steeds een verschil in brutokwartaalloon in het voordeel van de mannen, zij het dan beperkter met een verschil van 6%. ( 6.298 <> 6.662). 6 Het gemiddeld brutokwartaalloon wordt berekend door het, bij de RSZ aangegeven, brutoloon per kwartaal te delen door het aantal voltijdsequivalenten. Voor meer info over brutolonen, zie http://www.rsz.fgov.be/sites/default/files/binaries/assets/statistics/wages/rszbr07_tekst_2014_nl.pdf (3. Bezoldigingen, pagina 10-11) 2015 Guidea Arbeidsmarkt 30

Werknemers in de subsector van de vakantieverblijven hebben het hoogste gemiddeld brutokwartaalloon, namelijk 7.714. De werknemers in subsector van de drinkgelegenheden zijn het slechtst af met gemiddeld 5.896 in 2014. De kloof tussen beiden bedraagt 31%. Het feit dat er weinig bedienden te vinden zijn bij de drinkgelegenheden draagt hiertoe bij. Indien we enkel arbeiders met elkaar vergelijken is de loonkloof tussen beiden beperkt tot 11%. Figuur 23: Vergelijking van de brutokwartaallonen in euro in de horecasector (VTE) per statuut, geslacht en subsector in Vlaanderen -2014-10.000 9.000 8.000 7.000 6.000 5.000 4.000 3.000 2.000 1.000 0 6.496 6.065 8.973 6.662 6.298 7.136 7.714 7.108 6.579 6.182 7.219 5.896 1 2 3 4 5 Bron: RSZ, gecentraliseerde statistiek, Q2 Bewerking door Guidea Zelfstandigen Bijlage tabel 94 > 97 Figuur 24: Gemiddeld jaarinkomen in euro van zelfstandigen in de horecasector in Vlaanderen - 2014-7 18.000 16.000 14.000 12.000 10.000 8.000 6.000 4.000 2.000 0 12.754 14.538 10.354 15.379 2.940 6.593 Bron: RSVZ Bewerking door Guidea 7 De gemiddelde inkomsten (ongeacht van het inkomstenjaar) van de verzekeringsplichtigen (zelfstandigen + helpers) tewerkgesteld in de horecasector (code 407). Het gaat om de bruto-beroepsinkomsten, verminderd met de beroepsuitgaven en -lasten en, in voorkomend geval, met de beroepsverliezen, vastgesteld overeenkomstig de wetgeving op de inkomstenbelastingen. De sociale bijdragen die de verzekeringsplichtige betaalt per kwartaal zijn ook reeds in mindering gebracht. 2015 Guidea Arbeidsmarkt 31

Een zelfstandige in de horecasector verdiende in 2014 op jaarbasis gemiddeld 12.754. Dat is een daling van 0,6% in vergelijking met 2013. Het inkomen in Vlaanderen blijft wel hoger dan in Wallonië ( 11.490; +1,5%) en Brussel ( 11.662; +0,8%). De loonkloof tussen mannen en vrouwen is ook hier aanwezig. In 2014 verdienden mannelijke horeca-zelfstandigen gemiddeld 40% meer dan hun vrouwelijke collega s ( 14.538 <> 10.354). De aard van bezigheid speelt ook een grote rol. De zelfstandigen in hoofdberoep verdienden logischerwijs het meest ( 15.379), gevolgd door de actieven na pensioen ( 6.593) en de zelfstandigen in bijberoep ( 2.940). De mannen verdienden volgens elke aard van bezigheid meer dan de vrouwen. Arbeidsduur op weekbasis Bijlage tabel 98 > 109 Tabel 5: Gewone gemiddelde werktijd bij horecawerknemers en zelfstandigen in uren per gewest (woonplaats) -2014- Werknemers Zelfstandigen Bron: FOD Economie EAK2014, Nace 55/56 Bewerking door Guidea Regime Vlaanderen Wallonië Brussel België Voltijds 40 39 40 40 Deeltijds 19 21 21 20 Voltijds 62 63 53 61 Deeltijds 20 20 20 20 De gemiddelde werktijd bij voltijdse horecawerknemers in Vlaanderen in 2014 is 40 uren. Dit is vergelijkbaar met de andere gewesten. Bij de deeltijdse horecawerknemers is het aantal uren in Vlaanderen 19. Dit is iets lager dan bij de twee andere gewesten (21 uren). De gemiddelde werktijd van voltijdse zelfstandigen in de horecasector ligt ruim boven deze van werknemers. In Vlaanderen bedraagt de gemiddelde werktijd van voltijdse zelfstandigen 62 uren. In Wallonië ligt dit gemiddeld iets hoger, in Brussel lager. Figuur 25: Werknemers en zelfstandigen in de horecasector per geslacht en per effectieve gewone arbeidsduur op weekbasis (%) -2014-100% 80% 60% 40% 20% 0% 88% 76% 57% 17% 13% 13% 44% 25% 28% 3% 4% 3% 5% 10% 7% 7% Mannen Vrouwen Mannen Vrouwen Werknemers Zelfstandigen 1-20u 21-36u 37-40u >40u Bron: FOD Economie EAK2014, Nace 55/56 Bewerking door Guidea 2015 Guidea Arbeidsmarkt 32

1 Bovenstaande grafiek toont de spreiding van de gewerkte uren op weekbasis. Er zijn zowel verschillen tussen werknemers en zelfstandigen als tussen mannen en vrouwen. Het merendeel van de zelfstandigen werkt meer dan 40 uur op weekbasis. 88% van de mannelijke en 76% van de vrouwelijke zelfstandigen werkt meer dan 40 uur per week. Bij de werknemers is dit slechts 13% en 3%. Ook tussen beide geslachten zijn er verschillen, vooral dan bij de werknemers. 70% van de mannelijke werknemers werkt minimum 37 uren, terwijl dit bij hun vrouwelijke werknemers slechts 31% is. Bijna de helft (44%) van de vrouwelijke werknemers werkt maximaal 20 uur. Werken op onregelmatige uren Bijlage tabel 110 > 113 2 3 4 5 Figuur 26: Percentage dat werkt op onregelmatige uren in Vlaanderen naar werknemers/zelfstandigen en geslacht -2014-8 100% 80% 60% 40% 20% 0% Avondwerk Nachtwerk Zaterdagwer k Zondagwerk Zelfstandigen mannen 93% 56% 98% 86% Zelfstandigen vrouwen 81% 47% 93% 81% werknemers mannen 77% 32% 82% 72% werknemers vrouwen 53% 12% 71% 56% Bron: FOD Economie EAK2014, Nace 55/56 Bewerking door Guidea Uit de EAK blijkt dat zelfstandigen in de horecasector in Vlaanderen meer op onregelmatige uren werken dan hun loontrekkende collega s, en dit bij beide geslachten. Avond-, zaterdag- en zondagwerk wordt door minstens 80% van de zelfstandige horeca-uitbaters (soms of altijd) gedaan. Binnen de categorie van loontrekkenden en zelfstandigen zijn er ook verschillen per geslacht. Vrouwen geven vaker aan nooit te werken tijdens de avond, nacht, zaterdag of zondag. Nachtwerk wordt het minst aangestipt. Toch werkt meer dan 1op 2 mannelijke zelfstandigen soms of altijd tijdens de nacht. 8 Antwoordcategorie avond- en nachtwerk = nooit, minder dan 50% van de werkdagen, meer dan 50% van de werkdagen & altijd. Percentage is de som van de laatste drie antwoordcategorieën (enkel nooit is weggelaten). Antwoordcategorie zaterdag- en zondagwerk = nooit, één dag (per maand), twee dagen of meer (per maand) & altijd. Percentage is de som van de laatste drie antwoordcategorieën (enkel nooit is weggelaten). 2015 Guidea Arbeidsmarkt 33

Tijdelijke arbeid Bijlage tabel 114 > 117 Het aandeel tijdelijke arbeid bij de loontrekkenden geeft weer welk aandeel van de loontrekkende werknemers geen contract van onbepaalde duur hebben. Volgens de EAK2014 heeft 18% van de horecawerknemers in Vlaanderen een tijdelijk contract (16% bij de mannen - 19% bij de vrouwen). Tabel 6: Tijdelijke arbeid versus vast werk op basis van de voornaamste activiteit bij horecawerknemers in Vlaanderen en België (%) -2014- Vlaanderen Mannen Vrouwen totaal Vast 84% 81% 82% Tijdelijk 16% 19% 18% Totaal 100% 100% 100% Bron: FOD Economie EAK2014, Nace 55/56 Bewerking door Guidea In 2014 is 61% van de tijdelijke contracten korter dan drie maand. De populairste vormen van tijdelijke contracten zijn een arbeidsovereenkomst van bepaalde duur of voor een bepaald werk (47%), studentenarbeid (21%) en uitzendkracht (13%) 2015 Guidea Arbeidsmarkt 34

1 3 Werkzoekenden 3.1 Niet-werkende werkzoekenden Bijlage tabel 118 > 119 In 2014 hebben gemiddeld 22.654 niet-werkende werkzoekenden een aspiratie in de horecasector. Dat zijn er 10% meer dan in 2013. Iets meer vrouwen (53%) dan mannen (47%) hebben een aspiratie om in de horecasector te werken. 2 3 4 5 Keukenmedewerker wordt het vaakst aangegeven als voorkeurberoep. Afwasser en kelner in een brasserie vervolledigen de top drie. De beroepen van pizzabakker, wijnkelner en chef-kok trekken een mannelijker publiek aan, terwijl (verantwoordelijke) kamerpersoneel of polyvalent medewerker restaurant eerder vrouwen aantrekt. 3.2 In- en uitstroom van werkzoekenden Bijlage tabel 120 Figuur 27: In- en uitstroom werkzoekenden in de horecasector in Vlaanderen (op kwartaalbasis) - 2007/2014-3.700 3.500 3.300 3.100 2.900 2.700 2.500 2.300 2.100 1.900 1.700 Q1Q2Q3Q4Q1Q2Q3Q4Q1Q2Q3Q4Q1Q2Q3Q4Q1Q2Q3Q4Q1Q2Q3Q4Q1Q2Q3Q4Q1Q2Q3Q4 2007 Uitstroom uit horeca naar werkloosheid Instroom naar horeca vanuit werkloosheid Trendlijn uitstroom uit horeca naar werkloosheid Trendlijn instroom naar horeca vanuit werkloosheid Bron: Departement WSE Bewerking door Guidea De werkzoekendenstromen tonen terug een positieve evolutie. Op bijgaande grafiek is te zien dat de groene (instroom naar werk vanuit werkloosheid) en rode (uitstroom uit werk naar werkloosheid) trendlijn terug naar elkaar toe groeien. In 2014 stromen per kwartaal gemiddeld 2.764 personen naar de horecasector vanuit de werkloosheid. Dat zijn er net iets minder dan de 2.855 personen die gemiddeld per kwartaal naar de werkloosheid stromen vanuit werk in de horecasector. 2015 Guidea Arbeidsmarkt 35

1 4 Vacatures, horecaopleidingen en leren & Werken 4.1 Vacatures VDAB Bijlage tabel 121 > 123 Figuur 28: Het aantal en aandeel ontvangen vacatures in de horecasector in Vlaanderen - 2008/2014-2 3 4 14.000 12.000 10.000 8.000 9.615 8.215 9.707 11.502 10.348 9.878 8.781 7% 6% 5% 4% Aantal vacatures 5 6.000 3,57% 3,78% 3,70% 3,74% 3,93% 3,85% 3,57% 3% Aandeel 4.000 2% 2.000 1% 0 0% Bron: VDAB Bewerking door Guidea In 2014 werden er bij de VDAB 8.781 vacatures in de horecasector geregistreerd. Dat is 3,57% van alle vacatures in alle sectoren samen. Zowel het aantal als het aandeel vacatures in de horecasector daalde in 2014. Tabel 7: Kenmerken van de ontvangen vacatures in de horecasector en alle sectoren in Vlaanderen -2014- Horeca 2014 Alle sectoren 2014 n Totaal aantal vacatures 8.781 246.134 Vestigingsplaats bedrijf West-Vlaanderen 30,1% 17,7% Oost-Vlaanderen 17,2% 19,7% Antwerpen 21,3% 26,0% Vlaams-Brabant 11,9% 13,6% Limburg 11,0% 9,4% Buiten Vlaanderen 8,5% 13,7% Studieniveau 9 Laag 73,3% 39,1% Midden 22,7% 24,8% Hoog 4,0% 36,1% Gevraagde ervaring <6 maanden 33,5% 43,5% 6 maanden - 2 jaar 33,4% 24,9% +2 jaar 33,2% 31,6% Bron: VDAB Bewerking door Guidea n 9 Laag = max. secundair onderwijs 2 de graad of wanneer geen min. Studieniveau werd vermeld door de werkgever. Midden = Secundair 3 de of 4 de graad; Hoog = Hoger onderwijs 2015 Guidea Arbeidsmarkt 37

In 2014 werden er bij de VDAB 8.781 vacatures in de horecasector geregistreerd. Dat is 3,57% van alle vacatures in alle sectoren samen. Het grootst aantal vacatures in de horecasector vinden we traditioneel in West-Vlaanderen (30%), gevolgd door Antwerpen (21%) en Oost-Vlaanderen (17%). In Limburg (11%) werden het minst aantal vacatures ontvangen van alle Vlaamse provincies. Toch stijgt het aandeel van Limburg jaar na jaar. Deze verdeling in de horecasector verschilt van de verdeling in alle sectoren samen. In Antwerpen (26%) werden de meeste vacatures geregistreerd, vóór Oost-Vlaanderen (20%) en West-Vlaanderen (18%). Het gevraagde studieniveau van 73% van de ontvangen vacatures in de horecasector is laag (ten hoogste tweede graad secundair onderwijs). Gemiddeld is dit voor alle sectoren samen 39%. Daar tegenover staat dat slechts 4% van de vacatures een hoog studieniveau vereisen. Dit is ruim lager dan het gemiddelde van 36%. Bij twee op drie of 67% van de vacatures in de horecasector vraagt men minimaal 6 maanden ervaring. Dit is hoger dan gemiddeld. In alle sectoren samen is dit slechts 56%. Tabel 8: Aantal en evolutie vacatures in de horecasector per subsector -2014- Horeca 2014 Jaargroei n % n % Hotels 1.567 17,8% -92-5,5% Kampeerterreinen 372 4,2% -124-25,0% Restaurants 5.046 57,5% -485-8,8% Drankgelegenheden 812 9,2% -27-3,2% Kantines en catering 984 11,2% -369-27,3% Totaal 8.781 100% -1.097-11,1% Bron: VDAB Bewerking door Guidea De meeste van de vacatures in de horecasector zijn te vinden in de subsector van de restaurants (57%), gevolgd door de hotels (18%) en kantines en catering (11%). In elke sector daalt het aantal vacatures in vergelijking met 2013. De grootste procentuele daling is te vinden bij de kantines en catering. Voor 69 beroepen in de horecasector heeft de VDAB in 2014 minstens vijf vacatures ontvangen. De meeste vacatures in de horecasector zijn voor kelner restaurant, keukenmedewerker en hulpkok. 2015 Guidea Arbeidsmarkt 38

4.2 Opleidingen Aantal beëindigde opleidingen bij de VDAB Bijlage tabel 124 > 129 Figuur 29: Aantal en aandeel beëindigde horecaopleidingen bij de VDAB -2010/2014-2.000 1.800 1.600 1.400 1.200 1.000 800 600 400 200 0 1.589 1.592 1,80% 1,87% 1.374 1.374 1,54% 2,03% 1.280 2,21% 2010 2011 2012 2013 2014 Aantal beëindigde opleidingen Aandeel horeca 5,0% 4,0% 3,0% 2,0% 1,0% 0,0% 1 2 3 4 5 Bron: VDAB Bewerking door Guidea In 2014 hebben 1.280 cursisten een horecaopleiding beëindigd bij de VDAB. Dat zijn er 7% minder dan vorig jaar en 19% minder dan in 2010. Toch stijgt het aandeel van de horeca nog verder naar 2,21% aangezien het totaal aantal beëindigde opleidingen sterker daalde dan in de horeca. De beëindigde horecaopleidingen hebben volgende kenmerken: 88% keukentechnieken, 9% zaaltechnieken en 3% hoteltechnieken 44% in West-Vlaanderen, 14% Antwerpen, 13% Limburg, 8% Vlaams-Brabant, 7% Oost- Vlaanderen en 14% Regionale dienst Brussel 88% door werkzoekenden, 9% leerlingen en 3% werknemers 60% is voor 100% gefinancierd door VDAB, 27% is een erkend opleidingsaanbod bij andere actoren en 13% heeft een gemengde financiering Daarnaast worden er ook horeca-webopleidingen georganiseerd. In 2014 bedraagt het aantal beëindigde web-opleidingen in de horecasector 648. Dat zijn er maar liefst 76% meer dan in 2013. Ook hier was het grootste deel voor keukentechnieken (75%), gevolgd door zaaltechnieken (25%) en hoteltechnieken (1%). 75% van de beëindigde webopleidingen was voor werkzoekenden, 23% voor werknemers en 2% voor leerlingen. 2015 Guidea Arbeidsmarkt 39

Individuele beroepsopleiding in de onderneming (IBO) Bijlage tabel 130 > 132 Net als de voorbije jaren heeft de bouwsector in 2014 het vaakst beroep gedaan op IBO als opleidingsvorm. De horeca staat op de derde plaats met 1.111 IBO s. Dat is ruim 7% van alle IBO-contracten. In vergelijking met vorig jaar stijgt zowel het aantal IBO s in de horecasector (+24%) als in alle sectoren samen (+21%). Tabel 9: Aantal IBO s per sector (Vlaams Gewest, 2014) n % 1. Bouw 3.070 19,9% 2. Kleinhandel 2.202 14,3% 3. Horeca 1.111 7,2% 4. Groothandel en handelsbemiddeling 994 6,5% 5. Informaticatechnologie 757 4,9% 40. Energie en water 24 0,2% 41. Post 9 0,1% Totaal 15.406 100% Bron: VDAB Bewerking door Guidea Er is een grote diversiteit bij de IBO s in de horecasector: 22% van de deelnemers aan een IBO-opleiding is allochtoon (gemiddeld :13%) Bijna evenveel vrouwen (49%) als mannen (51%) volgden een IBO-opleiding in de horecasector (gemiddeld 32% vrouwen 68% mannen) 3% van de IBO ers in de horecasector zijn 50 jaar of ouder (gemiddeld 4%) De laaggeschoolden (opleiding lager onderwijs of lager secundair onderwijs) vertegenwoordigen 47% van de IBO s in de horecasector (gemiddeld: 32%). Personen met een handicap maken 7% van de IBO s in de horecasector uit (gemiddeld: 7%). Tabel 10: Aantal IBO s in de horecasector en alle sectoren per diversiteitsgroep -2014- Horeca Alle sectoren n % n % Totaal aantal IBO s 1.111 100% 15.406 100% Diversiteitsgroep Allochtonen 245 22% 1.973 13% Geslacht: Man - Vrouw 571-540 51%-49% 10.433-4.973 68%-32% 50-plussers / ouderen 35 3% 595 4% Laaggeschoolden 527 47% 4.976 32% Arbeidshandicap 74 7% 1.155 7% Bron: VDAB Bewerking door Guidea 2015 Guidea Arbeidsmarkt 40

4.3 Stelsel van Leren en Werken Bijlage tabel 133 > 135 Eens een leerling 15 jaar is en vindt dat voltijds leren niet echt zijn ding is, kan hij overschakelen naar het stelsel van Leren en Werken. In dit systeem krijgt de leerling een beroep op de werkvloer aangeleerd (component werkplekleren van drie of vier dagen per week). Daarnaast krijgt hij nog les in het centrum (component leren van één tot twee dagen). Wanneer hij het diploma secundair onderwijs behaalt, wordt de leerling één dag vrijgesteld van de les in het centrum. Het is de bedoeling dat deze combinatie van leren en werken bestaat uit ten minste 38 uren per week, een voltijds engagement met andere woorden. (Bron: Horeca Vorming Vlaanderen) 1 2 3 4 5 Figuur 30: Schema Leren en Werken -2014- 'Leren en Werken' / Deeltijds Onderwijs Syntra Leertijd (246) Deeltijds beroepssecundair onderwijs (DBSO) via Centrum Deeltijds Onderwijs Persoonlijk Ontwikkelingstraject (POT) Voortraject Brugproject Tewerkstelling in Normaal Economisch Circuit (353) Deeltijds Contract IBO (binnen deeltijds onderwijs) ILW (215) Contract thuiswerk Bron: Departement onderwijs, Syntra, interne gegevens Bewerking door Guidea Bovenstaande figuur toont het stelsel van Leren en Werken. Indien beschikbaar zijn de aantallen voor de horecasector voor het jaar 2014 toegevoegd. 2015 Guidea Arbeidsmarkt 41

1 5 Dynamiek op de arbeidsmarkt De DynaM-cijfers over de dynamiek op de arbeidsmarkt traceren veranderingen in de werkgelegenheid op het niveau van de werkgever; ze brengen bewegingen in kaart die verborgen blijven achter netto-statistieken. (bron: http://www.dynam-belgium.org) 5.1 Werkgelegenheidsdynamiek Bijlage tabel 136 > 139 De werkgelegenheidsdynamiek meet verschillen in het aantal jobs in een onderneming. Jobcreatie en destructie worden gemeten als veranderingen in het aantal arbeidsplaatsen op het niveau van de individuele werkgever. Als het aantal arbeidsplaatsen in een onderneming op het eind van de periode groter is dan in het begin, is er sprake van jobcreatie. Als het aantal jobs op het einde kleiner is dan in het begin, is er sprake van jobdestructie. Voor de jaargegevens wordt gekeken naar het verschil tussen het aantal jobs op 30 juni van jaar t en 30 juni van jaar t- 1. 2 3 4 5 De totale (bruto) jobcreatie in een jaar is de som van twee componenten: (1) de netto-toename van het aantal jobs in groeiende ondernemingen van dat jaar; (2) het aantal jobs dat werd gecreeerd door werkgevers die in dat jaar gestart zijn. De totale (bruto) jobdestructie is de som van: (1) de netto-daling van het aantal jobs bij krimpende ondernemingen van dat jaar; (2) het aantal jobs dat verdwenen is bij werkgevers die in dat jaar hun activiteiten hebben stopgezet. Per 100 jobs (arbeidsplaatsen) werden er in de horecasector 16 nieuwe gecreëerd in de periode 2013-2014. Dit waren er 10 bij groeiende werkgevers en 6 bij startende werkgevers. Daar tegenover werden er ook nagenoeg evenveel vernietigd, 10 bij krimpende en 6 bij stopgezette werkgevers. In vergelijking met gemiddeld is de jobcreatie- en jobdestructiegraad heel hoog in de horecasector. Over alle sectoren heen ligt de jobcreatiegraad slechts op iets meer dan 5%, de jobdestructiegraad op net geen 5%. In de horecasector wordt deze dynamiek gevormd door zowel groeiers/krimpers als starters/stopzettingen. In alle sectoren samen zijn het vooral de groeiers en krimpers die zorgen voor deze dynamiek. Tabel 11: jobcreatie- en jobdestructiegraad in de horecasector (nace 55/56) en alle sectoren - 2013/2014- totaal Jobcreatie door groeiers door starters totaal Jobdestructie door krimpers door stopzettingen Nettoevolutie Horecasector 15,9% 9,6% 6,3% 15,5% 9,6% 5,9% +0,4% Accommodatie (Nace 55) 6,3% 4,7% 1,7% 9,0% 7,1% 2,0% -2,7% Eet- en drinkgelegenheden (56) 18,0% 10,7% 7,3% 16,9% 10,1% 6,8% +1,1% Alle sectoren 5,4% 4,4% 1,0% 4,7% 3,4% 1,3% +0,7% Bron: Dynam, toestand 30/06 Bewerking door Guidea 2015 Guidea Arbeidsmarkt 43

Binnen de horecasector is een duidelijk verschil te zien tussen de logiesondernemingen (nace 55) en de eet- en drinkgelegenheden (nace 56). Waar de totaalpercentages bij de logiesondernemingen (6% / 9%) nog in de buurt liggen van de gemiddelden van alle sectoren samen, liggen deze van de eet- en drinkgelegenheden (18% / 17%) ruim hoger. Ook de jobcreatie en destructie door starters en stopzettingen ligt ruim hoger bij de eet- en drinkgelegenheden (7% / 7%) dan bij de logiesondernemingen (2% / 2%). 5.2 Werknemersdynamiek Bijlage tabel 140 > 141 De werknemersdynamiek registreert veranderingen bij individuele werknemers. Zo kunnen werknemers in- of uitstromen of blijven bij eenzelfde werkgever tussen twee meetmomenten (30 juni jaar t-1 en 30 juni jaar t). Onderstaande grafiek toont het aandeel blijvers. Deze blijvers zijn de werknemers die zowel op 30 juni van het jaar t-1 als op 30 juni jaar t aan de slag zijn bij dezelfde werkgever. In de horecasector bleef 64% van de werknemers bij dezelfde werkgever tussen 30 juni 2013 en 30 juni 2014. Dit percentage ligt ruim onder het gemiddelde van 84%. Ondanks het lage percentage in de horecasector, stijgt het aandeel blijvers wel de laatste jaren. Sinds 2008-2009 ligt het aandeel boven 60% waarna het nog enkele procentpunten steeg de laatste jaren. We zien nagenoeg dezelfde evolutie voor alle sectoren samen, zij het dan met hogere percentages. Figuur 31: Aandeel blijvers 10 in de horecasector en alle sectoren -2006/2014-100% 90% 80% 81,3% 80,9% 82,5% 83,4% 82,3% 82,5% 83,7% 83,7% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 59,2% 59,3% 61,7% 62,3% 61,8% 63,0% 64,3% 63,6% 0% '06-'07 '07-'08 '08-'09 '09-'10 '10-'11 '11-'12 '12-'13 '13-'14 Horecasector Alle sectoren Bron: DynaM (o.b.v. cijfers RSZ), toestand 30/06 Bewerking door Guidea 10 De blijvers worden berekend op het niveau van de individuele onderneming. 2015 Guidea Arbeidsmarkt 44

1 Met een laag aandeel blijvers in de horecasector ligt bijgevolg de in- en uitstroom van werknemers bij een werkgever hoog. Deze groep van in- en uitstromers zijn zowel werknemers die veranderd zijn van sector als werknemers die veranderd zijn van werkgever binnen de sector. In 2014 werkte 37% van de werknemers in de horeca een jaar eerder nog niet bij hun huidige werkgever (instroom). Omgekeerd was 36% van de werknemers in 2013 een jaar later niet meer terug te vinden bij dezelfde werkgever (uitstroom). Gemiddeld liggen de in- en uitstroomgraden heel wat lager. In alle sectoren samen bedraagt de instroomgraad 17%, terwijl de uitstroomgraad 16% is. Zowel de in- als uitstroom liggen nu lager dan een aantal jaren terug, en dit in zowel de horecasector als alle sectoren samen. Er wordt dus de laatste jaren minder van werkgever veranderd. Ook is er tussen 2013 en 2014 een positieve evolutie te zien waarbij de instroomgraad hoger is dan de uitstroomgraad. Dit was in de jaren voordien anders. 2 3 4 5 Tabel 12: Aandeel in- en uitstroom 11 in de horecasector en alle sectoren samen -2006/2014- Horecasector Alle sectoren Jaar Instroom Uitstroom Instroom Uitstroom '06-'07 41,0% 40,5% 19,5% 17,9% '07-'08 41,3% 40,0% 20,2% 17,9% '08-'09 37,9% 38,6% 17,1% 17,9% '09-'10 38,8% 36,6% 17,1% 16,1% '10-'11 38,7% 37,7% 18,5% 16,9% '11-'12 35,8% 38,2% 17,2% 17,8% '12-'13 34,9% 36,6% 15,9% 16,6% '13-'14 36,5% 36,0% 16,7% 15,9% Bron: DynaM (o.b.v. cijfers RSZ), toestand 30/06 Bewerking door Guidea 11 Instroom en uitstroom worden berekend op het niveau van de individuele onderneming. 2015 Guidea Arbeidsmarkt 45

Bijlage Werkzaamheid Werknemers in de horecasector Werknemers in alle sectoren in België Tabel 13: Aantal werknemers in alle sectoren in België -2013/2014- Omschrijving 2013 2014 Sectie Aandeel Jaargroei A Landbouw, bosbouw en visserij 22.258 25.115 0,72% +12,8% B Winning van delfstoffen 2.814 2.743 0,08% -2,5% C Industrie 486.169 475.231 13,68% -2,2% Productie en distributie van elektriciteit, gas, stoom en D gekoelde lucht 17.881 17.524 0,50% -2,0% Distributie van water; afval- en afvalwaterbeheer en sanering E 16.326 16.162 0,47% -1,0% F Bouwnijverheid 211.023 205.039 5,90% -2,8% Groot- en detailhandel: reparatie van auto s en motorfietsen G 488.782 488.661 14,07% -0,0% H Vervoer en opslag 214.139 214.341 6,17% +0,1% I Verschaffen van accommodatie en maaltijden 118.790 119.263 3,43% +0,4% J Informatie en communicatie 92.348 93.256 2,68% +1,0% K Financiële activiteiten en verzekeringen 128.749 126.383 3,64% -1,8% L Exploitatie van en handel in onroerend goed 20.359 20.518 0,59% +0,8% Vrije beroepen en wetenschappelijke en technische activiteiten 145.418 147.660 4,25% +1,5% M N Administratieve en ondersteunende diensten 341.365 361.675 10,41% +5,9% Openbaar bestuur en defensie; verplichte sociale verzekeringen 204.205 202.741 5,84% -0,7% O P Onderwijs 371.299 387.383 11,15% +4,3% Menselijke gezondheidszorg en maatschappelijke dienstverlening 443.783 452.537 13,03% +2,0% Q R Kunst, amusement en recreatie 32.319 32.918 0,95% +1,9% S Overige diensten 78.752 78.661 2,26% -0,1% T Huishoudens als werkgever van huishoudelijk personeel 3.333 3.491 0,10% +4,7% U Extraterritoriale organisaties en lichamen 2.876 2.975 0,09% +3,4% Totaal 88 3.442.9 3.474.2 100% +0,9% 77 Bron: RSZ, toestand 30/06 2015 Guidea Arbeidsmarkt 47

Tabel 14: Aandeel horecawerknemers t.o.v. alle werknemers in alle sectoren -2003/2014- Jaar 2003 2004 2005 2006 2007 Aandeel horeca 3,49 % 3,57 % 3,70 % 3,59 % 3,55 % 3,51 % 3,51 % 3,55 % 3,53 % 3,48 % 3,45 % 3,43 % Bron: RSZ, toestand 30/06 Horecawerknemers per gewest Tabel 15: Aantal en aandeel horecawerknemers per gewest -2001/2014-2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Vlaanderen 66.608 69.442 64.553 66.819 71.246 68.748 68.703 Wallonië 21.055 21.903 21.352 22.271 23.394 23.487 23.931 Brussel 25.688 25.879 25.767 26.222 26.654 26.558 26.818 België 113.351 117.224 111.672 115.312 121.294 118.793 119.452 Jaargroei Vlaanderen 69.116 68.511 69.449 69.092 66.706 66.100 65.960-0,2% Wallonië 24.418 24.731 25.790 26.739 26.675 26.199 26.275 +0,3% Brussel 27.351 26.665 27.269 27.899 27.300 26.491 27.028 +2,0% België 120.885 119.907 122.508 123.730 120.681 118.790 119.263 +0,4% Bron: RSZ, toestand 30/06 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Vlaanderen 58,8% 59,2% 57,8% 57,9% 58,7% 57,9% 57,5% Wallonië 18,6% 18,7% 19,1% 19,3% 19,3% 19,8% 20,0% Brussel 22,7% 22,1% 23,1% 22,7% 22,0% 22,4% 22,5% België 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Vlaanderen 57,2% 57,1% 56,7% 55,8% 55,3% 55,6% 55,3% Wallonië 20,2% 20,6% 21,1% 21,6% 22,1% 22,1% 22,0% Brussel 22,6% 22,2% 22,3% 22,5% 22,6% 22,3% 22,7% België 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSZ, toestand 30/06 2015 Guidea Arbeidsmarkt 48

Horecawerknemers per subsector België Tabel 16: Aantal en aandeel horecawerknemers per subsector in België -2008/2014- Jaargroei Hotels 17.441 16.727 16.964 17.278 16.975 16.658 16.074-3,5% Vakantieverblijven 4.093 4.024 4.080 3.747 3.756 3.587 3.754 +4,7% Kampeerterreinen 491 476 501 451 476 496 480-3,2% Overige accommodatie 649 650 669 692 684 701 545-22,3% Restaurants 66.866 66.888 68.817 68.969 67.948 67.495 69.929 +3,6% Eetgelegenheden met volledige bediening Eetgelegenheden met beperkte bediening 47.069 46.406 47.222 44.981 44.507 43.857 46.578 +6,2% 19.797 20.482 21.595 23.988 23.441 23.638 23.351-1,2% Catering 16.689 15.998 16.319 17.308 16.674 16.279 16.077-1,2% Drinkgelegenheden 14.656 15.144 15.158 15.285 14.168 13.574 12.404-8,6% Cafés en bars 11.912 12.594 12.863 12.977 12.129 11.823 10.706-9,4% Discotheken 2.741 2.544 2.276 2.289 2.027 1.743 1.684-3,4% Andere drinkgelegenheden 3 6 19 19 12 8 14 Totaal 120.885 119.907 122.508 123.730 120.681 118.790 119.263 +0,4% Hotels 14,4% 13,9% 13,8% 14,0% 14,1% 14,0% 13,5% Vakantieverblijven 3,4% 3,4% 3,3% 3,0% 3,1% 3,0% 3,1% Kampeerterreinen 0,4% 0,4% 0,4% 0,4% 0,4% 0,4% 0,4% Overige accommodatie 0,5% 0,5% 0,5% 0,6% 0,6% 0,6% 0,5% Restaurants 55,3% 55,8% 56,2% 55,7% 56,3% 56,8% 58,6% Eetgelegenheden met volledige bediening 38,9% 38,7% 38,5% 36,4% 36,9% 36,9% 39,1% Eetgelegenheden met beperkte bediening 16,4% 17,1% 17,6% 19,4% 19,4% 19,9% 19,6% Catering 13,8% 13,3% 13,3% 14,0% 13,8% 13,7% 13,5% Drinkgelegenheden 12,1% 12,6% 12,4% 12,4% 11,7% 11,4% 10,4% Cafés en bars 9,9% 10,5% 10,5% 10,5% 10,1% 10,0% 9,0% Discotheken 2,3% 2,1% 1,9% 1,8% 1,7% 1,5% 1,4% Andere drinkgelegenheden 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSZ, toestand 30/06 2015 Guidea Arbeidsmarkt 49

Vlaanderen Tabel 17: Aantal en aandeel horecawerknemers per subsector in België -2008/2014- Jaargroei Hotels 8.546 8.517 8.449 8.736 8.611 8.569 8.312-3,0% Vakantieverblijven 2.853 2.728 2.783 2.416 2.388 2.236 2.395 +7,1% Kampeerterreinen 322 317 337 294 310 347 310-10,7% Overige accommodatie 154 140 134 125 130 129 147 +14,0% Restaurants 39.582 39.741 40.580 40.007 38.810 38.942 40.191 +3,2% Eetgelegenheden met volledige bediening Eetgelegenheden met beperkte bediening 27.728 27.527 28.021 27.860 27.245 27.049 28.934 +7,0% 11.854 12.214 12.559 12.147 11.565 11.893 11.257-5,3% Catering 8.041 7.288 7.490 8.082 7.743 7.439 7.130-4,2% Drinkgelegenheden 9.618 9.780 9.676 9.432 8.714 8.438 7.475-11,4% Cafés en bars 7.794 8.086 8.145 7.917 7.380 7.319 6.382-12,8% Discotheken 1.821 1.688 1.512 1.496 1.322 1.113 1.079-3,1% Andere drinkgelegenheden 3 6 19 19 12 6 14 Totaal 69.116 68.511 69.449 69.092 66.706 66.100 65.960-0,2% Hotels 12,4% 12,4% 12,2% 12,6% 12,9% 13,0% 12,6% Vakantieverblijven 4,1% 4,0% 4,0% 3,5% 3,6% 3,4% 3,6% Kampeerterreinen 0,5% 0,5% 0,5% 0,4% 0,5% 0,5% 0,5% Overige accommodatie 0,2% 0,2% 0,2% 0,2% 0,2% 0,2% 0,2% Restaurants 57,3% 58,0% 58,4% 57,9% 58,2% 58,9% 60,9% Eetgelegenheden met volledige bediening 40,1% 40,2% 40,3% 40,3% 40,8% 40,9% 43,9% Eetgelegenheden met beperkte bediening 17,2% 17,8% 18,1% 17,6% 17,3% 18,0% 17,1% Catering 11,6% 10,6% 10,8% 11,7% 11,6% 11,3% 10,8% Drinkgelegenheden 13,9% 14,3% 13,9% 13,7% 13,1% 12,8% 11,3% Cafés en bars 11,3% 11,8% 11,7% 11,5% 11,1% 11,1% 9,7% Discotheken 2,6% 2,5% 2,2% 2,2% 2,0% 1,7% 1,6% Andere drinkgelegenheden 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSZ, toestand 30/06 2015 Guidea Arbeidsmarkt 50

Wallonië Tabel 18: Aantal en aandeel horecawerknemers per subsector in Wallonië -2008/2014- Jaargroei Hotels 3.321 3.289 3.458 3.442 3.428 3.361 3.319-1,2% Vakantieverblijven 944 986 994 1.002 1.041 1.011 998-1,3% Kampeerterreinen 160 151 151 145 154 138 161 +16,7% Overige accommodatie 436 420 438 455 443 475 323-32,0% Restaurants 14.348 14.483 15.262 15.812 16.037 15.911 16.524 +3,9% Eetgelegenheden met volledige bediening Eetgelegenheden met beperkte bediening 9.623 9.461 9.731 9.796 9.931 9.819 10.269 +4,6% 4.725 5.022 5.531 6.016 6.106 6.092 6.255 +2,7% Catering 1.707 1.796 1.839 2.050 2.069 1.954 1.841-5,8% Drinkgelegenheden 3.502 3.606 3.648 3.833 3.503 3.349 3.109-7,2% Cafés en bars 2.814 2.972 3.093 3.261 2.978 2.866 2.658-7,3% Discotheken 688 634 555 572 525 481 451-6,2% Andere drinkgelegenheden 0 0 0 0 0 2 0 Totaal 24.418 24.731 25.790 26.739 26.675 26.199 26.275 +0,3% Hotels 13,6% 13,3% 13,4% 12,9% 12,9% 12,8% 12,6% Vakantieverblijven 3,9% 4,0% 3,9% 3,7% 3,9% 3,9% 3,8% Kampeerterreinen 0,7% 0,6% 0,6% 0,5% 0,6% 0,5% 0,6% Overige accommodatie 1,8% 1,7% 1,7% 1,7% 1,7% 1,8% 1,2% Restaurants 58,8% 58,6% 59,2% 59,1% 60,1% 60,7% 62,9% Eetgelegenheden met volledige bediening 39,4% 38,3% 37,7% 36,6% 37,2% 37,5% 39,1% Eetgelegenheden met beperkte bediening 19,4% 20,3% 21,4% 22,5% 22,9% 23,3% 23,8% Catering 7,0% 7,3% 7,1% 7,7% 7,8% 7,5% 7,0% Drinkgelegenheden 14,3% 14,6% 14,1% 14,3% 13,1% 12,8% 11,8% Cafés en bars 11,5% 12,0% 12,0% 12,2% 11,2% 10,9% 10,1% Discotheken 2,8% 2,6% 2,2% 2,1% 2,0% 1,8% 1,7% Andere drinkgelegenheden 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSZ, toestand 30/06 2015 Guidea Arbeidsmarkt 51

Brussel Tabel 19: Aantal en aandeel horecawerknemers per subsector in Brussel -2008/2014- Jaargroei Hotels 5.574 4.921 5.057 5.100 4.936 4.728 4.443-6,0% Vakantieverblijven 296 310 303 329 327 340 361 +6,2% Kampeerterreinen 9 8 13 12 12 11 9-18,2% Overige accommodatie 59 90 97 112 111 97 75-22,7% Restaurants 12.936 12.664 12.975 13.150 13.101 12.642 13.214 +4,5% Eetgelegenheden met volledige bediening Eetgelegenheden met beperkte bediening 9.718 9.418 9.470 7.325 7.331 6.989 7.375 +5,5% 3.218 3.246 3.505 5.825 5.770 5.653 5.839 +3,3% Catering 6.941 6.914 6.990 7.176 6.862 6.886 7.106 +3,2% Drinkgelegenheden 1.536 1.758 1.834 2.020 1.951 1.787 1.820 +1,8% Cafés en bars 1.304 1.536 1.625 1.799 1.771 1.638 1.666 +1,7% Discotheken 232 222 209 221 180 149 154 +3,4% Andere drinkgelegenheden 0 0 0 0 0 0 0 Totaal 27.351 26.665 27.269 27.899 27.300 26.491 27.028 +2,0% Hotels 20,4% 18,5% 18,5% 18,3% 18,1% 17,8% 16,4% Vakantieverblijven 1,1% 1,2% 1,1% 1,2% 1,2% 1,3% 1,3% Kampeerterreinen 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% Overige accommodatie 0,2% 0,3% 0,4% 0,4% 0,4% 0,4% 0,3% Restaurants 47,3% 47,5% 47,6% 47,1% 48,0% 47,7% 48,9% Eetgelegenheden met volledige bediening 35,5% 35,3% 34,7% 26,3% 26,9% 26,4% 27,3% Eetgelegenheden met beperkte bediening 11,8% 12,2% 12,9% 20,9% 21,1% 21,3% 21,6% Catering 25,4% 25,9% 25,6% 25,7% 25,1% 26,0% 26,3% Drinkgelegenheden 5,6% 6,6% 6,7% 7,2% 7,1% 6,7% 6,7% Cafés en bars 4,8% 5,8% 6,0% 6,4% 6,5% 6,2% 6,2% Discotheken 0,8% 0,8% 0,8% 0,8% 0,7% 0,6% 0,6% Andere drinkgelegenheden 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSZ, toestand 30/06 2015 Guidea Arbeidsmarkt 52

Horecawerknemers per dimensiegrootte België Tabel 20: Aandeel horecawerknemers per dimensiegrootte in België -2008/2014- n 120.885 119.907 122.508 123.730 120.681 118.790 119.263 1 tot 4 werknemers 23,0% 23,3% 22,9% 22,9% 22,9% 23,1% 23,0% 5 tot 9 werknemers 20,2% 20,9% 20,6% 20,1% 20,2% 20,2% 20,8% 10 tot 19 werknemers 18,5% 18,2% 18,3% 18,4% 18,5% 18,9% 19,1% 20 tot 49 werknemers 15,0% 14,9% 15,6% 15,8% 15,5% 15,0% 15,5% 50 tot 99 werknemers 5,7% 5,2% 5,3% 5,2% 5,5% 5,2% 5,0% 100 tot 199 werknemers 3,8% 3,8% 3,7% 3,3% 3,8% 3,6% 3,6% 200 tot 499 werknemers 3,9% 4,8% 4,7% 5,6% 4,7% 3,8% 3,3% 500 tot 999 werknemers 2,0% 1,1% 1,1% 1,0% 2,3% 3,3% 3,1% 1000 werknemers en meer 7,9% 7,9% 7,9% 7,6% 6,7% 6,9% 6,7% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSZ, toestand 30/06 Vlaanderen Tabel 21: Aandeel horecawerknemers per dimensiegrootte in Vlaanderen -2008/2014- n 69.116 68.511 69.449 69.092 66.706 66.100 65.960 1 tot 4 werknemers 23,0% 23,2% 22,7% 22,8% 23,0% 23,2% 23,1% 5 tot 9 werknemers 21,8% 22,9% 22,5% 21,7% 21,9% 21,8% 22,4% 10 tot 19 werknemers 20,8% 20,7% 20,8% 21,1% 20,7% 21,5% 21,8% 20 tot 49 werknemers 16,3% 15,8% 16,9% 16,8% 16,0% 15,6% 16,0% 50 tot 99 werknemers 6,4% 5,7% 4,7% 4,8% 5,4% 4,7% 4,5% 100 tot 199 werknemers 2,1% 1,9% 2,5% 1,9% 2,4% 2,6% 2,0% 200 tot 499 werknemers 3,5% 5,4% 5,2% 6,6% 5,2% 3,5% 3,3% 500 tot 999 werknemers 2,4% 0,7% 0,7% 0,8% 1,7% 3,8% 3,7% 1000 werknemers en meer 3,8% 3,7% 4,0% 3,4% 3,5% 3,4% 3,2% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSZ, toestand 30/06 2015 Guidea Arbeidsmarkt 53

Wallonië Tabel 22: Aandeel horecawerknemers per dimensiegrootte in Wallonië -2008/2014- n 24.418 24.731 25.790 26.739 26.675 26.199 26.275 1 tot 4 werknemers 34,2% 34,5% 33,4% 33,6% 32,5% 32,8% 32,6% 5 tot 9 werknemers 24,5% 24,3% 24,5% 24,3% 24,3% 24,1% 24,9% 10 tot 19 werknemers 19,6% 18,3% 18,4% 17,9% 17,7% 18,0% 18,5% 20 tot 49 werknemers 12,6% 14,1% 13,7% 14,5% 15,5% 14,9% 14,5% 50 tot 99 werknemers 4,4% 3,2% 5,2% 4,5% 4,4% 4,4% 4,6% 100 tot 199 werknemers 0,6% 1,5% 0,5% 1,1% 2,2% 2,4% 1,6% 200 tot 499 werknemers 4,2% 4,3% 4,2% 4,1% 3,4% 3,4% 3,4% 500 tot 999 werknemers 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 1000 werknemers en meer 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSZ, toestand 30/06 Brussel Tabel 23: Aandeel horecawerknemers per dimensiegrootte in Brussel -2008/2014- n 27.351 26.665 27.269 27.899 27.300 26.491 27.028 1 tot 4 werknemers 12,7% 13,2% 13,3% 13,2% 13,1% 13,2% 13,2% 5 tot 9 werknemers 12,4% 12,6% 12,2% 12,1% 11,9% 12,3% 12,7% 10 tot 19 werknemers 11,9% 11,8% 11,9% 12,3% 13,8% 13,5% 12,9% 20 tot 49 werknemers 13,9% 13,1% 14,2% 14,6% 14,1% 13,7% 15,3% 50 tot 99 werknemers 5,2% 5,6% 6,7% 6,6% 6,9% 7,0% 6,3% 100 tot 199 werknemers 11,0% 11,0% 9,6% 8,9% 8,8% 7,4% 9,2% 200 tot 499 werknemers 4,8% 3,8% 3,7% 4,5% 4,5% 5,2% 3,4% 500 tot 999 werknemers 2,9% 2,9% 3,1% 2,7% 6,0% 5,4% 4,9% 1000 werknemers en meer 25,2% 26,1% 25,3% 25,2% 20,9% 22,3% 22,0% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSZ, toestand 30/06 2015 Guidea Arbeidsmarkt 54

Horecawerknemers per dimensiegrootte en subsector België Tabel 24: Aandeel horecawerknemers per subsector en dimensiegrootte in België -2014- Hotels Vakantieverblijven Kampeerterreinen Restaurants Catering n 16.074 3.754 480 545 69.929 16.077 12.404 1 tot 4 wns 6,3% 8,3% 37,5% 27,5% 27,9% 8,9% 38,5% 5 tot 9 wns 10,5% 6,4% 32,1% 36,3% 25,5% 9,4% 25,5% 10 tot 19 wns 16,5% 10,4% 16,0% 27,0% 21,8% 11,5% 19,3% 20 tot 49 wns 22,0% 14,4% 14,4% 9,2% 15,2% 11,7% 14,6% 50 tot 99 wns 14,4% 13,7% 0,0% 0,0% 3,0% 4,7% 2,2% 100 tot 199 wns 17,6% 6,5% 0,0% 0,0% 0,2% 6,2% 0,0% 200 tot 499 wns 6,6% 11,2% 0,0% 0,0% 1,9% 7,4% 0,0% 500 tot 999 wns 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 2,9% 10,7% 0,0% 1000 wns en meer 6,3% 28,9% 0,0% 0,0% 1,7% 29,5% 0,0% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSZ, toestand 30/06 Vlaanderen Tabel 25: Aandeel horecawerknemers per subsector en dimensiegrootte in Vlaanderen -2014- Hotels Overige accommodatie Drinkgelegenheden Vakantieverblijven Kampeerterreinen Restaurants Catering Overige accommodatie Drinkgelegenheden n 8.312 2.395 310 147 40.191 7.130 7.475 1 tot 4 wns 6,6% 7,7% 30,0% 34,0% 27,3% 10,4% 35,7% 5 tot 9 wns 10,7% 6,5% 35,2% 34,0% 26,5% 14,2% 25,6% 10 tot 19 wns 20,6% 8,1% 12,6% 18,4% 23,7% 18,5% 21,1% 20 tot 49 wns 23,0% 13,5% 22,3% 13,6% 14,2% 19,0% 15,4% 50 tot 99 wns 14,7% 13,9% 0,0% 0,0% 2,6% 3,1% 2,2% 100 tot 199 wns 7,9% 4,9% 0,0% 0,0% 0,0% 8,0% 0,0% 200 tot 499 wns 4,4% 0,0% 0,0% 0,0% 2,5% 10,8% 0,0% 500 tot 999 wns 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 3,2% 15,8% 0,0% 1000 wns en meer 12,2% 45,3% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSZ, toestand 30/06 2015 Guidea Arbeidsmarkt 55

Wallonië Tabel 26: Aandeel horecawerknemers per subsector en dimensiegrootte in Wallonië -2014- Hotels Vakantieverblijven Kampeerterreinen Restaurants Catering n 3.319 998 161 323 16.524 1.841 3.109 1 tot 4 wns 10,6% 10,4% 52,8% 27,2% 35,9% 27,3% 48,8% 5 tot 9 wns 14,0% 6,8% 23,6% 42,7% 28,1% 20,1% 25,8% 10 tot 19 wns 20,2% 13,4% 23,6% 30,0% 18,9% 15,8% 16,3% 20 tot 49 wns 23,9% 8,9% 0,0% 0,0% 14,7% 14,7% 7,3% 50 tot 99 wns 9,6% 18,2% 0,0% 0,0% 2,5% 13,1% 1,7% 100 tot 199 wns 7,4% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 9,0% 0,0% 200 tot 499 wns 14,3% 42,2% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 500 tot 999 wns 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 1000 wns en meer 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSZ, toestand 30/06 Brussel Tabel 27: Aandeel horecawerknemers per subsector en dimensiegrootte in Brussel -2014- Hotels Overige accommodatie Drinkgelegenheden Vakantieverblijven Kampeerterreinen Restaurants Catering Overige accommodatie Drinkgelegenheden n 4.443 361 9 75 13.214 7.106 1.820 1 tot 4 wns 2,5% 6,9% 22,2% 16,0% 19,9% 2,6% 32,5% 5 tot 9 wns 7,4% 5,0% 77,8% 13,3% 18,9% 1,8% 24,5% 10 tot 19 wns 5,8% 16,6% 0,0% 30,7% 19,8% 3,3% 16,5% 20 tot 49 wns 18,7% 36,0% 0,0% 40,0% 18,8% 3,5% 23,6% 50 tot 99 wns 17,3% 0,0% 0,0% 0,0% 4,6% 4,0% 2,9% 100 tot 199 wns 43,5% 35,5% 0,0% 0,0% 1,3% 3,7% 0,0% 200 tot 499 wns 4,9% 0,0% 0,0% 0,0% 2,1% 5,9% 0,0% 500 tot 999 wns 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 5,4% 8,4% 0,0% 1000 wns en meer 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 9,1% 66,8% 0,0% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSZ, toestand 30/06 2015 Guidea Arbeidsmarkt 56

Horecawerknemers per geslacht België Tabel 28: Aantal en aandeel werknemers in de horecasector per geslacht in België -2001/2014-2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Mannen 53.605 55.543 53.241 54.984 57.616 56.748 57.019 57.892 57.872 59.629 61.317 60.441 60.171 60.654 Vrouwen 59.746 61.681 58.431 60.328 63.678 62.045 62.433 62.993 62.035 62.879 62.413 60.240 58.619 58.609 Totaal 113.351 117.224 111.672 115.312 121.294 118.793 119.452 120.885 119.907 122.508 123.730 120.681 118.790 119.263 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Mannen 47,3% 47,4% 47,7% 47,7% 47,5% 47,8% 47,7% 47,9% 48,3% 48,7% 49,6% 50,1% 50,7% 50,9% Vrouwen 52,7% 52,6% 52,3% 52,3% 52,5% 52,2% 52,3% 52,1% 51,7% 51,3% 50,4% 49,9% 49,3% 49,1% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSZ, toestand 30/06 Vlaanderen Tabel 29: Aantal en aandeel werknemers in de horecasector per geslacht in België -2001/2014-2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Mannen 29.735 31.180 29.081 30.208 32.132 31.229 31.138 31.671 31.694 32.483 32.973 32.251 32.463 32.402 Vrouwen 36.873 38.262 35.472 36.611 39.114 37.519 37.565 37.445 36.817 36.966 36.119 34.455 33.637 33.558 Totaal 66.608 69.442 64.553 66.819 71.246 68.748 68.703 69.116 68.511 69.449 69.092 66.706 66.100 65.960 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Mannen 44,6% 44,9% 45,0% 45,2% 45,1% 45,4% 45,3% 45,8% 46,3% 46,8% 47,7% 48,3% 49,1% 49,1% Vrouwen 55,4% 55,1% 55,0% 54,8% 54,9% 54,6% 54,7% 54,2% 53,7% 53,2% 52,3% 51,7% 50,9% 50,9% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSZ, toestand 30/06 2015 Guidea Arbeidsmarkt 57

Wallonië Tabel 30: Aantal en aandeel werknemers in de horecasector per geslacht in Wallonië -2008/2014- Mannen 11.549 11.821 12.382 13.014 13.108 13.089 13.237 Vrouwen 12.869 12.910 13.408 13.725 13.567 13.110 13.038 Totaal 24.418 24.731 25.790 26.739 26.675 26.199 26.275 Mannen 47,3% 47,8% 48,0% 48,7% 49,1% 50,0% 50,4% Vrouwen 52,7% 52,2% 52,0% 51,3% 50,9% 50,0% 49,6% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSZ, toestand 30/06 Brussel Tabel 31: Aantal en aandeel werknemers in de horecasector per geslacht in Brussel -2008/2014- Mannen 14.672 14.357 14.764 15.330 15.082 14.619 15.015 Vrouwen 12.679 12.308 12.505 12.569 12.218 11.872 12.013 Totaal 27.351 26.665 27.269 27.899 27.300 26.491 27.028 Mannen 53,6% 53,8% 54,1% 54,9% 55,2% 55,2% 55,6% Vrouwen 46,4% 46,2% 45,9% 45,1% 44,8% 44,8% 44,4% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSZ, toestand 30/06 2015 Guidea Arbeidsmarkt 58

Horecawerknemers per geslacht en subsector België Tabel 32: Aantal en aandeel horecawerknemers per geslacht en subsector in België -2014- Hotels Vakantieverblijveterreinemodatigelegenheden Kampeer- Overige accom- Drink- Restaurants Catering Mannen 7.480 1.180 252 200 37.921 7.722 5.899 Vrouwen 8.594 2.574 228 345 32.008 8.355 6505 Totaal 16.074 3.754 480 545 69.929 16.077 12.404 Hotels Vakantieverblijveterreinemodatigelegenheden Kampeer- Overige accom- Drink- Restaurants Catering Mannen 46,5% 31,4% 52,5% 36,7% 54,2% 48,0% 47,6% Vrouwen 53,5% 68,6% 47,5% 63,3% 45,8% 52,0% 52,4% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSZ, toestand 30/06 Vlaanderen Tabel 33: Aantal en aandeel horecawerknemers per geslacht en subsector in België -2014- Hotels Vakantieverblijveterreinemodatigelegenheden Kampeer- Overige accom- Drink- Restaurants Catering Mannen 3.525 702 163 40 21.090 3.523 3.359 Vrouwen 4.787 1.693 147 107 19.101 3.607 4116 Totaal 8.312 2.395 310 147 40.191 7.130 7.475 Hotels Vakantieverblijveterreinemodatigelegenheden Kampeer- Overige accom- Drink- Restaurants Catering Mannen 42,4% 29,3% 52,6% 27,2% 52,47% 49,4% 44,9% Vrouwen 57,6% 70,7% 47,4% 72,8% 47,53% 50,6% 55,1% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSZ, toestand 30/06 2015 Guidea Arbeidsmarkt 59

Horecawerknemers per statuut België Tabel 34: Aantal horecawerknemers per statuut in België -2003/2014-2003 2004 2005 2006 2007 Arbeiders 99.127 102.462 108.598 105.837 106.073 107.187 106.090 108.360 109.017 105.757 103.597 104.206 bedienden 12.545 12.850 12.696 12.956 13.379 13.698 13.817 14.148 14.713 14.924 15.193 15.057 Totaal 111.672 115.312 121.294 118.793 119.452 120.885 119.907 122.508 123.730 120.681 118.790 119.263 2003 2004 2005 2006 2007 Arbeiders 88,8% 88,9% 89,5% 89,1% 88,8% 88,7% 88,5% 88,5% 88,1% 87,6% 87,2% 87,4% bedienden 11,2% 11,1% 10,5% 10,9% 11,2% 11,3% 11,5% 11,5% 11,9% 12,4% 12,8% 12,6% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSZ, toestand 30/06 Vlaanderen Tabel 35: Aantal horecawerknemers per statuut in Vlaanderen -2003/2014-2003 2004 2005 2006 2007 Arbeiders 58.704 60.876 65.363 62.736 62.579 62.920 62.491 63.257 62.593 59.988 59.177 59.190 bedienden 5.849 5.943 5.883 6.012 6.124 6.196 6.020 6.192 6.499 6.718 6.923 6.770 Totaal 64.553 66.819 71.246 68.748 68.703 69.116 68.511 69.449 69.092 66.706 66.100 65.960 2003 2004 2005 2006 2007 Arbeiders 90,9% 91,1% 91,7% 91,3% 91,1% 91,0% 91,2% 91,1% 90,6% 89,9% 89,5% 89,7% bedienden 9,1% 8,9% 8,3% 8,7% 8,9% 9,0% 8,8% 8,9% 9,4% 10,1% 10,5% 10,3% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSZ, toestand 30/06 2015 Guidea Arbeidsmarkt 60

Wallonië Tabel 36: Aantal horecawerknemers per statuut in België -2008/2014- Arbeiders 22.115 22.399 23.357 24.145 24.015 23.496 23.593 bedienden 2.303 2.332 2.433 2.594 2.660 2.703 2.682 Totaal 24.418 24.731 25.790 26.739 26.675 26.199 26.275 Arbeiders 90,6% 90,6% 90,6% 90,3% 90,0% 89,7% 89,8% bedienden 9,4% 9,4% 9,4% 9,7% 10,0% 10,3% 10,2% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSZ, toestand 30/06 Brussel Tabel 37: Aantal horecawerknemers per statuut in Vlaanderen -2008/2014- Arbeiders 22.152 21.200 21.746 22.279 21.754 20.924 21.423 bedienden 5.199 5.465 5.523 5.620 5.546 5.567 5.605 Totaal 27.351 26.665 27.269 27.899 27.300 26.491 27.028 Arbeiders 81,0% 79,5% 79,7% 79,9% 79,7% 79,0% 79,3% bedienden 19,0% 20,5% 20,3% 20,1% 20,3% 21,0% 20,7% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSZ, toestand 30/06 2015 Guidea Arbeidsmarkt 61

Horecawerknemers per regime België Tabel 38: Aantal en aandeel horecawerknemers per regime in België -2003/2014-2003 2004 2005 2006 2007 Voltijds 41.769 40.536 40.182 40.730 41.740 42.580 41.582 43.038 45.226 45.281 44.678 44.936 Deeltijds 62.078 62.551 58.963 59.850 62.289 63.724 63.990 65.156 65.672 63.939 62.742 63.190 Specialen 7.825 12.049 22.149 18.213 15.423 14.581 14.335 14.314 12.832 11.461 11.370 11.137 Totaal 111.672 115.136 121.294 118.793 119.452 120.885 119.907 122.508 123.730 120.681 118.790 119.263 2003 2004 2005 2006 2007 Voltijds 37,4% 35,2% 33,1% 34,3% 34,9% 35,2% 34,7% 35,1% 36,6% 37,5% 37,6% 37,7% Deeltijds 55,6% 54,3% 48,6% 50,4% 52,1% 52,7% 53,4% 53,2% 53,1% 53,0% 52,8% 53,0% Specialen 7,0% 10,5% 18,3% 15,3% 12,9% 12,1% 12,0% 11,7% 10,4% 9,5% 9,6% 9,3% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSZ, toestand 30/06 Vlaanderen Tabel 39: Aantal en aandeel horecawerknemers per regime in Vlaanderen -2003/2014-2003 2004 2005 2006 2007 Voltijds 23.023 21.715 21.503 21.616 22.234 22.172 21.890 22.554 23.570 23.883 23.892 24.051 Deeltijds 34.949 33.890 31.714 31.984 33.502 34.615 34.555 34.842 34.949 33.518 32.810 32.460 Specialen 6.581 11.149 18.029 15.148 12.967 12.329 12.066 12.053 10.573 9.305 9.398 9.449 Totaal 64.553 66.754 71.246 68.748 68.703 69.116 68.511 69.449 69.092 66.706 66.100 65.960 2003 2004 2005 2006 2007 Voltijds 35,7% 32,5% 30,2% 31,4% 32,4% 32,1% 32,0% 32,5% 34,1% 35,8% 36,1% 36,5% Deeltijds 54,1% 50,8% 44,5% 46,5% 48,8% 50,1% 50,4% 50,2% 50,6% 50,2% 49,6% 49,2% Specialen 10,2% 16,7% 25,3% 22,0% 18,9% 17,8% 17,6% 17,4% 15,3% 13,9% 14,2% 14,3% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSZ, toestand 30/06 2015 Guidea Arbeidsmarkt 62

Wallonië Tabel 40: Aantal en aandeel horecawerknemers per regime in Wallonië -2008/2014- Voltijds 7.690 7.565 8.229 8.884 8.990 8.719 8.549 Deeltijds 15.372 15.721 16.074 16.413 16.329 16.221 16.623 Specialen 1.356 1.445 1.487 1.442 1.356 1.259 1.103 Totaal 24.418 24.731 25.790 26.739 26.675 26.199 26.275 Voltijds 31,5% 30,6% 31,9% 33,2% 33,7% 33,3% 32,5% Deeltijds 63,0% 63,6% 62,3% 61,4% 61,2% 61,9% 63,3% Specialen 5,6% 5,8% 5,8% 5,4% 5,1% 4,8% 4,2% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSZ, toestand 30/06 Brussel Tabel 41: Aantal en aandeel horecawerknemers per regime in Brussel -2008/2014- Voltijds 12.718 12.127 12.255 12.772 12.408 12.067 12.336 Deeltijds 13.737 13.714 14.240 14.310 14.092 13.711 14.107 Specialen 896 824 774 817 800 713 585 Totaal 27.351 26.665 27.269 27.899 27.300 26.491 27.028 Voltijds 46,5% 45,5% 44,9% 45,8% 45,5% 45,6% 45,6% Deeltijds 50,2% 51,4% 52,2% 51,3% 51,6% 51,8% 52,2% Specialen 3,3% 3,1% 2,8% 2,9% 2,9% 2,7% 2,2% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSZ, toestand 30/06 2015 Guidea Arbeidsmarkt 63

Horecawerknemers per subsector en regime België Tabel 42: Aandeel horecawerknemers per subsector en regime in België -2014- Hotels Vakantieverblijven Kampeerterreinen Restaurants Catering n 16.074 3.754 480 545 69.929 16.077 12.404 Voltijds 6,3% 8,3% 37,5% 27,5% 27,9% 8,9% 38,5% Deeltijds 10,5% 6,4% 32,1% 36,3% 25,5% 9,4% 25,5% Specialen 16,5% 10,4% 16,0% 27,0% 21,8% 11,5% 19,3% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSZ, toestand 30/06 Vlaanderen Tabel 43: Aandeel horecawerknemers per subsector en regime in Vlaanderen -2014- Hotels Overige accommodatie Drinkgelegenheden Vakantieverblijven Kampeerterreinen Restaurants Catering n 16.074 3.754 480 545 69.929 16.077 12.404 Voltijds 6,3% 8,3% 37,5% 27,5% 27,9% 8,9% 38,5% Deeltijds 10,5% 6,4% 32,1% 36,3% 25,5% 9,4% 25,5% Specialen 16,5% 10,4% 16,0% 27,0% 21,8% 11,5% 19,3% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSZ, toestand 30/06 Wallonië Tabel 44: Aandeel horecawerknemers per subsector en regime in Wallonië -2014- Hotels Overige accommodatie Drinkgelegenheden Vakantieverblijven Kampeerterreinen Restaurants Catering n 16.074 3.754 480 545 69.929 16.077 12.404 Voltijds 6,3% 8,3% 37,5% 27,5% 27,9% 8,9% 38,5% Deeltijds 10,5% 6,4% 32,1% 36,3% 25,5% 9,4% 25,5% Specialen 16,5% 10,4% 16,0% 27,0% 21,8% 11,5% 19,3% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSZ, toestand 30/06 Brussel Tabel 45: Aandeel horecawerknemers per subsector en regime in Brussel -2014- Hotels Overige accommodatie Drinkgelegenheden Vakantieverblijven Kampeerterreinen Restaurants Catering Overige accommodatie Drinkgelegenheden n 16.074 3.754 480 545 69.929 16.077 12.404 Voltijds 6,3% 8,3% 37,5% 27,5% 27,9% 8,9% 38,5% Deeltijds 10,5% 6,4% 32,1% 36,3% 25,5% 9,4% 25,5% Specialen 16,5% 10,4% 16,0% 27,0% 21,8% 11,5% 19,3% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 2015 Guidea Arbeidsmarkt 64

Bron: RSZ, toestand 30/06 Horecawerknemers per leeftijdscategorie België Tabel 46: Aantal en aandeel horecawerknemers (unieke) per leeftijdscategorie in België - 2008/2014- < 20 jaar 8.742 7.963 7.385 6.719 5.125 4.036 3.709 20 24 jaar 17.882 17.957 18.555 18.606 17.260 16.336 16.241 25 29 jaar 15.716 15.493 16.239 16.399 16.132 16.253 16.759 30 39 jaar 26.211 25.725 25.892 26.059 25.842 25.783 25.720 40 49 jaar 22.214 22.140 22.482 23.073 23.322 23.290 23.126 50 59 jaar 12.366 12.981 13.706 14.364 14.752 15.105 15.386 60 jaar en ouder 2.969 3.172 3.448 3.626 3.796 4.065 4.229 Onbekend 0 1 0 0 0 0 0 Totaal 106.100 105.432 107.707 108.846 106.229 104.868 105.170 < 20 jaar 8,2% 7,6% 6,9% 6,2% 4,8% 3,8% 3,5% 20 24 jaar 16,9% 17,0% 17,2% 17,1% 16,2% 15,6% 15,4% 25 29 jaar 14,8% 14,7% 15,1% 15,1% 15,2% 15,5% 15,9% 30 39 jaar 24,7% 24,4% 24,0% 23,9% 24,3% 24,6% 24,5% 40 49 jaar 20,9% 21,0% 20,9% 21,2% 22,0% 22,2% 22,0% 50 59 jaar 11,7% 12,3% 12,7% 13,2% 13,9% 14,4% 14,6% 60 jaar en ouder 2,8% 3,0% 3,2% 3,3% 3,6% 3,9% 4,0% Onbekend 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSZ, toestand 30/06 Vlaanderen Tabel 47: Aantal en aandeel horecawerknemers (unieke) per leeftijdscategorie in Vlaanderen - 2008/2014- < 20 jaar 6.463 5.879 5.375 4.673 3.369 2.622 2.380 20 24 jaar 10.446 10.600 10.766 10.689 9.842 9.442 9.437 25 29 jaar 8.201 8.163 8.609 8.604 8.429 8.469 8.652 30 39 jaar 13.688 13.381 13.529 13.618 13.555 13.609 13.480 40 49 jaar 12.850 12.760 12.826 13.011 13.023 12.890 12.743 50 59 jaar 7.781 8.108 8.564 8.886 9.107 9.234 9.431 60 jaar en ouder 2.036 2.126 2.312 2.435 2.542 2.701 2.818 Onbekend 0 0 0 0 0 0 0 Totaal 61.465 61.017 61.981 61.916 59.867 58.967 58.941 < 20 jaar 10,5% 9,6% 8,7% 7,5% 5,6% 4,4% 4,0% 20 24 jaar 17,0% 17,4% 17,4% 17,3% 16,4% 16,0% 16,0% 25 29 jaar 13,3% 13,4% 13,9% 13,9% 14,1% 14,4% 14,7% 30 39 jaar 22,3% 21,9% 21,8% 22,0% 22,6% 23,1% 22,9% 40 49 jaar 20,9% 20,9% 20,7% 21,0% 21,8% 21,9% 21,6% 50 59 jaar 12,7% 13,3% 13,8% 14,4% 15,2% 15,7% 16,0% 60 jaar en ouder 3,3% 3,5% 3,7% 3,9% 4,2% 4,6% 4,8% Onbekend 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 2015 Guidea Arbeidsmarkt 65

Bron: RSZ, toestand 30/06 Wallonië Tabel 48: Aantal en aandeel horecawerknemers (unieke) per leeftijdscategorie in Wallonië - 2008/2014- < 20 jaar 1.720 1.642 1.593 1.640 1.375 1.130 1.078 20 24 jaar 4.907 4.891 5.290 5.461 5.102 4.793 4.745 25 29 jaar 4.202 4.196 4.388 4.569 4.596 4.758 4.904 30 39 jaar 6.980 6.830 6.894 6.895 6.770 6.674 6.774 40 49 jaar 5.445 5.481 5.601 5.865 6.009 6.121 6.138 50 59 jaar 2.747 2.941 3.126 3.317 3.464 3.583 3.598 60 jaar en ouder 584 624 689 707 769 839 887 Onbekend 0 0 0 0 0 0 0 Totaal 26.585 26.605 27.581 28.454 28.085 27.898 28.124 < 20 jaar 6,5% 6,2% 5,8% 5,8% 4,9% 4,1% 3,8% 20 24 jaar 18,5% 18,4% 19,2% 19,2% 18,2% 17,2% 16,9% 25 29 jaar 15,8% 15,8% 15,9% 16,1% 16,4% 17,1% 17,4% 30 39 jaar 26,3% 25,7% 25,0% 24,2% 24,1% 23,9% 24,1% 40 49 jaar 20,5% 20,6% 20,3% 20,6% 21,4% 21,9% 21,8% 50 59 jaar 10,3% 11,1% 11,3% 11,7% 12,3% 12,8% 12,8% 60 jaar en ouder 2,2% 2,3% 2,5% 2,5% 2,7% 3,0% 3,2% Onbekend 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSZ, toestand 30/06 Brussel Tabel 49: Aantal en aandeel horecawerknemers (unieke) per leeftijdscategorie in Brussel - 2008/2014- < 20 jaar 558 442 417 406 381 284 251 20 24 jaar 2.529 2.466 2.499 2.456 2.316 2.101 2.059 25 29 jaar 3.313 3.134 3.242 3.226 3.107 3.026 3.203 30 39 jaar 5.543 5.514 5.469 5.546 5.517 5.500 5.466 40 49 jaar 3.919 3.899 4.055 4.197 4.290 4.279 4.245 50 59 jaar 1.838 1.932 2.016 2.161 2.181 2.288 2.357 60 jaar en ouder 349 422 447 484 485 525 524 Onbekend 1 1 0 0 0 0 0 Totaal 18.050 17.810 18.145 18.476 18.277 18.003 18.105 < 20 jaar 3,1% 2,5% 2,3% 2,2% 2,1% 1,6% 1,4% 20 24 jaar 14,0% 13,8% 13,8% 13,3% 12,7% 11,7% 11,4% 25 29 jaar 18,4% 17,6% 17,9% 17,5% 17,0% 16,8% 17,7% 30 39 jaar 30,7% 31,0% 30,1% 30,0% 30,2% 30,6% 30,2% 40 49 jaar 21,7% 21,9% 22,3% 22,7% 23,5% 23,8% 23,4% 50 59 jaar 10,2% 10,8% 11,1% 11,7% 11,9% 12,7% 13,0% 60 jaar en ouder 1,9% 2,4% 2,5% 2,6% 2,7% 2,9% 2,9% Onbekend 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSZ, toestand 30/06 2015 Guidea Arbeidsmarkt 66

Horecawerknemers per subsector en leeftijdscategorie België Tabel 50: Aandeel horecawerknemers per subsector en leeftijdscategorie in België -2014- Hotels Vakantieverblijven Kampeerterreinen Restaurants Catering Overige accommodatie Drinkgelegenheden n 15.032 3.281 420 485 61.835 14.480 9.637 < 20 jaar 1,5% 0,7% 1,2% 0,0% 4,6% 1,6% 3,6% 20 24 jaar 9,9% 7,5% 6,7% 6,4% 18,8% 7,4% 18,0% 25 29 jaar 15,5% 10,8% 10,0% 9,9% 17,4% 10,5% 17,7% 30 39 jaar 27,2% 21,2% 17,4% 23,7% 24,2% 24,2% 23,9% 40 49 jaar 25,2% 27,0% 29,3% 26,6% 19,4% 30,1% 19,0% 50 59 jaar 16,6% 27,7% 23,1% 26,2% 12,0% 21,3% 13,3% 60 jaar en ouder 4,1% 5,0% 12,4% 7,2% 3,6% 4,8% 4,5% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSZ, toestand 30/06 Vlaanderen Tabel 51: Aandeel horecawerknemers per subsector en leeftijdscategorie in Vlaanderen -2014- Hotels Vakantieverblijven Kampeerterreinen Restaurants Catering Overige accommodatie Drinkgelegenheden n 7.741 2.353 274 140 34.461 8.512 5.460 < 20 jaar 1,2% 0,7% 1,1% 0,0% 5,4% 1,8% 4,6% 20 24 jaar 10,5% 7,0% 5,8% 9,3% 19,3% 7,9% 20,0% 25 29 jaar 14,5% 9,0% 11,3% 12,9% 16,0% 9,9% 16,5% 30 39 jaar 25,7% 19,4% 15,7% 21,4% 22,8% 22,4% 21,8% 40 49 jaar 25,2% 28,3% 28,1% 23,6% 19,1% 28,8% 17,9% 50 59 jaar 18,2% 30,4% 24,1% 21,4% 12,9% 23,4% 14,0% 60 jaar en ouder 4,6% 5,2% 13,9% 11,4% 4,4% 5,8% 5,1% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSZ, toestand 30/06 Wallonië Tabel 52: Aandeel horecawerknemers per subsector en leeftijdscategorie in Wallonië -2014- Hotels Vakantieverblijven Kampeerterreinen Restaurants Catering Overige accommodatie Drinkgelegenheden n 3.515 801 144 310 17.185 3.447 2.722 < 20 jaar 2,6% 0,7% 1,4% 0,0% 4,9% 1,9% 2,6% 20 24 jaar 12,4% 9,6% 8,3% 4,8% 20,3% 8,5% 15,5% 25 29 jaar 16,4% 16,1% 7,6% 9,4% 18,9% 12,4% 17,5% 30 39 jaar 26,5% 24,7% 20,8% 26,1% 23,2% 25,2% 24,8% 40 49 jaar 23,8% 23,0% 30,6% 27,7% 19,3% 31,7% 21,5% 50 59 jaar 14,6% 22,0% 21,5% 26,8% 10,7% 17,0% 13,6% 60 jaar en ouder 3,6% 3,9% 9,7% 5,2% 2,7% 3,2% 4,6% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSZ, toestand 30/06 2015 Guidea Arbeidsmarkt 67

Brussel Tabel 53: Aandeel horecawerknemers per subsector en leeftijdscategorie in Brussel -2014- Hotels Vakantieverblijven Kampeerterreinen Restaurants Catering Overige accommodatie Drinkgelegenheden n 3.776 127 2 35 10.189 2.521 1.455 < 20 jaar 1,1% 0,0% 0,0% 0,0% 1,6% 0,6% 2,0% 20 24 jaar 6,3% 3,9% 0,0% 8,6% 14,6% 4,4% 14,7% 25 29 jaar 16,5% 11,8% 0,0% 2,9% 19,5% 9,9% 22,6% 30 39 jaar 30,9% 33,1% 0,0% 11,4% 30,2% 29,3% 29,8% 40 49 jaar 26,6% 28,3% 100,0% 28,6% 20,8% 32,1% 18,4% 50 59 jaar 15,2% 15,0% 0,0% 40,0% 10,7% 20,1% 10,2% 60 jaar en ouder 3,3% 7,9% 0,0% 8,6% 2,6% 3,6% 2,3% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSZ, toestand 30/06 2015 Guidea Arbeidsmarkt 68

Voltijdsequivalenten België Tabel 54: Aantal en aandeel horecawerknemers (in voltijdsequivalenten) per subsector in België - 2008/2014- Jaargroei Hotels 13.536 12.718 12.907 13.255 13.207 12.872 12.560-2,4% Vakantieverblijven 2.594 2.530 2.545 2.330 2.352 2.271 2.328 +2,5% Kampeerterreinen 328 320 332 314 324 330 303-8,1% Overige accommodatie 479 483 506 529 505 519 471-9,1% Restaurants 35.257 35.137 36.424 38.138 38.248 38.376 40.580 +5,7% Eetgelegenheden met volledige bediening Eetgelegenheden met beperkte bediening 24.617 23.954 24.630 24.463 24.731 24.737 26.827 +8,4% 10.640 11.183 11.794 13.676 13.517 13.639 13.752 +0,8% Catering 10.967 10.402 10.542 11.179 11.362 11.240 11.175-0,6% Drinkgelegenheden 5.694 5.991 6.075 6.395 6.117 5.758 5.245-8,9% Cafés en bars 5.034 5.381 5.514 5.845 5.590 5.316 4.794-9,8% Discotheken 658 609 554 540 521 437 443 +1,5% Andere drinkgelegenheden 1 1 7 11 5 5 8 Totaal 68.855 67.581 69.332 72.140 72.115 71.366 72.663 +1,8% Hotels 19,7% 18,8% 18,6% 18,4% 18,3% 18,0% 17,3% Vakantieverblijven 3,8% 3,7% 3,7% 3,2% 3,3% 3,2% 3,2% Kampeerterreinen 0,5% 0,5% 0,5% 0,4% 0,4% 0,5% 0,4% Overige accommodatie 0,7% 0,7% 0,7% 0,7% 0,7% 0,7% 0,6% Restaurants 51,2% 52,0% 52,5% 52,9% 53,0% 53,8% 55,8% Eetgelegenheden met volledige bediening 35,8% 35,4% 35,5% 33,9% 34,3% 34,7% 36,9% Eetgelegenheden met beperkte bediening 15,5% 16,5% 17,0% 19,0% 18,7% 19,1% 18,9% Catering 15,9% 15,4% 15,2% 15,5% 15,8% 15,8% 15,4% Drinkgelegenheden 8,3% 8,9% 8,8% 8,9% 8,5% 8,1% 7,2% Cafés en bars 7,3% 8,0% 8,0% 8,1% 7,8% 7,4% 6,6% Discotheken 1,0% 0,9% 0,8% 0,7% 0,7% 0,6% 0,6% Andere drinkgelegenheden 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSZ, toestand 30/06 2015 Guidea Arbeidsmarkt 69

Vlaanderen Tabel 55: Aantal en aandeel horecawerknemers (in voltijdsequivalenten) per subsector in Vlaanderen -2008/2014- Jaargroei Hotels 6.327 6.200 6.230 6.469 6.528 6.489 6.333-2,4% Vakantieverblijven 1.731 1.637 1.651 1.427 1.439 1.372 1.436 +4,7% Kampeerterreinen 213 221 230 210 218 235 199-15,3% Overige accommodatie 108 92 90 91 83 81 85 +5,6% Restaurants 19.708 19.746 20.475 21.251 21.132 21.586 23.056 +6,8% Eetgelegenheden met volledige bediening Eetgelegenheden met beperkte bediening 13.575 13.336 13.857 14.512 14.703 14.953 16.535 +10,6% 6.133 6.410 6.617 6.739 6.429 6.633 6.521-1,7% Catering 4.384 3.914 3.891 4.278 4.537 4.584 4.367-4,7% Drinkgelegenheden 3.584 3.693 3.690 3.771 3.658 3.514 3.065-12,8% Cafés en bars 3.196 3.314 3.331 3.421 3.324 3.235 2.784-13,9% Discotheken 387 378 352 340 328 275 273-0,9% Andere drinkgelegenheden 1 1 7 11 5 4 8 Totaal 36.056 35.502 36.257 37.497 37.596 37.861 38.540 +1,8% Hotels 17,5% 17,5% 17,2% 17,3% 17,4% 17,1% 16,4% Vakantieverblijven 4,8% 4,6% 4,6% 3,8% 3,8% 3,6% 3,7% Kampeerterreinen 0,6% 0,6% 0,6% 0,6% 0,6% 0,6% 0,5% Overige accommodatie 0,3% 0,3% 0,2% 0,2% 0,2% 0,2% 0,2% Restaurants 54,7% 55,6% 56,5% 56,7% 56,2% 57,0% 59,8% Eetgelegenheden met volledige bediening 37,7% 37,6% 38,2% 38,7% 39,1% 39,5% 42,9% Eetgelegenheden met beperkte bediening 17,0% 18,1% 18,3% 18,0% 17,1% 17,5% 16,9% Catering 12,2% 11,0% 10,7% 11,4% 12,1% 12,1% 11,3% Drinkgelegenheden 9,9% 10,4% 10,2% 10,1% 9,7% 9,3% 8,0% Cafés en bars 8,9% 9,3% 9,2% 9,1% 8,8% 8,5% 7,2% Discotheken 1,1% 1,1% 1,0% 0,9% 0,9% 0,7% 0,7% Andere drinkgelegenheden 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSZ, toestand 30/06 2015 Guidea Arbeidsmarkt 70

Wallonië Tabel 56: Aantal en aandeel horecawerknemers (in voltijdsequivalenten) per subsector in Wallonië -2008/2014- Jaargroei Hotels 2.411 2.364 2.446 2.515 2.527 2.485 2.474-0,4% Vakantieverblijven 644 657 671 675 694 653 634-2,9% Kampeerterreinen 108 93 94 98 98 90 99 +10,8% Overige accommodatie 326 318 334 347 334 364 323-11,3% Restaurants 8.001 7.991 8.451 9.019 9.265 9.148 9.480 +3,6% Eetgelegenheden met volledige bediening Eetgelegenheden met beperkte bediening 5.306 5.110 5.286 5.502 5.667 5.599 5.830 +4,1% 2.695 2.881 3.165 3.517 3.598 3.549 3.650 +2,8% Catering 1.103 1.104 1.160 1.328 1.375 1.284 1.318 +2,7% Drinkgelegenheden 1.460 1.522 1.571 1.744 1.622 1.503 1.417-5,7% Cafés en bars 1.279 1.357 1.434 1.604 1.477 1.376 1.283-6,8% Discotheken 181 166 137 140 145 127 135 +6,3% Andere drinkgelegenheden 0 0 0 0 0 1 0 Totaal 14.052 14.049 14.726 15.724 15.915 15.527 15.746 +1,4% Hotels 17,2% 16,8% 16,6% 16,0% 15,9% 16,0% 15,7% Vakantieverblijven 4,6% 4,7% 4,6% 4,3% 4,4% 4,2% 4,0% Kampeerterreinen 0,8% 0,7% 0,6% 0,6% 0,6% 0,6% 0,6% Overige accommodatie 2,3% 2,3% 2,3% 2,2% 2,1% 2,3% 2,1% Restaurants 56,9% 56,9% 57,4% 57,4% 58,2% 58,9% 60,2% Eetgelegenheden met volledige bediening 37,8% 36,4% 35,9% 35,0% 35,6% 36,1% 37,0% Eetgelegenheden met beperkte bediening 19,2% 20,5% 21,5% 22,4% 22,6% 22,9% 23,2% Catering 7,9% 7,9% 7,9% 8,4% 8,6% 8,3% 8,4% Drinkgelegenheden 10,4% 10,8% 10,7% 11,1% 10,2% 9,7% 9,0% Cafés en bars 9,1% 9,7% 9,7% 10,2% 9,3% 8,9% 8,1% Discotheken 1,3% 1,2% 0,9% 0,9% 0,9% 0,8% 0,9% Andere drinkgelegenheden 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSZ, toestand 30/06 2015 Guidea Arbeidsmarkt 71

Brussel Tabel 57: Aantal en aandeel horecawerknemers (in voltijdsequivalenten) per subsector in Brussel -2008/2014- Jaargroei Hotels 4.799 4.154 4.230 4.271 4.152 3.898 3.753-3,7% Vakantieverblijven 219 235 224 228 219 246 258 +4,9% Kampeerterreinen 7 7 9 7 7 6 6 Overige accommodatie 45 74 82 91 88 74 63-14,5% Restaurants 7.547 7.401 7.499 7.869 7.851 7.642 8.044 +5,3% Eetgelegenheden met volledige bediening Eetgelegenheden met beperkte bediening 5.736 5.509 5.487 4.449 4.361 4.185 4.462 +6,6% 1.811 1.892 2.012 3.421 3.490 3.457 3.581 +3,6% Catering 5.480 5.385 5.491 5.572 5.450 5.372 5.490 +2,2% Drinkgelegenheden 650 776 815 880 836 741 763 +3,1% Cafés en bars 559 710 749 820 788 705 727 +3,0% Discotheken 91 66 66 61 48 35 36 +2,8% Andere drinkgelegenheden 0 0 0 0 0 0 0 Totaal 18.747 18.031 18.349 18.919 18.604 17.979 18.377 +2,2% Hotels 25,6% 23,0% 23,1% 22,6% 22,3% 21,7% 20,4% Vakantieverblijven 1,2% 1,3% 1,2% 1,2% 1,2% 1,4% 1,4% Kampeerterreinen 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% Overige accommodatie 0,2% 0,4% 0,4% 0,5% 0,5% 0,4% 0,3% Restaurants 40,3% 41,0% 40,9% 41,6% 42,2% 42,5% 43,8% Eetgelegenheden met volledige bediening 30,6% 30,6% 29,9% 23,5% 23,4% 23,3% 24,3% Eetgelegenheden met beperkte bediening 9,7% 10,5% 11,0% 18,1% 18,8% 19,2% 19,5% Catering 29,2% 29,9% 29,9% 29,5% 29,3% 29,9% 29,9% Drinkgelegenheden 3,5% 4,3% 4,4% 4,7% 4,5% 4,1% 4,2% Cafés en bars 3,0% 3,9% 4,1% 4,3% 4,2% 3,9% 4,0% Discotheken 0,5% 0,4% 0,4% 0,3% 0,3% 0,2% 0,2% Andere drinkgelegenheden 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSZ, toestand 30/06 2015 Guidea Arbeidsmarkt 72

Zelfstandigen in de horecasector Zelfstandigen in alle sectoren Tabel 58: Aantal zelfstandigen in alle sectoren in België -2013/2014- Code RSVZ Omschrijving 2013 2014 Aandeel 2014 101 Groentekwekers 2.577 3.917 0,4% 102 Tuinbouwers 13.803 14.422 1,4% 103 Wijnbouwers 150 149 0,0% 104 Landbouwers, pachters, e.a. 48.782 48.065 4,8% 105 Bosexploitatie 1.841 1.839 0,2% 106 Diverse landbouwactiviteiten 6.326 6.304 0,6% 130-136,161-166 Bestuurders van de landbouw 5.383 5.678 0,6% 201 Zeevisserij 79 72 0,0% 202 Zoetwatervisserij 80 78 0,0% 230-235, 261-262 Bestuurders van de visserij 421 400 0,0% 301 Mijnnijverheid 126 229 0,0% 302 Steengroefnijverheid 311 290 0,0% 303 Metaalnijverheid 10.285 10.587 1,1% 304 Keramieknijverheid 177 179 0,0% 305 Glasnijverheid 237 232 0,0% 306 Chemische nijverheid 345 332 0,0% 307 Voedingsnijverheid 13.138 13.008 1,3% 308 Textielnijverheid 1.431 1.476 0,1% 309 Kledingnijverheid 1.713 1.775 0,2% 310 Bouwnijverheid 71.775 72.840 7,2% 311 Hout- en meubelnijverheid 13.672 13.973 1,4% 312 Huid- en ledernijverheid 894 896 0,1% 313 Tabaksnijverheid 33 32 0,0% 314 Papiernijverheid 183 170 0,0% 315 Boekdruknijverheid 1.571 1.526 0,2% 316 Kunst- en precisienijverheid 13.254 14.024 1,4% 317 Vervoer 10.872 11.353 1,1% 318 Binnenschippers 1.409 1.362 0,1% 319 Sleepbootexploitanten 76 73 0,0% 320 Security en bewaking nijv. en amb. 71 84 0,0% 330-335, 361-379 Bestuurders van de nijv. en amb. 73.782 74.863 7,4% 401 Groothandel 9.230 10.501 1,0% 402 Kleinhandel 59.804 57.675 5,7% 403 Groot-en kleinhandel 4.032 4.337 0,4% 404 Banken 1.607 1.564 0,2% 405 Verzekeringen 9.932 9.581 1,0% 406 Tussenpersonen 40.472 39.536 3,9% 407 Horecasector 41.567 42.616 4,23% 408 Vermakelijkheden 7.066 7.300 0,7% 2015 Guidea Arbeidsmarkt 73

409 Foorkramers 1.297 1.266 0,1% 410 Marktkramers, leurders 7.264 7.527 0,7% 411 Marketing en verkoop 1.296 1.542 0,2% 412 Security en bewaking handel 136 137 0,0% 430-435, 461-470 Bestuurders van de handel 147.270 145.650 14,5% 501 Artsen, chirurgen 27.336 27.490 2,7% 502 Tandartsen 7.113 7.167 0,7% 503 Apothekers 3.540 3.474 0,3% 504 Dierenartsen 4.379 4.451 0,4% 505 Paramedici 51.421 54.287 5,4% 506 Privé-onderricht 14.922 15.680 1,6% 507 Wetenschap 1.347 1.326 0,1% 508 Letteren 9.736 10.497 1,0% 509 Kunst (voor 1/7/2003) 4.883 4.629 0,5% 510 Kunst (vanaf 1/7/2003) 9.926 11.084 1,1% 514 Advocaten 17.640 17.986 1,8% 515 Notarissen 1.413 1.404 0,1% 516 Gerechtsdeurwaarders 847 860 0,1% 517 Landmeters, ingenieurs, accountants, experts 10.290 10.159 1,0% 518 Architecten 16.411 16.684 1,7% 519 Diverse intellectuele beroepen 47.089 49.728 4,9% 530-535, 561-579 Bestuurders van de vrije beroepen 43.964 47.121 4,7% 601 Schoonheidszorg 32.124 32.987 3,3% 602 Diverse beroepen van manuele aard 34.251 33.437 3,3% 630-635, 661-662 Bestuurders van de diensten 13.020 13.063 1,3% 0 Diversen 7.781 8.299 0,8% 030-035, 061 Bestuurders van diversen 5.829 5.246 0,5% Totaal 991.032 1.006.519 100% Bron: RSVZ Tabel 59: Aandeel zelfstandigen in de horecasector t.o.v. alle zelfstandigen in alle sectoren - 2003/2014- Jaar 2003 2004 2005 2006 2007 Aandeel 4,28% 4,23% 4,15% 4,04% 3,93% 3,80% 3,91% 4,11% 4,06% 4,06% 4,19% 4,23% Bron: RSVZ 2015 Guidea Arbeidsmarkt 74

Zelfstandigen in de horecasector per gewest Tabel 60: Aantal en aandeel zelfstandigen in de horecasector per gewest -2002/2014-2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 Vlaanderen 19.631 22.587 22.495 22.186 21.896 21.867 21.702 Wallonië 10.202 11.380 11.256 11.039 10.894 10.964 11.112 Brussel 2.239 2.476 2.366 2.209 2.123 2.037 2.025 Totaal 32.072 36.443 36.117 35.434 34.913 34.868 34.839 2009 2010 2011 2012 2013 2014 Jaargroei Vlaanderen 22.695 24.878 25.028 25.513 26.595 27.163 +2,1% Wallonië 11.482 11.761 11.787 12.052 12.568 12.930 +2,9% Brussel 2.072 2.157 2.158 2.162 2.404 2.523 +5,0% Totaal 36.249 38.796 38.973 39.727 41.567 42.616 +2,5% Bron: RSVZ 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 Vlaanderen 61,2% 62,0% 62,3% 62,6% 62,7% 62,7% 62,3% Wallonië 31,8% 31,2% 31,2% 31,2% 31,2% 31,4% 31,9% Brussel 7,0% 6,8% 6,6% 6,2% 6,1% 5,8% 5,8% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 2009 2010 2011 2012 2013 2014 Vlaanderen 62,6% 64,1% 64,2% 64,2% 64,0% 63,7% Wallonië 31,7% 30,3% 30,2% 30,3% 30,2% 30,3% Brussel 5,7% 5,6% 5,5% 5,4% 5,8% 5,9% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSVZ 2015 Guidea Arbeidsmarkt 75

Zelfstandigen in de horecasector per aard van bezigheid België Tabel 61: Aantal zelfstandigen in de horecasector per aard van bezigheid in België -2002/2014-2002 2003 2004 2005 2006 2007 Hoofdbezigheid 27.180 31.437 30.947 30.109 29.404 28.993 28.564 29.488 31.117 30.827 30.935 31.947 32.425 Bijkomende bezigheid 3.645 3.767 3.865 3.980 4.155 4.472 4.798 5.214 5.931 6.271 6.754 7.323 7.688 Actief na pensioen(leeftijd) 1.247 1.239 1.305 1.345 1.354 1.403 1.477 1.547 1.748 1.875 2.038 2.297 2.503 Totaal 32.072 36.443 36.117 35.434 34.913 34.868 34.839 36.249 38.796 38.973 39.727 41.567 42.616 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Hoofdbezigheid 84,7% 86,3% 85,7% 85,0% 84,2% 83,2% 82,0% 81,3% 80,2% 79,1% 77,9% 76,9% 76,1% Bijkomende bezigheid 11,4% 10,3% 10,7% 11,2% 11,9% 12,8% 13,8% 14,4% 15,3% 16,1% 17,0% 17,6% 18,0% Actief na pensioen(leeftijd) 3,9% 3,4% 3,6% 3,8% 3,9% 4,0% 4,2% 4,3% 4,5% 4,8% 5,1% 5,5% 5,9% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSVZ Vlaanderen Tabel 62: Aantal zelfstandigen in de horecasector per aard van bezigheid in België -2002/2014-2002 2003 2004 2005 2006 2007 Hoofdbezigheid 16.637 19.489 19.351 18.973 18.547 18.308 17.917 18.495 19.848 19.640 19.705 20.324 20.497 Bijkomende bezigheid 2.303 2.388 2.398 2.429 2.563 2.743 2.923 3.283 3.963 4.231 4.574 4.921 5.166 Actief na pensioen(leeftijd) 691 710 746 784 786 816 862 917 1.067 1.157 1.234 1.350 1.500 Totaal 19.631 22.587 22.495 22.186 21.896 21.867 21.702 22.695 24.878 25.028 25.513 26.595 27.163 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Hoofdbezigheid 84,7% 86,3% 86,0% 85,5% 84,7% 83,7% 82,6% 81,5% 79,8% 78,5% 77,2% 76,4% 75,5% Bijkomende bezigheid 11,7% 10,6% 10,7% 10,9% 11,7% 12,5% 13,5% 14,5% 15,9% 16,9% 17,9% 18,5% 19,0% Actief na pensioen(leeftijd) 3,5% 3,1% 3,3% 3,5% 3,6% 3,7% 4,0% 4,0% 4,3% 4,6% 4,8% 5,1% 5,5% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSVZ 2015 Guidea Arbeidsmarkt 76

Wallonië Tabel 63: Aantal zelfstandigen in de horecasector per aard van bezigheid in Wallonië -2002/2014-2002 2003 2004 2005 2006 2007 Hoofdbezigheid 8.551 9.710 9.489 9.200 9.014 8.917 8.931 9.235 9.430 9.372 9.404 9.614 9.842 Bijkomende bezigheid 1.219 1.253 1.332 1.396 1.430 1.569 1.686 1.737 1.779 1.824 1.965 2.149 2.232 Actief na pensioen(leeftijd) 432 417 435 443 450 478 495 510 552 591 683 805 856 Totaal 10.202 11.380 11.256 11.039 10.894 10.964 11.112 11.482 11.761 11.787 12.052 12.568 12.930 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Hoofdbezigheid 83,8% 85,3% 84,3% 83,3% 82,7% 81,3% 80,4% 80,4% 80,2% 79,5% 78,0% 76,5% 76,1% Bijkomende bezigheid 11,9% 11,0% 11,8% 12,6% 13,1% 14,3% 15,2% 15,1% 15,1% 15,5% 16,3% 17,1% 17,3% Actief na pensioen(leeftijd) 4,2% 3,7% 3,9% 4,0% 4,1% 4,4% 4,5% 4,4% 4,7% 5,0% 5,7% 6,4% 6,6% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSVZ Brussel Tabel 64: Aantal zelfstandigen in de horecasector per aard van bezigheid in Brussel -2002/2014-2002 2003 2004 2005 2006 2007 Hoofdbezigheid 1.992 2.238 2.107 1.936 1.843 1.768 1.716 1.758 1.839 1.815 1.826 2.009 2.086 Bijkomende bezigheid 123 126 135 155 162 160 189 194 189 216 215 253 290 Actief na pensioen(leeftijd) 124 112 124 118 118 109 120 120 129 127 121 142 147 Totaal 2.239 2.476 2.366 2.209 2.123 2.037 2.025 2.072 2.157 2.158 2.162 2.404 2.523 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Hoofdbezigheid 89,0% 90,4% 89,1% 87,6% 86,8% 86,8% 84,7% 84,8% 85,3% 84,1% 84,5% 83,6% 82,7% Bijkomende bezigheid 5,5% 5,1% 5,7% 7,0% 7,6% 7,9% 9,3% 9,4% 8,8% 10,0% 9,9% 10,5% 11,5% Actief na pensioen(leeftijd) 5,5% 4,5% 5,2% 5,3% 5,6% 5,4% 5,9% 5,8% 6,0% 5,9% 5,6% 5,9% 5,8% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSVZ 2015 Guidea Arbeidsmarkt 77

Zelfstandigen in de horecasector per geslacht België Tabel 65: Aantal zelfstandigen in de horecasector per geslacht in België -2002/2014-2002 2003 2004 2005 2006 2007 Mannen 19.111 19.894 19.868 19.543 19.183 19.189 19.231 20.184 21.657 21.928 22.491 23.703 24.497 Vrouwen 12.961 16.549 16.249 15.891 15.730 15.679 15.608 16.065 17.139 17.045 17.236 17.864 18.119 Totaal 32.072 36.443 36.117 35.434 34.913 34.868 34.839 36.249 38.796 38.973 39.727 41.567 42.616 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Mannen 59,6% 54,6% 55,0% 55,2% 54,9% 55,0% 55,2% 55,7% 55,8% 56,3% 56,6% 57,0% 57,5% Vrouwen 40,4% 45,4% 45,0% 44,8% 45,1% 45,0% 44,8% 44,3% 44,2% 43,7% 43,4% 43,0% 42,5% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSVZ Vlaanderen Tabel 66: Aantal zelfstandigen in de horecasector per geslacht in Vlaanderen -2002/2014-2002 2003 2004 2005 2006 2007 Mannen 11.341 11.923 11.963 11.843 11.631 11.655 11.595 12.235 13.532 13.745 14.189 14.912 15.409 Vrouwen 8.290 10.664 10.532 10.343 10.265 10.212 10.107 10.460 11.346 11.283 11.324 11.683 11.754 Totaal 19.631 22.587 22.495 22.186 21.896 21.867 21.702 22.695 24.878 25.028 25.513 26.595 27.163 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Mannen 57,8% 52,8% 53,2% 53,4% 53,1% 53,3% 53,4% 53,9% 54,4% 54,9% 55,6% 56,1% 56,7% Vrouwen 42,2% 47,2% 46,8% 46,6% 46,9% 46,7% 46,6% 46,1% 45,6% 45,1% 44,4% 43,9% 43,3% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSVZ 2015 Guidea Arbeidsmarkt 78

Wallonië Tabel 67: Aantal zelfstandigen in de horecasector per geslacht in Vlaanderen -2002/2014-2002 2003 2004 2005 2006 2007 Mannen 6.266 6.470 6.462 6.362 6.251 6.274 6.390 6.690 6.835 6.859 6.980 7.281 7.483 Vrouwen 3.936 4.910 4.794 4.677 4.643 4.690 4.722 4.792 4.926 4.928 5.072 5.287 5.447 Totaal 10.202 11.380 11.256 11.039 10.894 10.964 11.112 11.482 11.761 11.787 12.052 12.568 12.930 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Mannen 61,4% 56,9% 57,4% 57,6% 57,4% 57,2% 57,5% 58,3% 58,1% 58,2% 57,9% 57,9% 57,9% Vrouwen 38,6% 43,1% 42,6% 42,4% 42,6% 42,8% 42,5% 41,7% 41,9% 41,8% 42,1% 42,1% 42,1% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSVZ Brussel Tabel 68: Aantal zelfstandigen in de horecasector per geslacht in Vlaanderen -2002/2014-2002 2003 2004 2005 2006 2007 Mannen 1.504 1.501 1.443 1.338 1.301 1.260 1.246 1.259 1.290 1.324 1.322 1.510 1.605 Vrouwen 735 975 923 871 822 777 779 813 867 834 840 894 918 Totaal 2.239 2.476 2.366 2.209 2.123 2.037 2.025 2.072 2.157 2.158 2.162 2.404 2.523 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Mannen 67,2% 60,6% 61,0% 60,6% 61,3% 61,9% 61,5% 60,8% 59,8% 61,4% 61,1% 62,8% 63,6% Vrouwen 32,8% 39,4% 39,0% 39,4% 38,7% 38,1% 38,5% 39,2% 40,2% 38,6% 38,9% 37,2% 36,4% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSVZ 2015 Guidea Arbeidsmarkt 79

Zelfstandigen in de horecasector per aard van bezigheid en geslacht België Tabel 69: Aantal Zelfstandigen in de horecasector per aard van bezigheid en geslacht in België - 2008/2014- Hoofdbezigheid 28.564 29.488 31.117 30.827 30.935 31.947 32.425 Mannen 15.312 16.004 16.947 16.933 17.123 17.915 18.345 Vrouwen 13.252 13.484 14.170 13.894 13.812 14.032 14.080 Bijkomende bezigheid 4.798 5.214 5.931 6.271 6.754 7.323 7.688 Mannen 3.243 3.446 3.875 4.069 4.340 4.599 4.807 Vrouwen 1.555 1.768 2.056 2.202 2.414 2.724 2.881 Actief na pensioen 1.477 1.547 1.748 1.875 2.038 2.297 2.503 Mannen 676 734 835 926 1.028 1.189 1.345 Vrouwen 801 813 913 949 1.010 1.108 1.158 Hoofdbezigheid Mannen 53,6% 54,3% 54,5% 54,9% 55,4% 56,1% 56,6% Vrouwen 46,4% 45,7% 45,5% 45,1% 44,6% 43,9% 43,4% Bijkomende bezigheid Mannen 67,6% 66,1% 65,3% 64,9% 64,3% 62,8% 62,5% Vrouwen 32,4% 33,9% 34,7% 35,1% 35,7% 37,2% 37,5% Actief na pensioen Mannen 45,8% 47,4% 47,8% 49,4% 50,4% 51,8% 53,7% Vrouwen 54,2% 52,6% 52,2% 50,6% 49,6% 48,2% 46,3% Bron: RSVZ Vlaanderen Tabel 70: Aantal Zelfstandigen in de horecasector per aard van bezigheid en geslacht in Vlaanderen -2008/2014- Hoofdbezigheid 17.917 18.495 19.848 19.640 19.705 20.324 20.497 Mannen 9.264 9.688 10.483 10.447 10.629 11.107 11.335 Vrouwen 8.653 8.807 9.365 9.193 9.076 9.217 9.162 Bijkomende bezigheid 2.923 3.283 3.963 4.231 4.574 4.921 5.166 Mannen 1.945 2.116 2.539 2.719 2.930 3.088 3.238 Vrouwen 978 1.167 1.424 1.512 1.644 1.833 1.928 Actief na pensioen 862 917 1.067 1.157 1.234 1.350 1.500 Mannen 386 431 510 579 630 717 836 Vrouwen 476 486 557 578 604 633 664 Hoofdbezigheid Mannen 51,7% 52,4% 52,8% 53,2% 53,9% 54,6% 55,3% Vrouwen 48,3% 47,6% 47,2% 46,8% 46,1% 45,4% 44,7% Bijkomende bezigheid Mannen 66,5% 64,5% 64,1% 64,3% 64,1% 62,8% 62,7% Vrouwen 33,5% 35,5% 35,9% 35,7% 35,9% 37,2% 37,3% Actief na pensioen Mannen 44,8% 47,0% 47,8% 50,0% 51,1% 53,1% 55,7% Vrouwen 55,2% 53,0% 52,2% 50,0% 48,9% 46,9% 44,3% Bron: RSVZ 2015 Guidea Arbeidsmarkt 80

Wallonië Tabel 71: Aantal Zelfstandigen in de horecasector per aard van bezigheid en geslacht in Wallonië -2008/2014- Hoofdbezigheid 8.931 9.235 9.430 9.372 9.404 9.614 9.842 Mannen 4.995 5.247 5.385 5.381 5.390 5.551 5.681 Vrouwen 3.936 3.988 4.045 3.991 4.014 4.063 4.161 Bijkomende bezigheid 1.686 1.737 1.779 1.824 1.965 2.149 2.232 Mannen 1.179 1.215 1.208 1.209 1.267 1.345 1.381 Vrouwen 507 522 571 615 698 804 851 Actief na pensioen 495 510 552 591 683 805 856 Mannen 216 228 242 269 323 385 421 Vrouwen 279 282 310 322 360 420 435 Hoofdbezigheid Mannen 55,9% 56,8% 57,1% 57,4% 57,3% 57,7% 57,7% Vrouwen 44,1% 43,2% 42,9% 42,6% 42,7% 42,3% 42,3% Bijkomende bezigheid Mannen 69,9% 69,9% 67,9% 66,3% 64,5% 62,6% 61,9% Vrouwen 30,1% 30,1% 32,1% 33,7% 35,5% 37,4% 38,1% Actief na pensioen Mannen 43,6% 44,7% 43,8% 45,5% 47,3% 47,8% 49,2% Vrouwen 56,4% 55,3% 56,2% 54,5% 52,7% 52,2% 50,8% Bron: RSVZ Brussel Tabel 72: Aantal Zelfstandigen in de horecasector per aard van bezigheid en geslacht in Brussel - 2008/2014- Hoofdbezigheid 1.716 1.758 1.839 1.815 1.826 2.009 2.086 Mannen 1.053 1.069 1.079 1.105 1.104 1.257 1.329 Vrouwen 663 689 760 710 722 752 757 Bijkomende bezigheid 189 194 189 216 215 253 290 Mannen 119 115 128 141 143 166 188 Vrouwen 70 79 61 75 72 87 102 Actief na pensioen 120 120 129 127 121 142 147 Mannen 74 75 83 78 75 87 88 Vrouwen 46 45 46 49 46 55 59 Hoofdbezigheid Mannen 61,4% 60,8% 58,7% 60,9% 60,5% 62,6% 63,7% Vrouwen 38,6% 39,2% 41,3% 39,1% 39,5% 37,4% 36,3% Bijkomende bezigheid Mannen 63,0% 59,3% 67,7% 65,3% 66,5% 65,6% 64,8% Vrouwen 37,0% 40,7% 32,3% 34,7% 33,5% 34,4% 35,2% Actief na pensioen Mannen 61,7% 62,5% 64,3% 61,4% 62,0% 61,3% 59,9% Vrouwen 38,3% 37,5% 35,7% 38,6% 38,0% 38,7% 40,1% Bron: RSVZ 2015 Guidea Arbeidsmarkt 81

Zelfstandigen in de horecasector per leeftijdscategorie België Tabel 73: Aantal zelfstandigen in de horecasector per leeftijdscategorie in België -2008/2014- <25 jaar 1.091 1.186 1.308 1.295 1.379 1.655 1.789 25 t.e.m. 29 jaar 2.453 2.551 2.718 2.676 2.750 2.985 3.186 30 t.e.m. 39 jaar 8.577 8.784 9.055 8.959 8.888 9.238 9.230 40 t.e.m. 49 jaar 11.020 11.398 12.174 12.094 12.228 12.582 12.698 50 t.e.m. 59 jaar 8.233 8.673 9.308 9.528 9.885 10.106 10.529 60 en ouder 3.465 3.657 4.233 4.421 4.597 5.001 5.184 Totaal 34.839 36.249 38.796 38.973 39.727 41.567 42.616 <25 jaar 3,1% 3,3% 3,4% 3,3% 3,5% 4,0% 4,2% 25 t.e.m. 29 jaar 7,0% 7,0% 7,0% 6,9% 6,9% 7,2% 7,5% 30 t.e.m. 39 jaar 24,6% 24,2% 23,3% 23,0% 22,4% 22,2% 21,7% 40 t.e.m. 49 jaar 31,6% 31,4% 31,4% 31,0% 30,8% 30,3% 29,8% 50 t.e.m. 59 jaar 23,6% 23,9% 24,0% 24,4% 24,9% 24,3% 24,7% 60 en ouder 9,9% 10,1% 10,9% 11,3% 11,6% 12,0% 12,2% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSVZ Vlaanderen Tabel 74: Aantal zelfstandigen in de horecasector per leeftijdscategorie in Vlaanderen - 2008/2014- <25 jaar 712 753 843 831 884 1.073 1.138 25 t.e.m. 29 jaar 1.614 1.674 1.813 1.750 1.778 1.871 1.966 30 t.e.m. 39 jaar 5.354 5.483 5.810 5.789 5.770 5.918 5.869 40 t.e.m. 49 jaar 7.061 7.332 8.052 7.912 7.984 8.219 8.249 50 t.e.m. 59 jaar 5.009 5.368 5.860 6.117 6.363 6.551 6.872 60 en ouder 1.952 2.085 2.500 2.629 2.734 2.963 3.069 Totaal 21.702 22.695 24.878 25.028 25.513 26.595 27.163 <25 jaar 3,3% 3,3% 3,4% 3,3% 3,5% 4,0% 4,2% 25 t.e.m. 29 jaar 7,4% 7,4% 7,3% 7,0% 7,0% 7,0% 7,2% 30 t.e.m. 39 jaar 24,7% 24,2% 23,4% 23,1% 22,6% 22,3% 21,6% 40 t.e.m. 49 jaar 32,5% 32,3% 32,4% 31,6% 31,3% 30,9% 30,4% 50 t.e.m. 59 jaar 23,1% 23,7% 23,6% 24,4% 24,9% 24,6% 25,3% 60 en ouder 9,0% 9,2% 10,0% 10,5% 10,7% 11,1% 11,3% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSVZ 2015 Guidea Arbeidsmarkt 82

Wallonië Tabel 75: Aantal zelfstandigen in de horecasector per leeftijdscategorie in Wallonië -2008/2014- <25 jaar 329 372 387 354 389 448 504 25 t.e.m. 29 jaar 739 743 751 770 790 904 973 30 t.e.m. 39 jaar 2.787 2.872 2.799 2.717 2.646 2.758 2.749 40 t.e.m. 49 jaar 3.426 3.501 3.559 3.641 3.722 3.777 3.858 50 t.e.m. 59 jaar 2.639 2.727 2.874 2.859 2.964 3.005 3.107 60 en ouder 1.192 1.267 1.391 1.446 1.541 1.676 1.739 Totaal 11.112 11.482 11.761 11.787 12.052 12.568 12.930 <25 jaar 3,0% 3,2% 3,3% 3,0% 3,2% 3,6% 3,9% 25 t.e.m. 29 jaar 6,7% 6,5% 6,4% 6,5% 6,6% 7,2% 7,5% 30 t.e.m. 39 jaar 25,1% 25,0% 23,8% 23,1% 22,0% 21,9% 21,3% 40 t.e.m. 49 jaar 30,8% 30,5% 30,3% 30,9% 30,9% 30,1% 29,8% 50 t.e.m. 59 jaar 23,7% 23,8% 24,4% 24,3% 24,6% 23,9% 24,0% 60 en ouder 10,7% 11,0% 11,8% 12,3% 12,8% 13,3% 13,4% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSVZ Brussel Tabel 76: Aantal zelfstandigen in de horecasector per leeftijdscategorie in Brussel -2008/2014- <25 jaar 50 61 78 110 106 134 147 25 t.e.m. 29 jaar 100 134 154 156 182 210 247 30 t.e.m. 39 jaar 436 429 446 453 472 562 612 40 t.e.m. 49 jaar 533 565 563 541 522 586 591 50 t.e.m. 59 jaar 585 578 574 552 558 550 550 60 en ouder 321 305 342 346 322 362 376 Totaal 2.025 2.072 2.157 2.158 2.162 2.404 2.523 <25 jaar 2,5% 2,9% 3,6% 5,1% 4,9% 5,6% 5,8% 25 t.e.m. 29 jaar 4,9% 6,5% 7,1% 7,2% 8,4% 8,7% 9,8% 30 t.e.m. 39 jaar 21,5% 20,7% 20,7% 21,0% 21,8% 23,4% 24,3% 40 t.e.m. 49 jaar 26,3% 27,3% 26,1% 25,1% 24,1% 24,4% 23,4% 50 t.e.m. 59 jaar 28,9% 27,9% 26,6% 25,6% 25,8% 22,9% 21,8% 60 en ouder 15,9% 14,7% 15,9% 16,0% 14,9% 15,1% 14,9% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSVZ 2015 Guidea Arbeidsmarkt 83

Zelfstandigen in de horecasector per aard van bezigheid en leeftijdscategorie België Tabel 77: Zelfstandigen in de horeca per aard van bezigheid en leeftijd in België -2008/2014- Hoofdbezigheid 28.564 29.488 31.117 30.827 30.935 31.947 32.425 <25 jaar 3,1% 3,3% 3,4% 3,4% 3,7% 4,3% 4,6% 25 t.e.m. 29 jaar 6,8% 6,8% 6,7% 6,4% 6,5% 7,0% 7,4% 30 t.e.m. 39 jaar 24,9% 24,6% 23,5% 23,1% 22,3% 22,3% 21,7% 40 t.e.m. 49 jaar 32,9% 32,7% 33,0% 32,8% 32,6% 32,2% 31,8% 50 t.e.m. 59 jaar 25,6% 25,9% 26,1% 26,7% 27,3% 26,6% 27,0% 60 en ouder 6,6% 6,7% 7,4% 7,7% 7,6% 7,7% 7,5% Bijkomende bezigheid 4.798 5.214 5.931 6.271 6.754 7.323 7.688 <25 jaar 4,1% 3,9% 4,2% 4,1% 3,6% 3,8% 3,7% 25 t.e.m. 29 jaar 10,5% 10,6% 10,8% 11,1% 10,9% 10,2% 10,1% 30 t.e.m. 39 jaar 30,3% 29,3% 29,6% 29,5% 29,3% 28,8% 28,6% 40 t.e.m. 49 jaar 33,7% 33,4% 32,2% 31,7% 31,8% 31,5% 31,0% 50 t.e.m. 59 jaar 19,0% 19,8% 20,0% 20,5% 20,9% 21,8% 22,7% 60 en ouder 2,5% 3,0% 3,3% 3,2% 3,4% 3,9% 3,9% Actief na pensioen 1.477 1.547 1.748 1.875 2.038 2.297 2.503 <25 jaar 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 25 t.e.m. 29 jaar 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 30 t.e.m. 39 jaar 0,0% 0,0% 0,0% 0,1% 0,0% 0,0% 0,0% 40 t.e.m. 49 jaar 0,1% 0,3% 0,3% 0,1% 0,0% 0,1% 0,2% 50 t.e.m. 59 jaar 0,2% 0,5% 0,6% 0,9% 1,1% 1,1% 1,3% 60 en ouder 99,7% 99,2% 99,1% 98,9% 98,8% 98,7% 98,5% Bron: RSVZ Vlaanderen Tabel 78: Zelfstandigen in de horeca per aard van bezigheid en leeftijd in Vlaanderen -2008/2014- Hoofdbezigheid 17.917 18.495 19.848 19.640 19.705 20.324 20.497 <25 jaar 3,2% 3,3% 3,3% 3,2% 3,5% 4,2% 4,5% 25 t.e.m. 29 jaar 7,2% 7,0% 6,8% 6,3% 6,2% 6,5% 6,9% 30 t.e.m. 39 jaar 25,1% 24,7% 23,5% 23,2% 22,5% 22,1% 21,3% 40 t.e.m. 49 jaar 33,8% 33,7% 34,1% 33,6% 33,3% 33,0% 32,7% 50 t.e.m. 59 jaar 25,0% 25,4% 25,5% 26,7% 27,4% 26,9% 27,7% 60 en ouder 5,7% 5,9% 6,7% 7,0% 7,0% 7,2% 6,9% Bijkomende bezigheid 2.923 3.283 3.963 4.231 4.574 4.921 5.166 <25 jaar 4,7% 4,5% 4,9% 4,9% 4,1% 4,3% 4,2% 25 t.e.m. 29 jaar 11,3% 11,6% 11,6% 12,0% 12,0% 11,0% 10,7% 30 t.e.m. 39 jaar 29,3% 28,0% 28,8% 29,0% 29,4% 29,0% 29,0% 40 t.e.m. 49 jaar 34,3% 33,5% 32,0% 30,9% 30,9% 30,6% 29,9% 50 t.e.m. 59 jaar 18,3% 20,0% 19,8% 20,4% 20,6% 21,5% 22,4% 60 en ouder 2,2% 2,5% 2,9% 2,8% 3,1% 3,6% 3,7% Actief na pensioen 862 917 1.067 1.157 1.234 1.350 1.500 <25 jaar 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 25 t.e.m. 29 jaar 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 30 t.e.m. 39 jaar 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 40 t.e.m. 49 jaar 0,2% 0,4% 0,5% 0,2% 0,1% 0,0% 0,1% 50 t.e.m. 59 jaar 0,2% 0,8% 0,8% 1,3% 1,8% 1,8% 1,9% 60 en ouder 99,5% 98,8% 98,7% 98,5% 98,1% 98,2% 98,1% Bron: RSVZ 2015 Guidea Arbeidsmarkt 84

Wallonië Tabel 79: Zelfstandigen in de horeca per aard van bezigheid en leeftijd in Wallonië -2008/2014- Hoofdbezigheid 8.931 9.235 9.430 9.372 9.404 9.614 9.842 <25 jaar 3,1% 3,5% 3,5% 3,3% 3,6% 4,1% 4,5% 25 t.e.m. 29 jaar 6,6% 6,4% 6,3% 6,5% 6,6% 7,5% 8,0% 30 t.e.m. 39 jaar 25,3% 25,3% 24,0% 23,3% 22,2% 22,5% 21,8% 40 t.e.m. 49 jaar 32,0% 31,5% 31,5% 32,3% 32,4% 31,7% 31,6% 50 t.e.m. 59 jaar 25,7% 25,8% 26,5% 26,3% 26,9% 26,1% 26,0% 60 en ouder 7,3% 7,5% 8,2% 8,4% 8,3% 8,1% 8,0% Bijkomende bezigheid 1.686 1.737 1.779 1.824 1.965 2.149 2.232 <25 jaar 3,1% 2,9% 3,1% 2,6% 2,6% 2,7% 2,7% 25 t.e.m. 29 jaar 9,0% 8,6% 8,7% 8,7% 8,6% 8,5% 8,1% 30 t.e.m. 39 jaar 31,0% 30,9% 30,2% 29,3% 28,3% 27,8% 27,0% 40 t.e.m. 49 jaar 33,7% 33,9% 33,1% 33,9% 34,3% 33,6% 33,4% 50 t.e.m. 59 jaar 20,3% 19,9% 20,9% 21,5% 22,3% 23,0% 24,2% 60 en ouder 2,9% 3,9% 4,0% 4,0% 3,9% 4,4% 4,6% Actief na pensioen 495 510 552 591 683 805 856 <25 jaar 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 25 t.e.m. 29 jaar 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 30 t.e.m. 39 jaar 0,0% 0,0% 0,0% 0,2% 0,1% 0,0% 0,0% 40 t.e.m. 49 jaar 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,2% 0,2% 50 t.e.m. 59 jaar 0,2% 0,2% 0,2% 0,3% 0,1% 0,2% 0,6% 60 en ouder 99,8% 99,8% 99,8% 99,5% 99,7% 99,5% 99,2% Bron: RSVZ Brussel Tabel 80: Zelfstandigen in de horeca per aard van bezigheid en leeftijd in Brussel -2008/2014- Hoofdbezigheid 1.716 1.758 1.839 1.815 1.826 2.009 2.086 <25 jaar 2,5% 3,1% 4,1% 5,9% 5,4% 6,4% 6,7% 25 t.e.m. 29 jaar 4,6% 6,3% 7,1% 7,1% 8,7% 9,1% 10,0% 30 t.e.m. 39 jaar 21,1% 20,4% 20,1% 20,3% 21,4% 23,5% 24,7% 40 t.e.m. 49 jaar 28,4% 29,2% 27,9% 26,4% 25,2% 25,4% 24,0% 50 t.e.m. 59 jaar 32,0% 31,0% 29,7% 28,9% 28,8% 25,3% 24,1% 60 en ouder 11,4% 10,1% 11,0% 11,5% 10,5% 10,3% 10,6% Bijkomende bezigheid 189 194 189 216 215 253 290 <25 jaar 3,7% 3,6% 1,1% 1,4% 3,7% 2,4% 2,4% 25 t.e.m. 29 jaar 11,1% 12,4% 12,2% 13,0% 10,7% 10,7% 13,4% 30 t.e.m. 39 jaar 39,2% 36,6% 40,7% 39,4% 37,7% 35,2% 33,4% 40 t.e.m. 49 jaar 23,8% 26,3% 25,9% 28,7% 28,4% 29,2% 31,0% 50 t.e.m. 59 jaar 19,0% 17,0% 14,3% 12,5% 14,9% 16,6% 16,6% 60 en ouder 3,2% 4,1% 5,8% 5,1% 4,7% 5,9% 3,1% Actief na pensioen 120 120 129 127 121 142 147 <25 jaar 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 25 t.e.m. 29 jaar 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 30 t.e.m. 39 jaar 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 40 t.e.m. 49 jaar 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,7% 0,7% 50 t.e.m. 59 jaar 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 0,0% 60 en ouder 100,0% 100,0% 100,0% 100,0% 100,0% 99,3% 99,3% Bron: RSVZ 2015 Guidea Arbeidsmarkt 85

Startende en stoppende zelfstandigen in de horecasector per gewest Starters Tabel 81: Aantal startende zelfstandigen in de horecasector per gewest -2002/2014-2002 2003 2004 2005 2006 2007 Vlaanderen 1.739 2.116 2.089 2.166 2.316 2.344 2.159 2.312 3.263 2.856 3.255 3.987 3.625 Wallonië 878 1.061 1.089 1.182 1.283 1.388 1.487 1.437 1.637 1.602 1.847 2.182 2.107 Brussel 143 179 186 178 197 216 201 265 317 307 411 632 579 België 2.760 3.356 3.364 3.526 3.796 3.948 3.847 4.014 5.217 4.765 5.513 6.801 6.311 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Vlaanderen 63,0% 63,1% 62,1% 61,4% 61,0% 59,4% 56,1% 57,6% 62,5% 59,9% 59,0% 58,6% 57,4% Wallonië 31,8% 31,6% 32,4% 33,5% 33,8% 35,2% 38,7% 35,8% 31,4% 33,6% 33,5% 32,1% 33,4% Brussel 5,2% 5,3% 5,5% 5,0% 5,2% 5,5% 5,2% 6,6% 6,1% 6,4% 7,5% 9,3% 9,2% België 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSVZ Stoppers Tabel 82: Aantal stoppende zelfstandigen in de horecasector per gewest -2002/2014-2002 2003 2004 2005 2006 2007 Vlaanderen 1.322 1.217 1.188 1.368 1.447 1.530 1.334 1.264 1.646 1.773 1.798 2.057 2.330 Wallonië 648 658 674 756 834 863 864 896 968 959 1.045 1.188 1.188 Brussel 124 128 128 153 137 143 130 135 166 176 207 229 297 België 2.094 2.003 1.990 2.277 2.418 2.536 2.328 2.295 2.780 2.908 3.050 3.474 3.815 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Vlaanderen 63,1% 60,8% 59,7% 60,1% 59,8% 60,3% 57,3% 55,1% 59,2% 61,0% 59,0% 59,2% 61,1% Wallonië 30,9% 32,9% 33,9% 33,2% 34,5% 34,0% 37,1% 39,0% 34,8% 33,0% 34,3% 34,2% 31,1% Brussel 5,9% 6,4% 6,4% 6,7% 5,7% 5,6% 5,6% 5,9% 6,0% 6,1% 6,8% 6,6% 7,8% België 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: RSVZ 2015 Guidea Arbeidsmarkt 86

Tewerkstelling van studenten in de horecasector Tabel 83: Aantal studentenjobs (arbeidsplaatsen) in de horecasector in België -2009/2014- Bron: RSZ Jaar Kwartaal Aantal Jaargroei 2009 2010 2011 2012 2013 2014 Q1 11.507 Q2 18.300 Q3 32.963 Q4 14.905 Q1 14.050 +22,1% Q2 22.186 +21,2% Q3 36.074 +9,4% Q4 17.951 +20,4% Q1 17.817 +26,8% Q2 26.453 +19,2% Q3 40.191 +11,4% Q4 22.643 +26,1% Q1 25.294 +42,0% Q2 35.415 +33,9% Q3 50.380 +25,4% Q4 29.785 +31,5% Q1 30.105 +19,0% Q2 40.231 +13,6% Q3 55.920 +11,0% Q4 31.142 +4,6% Q1 33.806 +12,3% Q2 44.318 +10,2% Q3 55.775-0,3% Q4 37.598 +20,7% 2015 Guidea Arbeidsmarkt 87

Arbeidsvoorwaarden Loon werknemers per statuut België Tabel 84: Gemiddeld brutokwartaalloon in de horecasector (per voltijdsequivalent) per statuut in België -2008/2014- Arbeider 5.011 5.390 5.467 5.643 5.877 6.057 6.069 Bediende 7.516 7.979 7.978 8.207 8.544 8.810 8.979 Totaal 5.431 5.834 5.892 6.079 6.341 6.543 6.572 Bron: RSZ Vlaanderen Tabel 85: Gemiddeld brutokwartaalloon in de horecasector (per voltijdsequivalent) per statuut in Vlaanderen -2008/2014- Arbeider 5.012 5.417 5.479 5.658 5.894 6.093 6.065 Bediende 7.578 8.004 7.916 8.162 8.492 8.910 8.973 Totaal 5.388 5.791 5.828 6.023 6.286 6.524 6.496 Bron: RSZ Wallonië Tabel 86: Gemiddeld brutokwartaalloon in de horecasector (per voltijdsequivalent) per statuut in Wallonië -2008/2014- Arbeider 4.856 5.215 5.301 5.465 5.693 5.817 5.860 Bediende 6.560 7.056 7.110 7.342 7.622 7.890 7.981 Totaal 5.075 5.457 5.534 5.709 5.950 6.101 6.143 Bron: RSZ Brussel Tabel 87: Gemiddeld brutokwartaalloon in de horecasector (per voltijdsequivalent) per statuut in Brussel -2008/2014- Arbeider 5.142 5.489 5.595 5.779 6.023 6.214 6.286 Bediende 7.828 8.318 8.402 8.630 9.019 9.104 9.425 Totaal 5.781 6.214 6.305 6.498 6.785 6.964 7.101 Bron: RSZ 2015 Guidea Arbeidsmarkt 88

Loon werknemers per subsector en statuut België Tabel 88: Gemiddeld brutokwartaalloon in de horecasector (per voltijdsequivalent) per subsector en statuut in België -2008/2014- Hotels Vakantieverblijven Kampeerterreinen Restaurants Catering Overige accommodatie Drinkgelegenheden Arbeider 6.274 6.390 6.391 6.172 5.937 6.477 5.896 Bediende 9.055 9.432 8.297 8.567 8.187 10.029 7.977 Totaal 7.278 7.695 6.975 6.866 6.158 7.300 5.994 Bron: RSZ Vlaanderen Tabel 89: Gemiddeld brutokwartaalloon in de horecasector (per voltijdsequivalent) per subsector en statuut in Vlaanderen -2008/2014- Hotels Vakantieverblijven Kampeerterreinen Restaurants Catering Overige accommodatie Drinkgelegenheden Arbeider 6.252 6.454 6.436 5.916 5.970 6.545 5.800 Bediende 8.895 9.622 8.476 7.563 8.611 9.641 8.216 Totaal 7.136 7.714 7.108 6.579 6.182 7.219 5.896 Bron: RSZ 2015 Guidea Arbeidsmarkt 89

Loon werknemers per geslacht en statuut België Tabel 90: Gemiddeld brutokwartaalloon in de horecasector (per voltijdsequivalent) per geslacht en statuut in België -2008/2014- Arbeider Mannen 5.109 5.483 5.555 5.733 5.980 6.163 6.198 Vrouwen 4.898 5.281 5.360 5.531 5.745 5.919 5.898 Bediende Mannen 8.274 8.710 8.810 8.969 9.322 9.498 9.793 Vrouwen 6.786 7.287 7.200 7.487 7.815 8.160 8.213 Totaal Mannen 5.603 5.991 6.052 6.226 6.494 6.680 6.741 Vrouwen 5.240 5.657 5.707 5.905 6.155 6.373 6.362 Totaal Totaal 5.431 5.834 5.892 6.079 6.341 6.543 6.572 Bron: RSZ Vlaanderen Tabel 91: Gemiddeld brutokwartaalloon in de horecasector (per voltijdsequivalent) per geslacht en statuut in Vlaanderen -2008/2014- Arbeider Mannen 5.131 5.519 5.571 5.757 6.004 6.214 6.214 Vrouwen 4.885 5.305 5.374 5.543 5.760 5.940 5.878 Bediende Mannen 8.370 8.705 8.676 8.941 9.242 9.541 9.776 Vrouwen 6.891 7.393 7.263 7.497 7.846 8.352 8.281 Totaal Mannen 5.565 5.937 5.964 6.161 6.428 6.655 6.662 Vrouwen 5.205 5.637 5.679 5.868 6.124 6.369 6.298 Totaal Totaal 5.388 5.791 5.828 6.023 6.286 6.524 6.496 Bron: RSZ Wallonië Tabel 92: Gemiddeld brutokwartaalloon in de horecasector (per voltijdsequivalent) per geslacht en statuut in Wallonië -2008/2014- Arbeider Mannen 4.898 5.267 5.364 5.515 5.775 5.892 5.953 Vrouwen 4.808 5.155 5.225 5.404 5.589 5.720 5.738 Bediende Mannen 7.171 7.791 7.834 8.009 8.274 8.542 8.675 Vrouwen 6.082 6.509 6.584 6.846 7.150 7.402 7.479 Totaal Mannen 5.142 5.536 5.619 5.773 6.034 6.178 6.231 Vrouwen 5.001 5.369 5.440 5.635 5.851 6.009 6.036 Totaal Totaal 5.075 5.457 5.534 5.709 5.950 6.101 6.143 Bron: RSZ 2015 Guidea Arbeidsmarkt 90

Brussel Tabel 93: Gemiddeld brutokwartaalloon in de horecasector (per voltijdsequivalent) per geslacht en statuut in Brussel -2008/2014- Arbeider Mannen 5.237 5.594 5.691 5.879 6.122 6.304 6.395 Vrouwen 5.016 5.345 5.463 5.635 5.878 6.081 6.124 Bediende Mannen 8.537 9.009 9.257 9.321 9.772 9.802 10.194 Vrouwen 6.989 7.533 7.431 7.818 8.144 8.310 8.526 Totaal Mannen 5.990 6.417 6.535 6.690 6.985 7.140 7.307 Vrouwen 5.510 5.949 6.002 6.234 6.511 6.723 6.812 Totaal Totaal 5.781 6.214 6.305 6.498 6.785 6.964 7.100 Bron: RSZ 2015 Guidea Arbeidsmarkt 91

Gemiddeld inkomen zelfstandigen per gewest, geslacht en aard van bezigheid België Tabel 94: Gemiddeld inkomen zelfstandigen per geslacht en aard van bezigheid in België - 2012/2014- Hoofdbezigheid Nevenbezigheid Actief na pensioen Totaal Bron: RSVZ Vlaanderen 2012 2013 2014 Totaal 12.448 14.424 14.698 Mannen 14.613 16.678 17.053 Vrouwen 9.695 11.429 11.522 Totaal 1.995 3.225 2.895 Mannen 2.131 3.548 3.125 Vrouwen 1.739 2.615 2.468 Totaal 5.973 7.380 7.033 Mannen 7.020 8.804 8.683 Vrouwen 4.915 5.836 5.094 Totaal 10.338 12.286 12.287 Mannen 11.860 13.992 14.039 Vrouwen 8.303 9.928 9.823 Tabel 95: Gemiddeld inkomen zelfstandigen per geslacht en aard van bezigheid in Vlaanderen - 2012/2014- Hoofdbezigheid Nevenbezigheid Actief na pensioen Totaal Bron: RSVZ 2012 2013 2014 Totaal 12.692 15.071 15.379 Mannen 14.976 17.549 17.954 Vrouwen 9.979 11.995 12.119 Totaal 2.152 3.368 2.940 Mannen 2.316 3.769 3.208 Vrouwen 1.856 2.637 2.443 Totaal 5.734 7.591 6.593 Mannen 6.609 8.669 7.558 Vrouwen 4.824 6.392 5.394 Totaal 10.444 12.825 12.754 Mannen 11.969 14.634 14.538 Vrouwen 8.506 10.458 10.354 2015 Guidea Arbeidsmarkt 92

Wallonië Tabel 96: Gemiddeld inkomen zelfstandigen per geslacht en aard van bezigheid in Wallonië - 2012/2014- Hoofdbezigheid Nevenbezigheid Actief na pensioen Totaal Bron: RSVZ Brussel 2012 2013 2014 Totaal 12.503 13.391 13.649 Mannen 14.690 15.460 15.857 Vrouwen 9.371 10.387 10.443 Totaal 1.606 2.949 2.817 Mannen 1.714 3.155 2.951 Vrouwen 1.380 2.523 2.564 Totaal 5.955 6.709 7.744 Mannen 7.388 8.868 11.123 Vrouwen 4.746 4.702 4.398 Totaal 10.459 11.316 11.490 Mannen 12.127 12.962 13.312 Vrouwen 8.027 8.885 8.815 Tabel 97: Gemiddeld inkomen zelfstandigen per geslacht en aard van bezigheid in Brussel - 2012/2014- Hoofdbezigheid Nevenbezigheid Actief na pensioen Totaal Bron: RSVZ 2012 2013 2014 Totaal 10.405 12.642 13.001 Mannen 11.924 14.124 14.702 Vrouwen 7.809 9.880 9.763 Totaal 1.303 3.340 3.092 Mannen 1.300 3.344 3.453 Vrouwen 1.311 3.332 2.393 Totaal 8.283 9.328 7.898 Mannen 8.802 9.841 8.361 Vrouwen 7.452 8.434 7.149 Totaal 9.416 11.568 11.662 Mannen 10.686 12.846 13.157 Vrouwen 7.226 9.195 8.846 2015 Guidea Arbeidsmarkt 93

Arbeidsduur op weekbasis (werknemers) België Tabel 98: Gewone gemiddelde werktijd bij horecawerknemers in uren in België (woonplaats) - 2009/2014-2009 2010 2011 2012 2013 2014 Voltijds 40 40 41 40 40 40 Deeltijds 19 19 19 19 20 19 Bron: Fod Economie, EAK, Nace 55/56 Tabel 99: Evolutie horecawerknemers per geslacht en effectieve gewone arbeidsduur op weekbasis in België -2009/2014-2009 2010 2011 2012 2013 2014 M V M V M V M V M V M V 1-20u 25% 37% 21% 44% 26% 41% 23% 43% 23% 42% 20% 39% 21-36u 13% 18% 15% 21% 13% 23% 16% 19% 18% 24% 14% 25% 37-40u 53% 40% 52% 32% 51% 32% 50% 34% 48% 32% 56% 31% >40u 8% 5% 12% 3% 10% 4% 10% 5% 11% 2% 10% 5% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: Fod Economie, EAK, Nace 55/56 Vlaanderen Tabel 100: Gewone gemiddelde werktijd bij horecawerknemers in uren in Vlaanderen (woonplaats) -2009/2014-2009 2010 2011 2012 2013 2014 Voltijds 40 40 41 40 40 40 Deeltijds 19 19 19 19 20 19 Bron: Fod Economie, EAK, Nace 55/56 Tabel 101: Evolutie horecawerknemers per geslacht en effectieve gewone arbeidsduur op weekbasis in Vlaanderen -2009/2014-2009 2010 2011 2012 2013 2014 M V M V M V M V M V M V 1-20u 28% 37% 22% 43% 24% 43% 21% 42% 24% 43% 17% 44% 21-36u 14% 20% 15% 23% 12% 24% 17% 20% 19% 23% 13% 25% 37-40u 52% 38% 52% 31% 51% 30% 51% 34% 49% 33% 57% 28% >40u 6% 5% 11% 2% 13% 2% 11% 4% 9% 2% 13% 3% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: Fod Economie, EAK, Nace 55/56 2015 Guidea Arbeidsmarkt 94

Wallonië Tabel 102: Gewone gemiddelde werktijd bij horecawerknemers in uren in Wallonië (woonplaats) -2009/2014-2009 2010 2011 2012 2013 2014 Voltijds 40 40 41 40 40 40 Deeltijds 19 19 19 19 20 19 Bron: Fod Economie, EAK, Nace 55/56 Brussel Tabel 103: Gewone gemiddelde werktijd bij horecawerknemers in uren in Brussel (woonplaats) - 2009/2014-2009 2010 2011 2012 2013 2014 Voltijds 40 40 41 40 40 40 Deeltijds 19 19 19 19 20 19 Bron: Fod Economie, EAK, Nace 55/56 2015 Guidea Arbeidsmarkt 95

Arbeidsduur op weekbasis (zelfstandigen) België Tabel 104: Gewone gemiddelde werktijd bij horecazelfstandigen in uren in België (woonplaats) - 2009/2014-2009 2010 2011 2012 2013 2014 Voltijds 64 65 64 65 64 61 Deeltijds n.b. n.b. n.b. n.b. n.b. 20 Bron: Fod Economie, EAK, Nace 55/56 Tabel 105: Evolutie horecazelfstandigen per geslacht en effectieve gewone arbeidsduur op weekbasis in Vlaanderen -2009/2014-2009 2010 2011 2012 2013 2014 M V M V M V M V M V M V 1-20u 2% 6% 4% 5% 5% 8% 3% 6% 3% 7% 4% 11% 21-36u 2% 10% 8% 9% 3% 6% 4% 6% 5% 9% 4% 8% 37-40u 10% 10% 4% 8% 11% 12% 9% 16% 9% 11% 7% 8% >40u 87% 74% 85% 77% 81% 74% 84% 72% 83% 73% 85% 72% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: Fod Economie, EAK, Nace 55/56 Vlaanderen Tabel 106: Gewone gemiddelde werktijd bij horecazelfstandigen in uren in Vlaanderen (woonplaats) -2009/2014-2009 2010 2011 2012 2013 2014 Voltijds 65 66 66 67 63 62 Deeltijds n.b. n.b. n.b. n.b. n.b. 20 Bron: Fod Economie, EAK, Nace 55/56 Tabel 107: Evolutie horecazelfstandigen per geslacht en effectieve gewone arbeidsduur op weekbasis in Vlaanderen -2009/2014-2009 2010 2011 2012 2013 2014 M V M V M V M V M V M V 1-20u 2% 5% 2% 5% 3% 8% 2% 6% 5% 5% 4% 10% 21-36u 1% 9% 10% 6% 3% 6% 4% 5% 5% 9% 3% 7% 37-40u 10% 4% 3% 4% 9% 9% 6% 14% 7% 10% 5% 7% >40u 88% 82% 85% 85% 85% 77% 88% 75% 83% 76% 88% 76% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: Fod Economie, EAK, Nace 55/56 2015 Guidea Arbeidsmarkt 96

Wallonië Tabel 108: Gewone gemiddelde werktijd bij horecazelfstandigen in uren in Wallonië (woonplaats) -2009/2014-2009 2010 2011 2012 2013 2014 Voltijds 63 64 65 63 66 63 Deeltijds n.b. n.b. n.b. n.b. n.b. 20 Bron: Fod Economie, EAK, Nace 55/56 Brussel Tabel 109: Gewone gemiddelde werktijd bij horecazelfstandigen in uren in Brussel (woonplaats) - 2009/2014-2009 2010 2011 2012 2013 2014 Voltijds 58 62 56 58 63 53 Deeltijds n.b. n.b. n.b. n.b. n.b. 20 Bron: Fod Economie, EAK, Nace 55/56 2015 Guidea Arbeidsmarkt 97

Werken op onregelmatige uren Tabel 110: Werken op onregelmatige uren in Vlaanderen (horecawerknemers mannen) - 2010/2014-2010 2011 2012 2013 2014 Avondwerk 77% 76% 75% 75% 77% Nachtwerk 34% 34% 29% 33% 32% Zaterdagwerk 82% 83% 81% 84% 82% Zondagwerk 76% 67% 65% 68% 72% Bron: Fod Economie, EAK, Nace 55/56 Tabel 111: Werken op onregelmatige uren in Vlaanderen (horecawerknemers vrouwen) - 2010/2014-2010 2011 2012 2013 2014 Avondwerk 55% 61% 58% 50% 53% Nachtwerk 16% 19% 24% 14% 12% Zaterdagwerk 69% 72% 69% 68% 71% Zondagwerk 62% 55% 55% 54% 56% Bron: Fod Economie, EAK, Nace 55/56 Tabel 112: Werken op onregelmatige uren in Vlaanderen (horecazelfstandigen mannen) - 2010/2014-2010 2011 2012 2013 2014 Avondwerk 89% 95% 96% 85% 93% Nachtwerk 54% 66% 65% 49% 56% Zaterdagwerk 88% 97% 98% 94% 98% Zondagwerk 83% 88% 91% 85% 86% Bron: Fod Economie, EAK, Nace 55/56 Tabel 113: Werken op onregelmatige uren in Vlaanderen (horecazelfstandigen vrouwen) - 2010/2014-2010 2011 2012 2013 2014 Avondwerk 85% 88% 85% 80% 81% Nachtwerk 51% 49% 42% 42% 47% Zaterdagwerk 89% 96% 93% 92% 93% Zondagwerk 81% 84% 80% 83% 81% Bron: Fod Economie, EAK, Nace 55/56 2015 Guidea Arbeidsmarkt 98

Tijdelijke arbeid Tabel 114: Tijdelijke arbeid versus vast werk op basis van de voornaamste activiteit bij horecawerknemers in Vlaanderen en België (%) -2014- Vlaanderen België Mannen Vrouwen totaal Mannen Vrouwen totaal Vast 84% 81% 82% 85% 82% 84% Tijdelijk 16% 19% 18% 15% 18% 16% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% 100% Bron: Fod Economie, EAK, Nace 55/56 Tabel 115: Evolutie tijdelijke arbeid versus vast werk op basis van voornaamste activiteit bij horecawerknemers in Vlaanderen (%) -2010/2014-2010 2011 2012 2013 2014 Vast 89% 83% 86% 83% 82% Tijdelijk 11% 17% 14% 17% 18% Bron: Fod Economie, EAK, Nace 55/56 Tabel 116: Tijdelijke arbeid per type bij horecawerknemers in België (%) -2010/2014-2010 2011 2012 2013 2014 Uitzendkracht 14% 11% 15% 16% 13% Dienstencheque / PWA 2% 1% 1% 0% 0% Opleiding, stage, leercontract 8% 6% 6% 6% 6% Studentenarbeid (met studentencontract) 20% 24% 25% 28% 21% Arbeidsovereenkomst van bepaalde duur of voor een bepaald werk 44% 39% 35% 32% 47% Andere arbeidsovereenkomst van bepaalde duur 5 4% 5% 5% 7% Gelegenheidswerk zonder formele arbeidsovereenkomst 7% 14% 14% 9% 7% Arbeider als PWA werknemer 0% 0% 0% 3% 0% Totaal 100% 100% 100% 100% 100% Bron: Fod Economie, EAK, Nace 55/56 Tabel 117: Tijdelijke arbeid per duur van contract in België Duur contract 2012 2013 2014 Minder dan 3 maanden 50% 45% 61% 3 maanden of meer 50% 55% 39% Bron: Fod Economie, EAK, Nace 55/56 2015 Guidea Arbeidsmarkt 99

Werkzoekenden Niet-Werkende werkzoekenden Tabel 118: Niet-werkende werkzoekenden horecapersoneel per geslacht in Vlaanderen -2014-2014 Mannen Vrouwen Totaal Mannen Vrouwen maand n n n % % januari 11.316 12.222 23.538 48,1% 51,9% februari 11.242 12.197 23.439 48,0% 52,0% maart 10.723 11.935 22.658 47,3% 52,7% april 10.408 11.634 22.042 47,2% 52,8% mei 10.095 11.450 21.545 46,9% 53,1% juni 9.931 11.445 21.376 46,5% 53,5% juli 10.512 12.260 22.772 46,2% 53,8% augustus 10.636 12.284 22.920 46,4% 53,6% september 10.767 12.162 22.929 47,0% 53,0% oktober 10.800 12.083 22.883 47,2% 52,8% november 10.852 12.133 22.985 47,2% 52,8% december 10.745 12.017 22.762 47,2% 52,8% jaargemiddelde 10.669 11.985 22.654 47,1% 52,9% Bron: VDAB Tabel 119: Niet-werkende werkzoekenden horecapersoneel per geslacht in Vlaanderen dec 2014- Horecapersoneel Bron: VDAB Mannen Vrouwen Totaal Manager hotel restaurant 92 35 127 Verantwoordelijke hotel restaurant 65 36 101 Verantwoordelijke kamerpersoneel 18 44 62 Hotelconciërge 71 15 86 Hotelreceptionist 458 717 1.175 Onthaalmedewerker hotel 221 247 468 Polyvalent hotelmedewerker 85 104 189 Kamerjongen Kamermeisje 85 1.408 1.493 Verantwoordelijke grootkeuken 26 11 37 Chef-kok 489 98 587 Chef-kok grootkeuken 200 52 252 Hulpkok 1.334 536 1.870 Hulpkok grootkeuken 613 958 1.571 Pizzabakker 72 3 75 Wafel- en pannenkoekenbakker 1 7 8 Keukenmedewerker 3.767 5.380 9.147 Afwasser 2.749 2.122 4.871 Maître d'hôtel 98 22 120 Uitbater café/brasserie 60 51 111 Wijnkelner 27 4 31 Barman 1.477 688 2.165 Kelner restaurant 991 740 1.731 Kelner brasserie 1.381 1.316 2.697 Polyvalent medewerker restaurant 497 870 1.367 Hulpkelner 940 1.055 1.995 2015 Guidea Arbeidsmarkt 100

In- en uitstroom van werkzoekenden Tabel 120: Instroom naar werk in de horeca vanuit werkloosheid en uitstroom uit werk in de horeca naar werkloosheid in Vlaanderen (op kwartaalbasis) Q1 2007/Q4 2014 Gemiddeld aantal per kwartaal Instroom naar horeca vanuit werkloosheid Uitstroom uit horeca naar werkloosheid 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 Bron: WSE Q1 2.670 2.196 Q2 2.697 1.896 Q3 2.511 2.553 Q4 2.154 2.592 Q1 2.532 2.163 Q2 2.412 1.971 Q3 2.250 2.604 Q4 2.271 2.814 Q1 2.265 2.700 Q2 2.484 1.959 Q3 2.454 2.742 Q4 2.106 2.766 Q1 2.565 2.478 Q2 2.760 1.962 Q3 2.487 2.748 Q4 2.358 2.601 Q1 2.556 2.556 Q2 2.742 1.935 Q3 2.388 2.675 Q4 2.408 2.683 Q1 2.396 2.625 Q2 2.547 2.100 Q3 2.346 3.072 Q4 2.322 3.015 Q1 2.491 2.961 Q2 2.624 2.330 Q3 2.600 3.526 Q4 2.666 3.276 Q1 2.823 2.954 Q2 2.981 2.347 Q3 2.547 3.135 Q4 2.706 2.982 2015 Guidea Arbeidsmarkt 101

Vacatures, horecaopleidingen en leren & Werken Vacatures VDAB Tabel 121: Kenmerken van de ontvangen vacatures in de horecasector en alle sectoren in Vlaanderen -2011/2014- Horeca 2011 Horeca 2012 Horeca 2013 Horeca 2014 n n n n n Alle sectoren 2014 Totaal aantal vacatures 11.502 10.348 9.878 8.781 246.134 Vestigingsplaats bedrijf West-Vlaanderen 38,8% 32,7% 32,6% 30,1% 17,7% Oost-Vlaanderen 15,2% 19,2% 16,5% 17,2% 19,7% Antwerpen 20,3% 20,9% 21,8% 21,3% 26,0% Vlaams-Brabant 10,2% 10,5% 12,5% 11,9% 13,6% Limburg 7,8% 8,1% 9,5% 11,0% 9,4% Buiten Vlaanderen 7,6% 8,6% 7,2% 8,5% 13,7% Studieniveau Laag 79,8% 82,3% 81,2% 73,3% 39,1% Midden 15,3% 13,8% 15,0% 22,7% 24,8% Hoog 4,8% 3,9% 3,8% 4,0% 36,1% Gevraagde ervaring <6 maanden 39,6% 38,6% 37,0% 33,5% 43,5% 6 maanden - 2 jaar 36,3% 38,2% 35,8% 33,4% 24,9% +2 jaar 24,1% 23,2% 27,2% 33,2% 31,6% Bron: VDAB Tabel 122: Aantal en aandeel vacatures in de horecasector per subsector -2011/2014- Horeca 2011 Horeca 2012 Horeca 2013 Horeca 2014 n % n % n % n % Hotels 2.338 20,3% 1.941 18,8% 1.659 16,8% 1.567 17,8% Kampeerterreinen 775 6,7% 678 6,6% 496 5,0% 372 4,2% Restaurants 6.104 53,1% 5.484 53,0% 5.531 56,0% 5.046 57,5% Drankgelegenheden 895 7,8% 756 7,3% 839 8,5% 812 9,2% Kantines en catering 1.390 12,1% 1.489 14,4% 1.353 13,7% 984 11,2% Totaal 11.502 100% 10.348 100% 9.878 100% 8.781 100% Bron: VDAB 2015 Guidea Arbeidsmarkt 102

Tabel 123: Overzicht van de belangrijkste beroepen waarvoor vacatures ontvangen werden in de horecasector (Vlaams Gewest) -2014- Beroep Knelpunt in 2014 Alle sectoren Horecasector Aandeel Kelner restaurant (m/v) ja 1.208 1.029 85,2% Keukenmedewerker (m/v) ja 1.648 1.008 61,2% Hulpkok (m/v) ja 1.122 839 74,8% Kelner brasserie (m/v) ja 871 659 75,7% Polyvalent medewerker restaurant (m/v) 998 643 64,4% Chef kok (m/v) ja 827 586 70,9% Hulpkelner (m/v) 654 505 77,2% Barman (m/v) 713 398 55,8% Afwasser (m/v) 538 397 73,8% Hotelreceptionist (m/v) ja 630 384 61,0% Schoonmaker van ruimten en lokalen (m/v) ja 4.512 298 6,6% Kamerjongen Kamermeisje (m/v) ja 363 263 72,5% Verkoper van voedingsmiddelen detailhandel (m/v) 1.616 153 9,5% Winkelmedewerker (m/v) 6.278 120 1,9% Begeleider culturele en recreatieve activiteiten (m/v) 347 98 28,2% Maitre d'hotel (m/v) ja 144 83 57,6% Hulpkok grootkeuken (m/v) ja 222 79 35,6% Receptionist (m/v) 1.357 70 5,2% Koerier besteller (m/v) 629 69 11,0% Manager hotel restaurant (m/v) 100 65 65,0% Onderhoudsmedewerker gebouwen (m/v) 789 61 7,7% Kassier (m/v) 771 43 5,6% Administratief medewerker (m/v) 3.595 40 1,1% Chef kok grootkeuken (m/v) ja 182 36 19,8% Uitbater cafe/brasserie (m/v) 78 32 41,0% Winkelmanager kleinhandel (m/v) ja 2.979 31 1,0% Pizzabakker (m/v) 29 29 100,0% Eventmanager (m/v) 183 24 13,1% Verantwoordelijke kamerpersoneel (m/v) 57 24 42,1% Medewerker gokspelen (m/v) 41 21 51,2% Polyvalent hotelmedewerker (m/v) 53 20 37,7% Management assistent (m/v) ja 1.858 20 1,1% Magazijnmedewerker (m/v) 2.983 18 0,6% Patissier chocoladewerker ijsbereider (m/v) 117 17 14,5% Begeleider sportactiviteiten (m/v) 498 17 3,4% Schoonheidsadviseur (m/v) 323 16 5,0% 2015 Guidea Arbeidsmarkt 103

Commercieel medewerker (m/v) ja 7.796 16 0,2% Medewerker personeel (m/v) 1.506 16 1,1% Begeleider recreatieve activiteiten voor kinderen en jongeren (m/v) 237 15 6,3% Vertegenwoordiger (m/v) ja 8.087 14 0,2% Departementsverantwoordelijke winkel (m/v) ja 1.770 14 0,8% Onthaalmedewerker hotel (m/v) 70 14 20,0% Algemeen bediende (m/v) 3.828 14 0,4% Medewerker boekhouding (m/v) 1.903 14 0,7% Commercieel verantwoordelijke (m/v) 1.563 14 0,9% Medewerker groene ruimtes (m/v) ja 680 13 1,9% Begeleider kinderopvang (m/v) ja 1.229 12 1,0% Leidinggevende schoonmaak (m/v) 73 12 16,4% Traiteur charcutier (m/v) 69 11 15,9% Productiemanager (m/v) ja 1.244 11 0,9% Verantwoordelijke verkoop (m/v) 1.417 9 0,6% Verantwoordelijke hotel restaurant (m/v) 12 9 75,0% Bewakingsagent (m/v) ja 2.341 9 0,4% Slager (m/v) ja 929 8 0,9% Bakker (m/v) ja 248 8 3,2% Wijnkelner (m/v) 12 8 66,7% Productieoperator voeding (m/v) ja 613 7 1,1% Verantwoordelijke onderhoud van gebouwen en infrastructuur (m/v) 229 7 3,1% Boekhouder (m/v) 2.253 7 0,3% Directeur van een kleine of middelgrote organisatie (m/v) 367 7 1,9% Human resources manager (m/v) 514 7 1,4% Medewerker callcenter (m/v) ja 4.229 6 0,1% Schilder - decorateur (m/v) 455 6 1,3% Werkplaatsschrijnwerker (m/v) ja 263 6 2,3% Chauffeur particulier personenvervoer (m/v) 413 6 1,5% Bakkershulp (m/v) 152 5 3,3% Verantwoordelijke sport-, recreatieve of toeristische accommodatie (m/v) 29 5 17,2% Hotelconcierge (m/v) 21 5 23,8% Huisbediende (m/v) 713 5 0,7% Bron: VDAB 2015 Guidea Arbeidsmarkt 104

Opleidingen Horecaopleidingen VDAB Tabel 124: Aantal beëindigde (horeca)opleidingen bij de VDAB -2010/2014- Aantal beëindigde opleidingen Horeca 2010 Horeca 2011 Horeca 2012 Horeca 2013 Horeca 2014 n % n % n % n % n % 1.589 100% 1.592 100% 1.374 100% 1.374 100% 1.280 100% Keukenpersoneel 1.147 72,2% 1.163 73,1% 958 69,7% 1.173 85,4% 1.120 87,5% Zaalpersoneel 296 18,6% 179 11,2% 173 12,6% 146 10,6% 120 9,4% Ander horecapersoneel Alle secties Vlaanderen 146 9,2% 250 15,7% 243 17,7% 55 4,0% 40 3,1% 88.322 85.335 89.032 67.753 57.870 Aandeel horeca 1,80% 1,87% 1,54% 2,03% 2,21% Bron: VDAB Tabel 125: Aantal beëindigde horecaopleidingen bij de VDAB per provincie -2010/2014- Horeca 2010 Horeca 2011 Horeca 2012 Horeca 2013 Horeca 2014 Aantal beëindigde opleidingen 1.589 1.592 1.374 1.374 1.280 Antwerpen 16,4% 15,1% 15,6% 15,0% 13,8% Vlaams-Brabant 3,0% 5,2% 5,5% 5,2% 8,0% Oost-Vlaanderen 4,7% 12,3% 8,4% 7,6% 6,6% Limburg 11,0% 5,4% 9,1% 9,3% 13,3% West-Vlaanderen 53,2% 46,5% 43,7% 46,5% 44,1% Regionale dienst Brussel 11,6% 15,5% 17,8% 16,4% 14,3% Bron: VDAB Tabel 126: Aantal beëindigde horecaopleidingen bij de VDAB per provincie -2010/2014 Horeca 2010 Horeca 2011 Horeca 2012 Horeca 2013 Horeca 2014 Aantal beëindigde opleidingen 1.589 1.592 1.374 1.374 1.280 Werkzoekenden 97,2% 95,2% 91,7% 86,0% 87,8% Leerlingen 1,6% 2,2% 4,1% 7,1% 8,8% Werknemers 1,1% 2,6% 4,2% 6,9% 3,4% Bron: VDAB Tabel 127: Aantal beëindigde horecaopleidingen bij de VDAB per financieringsvorm -2012/2014- Horeca 2012 Horeca 2013 Horeca 2014 Aantal beëindigde opleidingen 1.589 1.592 1.374 100% financiering VDAB 59,8% 60,8% 59,8% Gemengde financiering 30,0% 25,6% 13,2% Erkenning opleidingsaanbod bij andere actoren 10,3% 13,6% 27,0% Bron: VDAB 2015 Guidea Arbeidsmarkt 105

Horeca-webopleidingen Tabel 128: Aantal beëindigde horeca-webopleidingen bij de VDAB -2010/2014- Horeca 2010 Horeca 2011 Horeca 2012 Horeca 2013 Aantal beëindigde webopleidingen 590 539 413 369 Keukenpersoneel 1,4% 2,2% 0,2% 53,4% Zaalpersoneel 39,7% 32,7% 27,8% 23,0% Ander horecapersoneel 59,0% 65,1% 71,9% 23,6% Aantal beëindigde webopleidingen Horeca 2014 Keukentechnieken 87,5% Zaaltechnieken 9,4% Hoteltechnieken 3,1% Bron: VDAB Tabel 129: Aantal beëindigde horeca-webopleidingen bij de VDAB -2010/2014- Horeca 2010 Horeca 2011 Horeca 2012 Horeca 2013 Horeca 2014 Aantal beëindigde opleidingen 590 539 413 369 648 Werkzoekenden 53,9% 64,4% 60,3% 73,7% 75,5% Leerlingen 0,7% 0,4% 1,5% 0,8% 2,0% Werknemers 45,4% 35,3% 38,3% 25,5% 22,5% Bron: VDAB 2015 Guidea Arbeidsmarkt 106

Individuele beroepsopleiding in de onderneming (IBO) Tabel 130: Aantal en aandeel IBO s per sector in Vlaanderen -2014- Bouw 3.070 19,9% Kleinhandel 2.202 14,3% Horeca 1.111 7,2% Groothandel en handelsbemiddeling 994 6,5% Informaticatechnologie 757 4,9% Consultancy en wetenschappelijke activiteit 736 4,8% Overige zakelijke dienstverlening 620 4,0% Overige diensten aan personen 589 3,8% Garagewezen 515 3,3% Vervaardiging van metaalproducten 414 2,7% Vervaardiging van dranken, voeding en tabak 369 2,4% Transport 366 2,4% Maatschappelijke dienstverlening 310 2,0% Primaire sector 287 1,9% Vervaardiging van (elektrische) apparaten e 273 1,8% Vervaardiging van transportmiddelen 254 1,6% Onderhoud van gebouwen, tuinen en landschap 243 1,6% Houtindustrie en vervaardiging van meubelen 226 1,5% Logistiek 223 1,4% Uitzendbureaus en arbeidsbemiddeling 196 1,3% Gezondheidszorg 177 1,1% Recreatie, cultuur en sport 153 1,0% Grafische nijverheid 142 0,9% Overige industrie 131 0,9% Financiële diensten 128 0,8% Textiel en kleding 123 0,8% Openbaar bestuur 118 0,8% Rubber- en kunststofnijverheid 84 0,5% Vervaardiging van bouwmaterialen 76 0,5% Onderwijs 73 0,5% Informatie en media 67 0,4% Telecommunicatie 67 0,4% Chemische industrie 45 0,3% Vervaardiging van informatica en elektronis 44 0,3% Afval en recyclage 43 0,3% Metallurgie 41 0,3% Verplichte sociale verzekering 39 0,3% Belangenvertegenwoordiging 36 0,2% Toerisme 31 0,2% Energie en water 24 0,2% Post 9 0,1% Totaal 15.406 100% Bron: VDAB n n 2015 Guidea Arbeidsmarkt 107

Tabel 131: Aantal en aandeel IBO-opleidingen in de horecasector t.o.v. het totaal aantal IBOopleidingen in Vlaanderen -2010/2014-2010 2011 2012 2013 2014 Jaargroei n n n n n Horecasector 737 839 868 895 1.111 +24% Totaal alle sectoren 11.801 12.251 11.979 12.723 15.406 +21% Horeca t.o.v. alle sectoren 6,2% 6,8% 7,2% 7,0% 7,2% Bron: VDAB Tabel 132: Kenmerken van de IBO s in de horecasector in Vlaanderen -2014- Horeca Alle sectoren n % n % Totaal aantal IBO's 1.111 100% 15.406 100% Geslacht Man 571 51,4% 10.433 67,7% Vrouw 540 48,6% 4.973 32,3% Studieniveau Laag 527 47,4% 4.972 32,3% Midden 495 44,6% 7.579 49,2% Hoog 89 8,0% 2.855 18,5% Leeftijd <25 jaar 664 59,8% 8.270 53,7% 25-49 jaar 411 37,0% 6.533 42,4% 50 jaar en meer 36 3,2% 603 3,9% Kansengroep Allochtonen 245 22,1% 1.973 12,8% Personen met een handicap 74 6,7% 1.155 7,5% Laaggeschoolden 527 47,4% 4.976 32,3% Ouderen 35 3,2% 595 3,9% Bron: VDAB 2015 Guidea Arbeidsmarkt 108

Stelsel van Leren en werken Tabel 133: Aantal leerovereenkomsten binnen Syntra leertijd per sector -2011/2014-2011 2012 2013 2014 n % n % n % n % Horecasector 335 9,5 322 9,7 285 9,5 246 8,7 Totaal alle sectoren 3.542 100 3.319 100 3.007 100 2.835 100 Bron: Syntra, bewerking door Departement WSE, afbakening o.b.v. paritair comité, meting op 01/02 Tabel 134: Aantal deeltijds lerenden met een werkervaringsplaats per sector - exclusief brugprojecten -2011/2014-2011 2012 2013 2014 n % n % n % n % Horecasector 247 10,3 340 13,5 367 14,3 353 13,4 Totaal alle sectoren 2.402 100 2.517 100 2.566 100 2.641 100 Bron: VDAB, DBO, bewerking door Departement WSE, afbakening o.b.v. paritair comité, meting op 01/02 Tabel 135: Aantal nieuwe ILW-contracten in de horecasector -2010/2014-2010 2011 2012 2013 2014 Nieuwe ILW-contracten 95 136 187 197 215 Bron: Interne gegevens 2015 Guidea Arbeidsmarkt 109

Werknemersstromen Werkgelegenheidsdynamiek Tabel 136: Jobcreatie- en jobdestructiegraad in de horecasector -2006/2014- Jobcreatie Jobdestructie Nettoevolutie totaal door groeiers door starters totaal door krimpers door stopzettingen 2006-2007 16,4% 10,4% 5,9% 15,9% 10,2% 5,7% +0,5% 2007-2008 16,8% 10,7% 6,1% 15,6% 9,9% 5,7% +1,2% 2008-2009 15,3% 9,4% 5,9% 16,0% 10,5% 5,5% -0,8% 2009-2010 16,6% 10,2% 6,4% 14,5% 9,2% 5,3% +2,0% 2010-2011 15,8% 9,9% 5,9% 14,9% 9,4% 5,5% +0,9% 2011-2012 13,8% 8,6% 5,2% 16,3% 10,6% 5,8% -2,5% 2012-2013 14,2% 8,6% 5,6% 15,7% 9,9% 5,9% -1,5% 2013-2014 15,9% 9,6% 6,3% 15,5% 9,6% 5,9% +0,4% Bron: DynaM (http://www.dynam-belgium.org) Tabel 137: Jobcreatie- en jobdestructiegraad in de subsector van accommodaties (Nace 55) - 2006/2014- Jobcreatie Jobdestructie Nettoevolutie totaal door groeiers door starters totaal door krimpers door stopzettingen 2006-2007 7,7% 6,3% 1,4% 7,5% 6,2% 1,4% +0,2% 2007-2008 7,8% 6,0% 1,8% 7,1% 5,4% 1,7% +0,6% 2008-2009 5,4% 3,9% 1,5% 9,7% 8,1% 1,6% -4,3% 2009-2010 7,7% 5,8% 1,9% 6,1% 4,9% 1,2% +1,6% 2010-2011 8,1% 6,3% 1,8% 6,5% 4,9% 1,5% +1,7% 2011-2012 6,5% 5,1% 1,4% 7,7% 5,6% 2,1% -1,2% 2012-2013 5,6% 4,1% 1,5% 8,0% 5,9% 2,0% -2,4% 2013-2014 6,3% 4,7% 1,7% 9,0% 7,1% 2,0% -2,7% Bron: DynaM (http://www.dynam-belgium.org) 2015 Guidea Arbeidsmarkt 110

Tabel 138: Jobcreatie- en jobdestructiegraad in de subsector van eet- en drinkgelegenheden (Nace 56) -2006/2014- Jobcreatie Jobdestructie Nettoevolutie totaal door groeiers door starters totaal door krimpers door stopzettingen 2006-2007 18,4% 11,4% 7,0% 17,9% 11,2% 6,7% +0,5% 2007-2008 18,9% 11,8% 7,1% 17,6% 10,9% 6,6% +1,3% 2008-2009 17,5% 10,6% 6,9% 17,5% 11,1% 6,3% +0,0% 2009-2010 18,5% 11,1% 7,4% 16,4% 10,2% 6,2% +2,1% 2010-2011 17,5% 10,7% 6,8% 16,7% 10,4% 6,3% +0,7% 2011-2012 15,4% 9,4% 6,0% 18,2% 11,6% 6,6% -2,8% 2012-2013 16,1% 9,5% 6,5% 17,4% 10,7% 6,7% -1,4% 2013-2014 18,0% 10,7% 7,3% 16,9% 10,1% 6,8% +1,1% Bron: DynaM (http://www.dynam-belgium.org) Tabel 139: Jobcreatie- en jobdestructiegraad in alle sectoren samen -2006/2014- Jobcreatie Jobdestructie Nettoevolutie totaal door groeiers door starters totaal door krimpers door stopzettingen 2006-2007 6,2% 5,0% 1,2% 4,7% 3,5% 1,2% +1,5% 2007-2008 6,6% 5,4% 1,2% 4,4% 3,2% 1,1% +2,2% 2008-2009 5,2% 4,2% 1,1% 5,8% 4,5% 1,3% -0,5% 2009-2010 5,7% 4,6% 1,1% 4,7% 3,5% 1,2% +1,0% 2010-2011 5,7% 4,6% 1,1% 4,3% 3,1% 1,2% +1,4% 2011-2012 4,9% 3,9% 1,0% 5,2% 4,0% 1,2% -0,4% 2012-2013 4,4% 3,5% 0,9% 5,1% 3,8% 1,3% -0,7% 2013-2014 5,4% 4,4% 1,0% 4,7% 3,4% 1,3% +0,7% Bron: DynaM (http://www.dynam-belgium.org) 2015 Guidea Arbeidsmarkt 111

Werknemersdynamiek Tabel 140: Aandeel blijvers en in- en uitstroom in de horecasector -2006/2014- Jaar Blijvers Instroom Uitstroom '06-'07 59,2% 41,0% 40,5% '07-'08 59,3% 41,3% 40,0% '08-'09 61,7% 37,9% 38,6% '09-'10 62,3% 38,8% 36,6% '10-'11 61,8% 38,7% 37,7% '11-'12 63,0% 35,8% 38,2% '12-'13 64,3% 34,9% 36,6% '13-'14 63,6% 36,5% 36,0% Bron: DynaM (http://www.dynam-belgium.org) Tabel 141: Aandeel blijvers en in- en uitstroom in alle sectoren samen -2006/2014- Jaar Blijvers Instroom Uitstroom '06-'07 81,3% 19,5% 17,9% '07-'08 80,9% 20,2% 17,9% '08-'09 82,5% 17,1% 17,9% '09-'10 83,4% 17,1% 16,1% '10-'11 82,3% 18,5% 16,9% '11-'12 82,5% 17,2% 17,8% '12-'13 83,7% 15,9% 16,6% '13-'14 83,7% 16,7% 15,9% Bron: DynaM (http://www.dynam-belgium.org) 2015 Guidea Arbeidsmarkt 112

Toelichting van de bronnen Deze publicatie geeft een beeld van de Vlaamse arbeidsmarkt. De cijfers die we hiervoor gebruiken zijn afkomstig van verschillende officiële instanties. Waar er cijfers specifiek voor de horecasector beschikbaar zijn, worden deze gegeven. We kijken zo veel mogelijk vanuit een Vlaams perspectief. Dit omwille van volgende redenen: Enkele bronnen zoals het Departement voor Werk en Sociale Economie en de VDAB beschikken enkel over cijfers voor Vlaanderen. Deze publicatie komt er op vraag van de Vlaamse sociale partners. 1 Nace-bel code Guidea maakt zo veel mogelijk gebruik van de nace-bel nomenclatuur om de horecasector af te bakenen. Volgens de nace-bel indeling van 2003 omvat de sector de volgende activiteiten (die vallen onder sectie H: Hotels en Restaurants ). 55 Hotels en restaurants 55.1 Hotels 55.2 Overige accommodaties voor kortstondig verblijf 55.3 Restaurants 55.9 Drankgelegenheden 56.1 Kantines en catering In 2008 werd een nieuwe nace-bel indeling in gebruik genomen die beter aansluit bij de huidige economische realiteit. De verschillende horeca-activiteiten vallen in de nieuwe indeling onder de sectie I: verschaffen van accommodatie en maaltijden. Deze bevat de opsplitsing in codes 55 (accommodaties) en 56 (eet-en drinkgelegenheden). I Verschaffen van accommodatie en maaltijden (horecasector) 55 Verschaffen van accommodatie 55.1 Hotels en dergelijke accommodatie 55.2 Vakantieverblijven en andere accommodatie voor kort verblijf 55.3 Kampeerterreinen en kampeerauto- en caravanterreinen 55.9 Overige accommodatie 56 Eet- en drinkgelegenheden 56.1 Restaurants en mobiele eetgelegenheden 56.2 Catering en overige eetgelegenheden 56.3 Drinkgelegenheden Bij de evolutiereeksen kan er omwille van het gebruik van beide nace-bel indelingen een trendbreuk ontstaan. 2015 Guidea Arbeidsmarkt 113

2 Loontrekkende werknemers Voor de cijfers over de loontrekkende werkgelegenheid in de horecasector doen we een beroep op de cijfers van de Rijksdienst voor Sociale Zekerheid (RSZ). We verkiezen de gecentraliseerde statistieken: het bedrijf - en dus ook zijn werknemers - wordt ingedeeld volgens de sector van zijn hoofdactiviteit. Bovendien zijn de gecentraliseerde cijfers iets sneller beschikbaar. De cijfers in dit rapport geven de toestand van het tweede kwartaal (30 juni) weer. De telling is een momentopname. De RSZ bepaalt het aantal arbeidsplaatsen door per werkgever een telling te maken van het aantal werknemers in dienst. Personen met meerdere jobs bij verschillende werkgevers worden dus meermaals geteld. Hoewel de cijfers het aantal arbeidsplaatsen weergeven, gebruiken we om praktische redenen de term aantal werknemers in dit rapport. Uitzondering is het aantal werknemers uitgedrukt in voltijdsequivalenten. Het aantal voltijdsequivalenten wordt gemeten over een gans kwartaal (kwartaal 2). 3 Zelfstandigen Voor de gegevens over de zelfstandigen in de horecasector doen we een beroep op de gegevens van het Rijksinstituut voor de Sociale Verzekeringen der Zelfstandigen (RSVZ). Deze instantie gebruikt een andere activiteitenindeling, los van de nace-bel codes. De horecasector valt hier onder de subbedrijfstak 407. De regionale indeling gebeurt bij de RSVZ op basis van de woonplaats van de zelfstandige. Dit stemt niet noodzakelijk overeen met de plaats waar de beroepsactiviteit wordt uitgeoefend, maar dit laatste gegeven is door de RSVZ niet gekend. De statistieken geven het aantal verzekeringsplichtigen. Dit is de som van het aantal zelfstandigen en helpers. Een zelfstandige is een persoon die in België een beroepsbezigheid uitoefent zonder hiervoor door een arbeidsovereenkomst of statuut met een werkgever verbonden te zijn. Een helper is een persoon die in België een zelfstandige bijstaat of vervangt in de uitoefening van zijn beroep en dit zonder dat hij door een arbeidsovereenkomst met de zelfstandige verbonden is. Zowel de zelfstandige als de helper zijn verplicht een verzekering te nemen en bijdragen te betalen. In het rapport vind je cijfers terug over de aard van de bezigheid. De RSVZ onderscheidt drie categorieën: Zelfstandige in hoofdberoep Zelfstandige in bijberoep: dit is het geval als men samen met de zelfstandige activiteit nog een andere beroepsbezigheid uitoefent voor een werkgever. Of, als men als zelfstandige ook een loonvervangend inkomen krijgt uit een andere, weggevallen beroepsactiviteit als werknemer of ambtenaar. Zelfstandige actief na pensioen(leeftijd): hier moet de zelfstandige rekening houden met een aantal voorwaarden. Zo zijn de inkomsten uit de beroepsbezigheid begrensd. 2015 Guidea Arbeidsmarkt 114

Starters zijn personen van wie verondersteld wordt dat ze in het lopende jaar begonnen zijn, na een periode van niet-aansluiting. Stoppers zijn personen van wie verondersteld wordt dat ze in het lopende jaar gestopt zijn, na een periode van aansluiting. De cijfers in dit rapport geven de toestand op 31 december van het betreffende jaar weer. 4 Enquête naar arbeidskrachten (EAK) Het Bureau voor de Statistiek van de Europese Gemeenschappen (Eurostat) voert in samenwerking met de nationale instituten voor de statistiek de Belgische Enquête naar de arbeidskrachten bij huishoudens uit. In deze enquête komen de omvang, de structuur en de evolutie van de werkgelegenheid en de werkloosheid aan bod. De EAK levert ook een aantal cijfers over de werksituatie van werknemers die je bij andere instanties niet vindt. Voorbeelden zijn gegevens over het opleidingsniveau van werknemers, soorten tijdelijke arbeid of arbeidsduur. Bij de cijfers van de EAK wordt een opsplitsing gemaakt naar de niet-loontrekkenden (zelfstandigen) en de loontrekkenden. Nog enkele bemerkingen: Het gaat hier om een enquête dus zijn enkel de verhoudingen van belang en niet de absolute waarden. De resultaten geven een totaalbeeld van de horecasector (geen opsplitsing per subsector) in België en Vlaanderen. Sommige resultaten moeten voorzichtig geïnterpreteerd worden. 5 Werkzoekenden De Vlaamse werkloosheid wordt geoperationaliseerd aan de hand van de inschrijving als nietwerkende werkzoekende (nwwz) bij de VDAB. De groep van nwwz bestaat uit de uitkeringsgerechtigde volledig werklozen (uvw s), de schoolverlaters in wachttijd, de vrij ingeschreven nietwerkende werkzoekenden en andere verplicht ingeschreven niet-werkende werkzoekenden (onder andere OCMW). De meting van de nwwz vindt plaats op het einde van elke maand (bron: departement WSE). De VDAB geeft het aantal nwwz naar aspiraties per beroepsgroep (horeca) en beroep (horecaberoepen). Tot slot geven we in dit hoofdstuk ook nog de werkzoekendenstromen. Voor deze cijfers kunnen we terecht bij het Departement WSE. Het gaat hier om de instroom naar de horeca vanuit de werkloosheid en de uitstroom uit de horeca naar de werkloosheid. 6 Vacatures, horecaopleidingen en Leren & Werken Voor de vacatures kijken we naar de ontvangen VDAB-vacatures. De voornaamste beperking bij het VDAB-bestand is dat deze slechts een deel van de totale vacaturemarkt omvat. Werkgevers 2015 Guidea Arbeidsmarkt 115

kunnen vacatures ook verspreiden via andere kanalen zoals jobsites, uitzendkantoren of mondaan-mond-reclame. De vacaturemarkt wordt in dit hoofdstuk beschreven aan de hand van het totaal aantal ontvangen vacatures uit het Normaal Economisch Circuit (NEC) zonder interimopdrachten. Het omvat de vacatures uit het AMI-systeem 12 en Jobmanager 13 uit de vaste en tijdelijke circuits (uitgezonderd interim). In de vaste circuits gaat het om jobs met een contract voor onbepaalde of lange duur, jobs die werken en leren combineren en jobs ter vervanging van het brugpensioen. De tijdelijke circuits omvatten arbeidsovereenkomsten voor korte duur, studentenjobs en tijdelijke jobs in de horeca. Vervolgens bekijken we ook welke opleidingen de VDAB aanbiedt, alsook de individuele beroepsopleiding in de onderneming (IBO). Voor de cijfers baseren we ons op cijfermateriaal van de VDAB. De individuele beroepsopleiding in de onderneming (IBO) is een opleiding van een werkzoekende op de werkvloer door een werkgever uit de private of openbare sector. Na deze opleiding van 1 tot 6 maanden is het bedrijf verplicht de werkzoekende een contract te geven van bepaalde of onbepaalde duur. De werkgever betaalt tijdens de opleidingsperiode geen loon of RSZ, enkel een productiviteitsvergoeding, verplaatsingskosten en een verzekering tegen arbeidsongevallen. De werkzoekende krijgt een premie bovenop zijn uitkering, waardoor het inkomen vergelijkbaar is met een nettoloon. Ten slotte bekijken we het stelsel van Leren en werken. Binnen dit stelsel van deeltijds onderwijs onderscheiden we een aantal opleidingsvormen zoals eveneens de individuele beroepsopleiding in de onderneming en het industrieel leerlingwezen. Cijfers met betrekking tot Syntra leertijd worden verkregen van Syntra via het WSE. Cijfers voor IBO s en ILW s binnen het deeltijds onderwijs verkrijgen we via de VDAB. 7 Arbeidsdynamiek (http://www.dynam-belgium.org) DynaM is een wetenschappelijk project dat de bewegingen op de arbeidsmarkt in kaart brengt die verborgen blijven achter netto-statistieken. Drie thema s staan centraal: de start en stopzetting van ondernemingen als werkgever de creatie en vernietiging van banen de in- en uitstroom van werknemers DynaM stelt cijfers en indicatoren ter beschikking aan het publiek. Deze zijn opgesteld volgens internationaal geldende definities, zoals die van OECD en Eurostat. De methodologie volgt inzichten uit recent wetenschappelijk onderzoek. Het gaat om de publicatie van basisindicatoren over 12 AMI-systeem is een arbeidsmarktinformatiesysteem dat door VDAB-consulenten wordt gebruikt om vacatures te beheren en op te volgen. Werkzoekenden met een geschikt profiel worden doorverwezen naar de vacatures en de invulling van de vacatures wordt opgevolgd. 13 Jobmanager is een computersysteem waarmee werkgevers op zelfstandige basis online vacatures kunnen plaatsen en beheren. De werkzoekenden kunnen autonoom de vacatures raadplegen op de VDAB-website. 2015 Guidea Arbeidsmarkt 116

de dynamiek op de arbeidsmarkt zoals starters- en stopzettingsratio s, jobcreatie- en jobdestructiegraden en vanaf 2012 ook verlooppercentages van personeel. DynaM is gebaseerd op door de RSZ en RSZPPO ingezamelde gegevens (DmfA - Multifunctionele aangifte). Deze gegevensbron bevat informatie op individueel niveau over zowel werkgevers als werknemers en heeft een zeer ruime dekkingsgraad (ca. 99% van de Belgische werkgevers en werknemers). HIVA-KU Leuven en RSZ ontwikkelden een wetenschappelijk gevalideerde methodologie om deze administratieve gegevens en vooral de unieke koppeling tussen werkgever en werknemer te vertalen naar statistisch bruikbare data. 8 Trends (gebruikte bronnen) Federale Overheidsdienst Economie, K.M.O., Middenstand en Energie (2012). Internationale immigraties van vreemdelingen. Geraadpleegd via http://economie.fgov.be/nl/modules/publications/statistiques/bevolking/downloads/bevolking_- _internationale_migratie.jsp Federaal Planbureau en Algemene Directie Statistiek. (2014). Demografische vooruitzichten 2013-2060. Geraadpleegd op 12 juni 2014 via http://www.plan.be/admin/uploaded/201404150736290.forpop1360_10697_n.pdf Federaal Planbureau en Algemene Directie Statistiek. (2016). Demografische vooruitzichten 2015-2060. Geraadpleegd op 1 april 2016 via http://www.plan.be/admin/uploaded/201603111541350.for_pop1560_11178_n.pdf Federale Overheidsdienst Economie. (2015). Bevolking naar woonplaats, nationaliteit, burgerlijke staat, leeftijd en geslacht [Dataset]. Geraadpleegd op 4 november 2015 via http://www.ibz.rrn.fgov.be/nl/bevolking/statistieken-van-bevolking/ Federale Overheidsdienst Financiën. (2015). GKS Arrest Raad van State van 14/10/2015. Geraadpleegd op 18 november 2015 via http://www.geregistreerdkassasysteem.be/nieuws/gksarrest-raad-van-state-van-14102015 Van Ulden, A. (2014, juli). De Millenials - wie zijn t? Food Inspiration Magazine. Geraadpleegd op 16 augustus 2014 via http://magazine.foodinspiration.com/be/magazine/7903/757693/the_millennials.html Linder, F. (2014, juli). Van bezit naar gebruik. Food Inspiration Magazine. Geraadpleegd op 16 augustus 2014 via http://magazine.foodinspiration.com/be/magazine/7903/757692/usership.html Gillabel, Janssens, Meuleman, Matthijs, Deberdt, Heller, & Delbecque (2014). Deel de toekomst. 65 maatregelen voor de deel-economie in een veerkrachtig Vlaanderen. Geraadpleegd op 15 augustus 2014 via http://www.bondbeterleefmilieu.be/page.php/26/418 Google. (2014). The 2014 travelers road to decision. Geraadpleegd op 9 september 2015 via https://think.storage.googleapis.com/docs/2014-travelers-road-to-decision_research_studies.pdf 2015 Guidea Arbeidsmarkt 117

Guidea (2012a). Seniorvriendelijkheid in de horeca. Geraadpleegd op 7 augustus 2014 via http://www.guidea.be/cijfers-en-publicaties/studies/seniorvriendelijkheid-2012 Guidea (2012b). De horecasector als werkgever 2012. Geraadpleegd op 8 augustus 2014 via http://www.guidea.be/cijfersen-publicaties/publicaties-horeca Guidea (2013). Arbeidssituatie, arbeidskwaliteit en loyaliteit 2012. Geraadpleegd op 29 oktober 2014 via http://www.guidea.be/cijfers-en-publicaties/publicaties-horeca Guidea (2014a). Diversiteitsrapport horecasector. Vlaanderen 2014. Geraadpleegd op 4 november 2015 via http://www.guidea.be/cijfers-en-publicaties/studies/diversiteitsrapport-horeca-sectorvlaanderen-2014 Guidea (2014b). Oudere werknemers in de horeca. Geraadpleegd op 30 oktober 2014 via http://www.guidea.be/cijfers-en-publicaties/studies/oudere-werknemers-de-horeca-2014 Guidea (2014c). Sectoranalyse Horeca 2014 Arbeidsmarkt en tewerkstelling. Geraadpleegd op 4 november 2015 via http://www.guidea.be/sites/default/files/2014_rapport_arbeidsmarkt.pdf Guidea. (2014d). De horecasector op weg naar 2020. Geraadpleegd op 3 november 2014 via http://www.guidea.be/cijfers-en-publicaties/studies/de-horecasector-op-weg-naar-2020 Guidea. (2015a). Horecagerelateerd onderwijs. Cijfers schooljaar 2013-2014. Geraadpleegd op 4 november 2015 via http://www.guidea.be/sites/default/files/desk_onderwijs_schooljaar_2013_2014.pdf Guidea. (2015b). Trendrapport 2015 voor de horecasector. Geraadpleegd op 4 november 2015 via http://www.guidea.be/sites/default/files/trends%202015%20voor%20de%20horecasector.pdf Holthof, C. & Van Tilburg, S. (2014). Hotelrapport 2014. Geraadpleegd op 31 juli 2015 via http://www.toerismevlaanderen.be/sites/toerismevlaanderen.be/files/assets/documents_kennis/o nderzoeken/hotelrapport_2014_samenvatting.pdf Phocuswright Inc. (2014). The Yearbook 2014. The year ahead in digital travel. Pine, J. (2015, oktober). Keynote speaker Eurochrie. Hospitality and tourism in today s experience economy. Rijkhoff, B. & Rustenburg, S. (2014, april). Guests journey. Het creëren can wow momenten. Food Inspiration Magazine. Geraadpleegd op 4 november 2015 via http://magazine.foodinspiration.com/be/magazine/7290/750565/touchpoints.html Trends in de hotellerie: I (2015, oktober). Trendement [app]. Wijs. (2014). Trendrapport 2014. Geraadpleegd op 8 augustus 2014 via http://wijs.be/nl/trendsinzichten/blog/detail/online-trendrapport-2014 Wijs. (2015). Trendrapport 2015. Geraadpleegd op 4 november 2015 via https://wijs.be/nl/trendsinzichten/blog/detail/online-trendrapport-2015 2015 Guidea Arbeidsmarkt 118

Ygenwijs (2014). Een wereld waarin iedereen werkt vanuit talent en passie. Geraadpleegd op 2 november 2014 via http://www.ygenwijs.nl/ygenwijs-3/ 2015 Guidea Arbeidsmarkt 119

Lijst tabellen Tabel 1: Evolutie aantal en aandeel horecawerknemers in Vlaanderen per subsector -2008/2014-15 Tabel 2: Procentuele verdeling horecawerknemers in de gewesten en België per subsector -2014-16 Tabel 3: Aantal zelfstandigen in de horecasector en alle sectoren in Vlaanderen per aard van bezigheid -2008/2014-25 Tabel 4: Aantal studentenjobs (arbeidsplaatsen) in de horecasector in België per kwartaal -2014-29 Tabel 5: Gewone gemiddelde werktijd bij horecawerknemers en zelfstandigen in uren per gewest (woonplaats) -2014-32 Tabel 6: Tijdelijke arbeid versus vast werk op basis van de voornaamste activiteit bij horecawerknemers in Vlaanderen en België (%) -2014-34 Tabel 7: Kenmerken van de ontvangen vacatures in de horecasector en alle sectoren in Vlaanderen -2014-37 Tabel 8: Aantal en evolutie vacatures in de horecasector per subsector -2014-38 Tabel 9: Aantal IBO s per sector (Vlaams Gewest, 2014) 40 Tabel 10: Aantal IBO s in de horecasector en alle sectoren per diversiteitsgroep -2014-40 Tabel 11: jobcreatie- en jobdestructiegraad in de horecasector (nace 55/56) en alle sectoren - 2013/2014-43 Tabel 12: Aandeel in- en uitstroom in de horecasector en alle sectoren samen -2006/2014-45 Tabel 13: Aantal werknemers in alle sectoren in België -2013/2014-47 Tabel 14: Aandeel horecawerknemers t.o.v. alle werknemers in alle sectoren -2003/2014-48 Tabel 15: Aantal en aandeel horecawerknemers per gewest -2001/2014-48 Tabel 16: Aantal en aandeel horecawerknemers per subsector in België -2008/2014-49 Tabel 17: Aantal en aandeel horecawerknemers per subsector in België -2008/2014-50 Tabel 18: Aantal en aandeel horecawerknemers per subsector in Wallonië -2008/2014-51 Tabel 19: Aantal en aandeel horecawerknemers per subsector in Brussel -2008/2014-52 Tabel 20: Aandeel horecawerknemers per dimensiegrootte in België -2008/2014-53 Tabel 21: Aandeel horecawerknemers per dimensiegrootte in Vlaanderen -2008/2014-53 Tabel 22: Aandeel horecawerknemers per dimensiegrootte in Wallonië -2008/2014-54 Tabel 23: Aandeel horecawerknemers per dimensiegrootte in Brussel -2008/2014-54 Tabel 24: Aandeel horecawerknemers per subsector en dimensiegrootte in België -2014-55 Tabel 25: Aandeel horecawerknemers per subsector en dimensiegrootte in Vlaanderen -2014-55 Tabel 26: Aandeel horecawerknemers per subsector en dimensiegrootte in Wallonië -2014-56 Tabel 27: Aandeel horecawerknemers per subsector en dimensiegrootte in Brussel -2014-56 Tabel 28: Aantal en aandeel werknemers in de horecasector per geslacht in België -2001/2014-57 Tabel 29: Aantal en aandeel werknemers in de horecasector per geslacht in België -2001/2014-57 Tabel 30: Aantal en aandeel werknemers in de horecasector per geslacht in Wallonië - 2008/2014-58 2015 Guidea Arbeidsmarkt 120

Tabel 31: Aantal en aandeel werknemers in de horecasector per geslacht in Brussel -2008/2014-58 Tabel 32: Aantal en aandeel horecawerknemers per geslacht en subsector in België -2014-59 Tabel 33: Aantal en aandeel horecawerknemers per geslacht en subsector in België -2014-59 Tabel 34: Aantal horecawerknemers per statuut in België -2003/2014-60 Tabel 35: Aantal horecawerknemers per statuut in Vlaanderen -2003/2014-60 Tabel 36: Aantal horecawerknemers per statuut in België -2008/2014-61 Tabel 37: Aantal horecawerknemers per statuut in Vlaanderen -2008/2014-61 Tabel 38: Aantal en aandeel horecawerknemers per regime in België -2003/2014-62 Tabel 39: Aantal en aandeel horecawerknemers per regime in Vlaanderen -2003/2014-62 Tabel 40: Aantal en aandeel horecawerknemers per regime in Wallonië -2008/2014-63 Tabel 41: Aantal en aandeel horecawerknemers per regime in Brussel -2008/2014-63 Tabel 42: Aandeel horecawerknemers per subsector en regime in België -2014-64 Tabel 43: Aandeel horecawerknemers per subsector en regime in Vlaanderen -2014-64 Tabel 44: Aandeel horecawerknemers per subsector en regime in Wallonië -2014-64 Tabel 45: Aandeel horecawerknemers per subsector en regime in Brussel -2014-64 Tabel 46: Aantal en aandeel horecawerknemers (unieke) per leeftijdscategorie in België - 2008/2014-65 Tabel 47: Aantal en aandeel horecawerknemers (unieke) per leeftijdscategorie in Vlaanderen - 2008/2014-65 Tabel 48: Aantal en aandeel horecawerknemers (unieke) per leeftijdscategorie in Wallonië - 2008/2014-66 Tabel 49: Aantal en aandeel horecawerknemers (unieke) per leeftijdscategorie in Brussel - 2008/2014-66 Tabel 50: Aandeel horecawerknemers per subsector en leeftijdscategorie in België -2014-67 Tabel 51: Aandeel horecawerknemers per subsector en leeftijdscategorie in Vlaanderen -2014-67 Tabel 52: Aandeel horecawerknemers per subsector en leeftijdscategorie in Wallonië -2014-67 Tabel 53: Aandeel horecawerknemers per subsector en leeftijdscategorie in Brussel -2014-68 Tabel 54: Aantal en aandeel horecawerknemers (in voltijdsequivalenten) per subsector in België - 2008/2014-69 Tabel 55: Aantal en aandeel horecawerknemers (in voltijdsequivalenten) per subsector in Vlaanderen -2008/2014-70 Tabel 56: Aantal en aandeel horecawerknemers (in voltijdsequivalenten) per subsector in Wallonië -2008/2014-71 Tabel 57: Aantal en aandeel horecawerknemers (in voltijdsequivalenten) per subsector in Brussel -2008/2014-72 Tabel 58: Aantal zelfstandigen in alle sectoren in België -2013/2014-73 Tabel 59: Aandeel zelfstandigen in de horecasector t.o.v. alle zelfstandigen in alle sectoren - 2003/2014-74 Tabel 60: Aantal en aandeel zelfstandigen in de horecasector per gewest -2002/2014-75 2015 Guidea Arbeidsmarkt 121

Tabel 61: Aantal zelfstandigen in de horecasector per aard van bezigheid in België -2002/2014-76 Tabel 62: Aantal zelfstandigen in de horecasector per aard van bezigheid in België -2002/2014-76 Tabel 63: Aantal zelfstandigen in de horecasector per aard van bezigheid in Wallonië -2002/2014-77 Tabel 64: Aantal zelfstandigen in de horecasector per aard van bezigheid in Brussel -2002/2014-77 Tabel 65: Aantal zelfstandigen in de horecasector per geslacht in België -2002/2014-78 Tabel 66: Aantal zelfstandigen in de horecasector per geslacht in Vlaanderen -2002/2014-78 Tabel 67: Aantal zelfstandigen in de horecasector per geslacht in Vlaanderen -2002/2014-79 Tabel 68: Aantal zelfstandigen in de horecasector per geslacht in Vlaanderen -2002/2014-79 Tabel 69: Aantal Zelfstandigen in de horecasector per aard van bezigheid en geslacht in België - 2008/2014-80 Tabel 70: Aantal Zelfstandigen in de horecasector per aard van bezigheid en geslacht in Vlaanderen -2008/2014-80 Tabel 71: Aantal Zelfstandigen in de horecasector per aard van bezigheid en geslacht in Wallonië -2008/2014-81 Tabel 72: Aantal Zelfstandigen in de horecasector per aard van bezigheid en geslacht in Brussel - 2008/2014-81 Tabel 73: Aantal zelfstandigen in de horecasector per leeftijdscategorie in België -2008/2014-82 Tabel 74: Aantal zelfstandigen in de horecasector per leeftijdscategorie in Vlaanderen - 2008/2014-82 Tabel 75: Aantal zelfstandigen in de horecasector per leeftijdscategorie in Wallonië -2008/2014-83 Tabel 76: Aantal zelfstandigen in de horecasector per leeftijdscategorie in Brussel -2008/2014-83 Tabel 77: Zelfstandigen in de horeca per aard van bezigheid en leeftijd in België -2008/2014-84 Tabel 78: Zelfstandigen in de horeca per aard van bezigheid en leeftijd in Vlaanderen -2008/2014-84 Tabel 79: Zelfstandigen in de horeca per aard van bezigheid en leeftijd in Wallonië -2008/2014-85 Tabel 80: Zelfstandigen in de horeca per aard van bezigheid en leeftijd in Brussel -2008/2014-85 Tabel 81: Aantal startende zelfstandigen in de horecasector per gewest -2002/2014-86 Tabel 82: Aantal stoppende zelfstandigen in de horecasector per gewest -2002/2014-86 Tabel 83: Aantal studentenjobs (arbeidsplaatsen) in de horecasector in België -2009/2014-87 Tabel 84: Gemiddeld brutokwartaalloon in de horecasector (per voltijdsequivalent) per statuut in België -2008/2014-88 Tabel 85: Gemiddeld brutokwartaalloon in de horecasector (per voltijdsequivalent) per statuut in Vlaanderen -2008/2014-88 Tabel 86: Gemiddeld brutokwartaalloon in de horecasector (per voltijdsequivalent) per statuut in Wallonië -2008/2014-88 Tabel 87: Gemiddeld brutokwartaalloon in de horecasector (per voltijdsequivalent) per statuut in Brussel -2008/2014-88 2015 Guidea Arbeidsmarkt 122

Tabel 88: Gemiddeld brutokwartaalloon in de horecasector (per voltijdsequivalent) per subsector en statuut in België -2008/2014-89 Tabel 89: Gemiddeld brutokwartaalloon in de horecasector (per voltijdsequivalent) per subsector en statuut in Vlaanderen -2008/2014-89 Tabel 90: Gemiddeld brutokwartaalloon in de horecasector (per voltijdsequivalent) per geslacht en statuut in België -2008/2014-90 Tabel 91: Gemiddeld brutokwartaalloon in de horecasector (per voltijdsequivalent) per geslacht en statuut in Vlaanderen -2008/2014-90 Tabel 92: Gemiddeld brutokwartaalloon in de horecasector (per voltijdsequivalent) per geslacht en statuut in Wallonië -2008/2014-90 Tabel 93: Gemiddeld brutokwartaalloon in de horecasector (per voltijdsequivalent) per geslacht en statuut in Brussel -2008/2014-91 Tabel 94: Gemiddeld inkomen zelfstandigen per geslacht en aard van bezigheid in België - 2012/2014-92 Tabel 95: Gemiddeld inkomen zelfstandigen per geslacht en aard van bezigheid in Vlaanderen - 2012/2014-92 Tabel 96: Gemiddeld inkomen zelfstandigen per geslacht en aard van bezigheid in Wallonië - 2012/2014-93 Tabel 97: Gemiddeld inkomen zelfstandigen per geslacht en aard van bezigheid in Brussel - 2012/2014-93 Tabel 98: Gewone gemiddelde werktijd bij horecawerknemers in uren in België (woonplaats) - 2009/2014-94 Tabel 99: Evolutie horecawerknemers per geslacht en effectieve gewone arbeidsduur op weekbasis in België -2009/2014-94 Tabel 100: Gewone gemiddelde werktijd bij horecawerknemers in uren in Vlaanderen (woonplaats) -2009/2014-94 Tabel 101: Evolutie horecawerknemers per geslacht en effectieve gewone arbeidsduur op weekbasis in Vlaanderen -2009/2014-94 Tabel 102: Gewone gemiddelde werktijd bij horecawerknemers in uren in Wallonië (woonplaats) -2009/2014-95 Tabel 103: Gewone gemiddelde werktijd bij horecawerknemers in uren in Brussel (woonplaats) - 2009/2014-95 Tabel 104: Gewone gemiddelde werktijd bij horecazelfstandigen in uren in België (woonplaats) - 2009/2014-96 Tabel 105: Evolutie horecazelfstandigen per geslacht en effectieve gewone arbeidsduur op weekbasis in Vlaanderen -2009/2014-96 Tabel 106: Gewone gemiddelde werktijd bij horecazelfstandigen in uren in Vlaanderen (woonplaats) -2009/2014-96 Tabel 107: Evolutie horecazelfstandigen per geslacht en effectieve gewone arbeidsduur op weekbasis in Vlaanderen -2009/2014-96 2015 Guidea Arbeidsmarkt 123

Tabel 108: Gewone gemiddelde werktijd bij horecazelfstandigen in uren in Wallonië (woonplaats) -2009/2014-97 Tabel 109: Gewone gemiddelde werktijd bij horecazelfstandigen in uren in Brussel (woonplaats) - 2009/2014-97 Tabel 110: Werken op onregelmatige uren in Vlaanderen (horecawerknemers mannen) - 2010/2014-98 Tabel 111: Werken op onregelmatige uren in Vlaanderen (horecawerknemers vrouwen) - 2010/2014-98 Tabel 112: Werken op onregelmatige uren in Vlaanderen (horecazelfstandigen mannen) - 2010/2014-98 Tabel 113: Werken op onregelmatige uren in Vlaanderen (horecazelfstandigen vrouwen) - 2010/2014-98 Tabel 114: Tijdelijke arbeid versus vast werk op basis van de voornaamste activiteit bij horecawerknemers in Vlaanderen en België (%) -2014-99 Tabel 115: Evolutie tijdelijke arbeid versus vast werk op basis van voornaamste activiteit bij horecawerknemers in Vlaanderen (%) -2010/2014-99 Tabel 116: Tijdelijke arbeid per type bij horecawerknemers in België (%) -2010/2014-99 Tabel 117: Tijdelijke arbeid per duur van contract in België 99 Tabel 118: Niet-werkende werkzoekenden horecapersoneel per geslacht in Vlaanderen -2014-100 Tabel 119: Niet-werkende werkzoekenden horecapersoneel per geslacht in Vlaanderen dec 2014-100 Tabel 120: Instroom naar werk in de horeca vanuit werkloosheid en uitstroom uit werk in de horeca naar werkloosheid in Vlaanderen (op kwartaalbasis) Q1 2007/Q4 2014 101 Tabel 121: Kenmerken van de ontvangen vacatures in de horecasector en alle sectoren in Vlaanderen -2011/2014-102 Tabel 122: Aantal en aandeel vacatures in de horecasector per subsector -2011/2014-102 Tabel 123: Overzicht van de belangrijkste beroepen waarvoor vacatures ontvangen werden in de horecasector (Vlaams Gewest) -2014-103 Tabel 124: Aantal beëindigde (horeca)opleidingen bij de VDAB -2010/2014-105 Tabel 125: Aantal beëindigde horecaopleidingen bij de VDAB per provincie -2010/2014-105 Tabel 126: Aantal beëindigde horecaopleidingen bij de VDAB per provincie -2010/2014 105 Tabel 127: Aantal beëindigde horecaopleidingen bij de VDAB per financieringsvorm -2012/2014-105 Tabel 128: Aantal beëindigde horeca-webopleidingen bij de VDAB -2010/2014-106 Tabel 129: Aantal beëindigde horeca-webopleidingen bij de VDAB -2010/2014-106 Tabel 130: Aantal en aandeel IBO s per sector in Vlaanderen -2014-107 Tabel 131: Aantal en aandeel IBO-opleidingen in de horecasector t.o.v. het totaal aantal IBOopleidingen in Vlaanderen -2010/2014-108 Tabel 132: Kenmerken van de IBO s in de horecasector in Vlaanderen -2014-108 2015 Guidea Arbeidsmarkt 124

Tabel 133: Aantal leerovereenkomsten binnen Syntra leertijd per sector -2011/2014-109 Tabel 134: Aantal deeltijds lerenden met een werkervaringsplaats per sector - exclusief brugprojecten -2011/2014-109 Tabel 135: Aantal nieuwe ILW-contracten in de horecasector -2010/2014-109 Tabel 136: Jobcreatie- en jobdestructiegraad in de horecasector -2006/2014-110 Tabel 137: Jobcreatie- en jobdestructiegraad in de subsector van accommodaties (Nace 55) - 2006/2014-110 Tabel 138: Jobcreatie- en jobdestructiegraad in de subsector van eet- en drinkgelegenheden (Nace 56) -2006/2014-111 Tabel 139: Jobcreatie- en jobdestructiegraad in alle sectoren samen -2006/2014-111 Tabel 140: Aandeel blijvers en in- en uitstroom in de horecasector -2006/2014-112 Tabel 141: Aandeel blijvers en in- en uitstroom in alle sectoren samen -2006/2014-112 Lijst figuren Figuur 1: Groei van de Belgische economie (%JOJ) -1996/2014-5 Figuur 2: Consumentenvertrouwen -2010/2015-5 Figuur 3: Werkloosheidsgraad in België (geharmoniseerd) -2010/2015-6 Figuur 4: Evolutie reële toegevoegde waarde (links: %JOJ / rechts: index (2008 = 100)) 6 Figuur 5: Percentage horecabestedingen in totale bestedingen (links) / Prijsevolutie (%JOJ) (rechts) 7 Figuur 6: Evolutie loonkost per uur (%JOJ) (links) / Evolutie percentage loonkost per eenheid (rechts) 7 Figuur 7: Leeftijdspiramide Vlaamse gewest 2015 en 2060. 8 Figuur 8: Aantal en aandeel loontrekkende werknemers in de horecasector in België - 2003/2014-13 Figuur 9: Evolutie aantal loontrekkende werknemers (arbeidsplaatsen) in de horecasector per gewest -2008/2014-14 Figuur 10: Evolutie van de index van werknemers in subklassen in de horecasector in Vlaanderen (2008 = 100) -2008/2014-16 Figuur 11: Procentuele verdeling van de werknemers in de horecasector per gewest en alle sectoren in Vlaanderen -2014-18 Figuur 12: Aandeel vrouwen-mannen in de horecasector en alle sectoren samen in Vlaanderen -2014-19 Figuur 13: Aantal werknemers in de horecasector en alle sectoren in Vlaanderen per statuut - 2008/2014-20 Figuur 14: Aantal werknemers in de horecasector in Vlaanderen per regime -2003/2014-21 Figuur 15: Aantal en aandeel unieke werknemers in de horecasector en alle sectoren in Vlaanderen per leeftijdscategorie -2008/2014-22 Figuur 16: Aantal loontrekkende werknemers (in voltijdsequivalenten) in de horecasector in Vlaanderen per subsector -2008/2014-23 2015 Guidea Arbeidsmarkt 125

Figuur 17: Aantal en aandeel zelfstandigen in de horecasector in België -2003/2014-24 Figuur 18: Aantal zelfstandigen in de horecasector per gewest -2003/2014-25 Figuur 19: verdeling zelfstandigen in de horecasector en alle sectoren in Vlaanderen per leeftijdscategorie -2014-27 Figuur 20: Aantal startende en stoppende zelfstandigen in de horecasector in Vlaanderen - 2003/2014-27 Figuur 21: Aantal studentenjobs (arbeidsplaatsen) in de horecasector in België -2009/2014-29 Figuur 22: Gemiddeld brutokwartaalloon in euro in de horecasector (VTE) in Vlaanderen per statuut, geslacht en subsector -2014-30 Figuur 23: Vergelijking van de brutokwartaallonen in euro in de horecasector (VTE) per statuut, geslacht en subsector in Vlaanderen -2014-31 Figuur 24: Gemiddeld jaarinkomen in euro van zelfstandigen in de horecasector in Vlaanderen -2014-31 Figuur 25: Werknemers en zelfstandigen in de horecasector per geslacht en per effectieve gewone arbeidsduur op weekbasis (%) -2014-32 Figuur 26: Percentage dat werkt op onregelmatige uren in Vlaanderen naar werknemers/zelfstandigen en geslacht -2014-33 Figuur 27: In- en uitstroom werkzoekenden in de horecasector in Vlaanderen (op kwartaalbasis) -2007/2014-35 Figuur 28: Het aantal en aandeel ontvangen vacatures in de horecasector in Vlaanderen - 2008/2014-37 Figuur 29: Aantal en aandeel beëindigde horecaopleidingen bij de VDAB -2010/2014-39 Figuur 30: Schema Leren en Werken -2014-41 Figuur 31: Aandeel blijvers in de horecasector en alle sectoren -2006/2014-44 2015 Guidea Arbeidsmarkt 126