Inhoud 5 Inhoud Preface by Mara Behlau, PhD 11 Situering 13 Louis Heylen, Hoofdstuk 1: Wat weten we over de stem? 15 Deel 1: Aspecten van de stem 15 Louis Heylen 1. De stem: geluid en spiegel 15 2. Zoveel mensen zoveel stemmen 15 3. Groepen stemgebruikers 16 4. Een normale stem 17 5. Spreekstem en zangstem 20 6. Stemclassificatie en registers 21 7. Stematleten 22 8. Stembelasting 23 9. Verschillen in stembelasting 26 10. Fono- of stemtrauma 26 11. Hoe ontstaat een stemstoornis? 30 12. Kenmerken en symptomen van stemproblemen 31 13. Gevolgen van stemproblemen voor de stemgeving 32 14. Stemproblemen bij beroepssprekers 33 15. Gevolgen van stemproblemen voor de beroepsspreker 35 Referenties 36 Deel 2: Wat heeft de professionele stemgebruiker nodig? 37 1. Een goed stemorgaan 38 2. Kennis van de stem 38 3. Opleiding, training en therapie 39 4. Stemhygiëne 41 5. Realiteitszin in verband met het eigen kunnen 42 Referenties 42
6 De stemgids Hoofdstuk 2: De Beroepsstem 45 Deel 1: Stem en beroep 45 Felix I.C.R.S. de Jong 1. Inleiding 45 2. Draagkracht en draaglast 47 2.1. Lichamelijke factoren 47 2.2. Psychologische factoren 48 2.3. Omgevingsfactoren 49 3. De beroepsstem als complex mechanisme 49 4. De beroepsstem: aangepaste stem 50 5. Stemergonomie 51 6. Veiligheid en gezondheid in het beroep (Occupational Safety and Health, OSH) 52 7. Samenvatting 53 Referenties 53 Deel 2: Bouw en werking van het stemorgaan 55 1. Bouw van het stemorgaan 55 2. Werking van het stemorgaan 57 2.1. Regeling van de toonhoogte van de stem 59 2.2. De regeling van de luidheid van de stem 60 2.3. De interactie van de toonhoogte en de luidheid 61 2.4. Het stemtimbre 61 3. Conclusies 61 Referentie 62 Deel 3: Risico s en problemen 63 1. Inleiding 63 2. Hoe risico s vermijden? 64 3. Hoe risicio s inschatten? 66 3.1. De actuele laryngale conditie 66 3.2. Een stembelastingstest 67 4. Hoe het risico beperken? 67 Referenties 68
Inhoud 7 Hoofdstuk 3: Zorg voor uw (de) stem 69 Deel 1: Preventie en stemhygiëne: Stem in topconditie 69 Gwen Van Nuffelen 1. Extra aandacht besteden aan stem, is dat nodig? 69 2. Breng en houd uw stem in topconditie 70 3. De stem correct gebruiken 72 3.1. Kuchen/schrapen 72 3.2. Fluisteren 74 3.3. Gillen, schreeuwen en veel (luid) praten 74 3.4. Imiteren van stemmen en geluiden 75 3.5. Kreunen tijdens een inspanning 75 3.6. Stem produceren met verhoogde spanning 75 4. Stemrust 77 5. Leefgewoonten die uw stem ten goede komen 78 5.1. Effect van voeding, cafeïne en alcohol 78 5.2. Rol van hydratatie 79 5.3. Effecten van actief en passief roken 80 5.4. Omgaan met reflux 80 5.5. Invloed van slaap 80 5.6. Invloed van medicatie 80 5.7. Voordelen van een microfoon 81 6. Eigenschappen van de leefomgeving die uw stem ten goede komen 81 6.1. Akoestiek en achtergrondlawaai 81 6.2. Luchtvochtigheid 82 6.3. Pollutie 82 6.4. Airconditioning 82 7. Overschouwing 82 Referenties 83 Deel 2: Opwarmingsoefeningen voor de stem 84 Kristiane Van Lierde 1. Inleiding 84 2. Het stemopwarmingsprogramma 85 2.1. Stretchoefeningen 85 2.2. De eigenlijke stemoefeningen 87 3. Effectiviteit van dit stemopwarmingsprogramma 90 4. Conclusie 90 Referenties 91
8 De stemgids Deel 3: Management van de stem bij leerkrachten 92 Piet Ceuppens 1. Feiten 92 2. Voorkomen is beter dan genezen 94 3. Effecten van indirecte stemtraining 95 4. Effecten van directe stemtraining 96 5. Effecten van gecombineerde indirecte en directe stemtraining 96 6. Inhoud van indirecte stemtraining 97 6.1. Goed stemgebruik voor leerkrachten 97 6.2. Stemhygiëne specifiek voor leerkrachten 99 6.3. Oorzaken van stemproblemen bij leerkrachten 102 6.4. Alarmsignalen voor een mogelijke stemstoornis 103 7. Inhoud van directe stemtraining 104 7.1. Een goede houding als basis voor de stem 104 7.2. Adem als drijvende kracht voor de stem 105 7.3. Resonans als versterking en kleuring van de stem 108 7.4. De stemplaatsing in het faciale masker 108 7.5. Een onafhankelijk sturen van luidheid en toonhoogte 109 7.6. Een pittige voorarticulatie werkt stemsparend 110 8. Werk aan de winkel 111 Referenties 112 Deel 4: Management van de stem bij zangers 114 Luc Lemmens 1. Hoe natuurlijker, hoe beter 114 2. Spreken en zingen 116 3. De goede voorwaarden scheppen 117 4. Weg die druk!... 117 5. Oh, die adem! 119 6. Emoties 120 7. Zingen om te genieten! 120 8. Praktisch gedeelte 121 8.1. Het lichaam rekken, strekken en losmaken; belang van een goede conditie 121 8.2. Opbouw van een correcte houding 121 8.3. Aardingsoefening van Osho (2002) 122 8.4. Werkwijze om in je kracht te gaan staan (sjamanistische oefening, bron onbekend) 122 8.5. De oefening van de heiligbeenneus (naar Middendorf) 122
Inhoud 9 8.6. Ademoefening in functie van adembeheersing 122 8.7. De vingers uit elkaar 123 8.8. Relaxatieoefening voor het strottenhoofd 124 8.9. Reeks van stemoefeningen 124 9. Tot slot 131 Referenties 131 Deel 5: Management van de stem bij acteurs, radio- en televisiepresentatoren 132 Bernadette Timmermans 1. Bijzondere beroepsgroep in bijzondere omstandigheden 132 1.1. Technische parameters 132 1.2. Vaardigheidsparameters 133 1.3. Bijzondere beroepsgerelateerde parameters 134 2. Voorkomen van problemen 135 2.1. Stemhygiëne 136 Deel 6: Presentatietechnieken voor professionele stemgebruikers 141 Bernadette Timmermans 1. Voordrachten geven, spreken voor een groot publiek, lesgeven: OVUR 141 2. Radio en televisie: PREPT 143 3. Neem deze vragenlijst door voor je gaat presenteren 148 3.1. De selectie van de persoon of het personage waarmee je spreekt 148 3.2. Zoek naar de emotie die bij je presentatiewerk past 149 3.3. Ga na in welke omstandigheden je een livesituatie becommentarieert 149 3.4. Zoek naar de juiste formulering 149 4. Enkele nuttige tips voor een goede presentatie 150 Hoofdstuk 4: Stemproblemen aanpakken 153 Hoofdstuk 5: Feiten en fabels 161
10 De stemgids Bijlagen 165 Glossarium 179 Personalia 189