M200316 Bedrijfsoverdrachten in het MKB dr. J. Meijaard drs. B.J. Diephuis Zoetermeer, 17 februari 2004
Op dit moment zijn meer bedrijven dan ooit bezig met een bedrijfsoverdracht. Een flink deel van de bedrijven die recent een succesvolle overdracht hebben meegemaakt weet duidelijke omzet- en winststijgingen te behalen. Verder blijkt het aantal bedrijfsoverdrachten dat plaatsvindt binnen de familie te dalen, vooral specifiek het aantal overdrachten van ouder op kind. Deze minirapportage bevat kerngegevens over bedrijfsoverdrachten in Nederland en hun algemene kenmerken. Kenmerken als duur, planning, redenen en resultaten komen aan bod, alsmede verschillen naar sector en grootteklasse. Inleiding EIM verzorgt via het programma MKB en Ondernemerschap basisinformatie over MKB en ondernemerschap in Nederland ten behoeve van beleidsmakers, intermediairs, ondernemers en medewerkers bij kennisinstellingen. Van de verschillende levensfasen van een onderneming is de bedrijfsoverdracht of bedrijfsopvolging de slechtst begrepen fase. Op basis van een telefonische enquête onder het MKB-panel, een representatief panel van ongeveer 1.900 bedrijven, kunnen wij nu een gedetailleerde inschatting maken van het aantal bedrijfsoverdrachten in Nederland en hun belangrijkste kenmerken. De eerste resultaten zijn te vinden in deze minirapportage. Er vindt vervolgonderzoek plaats naar de onderscheidende kenmerken van soepele en succesvolle bedrijfsoverdrachten. Hierover wordt later dit jaar gerapporteerd. Dit onderzoek vindt plaats in samenwerking met dr. L.M. Uhlaner van het European Family Business Institute aan de Erasmus Universiteit en prof. dr. R.H. Flören van de Universiteit Nijenrode. Kerncijfers Negen procent van de bedrijven in Nederland is een bedrijf dat in de afgelopen 5 jaar succesvol is overgedragen. Dit gaat om minimaal 11.000 succesvolle bedrijfsoverdrachten per jaar voor de periode 1998-2003 1. Op dit moment is zes procent van de Nederlandse ondernemers bezig met de overdracht van zijn bedrijf. Dat zijn ongeveer 35.000 bedrijven. Van deze ondernemers heeft ruim 35% op dit moment nog geen opvolger gekozen. Nog eens 15.000 ondernemers verwachten binnen 1 à 2 jaar met een bedrijfsoverdracht te beginnen. De vergelijking tussen het aantal bedrijven dat per jaar wordt overgedragen en het aantal bedrijven dat nu bezig is met een bedrijfsoverdracht, geeft aan dat er een flink percentage van de bedrijven (1) er lang over doet, (2) er weer van afziet, (3) meteen of binnen enkele jaren opgaat in een ander bedrijf en/of (4) helemaal ophoudt te bestaan omdat bijvoorbeeld de overdracht mislukt. 1 Ter vergelijking: in 2002 wijzigden in het Handelsregister van de Kamers van Koophandel bijna 8.000 ondernemingen van eigenaar. Dit onderzoek presenteert een hoger aantal omdat ook de bedrijfsoverdrachten meetellen waarbij de nieuwe ondernemer minder dan 50% van het eigendom in bezit heeft. Daarnaast betreft een deel van de overdrachten ook eenmanszaken, welke niet in het Handelsregister zijn opgenomen. 2
Duur en planning De duur van een overdracht varieert nogal. Zeker 60% van de bedrijven doet het in minder dan een jaar. 5% van de bedrijven heeft er meer dan 5 jaar voor nodig. Het is opvallend dat dit percentage op 15% ligt bij de bedrijven die nu bezig zijn met een bedrijfsoverdracht. Aan ongeveer 40% van de bedrijfsoverdrachten gaat een planning vooraf. Slechts 15% van alle overdrachten kent een schriftelijk opvolgingsplan. Wel is in 60% van de gevallen er een extern adviseur betrokken in het traject (waarbij 15% van de ondernemers een bank, 15% een fiscalist en 50% een accountant betrekt). Overdracht van leiding en eigendom Twee derde van de bedrijfsopvolgingen betreft meteen een overdracht van zowel leiding als eigendom. In 60% van de gevallen is de opvolger na de overdracht 100% eigenaar. In 15% van de gevallen is de opvolger minder dan 50% eigenaar. Vóór de overdracht is slechts 5% van de overdragende ondernemers minder dan 50% eigenaar. Zestig procent van de ondernemers blijft na de overdracht wel nog in de een of andere rol betrokken bij het bedrijf. In ruim 15% van de gevallen is dat in de leiding, in ruim 30% van de gevallen in een adviserende rol. Redenen De helft van de ondernemers draagt het bedrijf over omdat hij of zij wil stoppen met werken of met (vervroegd) pensioen gaat. Bij 15% van de overdrachten is ziekte, overlijden of slecht functioneren de reden voor de overdracht. Vijf procent draagt het bedrijf over omdat hij/zij een ander bedrijf start of een betere baan in loondienst kan krijgen. Familie Vijfenveertig procent van de bedrijfsoverdrachten vindt binnen de familie plaats. Dit percentage lijkt over de afgelopen jaren te dalen. Bij de bedrijven die 6 tot 15 jaar geleden zijn overgedragen is 60% binnen de familie overgedragen. Bij de bedrijven met een overdracht in de laatste 5 jaar is dat 40%. Binnen deze groepen neemt het aandeel overdrachten van ouder naar kind ook af: van bijna 80% voor de bedrijven met een overdracht 6 tot 15 jaar geleden, naar 60% voor de bedrijven met een overdracht in de laatste 5 jaar. Tot slot valt op dat de bedrijven die bezig zijn met een bedrijfsoverdracht binnen de familie, dat in 95% van de gevallen (proberen te) doen van ouder naar kind. De opvolger In bijna 40% van de gevallen was degene die het bedrijf overnam al méér dan 5 jaar werkzaam in het bedrijf. 60% heeft enige vorm van bedrijfskundige training. 45% heeft een voltooide universitaire of HBO-opleiding (tegen 35% voor de ondernemers die zelf hun bedrijf hebben gestart). 30% van de mensen die een bedrijf overnemen heeft een technische achtergrond (tegen ruim 40% voor ondernemers die eerste eigenaar zijn). 3
De voorganger De voorganger betreft in 75% van de gevallen een ondernemer boven de 50 jaar, en in slechts 20% van de gevallen iemand boven de 60. Van de opvolgers is 25% jonger dan 35 jaar, 50% tussen de 35 en 45 jaar, en 25% is ouder dan 45 jaar. Twintig procent van de ondernemers heeft veel moeite gehad met het afstaan van de leiding, aldus de opvolgers. Resultaten Van de bedrijven die recentelijk een succesvolle bedrijfsoverdracht hebben voltooid, oordeelt 75% dat deze overdracht soepel is verlopen, 90% is tevreden over de overdracht en 25% van de bedrijven heeft een duidelijke omzet- én winststijging laten zien. Sectorale verschillen Er bestaan substantiële verschillen tussen sectoren in de mate waarin overdrachten plaatsvinden. De sectoren horeca en vervoer hebben bijvoorbeeld relatief veel overdrachten gekend, terwijl in de industrie, bouw en horeca juist vrij veel bedrijven momenteel bezig zijn met een bedrijfsoverdracht. De zakelijke dienstverlening valt op door het geringe aantal bedrijfsoverdrachten. Bedrijfsoverdrachten per sector (%) overdracht < 5 jaar overdracht 6-15 jaar momenteel bezig binnen 1-2 jaar industrie 9 5 12 3 bouw 6 6 11 4 handle 6 9 8 5 horeca 16 5 10 7 vervoer 14 11 8 2 financiële instellingen 10 7 4 1 zakelijke dienstverlening 8 4 2 3 overige dienstverlening 8 6 7 4 totaal 8 6 7 4 95% betrouwbaarheidsinterval per cel: +/- 2%. Bron: EIM 2004, o.b.v. MKB-panel. Verschillen tussen bedrijven van verschillende bedrijfsgrootte De bedrijfsoverdrachten komen in de industrie, de bouw en de financiële en overige dienstverlening aanzienlijk vaker voor bij middelgrote dan bij kleine bedrijven. Ook voor het bedrijfsleven als geheel geldt dit patroon, ondanks het feit dat in de grote sectoren zakelijke dienstverlening en handel sowieso relatief weinig bedrijfsoverdrachten voorkomen. 4
Bedrijfsoverdrachten in de afgelopen 5 jaar (%) kleine bedrijven (0-9 werkz. personen) middelgrote bedrijven (10-99 werkz.personen) industrie 6 19 bouw 4 18 handle 6 11 horeca 17 16 vervoer 13 15 financiële instellingen 8 19 zakelijke dienstverlening 7 11 overige dienstverlening 8 21 totaal 7 15 95% betrouwbaarheidsinterval per cel: +/- 4%. Bron: EIM 2004, o.b.v. MKB-panel. 5