s tichting ouw esearch Coördinatie geregeld? Juridische aspecten van coördinatie in de bouw
Rapporteurs: mr. D.E. van Werven, mr. L.C. Makkinga, Instituut voor Bouwrecht.
tichting ouw esearch Coördinatie geregeld? Juridische aspecten van coördinatie in de bouw Rotterdam, 1995 362
DOELSTElliNG snchtlng BOUWRESEARCH Stichting Bouwresearch (SBR) verleent de bouwnijverheid hulp bij het voorkomen en het oplossen van knelpunten bij toepassing van nieuwe inzichten en ontwikkelingen gericht op verbetering van kwaliteit, produktiviteit, arbeidsomstandigheden en zorg voor de werkgelegenheid. Belangrijke doelstellingen zijn: Het verzamelen van knelpunten en het waarnemen van relevante ontwikkelingen voor de bouwnijverheid. Het stimuleren van de coördinatie van de programmering van onderzoek. Het leiding geven aan onderzoekprojecten. Het verspreiden en uitdragen van de resultaten naar alle geledingen van de bedrijfstak. De Stichting en degenen die aan deze publikatie hebben meegewerkt hebben een zo groot mogelijke zorgvuldigheid betracht bij het verwerken - naar de laatste inzichten - van de in deze publikatie opgenomen gegevens. De mogelijkheid dat zich desondanks onjuistheden en of onvolledigheden in deze publikatie kunnen bevinden kan niet worden uitgesloten. Degene die van deze publi- katie gebruik maakt aanvaardt daarvoor het risico. De Stichting sluit, mede ten behoeve van degenen die aan deze publikatie hebben meegewerkt, iedere aansprakelijkheid uit voor schade die mocht voortvloeien uit het gebruik van informatie uit deze publikatie. CIP-GEGEVENS KONINKUJKE BIBUOTHEEK. DEN HAAG. Werven, D.E. van Coördinatie geregeld? juridische aspecten van coördinatie in de bouw / D.E. van Werven, L.C. Makkinga. - Rotterdam: Stichting Bouwresearch. - (SBR publikatie; 262) ISBN 90-5367-165-X NUGI833 Trefw.: overeenkomsten; bouwnijverheid. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, getransformeerd tot software, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 in verbinding met het Besluit van 23 augustus 1985, Stb.471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 882, 1180 AW Amstelveen). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compila-tiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient u zich te richten tot: Stichting Bouwresearch, Postbus 1819,3000 BV Rotterdam. No part of this book may be reproduced in any form by print, photoprint, microfilm, stored in a database or retrieval system, or any other means without written permission from the Stichting Bouwresearch.
Inhoud Woord vooraf 4 1 Coördinatie in de bouw; algemene opmerkingen 5 1.1 Begrip 5 1.2 Noodzaak tot coördinatie 6 1.3 Toenemende aandacht voor coördinatie; achtergrond van deze brochure 7 1.4 Papier en werkelijkheid 7 1.5 Opzet brochure 8 2 Coördinatie in de bouw; algemene juridische aspecten 9 2.1 Bouwen: een scala van overeenkomsten 9 2.2 Wederkerige overeenkomsten 9 2.3 Coördinatie: in welke gevallen? 10 2.4 Coördinatie door contractspartijen 11 2.5 Coördinatie in geval van nevenrelaties 11 2.6 Waarop richt zich de coördinatie? 12 2.7 Nevenrelaties en algemene voorwaarden in de bouw 13 2.8 Verantwoordelijkheid voor de coördinatie bij nevenrelaties 16 2.9 Aansprakelijkheid voor tekortschietende coördinatie 18 2.9.1 Inleiding 18 2.9.2 Wie zijn de veroorzakers? 18 2.9.3 Waaruit bestaat de schade? 19 2.9.4 Wie lijdt schade? 1.9 2.9.5 Vereisten voor aansprakelijkheid 20 2.10 Voor- en nadelen van neven relaties 20 3 Het Bouwprocesbesluit 23 4 Coördinatie-overeenkomsten 25 4.1 Inleiding 25 4.2 Functies van een coördinatiecontract 25 4.3 Coördinatiecontracten; in welke nevenrelaties 26 4.4 Inhoud coördinatiecontracten 26 4.4.1 Partijen 26 4.4.2 Aspecten van de coördinatie 27 4.4.3 Opstelling tijdschema in kennismakingsen aftrapbijeenkomst 27 4.4.4 Periodiek overleg 28 4.4.5 Afwijkingen van de afgesproken planning; overleg en bijstelling 28 4.5 Gevolgen niet nakomen verplichtingen uit coördinatie-overeenkomst 29 4.5.1 Twee hoofdtypen: met en zonder opdrachtgever 29 4.5.2 Met en zonder schadevergoedingsregelingen 29 4.5.3 Inhoud schadevergoedingsregelingen 29 4.5.4 Wie moet de schadevergoeding betalen? 30 5 Checklist coördinatieovereenkomsten 33 Bijlage 1 Lijst van afkortingen 35 Stichting Bouwresearch 3
COÖRDINA TIE GEREGELD? JURIDISCHE ASPECTEN VAN COÖRDINA TIE IN OE BOUW Woord vooraf Coördinatie is een begrip in de bouw dat voor niemand enige uitleg behoeft, omdat men er dagelijks mee bezig is. Echter op het moment dat dit begrip moet worden beschreven ontstaat er een bijna babylonische spraakverwarring. Bij het realiseren van bouwwerken zijn coördineren, organiseren en improviseren activiteiten waar bouwpartners mee te maken krijgen. Er komt geen gebouw of woning tot stand zonder dat een aantal verschillende disciplines erbij betrokken is. Om een bouwproces goed te laten verlopen is het noodzakelijk om een goede samenwerking tussen partijen te hebben. Dit kan gebeuren in verschillende bouworganisatievormen. Een goede en dus effectieve samenwerking wordt bevorderd door onder andere gestructureerd overleg en door gemaakte afspraken goed vast te leggen. Zo is ook meer winst te realiseren door uitvoerende partijen, zoals beschreven in de SBR-brochure 'De win$t van samenwerken'. In deze nieuwe publikatie gaat het om die coördinatie die ontstaat doordat een opdrachtgevende partij deelopdrachten geeft waardoor beide partijen een deel van het geheel uitvoeren waarbij die werkzaamheden gecoördineerd moeten worden. Deze coördinatiefunctie kan door een aantal partijen in het bouwproces uitgevoerd worden. Enerzijds door de opdrachtgever of diens architect of een projectmanager die met die taak wordt belast dan wel door een of meerdere van de uitvoerende partijen. Regelt men niets dan is de opdrachtgever van het coördinatieprobleem belast met de coördinatie. Wil hij deze bij een andere partij leggen dan kan hij dit doen door middel van een coördinatiecontract. Omdat afspraken maken over die coördinatietaak noodzakelijk is, geven wij met deze publikatie aandacht aan de juridische aspecten van het regelen van de coördinatie. Het onderzoek voor deze publikatie is verricht door het Instituut voor Bouwrecht te Den Haag door de heren mr. D.E. van Werven en mr. L.C Makkinga. De studiecommissie die het onderzoek begeleidde was als volgt samengesteld: - prof.ir. G.J. Maas, Technische Universiteit Eindhoven, voorzitter - mr. S.E. Cozijnsen-maal, Stichting Bouwresearch te Rotterdam, projectmanager - prof. mr. M.A.M.C van den Be,rg, Katholieke Universiteit Brabant te Tilburg / Rijksuniversiteit Leiden - ing. A.CE. de Haes, PRC Bouwcentrum te Bodegraven - mr. H.W.RA.M. Janssen, Royal Volker Stevin N.V. te Rotterdam - ing. J.C van Kuijen, Rijksgebouwendienst te Den Haag - mr. W.A. van Malenstein, FAANB te Gouda - mr. RJ. Nap, NVOB te Baarn - CH.J.M. Veroude, GTI Oisterwijk B.V. 4
1 Coördinatie in de bouw; algemene opmerkingen Inleiding 1.1 Begrip Afstemming Tijd Techniek Nevenrelatie: noodzaak afstemming Nevenrelatie ontwerp Nevenrelatie uitvoering Gebruikers van een nieuw gebouw weten niet half hoeveel verschillende werkzaamheden aan de oplevering daarvan vooraf gingen. Maar insiders weten wel beter. Zij weten welke enorme hoeveelheid verschillende activiteiten voor het tot stand brengen van een gebouw nodig is. Zij weten ook dat die activiteiten vaak over een groot aantal partijen verdeeld zijn. En zij weten dat die activiteiten op elkaar moeten worden afgestemd, wil het geen janboel worden. In de bouw houdt' coördinatie' in dat de verschillende activiteiten die nodig zijn voor het tot stand brengen van een bouwproject, op elkaar worden afgestemd. Vaak wordt bij deze afstemming alleen gedacht aan een afstemming in organisatorisch opzicht, met name wat betreft het aspect tijd. Dat is echter een te beperkte visie, want de afstemming zal daarnaast ook betrekking moeten hebben op het technische aspect, zoals de vraag of de door de ene aannemer aan te brengen vloerbedekking zich wel verdraagt met de door de andere aannemer te verzorgen vloerafwerking. Feit is wel dat coördinatie-overeenkomsten nogal eens een beperking in de te coördineren aspecten aanbrengen, waardoor het vaak alleen nog gaat over een organisatorische afstemming. Een coördinatie-overeenkomst is overigens hetzelfde als een coördinatiecontract: overeenkomst en contract zijn synoniemen. Coördinatie vindt plaats op een groot aantal plaatsen en momenten in het bouwproces. Coördinatie is altijd noodzakelijk als een deelnemer aan het bouwproces naast elkaar twee of meer partijen inschakelt om voor hem iets te doen. Coördinatie is dus nodig wanneer een zogenaamde nevenrelatie wordt veroorzaakt. Een voorbeeld uit de ontwerpsfeer: wanneer twee of meer ontwerpers of adviseurs naast elkaar werken, zoals een architect en een constructeur of een installatietechnisch adviesbureau en een akoestisch adviseur, zullen hun activiteiten op elkaar moeten worden afgestemd. Hetzelfde geldt voor nevenrelaties in de uitvoering. Dat wordt neven aanneming genoemd: het door de opdrachtgever naast elkaar contracteren van aannemers (nevenaannemers) die ieder een deel van het werk moeten maken. In geval van nevenaanneming zullen de werkzaamheden van de nevenaannemers gecoördineerd moeten worden. Denk aan het geval waarin de opdrachtgever voor hetzelfde project contracteert met een bouwkundig aannemer en met een installatietechnisch aannemer. Hun werkzaamheden dienen op elkaar afgestemd te worden. En evenzeer heeft de Stichting Bouwresearch 5
COÖRDINA TIE GEREGELD? JURIDISCHE ASPECTEN VAN COÖRDINA TIE IN DE BOUW Voorbeeld nevenaanneming coördinatieverplichting coördinatieverplichting Nevenrelatie ontwerp en uitvoering hoofdaannemer de activiteiten van zijn onderaannemers op elkaar af te stemmen. Want ook onderaannemers zijn ten opzichte van elkaar nevenaannemers. Een andere belangrijke plek waar coördinatie moet plaatsvinden is de overgang van ontwerp naar uitvoering. Een voorbeeld daarvan is het tijdens de uitvoering door aannemer en 'directie' (= de vertegenwoordiger van de opdrachtgever) over en weer aan elkaar verstrekken van - eventueel door de andere partij goed te keuren - tekeningen. Er zijn helaas nogal wat voorbeelden van gevallen waarin grote vertraging is ontstaan door onvoldoende afstemming bij het verstrekken van tekeningen of andere gegevens. Bij deze nevenrelaties is steeds sprake van één opdrachtgever en twee of meer nevenopdrachtnemers. Nevenopdrachtnemers zullen in deze brochure ook 'neven' worden genoemd. 1.2 Noodzaak tot coördinatie Niet afstemmen = schade In de bouw is coördineren pure noodzaak. Want het niet op elkaar aansluiten van activiteiten kan schade betekenen. Schade doordat de aannemer niet vooruit kan, omdat de architect de detailtekeningen nog niet klaar heeft. Schade doordat de ene onderaannemer moet wachten, omdat de andere onderaannemer zijn werk niet af heeft. Schade doordat de sparingen niet op de juiste plaats blijken te zitten en opnieuw moeten worden aangebracht. Of schade doordat de ene nevenontwerper voor de toepassing van een materiaal heeft gekozen dat zich niet verdraagt met de door een andere nevenontwerper gekozen bouwstof. 6
Coördinatie talent De noodzaak van het goed op elkaar laten aansluiten van de activiteiten van bouwparticipanten is natuurlijk niets nieuws. Zo werden en worden bouwactiviteiten in een groot aantal gevallen namens de opdrachtgever gecoördineerd door de architect. En wanneer het om de onderlinge afstemming van onderaannemers gaat, berust die van ouds bij de hoofdaannemer. Kunnen organiseren en coördineren wordt niet voor niets allang genoemd als een van de belangrijkste eigenschappen waarover een hoofdaannemer dient te beschikken. 1.3 Toenemende aandacht voor coördinatie; achtergrond van deze brochure Omdat de praktijk helaas regelmatig laat zien dat er op het punt van de coördinatie fouten worden gemaakt, mag het fenomeen coördinatie zich in een toenemende belangstelling verheugen. Los van het feit dat werk tegenwoordig - meer dan vroeger het geval was - nogal eens in nevenaaneming wordt opgedragen, leiden kleinere winstmarges, kortere bouwtijden en de toenemende specialisatie in de bouw, eveneens tot meer aandacht voor coördinatie. Bouwprojectmanagement Coördinatiecontracten Niet voor niets gaan opdrachtgevers er - in het bijzonder bij omvangrijke projecten - dan ook meer dan eens toe over om een bouwprojectmanager met de coördinatie te belasten. Tot diens coördinatietaak behoort zowel het afstemmen van de activiteiten van nevenopdrachtnemers, die elk opdracht hebben om een deel van de benodigde ontwerp- en advieswerkzaamheden te verrichten, als het afstemmen van het werk van nevenaannemers die elk zijn belast met een deel van de uitvoering. Meer aandacht voor coördinatie betekent ook dat vaker coördinatiecontracten worden afgesloten. Met behulp van dat soort contracten wordt de verplichting tot het verzorgen van de coördinatie vormgegeven. 1.4 Papier en werkelijkheid Ondanks goede afspraken toch een coördinatieprobleem Ondanks al die aandacht voor coördinatie en coördinatiecontracten komen de juridische aspecten er in het algemeen bekaaid vanaf. Daar wil deze brochure wat aan doen! Het op de juiste wijze op papier gecoördineerd hebben van de voor de bouw van belang zijnde activiteiten, garandeert jammer genoeg nog niet dat alles volgens plan zal lopen. Want wanneer één van de gecoördineerde nevenopdrachtnemers een afspraak niet nakomt om op een bepaald tijdstip iets af of beschikbaar te hebben, betekent dat voor anderen vrijwel altijd stagnatie. Stagnatieschade en improduktiviteit zijn dus lang niet altijd het gevolg van een tekortschietende coördinatie. Overigens is het in zo'n geval wel zaak dat degene die met de coördinatie belast is, ook (juridische) mogelijkheden heeft om maatregelen te treffen ter beperking van schade. Op het moment dat de werkelijkheid er anders komt uit te zien dan het papier, wordt ook één eigenschap van degene die coördineert van belang: improviseren. Overigens is die eigenschap natuurlijk niet alleen van belang voor degene die coördineert, maar voor alle bouwparticipanten l. Stichting Bouwresearch 7
COÖRDINATIE GEREGELD? JURIDISCHE ASPECTEN VAN COÖRDINA TIE IN OE BOUW 1.5 Opzet brochure Coördinatie verplichting Bouwprocesbesluit Coördinatiecontracten Checklist In hoofdstuk 2 wordt ingegaan op een aantal algemene aspecten van coördinatie. Bijvoorbeeld in welke gevallen een coördinatieverplichting ontstaat en wat die precies inhoudt. Daarbij wordt ervan uitgegaan dat de coördinatieverplichting in beginsel berust bij degene die een nevenrelatie heeft veroorzaakt en dat die verplichting dus niet aan een andere partij wordt overgedragen. Als er wel een overdracht van de coördinatieverplichting aan een andere bouwparticipant plaats vindt, gebeurt dat in vrijwel alle gevallen door het sluiten van een coördinatieovereenkomst. Het in 1994 in werking getreden Bouwprocesbesluit Arbeidsomstandighedenwet stelt eveneens het begrip coördinatie centraal. Daar heeft dat begrip echter een wat andere inhoud dan in deze brochure. Het Bouwprocesbesluit betreft namelijk de coördinatieverplichting met betrekking tot de zorg voor goede arbeidsomstandigheden en ziet niet op coördinatie met betrekking tot de eigenlijke totstandkoming van het bouwwerk. Daarom wordt de uit het Bouwprocesbesluit voortvloeiende coördinatie afzonderlijk en summier in hoofdstuk 3 behandeld. In hoofdstuk 4 draait alles om de coördinatieovereenkomst. Wij zullen zien dat daarvan verschillende soorten bestaan. Bijna alle coördinatiecontracten hebben echter gemeen dat daardoor de coördinatieverplichting van de ene bouwparticipant naar een of meer andere bouwparticipanten wordt verschoven. Hoofdstuk 5 biedt ter afsluiting een checklist ter beoordeling van de inhoud van coördinatiecontracten. Die lijst kan ook gehanteerd worden bij de opstelling van zulke contracten. 8