Copyright 2011 Uitgeverij Lambo bv, Arnhem Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een automatisch gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, digitaal, door fotokopieën of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Brunelleschi DeDomvanFlorence DeBasilicadiSantaMariadelFioreofkortwegdeDuomo(dom)ishetbekendstesymboolvan destadflorence.hetisdeopdrienagrootstekathedraalvaneuropa. In1296werdmetdebouwvandekathedraalbegonnen.Debouwvandekathedraalheeft eenaantaleeuwengeduurd.deeerstebouwmeestervandekathedraal,arnolfodicambio, kwamomhetleveninhetbeginvandeveertiendeeeuw,datleveredvertragingopvoorde verderebouw.laterebouwmeesterswaren;francescotalenti,giottoengiovannidilapo Ghini.Uiteindelijkwerddekathedraalafgebouwdmetdeberoemdekoepeloverwelvingvan hetkoordoorfilippobrunelleschi. DebeheerdersvandeSantaMariadelFiorekwamensamenmetdeconsulsvanhetwolgilde endeplaatselijkearchitecteneningenieursteneindetebesprekenhoedekoepelzouworden gebouwd.filippo sadviesluiddedatmenhetgebouwmoestoptrekkenvanafhetdak, waartoeeenvijftienelhogetrommeldiendetewordengemaaktmetinhetmiddenvanelke zijdeeenrondvenster,wantditzounietalleendedrukopdedraagkoepelsverlichten,maar ookhetaanzettenvandegrotekoepelvergemakkelijken.
VervolgensbleefhijmaandenlanginFlorence,waarhijinhetgeheimmodellenen werktuigenvervaardigde,allesvoordebouwvandekoepel. Toenhijopeenmorgenhoordedatmenvanplanwaseenaantalingenieurseensomgeld toetekennenomdekoepeltekunnenbouwen,haaldehijhetinzijnhoofdomweernaar Rometerugtekeren,wanthijmeendedatzijnreputatiegroterzouzijnalshijweervan buitendestadgehaaldmoestworden,danwanneerhijinflorencebleef.eninderdaad, terwijlhijzichinromebevond,besprakmenteflorencedebouwplannen,waarbijmen opmerktehoescherphoescherphetvernuftwasdatinfilippo'strefzekereplannenlag besloten:eendurfzoalsbijanderemeestersnietwerdaangetroffen.menbeslootalle aspectenvandeonderneminggoeddoortenemenenergingeenbriefnaarfilippoinrome methetverzoeknaarflorenceterugtekeren.daarditprecieswaswathijwilde,voldeedhij zeerbeleefdaanhetverzoek.opdebijeenkomstvanhetwolgilde,waarbijookalle bouwmeestersaanwezigwarensprakhijdevolgendewoorden:"herenbeheerders,uiteraard hebbengroteprojectenaltijdvoormoeilijkhedengezorgd;enwelheelinhetbijzonderisdat hetgevalbijditprojectvanu,meerzelfsdanuwellichtbeseftwantikvraagmeafofzelfsde oudenooiteengewelfhebbendoenverrijzendatzoontzagwekkendwasalsditzalworden enikhebvaaknagedachtoverdearmaturen,zoweldieaandebinnen alsdieaande buitenkant,enhoemenhierveiligaanzoukunnenwerken,maareenoplossingvoordeze problemenhebiknooitkunnenvinden:ikstaversteld,zowelvandeomvangalsvande hoogtevanditbouwwerk;immers,alsdekoepelrondzoukunnenzijn,dankonmende methodevolgendiederomeinenhebbentoegepastbijhetoptrekkenvanhetpantheonte Rome,ikbedoeldeRotonda;maarwijmoetenhierwerkenmetachtzijden,en verbindingsbalkenenstenensluitingen,watveelmoeilijkhedenzalopleveren.maaralsik bedenkdatdezetempelisgewijdaangodenaandemaagd,vertrouwikeropdatzij,daar hetomeenwerkteharergedachtenisgaat,beslistvoordekenniszalzorgdragenwaarhet onsnuaanontbreekt,daaraankracht,wijsheidenvernufttoegevoegdvoordetoekomstige scheppervaneendergelijkgebouw.alsuweedelhedentothetbesluitkomendatdekoepel moetwordengebouwd,danzultugenoodzaaktzijnuwlichttevensbijanderenoptesteken, ennietslechtsbijmij,wantikgeloofnietdatubijeenzaakzogewichtigalsdezemetmijals raadgeverkuntvolstaan;nee,uzultkostenmoetenmakenenverordenerendaterbinnen eenjaar,opeennadervasttestellendatum,architectennaarflorencekomen,nietalleenuit ToscaneenItalië,maarookuitDuitslandenFrankrijk,envanallenationaliteiten,omhundit werkvoorteleggen,enalsaldiemeestersdeproblemenhebbenbesprokenenopgelost,zal menkunnenbeginnenendeopdrachtaandiegenegevendiehetmeestconcretebewijs heeftgeleverdvaneengoedemethodeeneenjuistinzichtindezezaak.eenanderadvieskan ikunietgeven." DeconsulsenbeheerderswareningenomenmetFilippo'splanenmetzijnadvies,maarze haddengraaggeziendathijeveneenseenmodelhadgemaakteneroverhadnagedacht.hij deedechteralsofhethemonverschilliglietenzeidathijbrievenuitromehadontvangen waarinhijwerdverzochtterugtekerenennamafscheid. InRomedachthijonophoudelijknaoverhoediekoepelgebouwdmoestworden,plannen makendenzichvoorbereidendopditgroteproject. DeuitnodigingvandeanderearchitectenhadFilippoalleenmaargedaanopdatzijgetuigen zoudenzijnvanzijnenormevernuft,ennietzozeeromdathijdachtdatzijinstaatzoudenzijn eenbouwplantemakenvoordeoverwelvingvandetribune,laatstaandatzijeendergelijke opdrachtzoudenaanvaarden,wantdiewasveeltezwaar.zogingerveeltijdoverheen voordatdearchitectenuithunverschijnendelandenvanherkomstindestadwaren gearriveerdmenhadnamelijkvanuitflorencedeinfrankrijk,hetduitserijk,engelanden SpanjewoonachtigeFlorentijnsekoopliedenopdrachtgegevenarchitectenuittenodigenen
nietopgeldtekijken,waarheteromgingvandevorstenaldaargedaantekrijgendatzede moestervarenenwaardevollegeestenverlofzoudengeventevertrekken. In1420tenslottewarenaldezemeestersvanbovendeAlpeninFlorencebijeen,samenmet dieuittoscaneenallekundigeontwerpersuitdestadzelf:duskeerdeookfilippouitrome terug.zekwamenbijeenindedomfabriekvandesantamariadelfiore,inaanwezigheidvan deconsuls,debeheerderseneenkeurvandemeestdeskundigeburgers,opdatmen,navan eeniedertehebbengehoordwathijeroverdacht,toteenbesluitzoukunnenkomenover hoedetribunezouwordenoverwelfd;duswerdenallearchitectenterzittingontvangen, menhoordevanelkopzijnbeurtwathijervanvondenwatvoorplanhijhaduitgedacht.en hetwaskostelijkaldiemerkwaardige,verschijnendeopvattingenovereenzelfdeonderwerp aantehoren,wantdeeenvonddatervanafdegrondgemetseldepijlersmoestenworden opgetrokken,omdaaropdebogentewelven,terwijlzeookhetbalkwerkkondendragen waarophetverderegewichtzousteunen;anderenzeidendatmendekoepelbeteruit puimsteenkonoptrekken,omdathijdanlichterzouzijn.enzelfswaseriemanddie voorsteldedekoepeltevullenmeteenmengselvanaardeenmunten,waarnamen,wanneer dekoepeleenmaalgebouwdwas,aanallendiedatwildentoestemmingzougevenomde aardetedoorzoeken,zodathetvolkineenoogwenkalleszouhebbenopgeruimdzonderdat hetietskostte. AlleenFilippobeweerdedatmendekoepelkonbouwenzonderaldathoutenzonderpijlers ofaarde,metveellagerekostendanmenzouhebbenmetaldiebogen,enheeleenvoudig zonderarmatuur.deconsuls,diehaddenverwachtdathijmetheteenofanderemooieplan zoukomen,endebeheerders,endeburgers,allemaalvondenzedatfilippoonzinhad uitgekraamdenzelachtenhemuitenstakenerdedraakmee;zewenddenzichvanhemaf enzeidendathijmeteenandervoorstelzoumoetenkomen,wantdathieruitwelbleekhoe gekhijwas.ditnuvondfilippoeenbelediging,enhijzei:'mijneheren,neemtuvanmijaan datdekoepelonmogelijkopeenanderemaniergebouwdkanworden,enookallachtuom mij,uzultbegrijpen,alsuuwkoppigheidwiltopgeven,dathetnietmoetofkanworden gedaandanzo.enaludekoepelzouwillenuitvoerenopmijnmanier,dandientdezeeen krommetemakenalsineenspitseboog,enhijmoetdubbelwordengebouwd,meteen gewelfbinnenhetgewelf,zodanigdatiemandtussenbeidegewelvenkanlopen;enbovende plaatsenwaardeachtzijdenhoekenvormen,dientmen,vanwegehetgewichtstenenspiraal aantebrengenomhetgebouw,datzozwaaris,stevigteverankerenenrondallezijdenzijn tevenseikenhoutenverbindindingsbalkennodig.enmenmoetdenkenaanlichtopeningen, aantrappen,enaangoten;waardoorhetregenwaterwegkan.enniemandvanuheefteraan gedacht(daarommoetikuernuopwijzen)datmenaandebinnenkantsteigerskan aanbrengenvooralsermozaïekenwordenaangebracht,ennogoneindigveelandere moeilijkezaken;maarikbeninstaatdekoepelvoormijtezien,enikweetdathetopgeen anderemaniermogelijkisendatergeenanderewegtegaanisdandiewelkeikuwijs.' Alpratenderaaktehijverhit,enhoemeerhijprobeerdezijnopvattingenduidelijkvoorte stellen,opdatzijhemzoudenbegrijpenengeloven,destemeerbedenkingenkregenzijen destemindergeloofdenzehem.tenslottehieldenzehemvooreenezeleneenkletskous. Daaromwerdhemverscheidenemalengezegddathijmoestgaan,enomdathijditbeslist weigerde,werdhijdoordeboden,degehoorzaaluitgedragen,wantmenhieldhemvoor stapelgek.hetwaszo'nschandaaldatfilippolaterheeft,moetentoegevendathijzich nergensindestaddurfdetevertonen,uitangstdathijzouhoren:"kijk,daargaatdegek."in degehoorzaalwarendeconsulsinvergaderingachtergebleven,zowelomdeingewikkelde oplossingenzoalsdiewarenvoorgestelddoordeanderemeesters,alsomdevoorstellenvan Filippo,wiensideeënhunalsdwaasvoorkwamen(hetleekhundathij;bijditwerktwee dingenwildedienietterijmenvielen:enerzijdshetbouwenvaneendubbelgewelf;wat
immerseenschandelijkzwaargewichtzouopleveren,enanderzijdszijnvoorstelomzonder armatuurtewerken),terwijlfilippovanzijnkantnietmeerwistwattedoennaaldiejaren diehij;omdezeopdrachttekrijgenaanstudiehadbesteed,enmeerdaneenskwamhij;in deverleidinguitflorencewegtegaan.niettemin,alshij;wildewinnenmoesthijzich wapenenmetgeduld,wanthijhadgenoegmeegemaaktomtewetendatindestadflorence niemandnooitlangbijeenenhetzelfdevoornemenblijft.filippohadeenkleinmodel vervaardigddathijzouhebbenkunnenlatenzien;maarhijwildehetnietlatenzien,nuhij hadkennisgemaaktmethetgeringebevattingsvermogenvandeconsuls,deafgunstbijde anderekunstenaarsendewispelturigheidvandeburgers,dienueensopdehandvandeeen warenendanweeropdievandeander,alnaargelanghetinhunhoofdopkwam;enik verbaasmedaarnietover,wantinflorencepretendeertiedereenevenveelverstandvan kunsttehebbenalseenervarenmeester,ookalzijnermaarweinigendieerechtietsvan begrijpen;ditzijgezegdzonder,hentewillentreffendieerwelverstandvanhebben.filippo nubegondatwathijbijhetcollegenietvoorelkaarhadkunnenkrijgen,bijelkvandeleden afzonderlijkteproberen,doornueensdezeconsulaantespreken,danweerdiebeheerder, enookveleburgers,waarbijhijdaneengedeeltevanzijnontwerplietzien,entenslotte kreeghijhenzoverdatzebeslotendatdeopdrachthetzijnaarhemtoemoestgaan,hetzij naareenvandevreemdelingen. Hierdooraangespoordkwamendeconsulsweerbijeenennogmaalsbesprakende architectendezaak,maarallenwerdendoorfilippomettalvanargumentenbestookten niemandkontegenhemop.menzegtdatbijdezegelegenheiddewoordenstrijdoverhetei plaatshad,enwelalsvolgt.zijwildendatfilippopreciesverteldewathijindezinhadendat hijzijnmodelzoutonen,zoalszijelkhethunnehaddenlatenzien.filippowildedatnietmaar hijdeeddeanderemeesters,zoweldevreemdelingenalsdieuitdestadzelf,hetvoorsteldat degenedieeeneirechtoponlatenstaanopeenmarmerenplaat,dekoepelzoubouwen, wantdatmendaaraanzoukunnenzienhoeknapzewaren.mennamduseeneienalle aanwezigemeestersprobeerdenhetrechtoptelatenstaan.maarhetlukteniemand.toen mendaaroptegenfilippozeidathijhetmoestproberen,namhijheteiminzaamop,tiktede onderkanttegendemarmerenplaatstukenliethetrechtopstaan.toendekunstenaarsluide tekennengavendatzijditnetzogoedhaddenkunnendoen,antwoorddefilippolachenddat zijookzoudenwetenhoezedekoepelmoestenbouwenalszezijnmodelenontwerpzagen. EnalduswerdbeslotendatFilippodeopdrachtkreegdekoepeluittevoerenenmenzijhem dathijdeconsulsenbeheerdersnadereinformatiemoestverschaffen. Hijgingnaarhuisentenbehoevevanhetcollegezettehijzijnplannenzoduidelijkmogelijk oppapierenwelalsvolgt:"illustereheren,ikhebterdegenagedachtoverdemoeilijkheden dieditgebouwzalopleveren,enikbenvanmeningdathetonmogelijkineenvolkomen rondevormkanwordengebouwd,geletophetfeitdathetoppervlakaandebovenkant, waardelantaarnmoetkomendanzogrootzouwordendathetspoedigzouinstorten wanneerhetietstedragenkrijgt;ikgelooftrouwensdatarchitectendienietvoorde eeuwigheidbouwen,geenliefdehebbenvoordetraditieenhetbelangdaarvannietinzien. Maarikconcludeeruithetvoorgaandedathetbinnenstegewelfgesegmenteerdmoet rondlopeninovereenstemmingmetdezijden,waarbijmendeproportiesendekrommevan eenspitseboogmoettoepassen;ditishetgevalomdatdekrommevanditsoortboogaltijd opwaartsdringt,zodat,wanneerdelantaarneropdrukt,zijtezamenvoordeduurzaamheid vanhetgebouwzorgdragen.enaandevoetdienendewandeneendiktetehebbenvandrie driekwartel,enzemoetenpiramidaalopstijgen,tegenelkaaraandrukkendtotwaarde koepelzichsluitenwaardelantaarnzalkomen.opditpuntiseendiktevaneeneneen kwartelvereist;vervolgensdientmenoverditgewelfheeneentweedegewelftebouwen (aandevoettweeënhalveeldik),teneindehetbinnenstetegenhetregenwaterte beschermen.ookditgewelfdientpiramidaalnaarbovenaftenemen,zodathetzichnetals
deanderebijdelantaarnsluit.,endaaraandetopmoetdediktetweederdeelbedragen.er moetopelkehoekeenribkomen,datwordenerachtintotaal;enermoetentweeribben komeninhetmiddenvanelkvlak,zodatheterzestienworden.opelkvlak,zowelaande binnen alsaandebuitenkant,moetenertussendehoekentweeribbenkomen,elkvierel dikaandebasis......alleribbenwordenopgetrokkeninmacignoenhardsteen,enookdezijdenvandekoepel moetenvanhardsteenzijnenmetderibbenwordenverbondentotopeenhoogtevan vierentwintigel,waarbovenmenzolichtmogelijkverderbouwt,inbaksteenofinpuimsteen, vrijnaarhetoordeelvandeuitvoerder.aandebuitenzijdedientbovenderonderameneen omgangtekomendieaandeonderkanteengalerijvormt,metopengewerkteborstweringen vantweeelhoog,encorresponderendmetdievandekoepeltjeseronder;ofeigenlijk moetenertweeomgangenbovenelkaarkomen,rustendopeenrijkversierdelijst:ende bovenstegangmoetdanonoverdektjblijven.hetregenwatermoetvandekoepelafstromen naareenmarmerengoot,eenderdeelbreed,enmoetvandegootdoorhardstenenspuiers wegvloeien;opdebuitenvlakkenvandekoepelmoetmenopdehoekenachtmarmeren ribbenaanbrengen,zodikalsnodigis,eenelbuitendekoepelstekendenmettweeelbrede lijstenerbovenop:overalmoetendezekomen,vandetoptotaandegoot;dezeribben dienenpiramidaaloptelopenvanafhunbasistotaandetop. ToenFilippoditalleshadopgeschreven,ginghijdevolgendemorgennaarhetcollegeen overhandigdedeconsulshetvelpapier,datzezorgvuldigbestudeerden.hoewelhetboven hunmachtging,vielhunfilippo'stegenwoordigheidvangeestopenzagenzeindatgeenvan deanderearchitectenzovoortvarendtewerkgingalshij:wantfilippolegdeinzijnbetoog zo'nmanifestezekerheidaandedag,doorsteedsmaardezelfdedingentebeweren,zo doordachtdathetnetwasofhijaltienkoepelshadgebouwd;deconsulstrokkenzichterug enoverwogenhemdeopdrachttegunnen,wantiederpuntvanzijnbetooghadhun instemming,alleenzoudenzegraagenigbewijsziendatmenditgewelfzoukunnen optrekkenzonderarmatuur.metgelukwerdaanditverlangenvanhentegemoetgekomen, wantbartolomeobarbadorihadheteralmetfilippoovergehaddathijeenkapelwildelaten bouwenindesantafelicita,enfilippowasdaaralaanbegonnenenhadzonderarmatuur hetgewelfdoenverrijzenvandezekapelrechtsnaastdeingangvandekerk,bijde wijwaterbak,dieeveneensvanzijnhandis;enindiezelfdetijdbouwdehijookhetgewelf vooreenanderekapel,indesanjacoposopr'arno,voorstiattaridolfi,naastdekapelvan hethoofdaltaar.hiermeeverwierfhijmeerkredietdanmetzijnwoorden.zohadhijhet vertrouwengewonnenvandeconsulsenbeheerders,doorwathijhadgeschrevenendoor hetwerkdatzevanhemhaddengezien,enineenstemming(waarbijiedereenboonineen urndeed)werdbeslotendathijdeopdrachtvoordebouwvandekoepelkreeg,enze benoemdenhemtotbouwmeester.maarzecontracteerdenhemslechtsvoorheteerste deel,toteenhoogtevantwaalfel,wantzewildeneerstzienofhetgoedging,zeidenze;en alshetgingzoalshijhunzei,danzoudenzehemzekeropdrachtgevenookderestte bouwen.filippoverbaasdezichoveralhetonbegripenwantrouwendathijbijdeconsulsen debeheerdersontmoette,enalshijernietvanovertuigdwasgeweestdatniemandanders danhijdekoepelzoukunnenbouwen,danwashijernietaanbegonnen;maaromdatzijn verlangenuitgingnaarderoemdiehijhiermeezouverwerven,namhijdeopdrachtaanen verplichttezichertoeditwerktoteenvolmaakteindetebrengen.wathijhadgeschreven werd,evenalszijnzojuistgenoemdeverplichting,gekopieerdineenboekwaarinde administrateurderekeningenvoorhethoutenhetmarmerbijhield,enhijontvinghetzelfde salarisalsvoorheendeanderebouwmeesters. ToendevakliedenendeburgersvernamendatdeopdrachtnaarFilippowasgegaan,wasdit indeogenvandeéén,eengoede,indievandeander,juisteenslechtezaak.
Terwijlmenbezigwasvoorzieningentetreffenommetdebouwtekunnenbeginnen, vormdezichonderdeburgersenambachtsliedeneengroepdiebedenkingenhadtegende beslissingvandeconsulsendebeheerdersdievolgenshenoverhaastgenomenwas,want eendergelijkprojectmoestnietwordenuitgevoerdopadviesvaneenenkelepersoon;endit besluit,zovondenze,zounogteverontschuldigenzijngeweestalsmennietover voortreffelijkeliedenhadkunnenbeschikken,maarerwarenermeerdangenoeg;enhier zoudestadgeeneermeeinleggen,wantbijeenofanderongeluk,zoalsdatin,debouwafen toepleegtvoortekomen,zoumenhenkunnenlakenalspersonendieeentezwarelastop deschoudersvaneenenkelinghaddengelegd,zonderrekeningtehoudenmetdeschadeen schandediehieruitzoudenkunnenvoortvloeienvoordegemeenschap;endaaromals tegenwichtvoorfilippo'svervoering,zouhetgoedzijnomeenmedebouwmeesteraanhem toetevoegen.nuwaslorenzoghibertizeerinaanziengestegendoorzijnwerkaande deurenvandesangiovanni,waarmeehijhetbewijsvanzijnvernufthadgeleverd;enhet bleekweldathijindegunststondbijbepaaldepersonenmetveelinvloedopdeoverheid, wanttoendezepersonenzagenhoezeerfilippo'sroemtoenam,dedenze,onderhet voorwendselvanliefdeengenegenheidtothetbouwwerk,zodanighuninvloedbijdeconsuls endebeheerdersgeldendatghibertiaanfilippowerdtoegevoegdalsmedebouwmeesterin ditproject.hoegrootfilippo'swanhoopenbitterheidwarentoenhijvernamwatde beheerdershaddengedaan,kanmenopmakenuithetfeitdathijbijnauitflorencewas weggevlucht,alsdonatelloenlucadellarobbiaernietwarengeweestomhemtetroosten. Werkelijkgodvergetenisdevenijnigewoedevanhendie,inhuneerzuchtigewedijveren verblinddoornijd,andermanseerenschonewerkeningevaarbrengen.aandezeliedenwas hetbeslistniettedankendatfilipponietzijnmodellenstuksloeg,zijnontwerpenverbrandde eninminderdaneenhalfuurtijdalleskapotmaaktewathijinaldiejarenmetzoveelmoeite totstandhadgebracht.eerstverontschuldigdedebeheerderszichtegenoverfilippoen wektenzehemopvoorttegaan,omdathijenniemandandersdeontwerperenschepper vanditbouwwerkwas;maartochkendenzelorenzoeensalaristoeevenhoogalsdatvan Filippo.Zonderveelenthousiasmezettedezehetwerkvoort,indewetenschapdathijerop zoumoetenzwoegenomvervolgensdeeerenfaamtemoetendelenmetlorenzo