Visiedocument vrijwilligerscentrale In de participatiemaatschappij is er een centrale rol voor vrijwilligerswerk. En daarmee is het belang van de vrijwilligerscentrale eveneens duidelijk. Mits die vrijwilligerscentrale een duidelijke rol heeft en ook een daadwerkelijke bijdrage levert aan die participatiemaatschappij. Daarvoor is het zaak om het werk in de komende jaren nog eens tegen het licht te houden. In de zomer van 2015 heeft het NOV een visiedocument voor vrijwilligerscentrales opgesteld. Dit kan als handvat dienen maar het bevat tevens een aantal punten die voor een aantal vrijwilligersorganisaties in Zuidoost Brabant niet helemaal herkenbaar waren. Reden om zelf aan te gang te gaan. In twee sessies is met een aantal medewerkers van vrijwilligerscentrales gezocht naar het hart van de vrijwilligerscentrale. Wat zit in het DNA van ons werk, wat maakt ons tot wat we zijn? Die vraag geeft aan wat in ieder geval centraal zal blijven staan in ons werk in de komende jaren. Maar we hebben natuurlijk ook te maken met een veranderende omgeving. We hebben dus ook de trends en ontwikkelingen beschreven die voor ons werk vooral relevant zijn. Op basis van deze twee zaken: wat zit in ons DNA en wat gebeurt er rondom ons heen? hebben we de grote opdrachten beschreven voor ons werk. Deze elementen vormen samen de basis voor dit visiedocument. Het DNA van de vrijwilligerscentrale Enkele zaken horen onlosmakelijk bij de VWC. - De VWC staat voor: iedereen op de juiste plek. Vanuit een brede kennis van de lokale samenleving is de VWC in staat om voor iedereen die binnenkomt een plek te vinden. Dat zal niet altijd vrijwilligerswerk zijn, hoewel dat natuurlijk wel de eerste insteek is. (kennis van het lokale, niet alleen bestaande vacatures, breed de vraag inzien). Inclusief werken is niet nieuw maar hoort bij het werk. - De VWC gaat uit van kansen, heeft een positieve insteek. Zorg en welzijn richten zich vaak op problemen en knelpunten. Bij de VWC kom je om iets te doen waar je van gaat groeien. - De VWC verbindt en jaagt aan. Als specialisten die dagelijks werken met mensen die zich in willen zetten voor de ander, voor de samenleving, is de VWC bij uitstek de plaats waar vonken voor nieuwe initiatieven ontstoken worden of het vuurtje aangewakkerd wordt. Relevante ontwikkelingen We zien ook een aantal ontwikkelingen die relevant zijn voor de Vrijwilligerscentrales. We doen het zelf wel. De mondige burger, die het heft in eigen hand neemt, start zelf de initiatieven voor die zaken die hij nodig heeft in zijn leven of in zijn wijk of dorp. Hij heeft kennis van zaken, organisatietalent en netwerken. Wederkerigheid is het motief en de drijvende kracht van deze initiatieven. Druk-druk-druk : we horen om ons heen dat het beroep op vrijwilligers zo toeneemt en dat het moeilijk is om vrijwilligers te vinden. Tegelijkertijd vertaalt zich dat nog niet direct in meer vragen om bemiddeling vanuit organisaties bij de VWC. Wat we wel zien is dat er vrijwilligers gevraagd worden door organisaties 1
die direct van start moeten kunnen: de eisen die gesteld worden aan vrijwilligers zijn hoog. Ook zien we een toenemende vraag van individuele burgers die vragen om vrijwilligers; in de vorm van een maatje, een vervoersvrijwlliger, een boodschappenmaatje enz. Vaak gaat het dan om een vervanging van weggevallen zorg. De instrumentele vrijwilliger. Motieven om vrijwilligerswerk te doen zijn zeer uiteenlopend én we zien dat deze motieven de laatste jaren nog sterk verbreed zijn. We zien meer en meer vrijwilligers die niet alleen komen om zich in te zetten voor een ander maar vooral vrijwilligerswerk zien als een instrument om voor zichzelf iets te bereiken. De motivatie is daarmee weer een stap veranderd. Aanvankelijk was vrijwilligerswerk iets dat je gewoon doet, voor je eigen club of eigen dorp. Daarna is lange tijd zinvol bezig zijn of zelfontplooiing het motief geweest. Nu zien we een instrumentele motivatie: vrijwilligerswerk als middel om iets te bereiken. Vrijwilligerswerk doe je gewoon, voor je eigen omgeving (plichtsmotief) Vrijwilligerswerk als zinvolle leuke bezigheid (zingevingsmotief) Vrijwilligerswerk om taal te leren, als opstap naar werk, als dagbesteding (instrumenteel motief) De vluchteling die de taal wil leren, de jongere die werkervaring op wil doen, de mensen met een verstandelijke beperking die een dag invulling zoeken: vrijwilligerswerk is een middel om een ander doel te bereiken. Vanwege de zeer uiteenlopende doelen is de vraag aan de VWC ook meer divers aan het worden. Inzet moet rendabel zijn. Middelen voor welzijn worden in toenemende mate niet gezien als zinvol an sich maar als een goedkopere inzet om investering om duurdere zorg te voorkomen. De overheid wil dan ook dat daarvoor nieuwe dingen gebeuren. Dat dat al lang het geval is, is niet altijd zichtbaar. De grote opgaven in de komende jaren Uit de DNA kenmerken en kijkend naar de ontwikkelingen komen enkele grote opgaven voor de komende jaren. De VWC heeft een missie: Zorgen dat organisaties openstaan voor allerlei mensen. Ondanks de druk die in veel organisaties heerst, waardoor men het liefst kant-en-klare vrijwilligers wil werven, is het toch zaak dat zij aandacht schenken aan de behoefte van de vrijwilligers en open staan voor vrijwilligers waar ze in eerste instantie niet zozeer aan dachten. Dat kan mooie allianties opleveren: de autistische man die een prima penningmeester is van de sportclub waar hij zelf helemaal niet sport. De vluchteling die helpt bij dementerende ouderen en zo de basale kennis van de Nederlandse taal oefent). De rol van de vrijwilligerscentrale is daarbij tweeledig: enthousiasmeren (voorbeelden geven, verbindingen leggen, stimuleren) en ondersteunen: hoe doe je dat, waar haal je benodigde kennis, hoe organiseer je dat? De VWC staat voor de belangen van vrijwilligers en voor het belang van vrijwilligerswerk. De kracht van vrijwilligerswerk, de motor om je in te gaan zetten, zit hem in de positieve insteek, in het feit dat je iets te halen hebt. De vrijwilligerscentrales bewaken dat uitgangspunt. Zij staan voor de positie dat vrijwilligerswerk geen stoplap is waarmee bijvoorbeeld met gedwongen inzet gaten in de zorg gedicht worden. De inzet van mensen 2
moet uit blijven gaan van hun kracht, aansluiten op hun talenten. Vrijwilligerswerk laat mensen groeien en sprankelen en is geen strafwerk of een verplichte tegenprestatie. Het gaat niet zozeer om de soort werk maar om het uitgangspunt dat de motivatie van de vrijwilliger leidend is. De VWC neemt hier een duidelijk standpunt in, ook t.o.v. de overheid. Ze draagt dit beeld uit zodat vrijwilligerswerk als een mooie, gewaardeerde inzet blijft staan. De VWC ontwikkelt een rol t.o.v. de zelforganisaties. Hierin is de VWC niet van start tot realisatie een adviseur of trekker maar bepalen burgers op welke momenten en op welke onderdelen zij behoefte hebben aan ondersteuning. Deze ondersteuning zal ook anders van aard zijn dan voorheen. De ondersteuning en advisering van reguliere vrijwilligersorganisaties richt zich op de systeemwereld: op organisatie, competenties, contracten en randvoorwaarden. Functionele doelen bepalen de inzet. Zelforganisaties bevinden zich qua aard meer in de leefwereld van mensen en de ondersteuning moet daarop aansluiten. In deze organisaties zijn wederkerigheid, interesse en informele ruilrelaties kernbegrippen. Het lid zijn van een geheel, ergens deel van uitmaken, maakt dat men zich inzet. De VWC moeten nieuwe manieren vinden om deze nieuwe organisaties te kunnen ondersteunen. De VWC heeft een breed pakket aan methoden en interventies in huis of dicht in de buurt. Daarmee kan zij zo breed mogelijke doelgroepen bedienen. Waardoor de vluchteling die de taal wil leren dit wellicht in een vrijwilligerstaak leert maar misschien ook wel in een taalgroep. Daarmee geeft de VWC vorm aan de signaalfunctie die zij heeft. Kandidaat vrijwilligers die aankloppen met uiteenlopende motieven en waarvoor vrijwilligerswerk een instrument is om hun doelen te bereiken vinden op deze manier wel een plek waar zij kunnen leren, talenten ontplooien, zinvol bezig zijn. De instrumentele vrijwilliger kan dus bij of via de VWC een plek vinden om zijn doel te bereiken. De VWC verhoudt zich tot de toenemende stroom aan individuele vragers die om een vrijwilliger vragen. Ze kiest ervoor hoe zij dit vorm geeft. Dat kan op drie manieren: ofwel vormgegeven in een eigen dienst (een algemene hulpdienst binnen de VWC) ofwel door korte lijnen te houden naar bestaande initiatieven op dit vlak, waardoor zij goed vragen door kan geven én nieuwe vragenstromen kan signaleren, ofwel door het initiëren van initiatieven. Met de laatste optie wordt de aanjaagfunctie van de VWC vormgegeven. De VWC maakt zichtbaar wat vrijwilligers doen en wat daarvoor nodig is. Daarmee wordt duidelijk dat vrijwillige inzet maatschappelijk rendabel is en daarmee dat het zinvol is om te investeren in zowel de VWC als de organisaties die vrijwilligers een goede plek geven. Nu gebeurt nog veel van het werk achter de schermen. De VWC baant de weg voor nieuwe vormen van vrijwillige inzet, ook als deze aanvankelijk minder logisch lijken. Ze geeft daarmee vorm aan haar signalerings- en ontwikkelfunctie. Voorbeelden die momenteel spelen zijn de inzet van vrijwilligers in bedrijven en de inzet van vrijwilligers op beleids- en managementniveau. Organisatorische aspecten In alle taken van de VWC spelen internet en social media een belangrijke rol. Omdat verbinden zo centraal staat bij de VWC en ook social media verbinden weet juist de VWC dit middel bij uitstek goed te benutten. De VWC is dan ook uitstekend op de hoogte van wat er in de digitale lokale omgeving gebeurt en maakt zich kenbaar en praat mee in deze omgeving. De VWC benut lokale netwerken en versterkt deze op zijn beurt weer. 3
Enkele reguliere functies van de VWC veranderen of nemen een minder prominente plaats in: - Het bemiddelen tussen reguliere functies en reguliere vrijwilligers vindt meer direct plaats, zonder de inzet van de VWC. Via websites van organisaties, via eigen wervingsacties zijn organisaties die veel met vrijwilligers werken vaak goed in staat om zelf mensen te werven. Vooral ledenorganisaties weten meer en meer hun eigen potentieel te benutten. - De adviesfunctie is minder breed gevraagd op organisatievraagstukken (die kennis is vaak al in huis) maar richt zich specifiek op vrijwilligersvraagstukken. Men vindt kennis in eigen kring, bij elkaar of via internet. Tot slot een kanttekening over de plaats van de vrijwilligerscentrale t.o.v. het algemene welzijnswerk. Op grond van bovenstaande pleiten wij voor een herkenbare eigen plaats van de VWC in een brede welzijnsinstelling of dicht bij het algemene welzijnswerk. Een eigen plek om daarmee de eigen missie goed en herkenbaar vorm te geven, om niet te vervallen in het zoeken naar vrijwilligers om alle opengevallen plekken te vullen. Dicht bij om a.d.h.v. signalen snel te kunnen schakelen naar een andere inzet voor vragen dan alleen vrijwilligerswerk. Kennisnetwerk Oost Brabant, oktober 2015 Wendy Huijbers, Radius, organisatie voor welzijn Land van Cuijk Carrie van den Broek- van Hoef, Paladijn Welzijn Cranendonck Carien van Eijden, Onis Welzijn Someren & Asten Suzan de Koning, Stichting Welzijn Vierbinden Laarbeek Irma Hurkens, Rapport opgesteld, beleidsmedewerker Onis Welzijn 4
Uitleg van enkele begrippen Vrijwilligerswerk Vrijwilligerswerk is het geheel van activiteiten die zonder verplichting door natuurlijke personen, vrijwilligers genoemd, zonder vergoeding en zonder dat er een specifieke socio-affectieve band (een familieband) bij komt kijken, in gestructureerd verband worden uitgevoerd, voor het welzijn en de gezondheid van individuen, groepen of de samenleving in haar geheel Vrijwillige inzet Vrijwillige inzet is het geheel van activiteiten die zonder of met verplichting door natuurlijke personen, vrijwilligers genoemd, zonder of met een kleine vergoeding en zonder dat er een specifieke socio-affectieve band (een familieband) bij komt kijken, voor het welzijn en de gezondheid van individuen, groepen of de samenleving in haar geheel wordt ingezet. (bron beleidsbrief ministerie VWC 2008) Mantelzorg Mantelzorg is 'langdurende, onbetaalde en vaak intensieve zorg voor een chronisch zieke, gehandicapte of hulpbehoevende naaste (partner, kind, ouder, vriend of familielid)'. (Bron: Mezzo) Vrijwillige zorg Hieronder verstaan we alle vormen van hulp en zorg die door vrijwilligers geboden wordt aan zorgvragers en hun mantelzorgers. Dit kan zijn in een instelling, woonvorm of bij iemand thuis. Vrijwillige zorg wordt ook wel vrijwilligerszorg genoemd. Informele zorg Informele zorg is het verzamelbegrip voor mantelzorg en vrijwillige zorg: alle onbetaalde zorg en hulp die wordt geleverd aan zorgvragers en hun mantelzorgers. 5