EERSTE LA TIJNSE LEESBOEK

EERSTE LA TIJNSE LEESBOEK DOOR Dr. F. POSTMA ( (Prof. Theo!. School, Potch efstroom 1 EN F. J. LE ROUX, B.A. (Leraar Potchefstroom G ymnasium). A. H. Koomans Beperkt, Uitgeve"r, Potchefstroom.

VOORWOORD. Het leesboekje, dat hiermee aangeboden wordt, bevat korte zinnen, genomen uit de Commentarii van Caesar "De Bello Gallico", en is bedoeld voor leerlingen, die reeds een jaar onder-.rijs in bet Latijn bebben gehad.. Een eerste vereiste bij het onderwijs in het Latijn is om de leerlingen zo vroeg mogelik in kenr.is te brengen met goed en zuiver Latijn ; vandaar dat alleen korte zinnen uit het genoemde werk van Caesar zijn genomen. In aansluiting biermee zullen nog later volgen een tweede en een derde leesboekje voor de leerlingen Yan bet derde, en voor die van het vierde en Yijfde jaar (Matrikulatie Klasse) van de Hogere Scholen. In bet tweede leesboekje zullen meer uitgebreide zinnen uit Caesar's " Be 11 um Ga 11 i - c u m " en "B e 11 u m C i v i l e ", en tevens korte stukken uit de werken van Ovidius gegeven worden. Her, derde zal bevatten doorlopende gedeelten uit de werken van Caesar, Cicero, Ovidius en Vergilius. Langs deze weg, hopen wij, kan bereikt worden dat, wanneer 'n leerling gematrikuleerd is, hij tenminste enige kennis zal hebben van de L atijnoo schrijvers, die om bun taal geroemd worden, en die ("moral Caesar en Cicero) als d e voorbeelden lmnnen dienen voor het maken van goede L a.tijnse zmnen. Wij voorzien, dat van dit ~erste werkje gezegd zal worden, dat bet voor de leerlingen van het tweede jaar te moeilik is. Veel zal echter afhangen van de leraar ; onder verstandige leiding zullen de leerlingen binnen de eerste pa.ar mai;mden geen hie-

~onde r e moeilikheden meer hebben. De leraar heeft verder het voordeel van, in >erband met de leeslessen die behandeld worden aan de hand van 'n goed schrijver, de leerlingen vertrouwd te maken met de eenvoudige regels van de syntaxis, b.v. acc. cum in fin., 11bl. absolutus, opeenvolging van de t.ijden, gebruik van "ut", " ne", " cum", "quin" enz. Deze met.bode in het onderwijzen van 'n taal is niet ' ' vervelend' ', wekt de belangstelling en de opmerkzaamheid van de leerling op, en leidt t-0t sukses. Er zijn ook zo weinig mogelik aan t-ekeningen gegeven, omdat aantekeningen nooit de leraar rnn 'n klas moeten vervangen, vooral niet op die leeftijd van de leerlingen. De woordelijst daarentegen is zo volledig mogelik gemaakt om de leer1ingen eraan te gew~mn e n de juiste woorden in de vertaling t.e gebruiken, want door het gebruik van het juiste woord wordt dikwels de gehele zin duidelik. Een. korte inleiding is gegeyen over wat er voorviel tussen Gallie en R-0me, o>er de schrijrnr en eindelik over de Galliese oorlog met 'n inhoudsopga\ e van de afzonderlike boeken om de leerlingen iets te laten weten van wat zij lezen. 'n R aartje, van Gallie, aantonende de >oornaamste plaatsen, zal, naar 't ons voorkomt, van enig nut zijn. Ten slotte willen wij gaarne erkennen, dat wij o.a. gebrui1' hebben gemaakt van H. Meusel's uitstekende uitgave van Caesar's Gommentarii (Berlijn, 1913 17 ), en tevens geraadple-egd het. werk van Dr. J. M. A. van Oppen: C. Iulii Caesaris, Belli Gallici Libri VII e.q.s. (Gr oningen 1896), gebaseerd op 'n vroegere editie van Meusel. Aa.ngenaam za.i het ons zijn, gedachtig aan het -spreeh.-v.:oord, "a.i doende leert men", om van de-

genen, die van dit wer:kje gebruik maken, opbouwenrle 1.Titiek te ontvangen. Hiermee bieden wij dan het boekje aan in de hoop, dat bet misschien iets zal kunnen bijdragen tot het geven van vruchtbaar onderwijs in de Latijnse taal. Potchefstroom, Aug. 1918. F. POSTMA. F. J. LE ROUX.

INLEIDING. 1. GALLIE EN ROME. De oorlog, die Rome tegen Gallie voerde en bekend is cmder de naam rnn de Galliese oorlog, gevoerd en beschrernn door Julius Caesar, kan niet verstaan warden zoncler in aanmerking te nemen. clt' gebeurtenissen, die plaatsvonden voor die grote S11I'ijd 'n aanvang nam. R eeds uoeg kwamen Rome en Gallie in botsing tnet elkander. HomP, aan de Tiber gelegen, breidde rnnclaar zijn rijk langzamerhand uit door d.e ondt!!werping van rle rnlkstammen in ~fidden- Zuiden Koord-Italie. Nog v66r Rome echter de nabu- 1ige volkstammen onderworpen had, werd het zwaard gekruisd m et volkstammen uit Gnllie. die over de Alpen kwamen en bezit namen y:;,n de landi:meek tussen de Alpen en de Apenijnen. Daarmee nog niet teheden. drongen de Senonen, een van die stamrnen, door tot in Mi.Jden-Italiti, E:ll het gt:lukte hen, wai; geen ~der volk tijdens de republiek van Rome gelukt was, deze stad in as te l e ~;gen in 't jaar 388 v. Chr. De Romeinen slaagden erin ze weer te rnrclrijven en zij trokken noordwaarts; maar steerls waren zij de getrouwe helpers van de volksta111men in :Uidd.en- en ::-Toord-Italie, die tegen het gt:za" van Rome in opstand lrn amen. Z0 hielpen zij de :~n,m nieten, de Etn1skers en de Umbriers. In de slag te Sentinum ('2\J5 v. Chr.) echt r kreeg Rome de overwinning, ma.ar het duurde \\el tot 22'2 v. Chr. voor de Romeinen ook in bet cisalpijnse Gallie, de landstreek tussen de Apenijnen en de Alpen, hun heersl'happij enig<:ziru; bestendigden, nadat vele jare:n

8 met afwisselend geluk tegen de noordelike stammen krijg gevoerll \\-as. De stichting rnn de twee kolonieen Placentia en Cremona op <le beide oe-vers 'an de Po Yerzekerde echter voor goed de heerschappij van de Home in en. Door de errnring geleerd, wel.ke gevaarlike vijanden de transalpijnse Galliers waren, en mede om cie landweg van Italic naar 'panje te beveiligen, trokken de Romeinen o>to:r ell: jjpen en onderwierpen aldaar >erscteidene volkstammen. Deze uit.breiding van hun gebied begon met hulp t e Yerlenen aan de sta.d }Iassilia regen roofzuchtige srammen kort v66r het uitbreken nrn de 3cle Puniese oorlog (149 V.C.), totdat in t ja.a.r 11 V.C., nadat onrwinningen behaald werclen op de Salim-ii, de _AJlobroges en de A.rverni, n Romeinse provincie tussen de..\lpen en de Pyreneeen, en verder begrensd door de Garonneen Cewnues, gesticht werd. De st.ichting 'an n kolonie te _-arbo gaf aan deze provincie later de naam van Gallia ~ arbonensis. Nauweliks was in 't zuiden van Gallie de toe ~ta.nd enigszins rustig geworden of rnn uit het 1worden lrwamen Cimbriese volkst.ammen, die roofden, plunderden. bijna al de i;olkeren in Gallie o>erwonnen, onderwierpen en hun macht verbraken. Deze gebeurtenissen droegen er zeer veel toe om de weg voor de latere ornrwinningen van Caesar voor te bereiden. Dit Cimbriese ge rnar was oak voor de P.omeinen zeer ernstig en het was hnn 'n ware verlossing, toen C. }farius de Teutonen te Aquae Sextiae (10-2 V.C.) en Q. Catulus de Cimbriers te Vercellati (101 V.C.) geheel versloeg. Lange tijd bleef nu in Gallie de toestand rustig, maar veilig kon die nog niet genoemd worden. Wij

9 Yinclen b.y. dat cle..-illobroges. tlie zich het eerst mu a! de stammen aa n het gezag Yan de Romeinen onderworpen had.den, gezantschappen naar Rome in 't jaar 53 v. Ch. zonden om te klagen tegen de Yerdrukking rnn c1e zijde nm de nmbtenaren. Het was het jaar van de Catilinariese samcnzwering. De sa- menzn-eerders, ze als bondgenoten beschouwende, mfl.akten hun bekend met hun geheime plannen. De --\.llobroges echt-er bli:,ye11 de Rorneinen getrouw, e11 het, n as Yoornamelik door hun gezanten dat de konsul Cicero tot de ontdekking kwam Yan die samenz"-ermg. Hun gne>en werden echter niet weggeuomen en zo brak er in het jaar 61 V.C. n opstand uit, die met moeite onderdrukt n crd. B ij deze ontehedenheid, en het, gerucht dat de H el Yetii zich g-ereed maakt-en nieuwe 1Yoonplaatsen in zui d - \Yt> ~td i k Gallie te zoeken bram nog het gernar dat Germaanse volkst.ammen en Yooral de machtige stam van de Sue en de macht an. Rome in Gallic bedreigde. De onenigheid en de na.ij ver tussen de Galliese stammen openden de weg Yoor de Germanen. De Sequani en de Ar n:rni a.a. v:aren Yij a,l}(]ig gezind tegen de H aedui, die de vriendschap >an Rome genoten. Gene riepen d e hulp in van _.\rio1 istus, u 'ueefse ' orst. terwijl <le R aed ui zich tot de Romeinen wendden. Rome hielp niet en zo werd de legermacht rnn de H aedui >erslagen (60 v.chr. ). 1Iet de Haedui ondervonden echter ook de Sequan i en de Arverni dat zij het Trojaanse paard ha<!jen binnengehaald. Te R.ome zag men welk n groot gevaar dreigde, maar het duurde tot 58 v. Chr. v66r met kracht mgt>,grepen werd en.julius Caesar op hec toneel verscheen.

10 ) C. IULIUS CAESAR. C aesar 'H:rd geboren te Rome in 't jaar 100 v. Chr. in r]e nrnand Quinctilis, later naar hem Iulius g-.:moerncl. I :, ennrntsc:h~1p rnet :\fori u ~. r!ie ;;zenomy.j \las md n zuster Tim zijn Tader, was niet. zoncler inv-loed op zijn!p.tensloop. D e grote 01er - 1, innaar Yan rle ;;:lag te j.quae Sextiae 0\Cr de Cirn lir[t:rs,,-as z[j n idea-al, maa.r ook de reden \rnarom c[., di.. rnror :-;Ldla, :lie :'.farius in de burgeroorlog h'l<l 0\81'\\-0Dn en, r]e jon :ejir:.g \Tantrouwde en \cn olgde. L:ijn hu11dik '-"'" ilc't L'orndia.,[.:: doclner \,ff l'inn:i. panijg.. noot 1cm :\fa~ ius. droeg de goece:euring niet weg rnn Sulla. Hij gebood de ontbindin g \ m h,..r h m1 elik. Caesar \1 eigenle en liet zich lie Y er nm alles Lcro, en. Hij woest YOOr zijn lcyen dwhten en 1loot.1e om in de Sa.bijnse gebergten. Ong-mtmt: ucgemdig 1e :-;ulla hem, \1 a.nt, zoc{ls Plutarclms n-;ri1'.l..i..i-. hij zcig in.le jong-eling meer clan t:~e.\foriu<= : n g-ezeg-je dat be\yam heid \Terd. Ca ~~tr ging naar. l..zie en onder de proprae:to! :.\f..\[inucius Thermus.-errichtte hij z'p. E:erste krijgs JienstE:n. Toen in 't JilUl' 18 '" Lii. :)Hila on:rked, keercle hij naar Heme 1crug en \1 011 door z 'n rcde'- 11aar.::ga H" spot'1.1'.g de gunst rnn het. Yolk. Hij klrn.; r1e in 't jaar I I Cn. Doiabella, de ge11 ezen konsul,-,i.n :\I:«,= loni<:. \Ycgens gdclknen:-la.rij (rle pecuniis re -petuntlis,1 aan. De recleyoering van de jonge aanuager '"''s schitterend en n ekte de ben ondering Yan allen. IJ,, optimat0n (de part ij 1:in ::iulla) eclner spr~iken DobbeUa "'\Tij. Caesar had toch t doel ber eikt. JJe aandach t Yan bet,-olk W<1S op hem gevestig<.l. Om zich 1 erder in de re1lenaal'skun;:.t te bek" amen bt:gaf hij zich naar R ijo lt s 1 ::1>1r hij,je bt'l'ot'tn

11 de t L [.,.naar :\Iolo hoorlle. die ook de leermeester Ya.IJ. Cicero \\ a,:. i\a zijn rerugkeer heldeedde hij achtereenvolgen~ Je rn!genrle staatsambten: in 68 was hij quaestor. 65 aedilis, 62' praetor, ternijl hij het jaar 'an b: YOPll door hct 'l'olk :ds por.tife;;: maxirnns cre1,0- zen werd. hoe\\ el de optimaten alles in hun vermogen gedu:m hajllen om die keuze te Yerhinderen. Caesar h 1 l zich bij de rnlkspartij aangesloten, die hij echter meer als middel gebruikte om de optimaten re bewchren. Als scherpzinnig staatsman zag hij.jat de rij l rnn le re pnhliek rnorlij \\'!'" <"Il 0tn dus ook de rnlkspartij niet kon geven wat nodig was rnor cle Staat. Hierom \\'a.s de >olkspartij hem rneer mid,iel dan rloel. Hij liet geen gelegenheid Yoorhij gaan om de gunst Yan bet volk r.e verwer YE'n "'n \':as zeer q ij~~, ig in k0r,-n -cc:henki112'l'!l ''"n bet \ olk : moral als ae lilis nam hij bet 'l'olk voor zich in door de prachtige gebouwen, die hij liet optrekken, de schitterende spelen, die hij gaf. Caesar won iu m:wht en a'.lnzien \1 a:1noe n-el hijdroeg zijn rrn agering m er rompeius. In 't jartr 6'1 huwde hij 1 d Pornpeia, 'n kleinrlochter rnn Sulla, tern ijl hij later aa.n Pompeius zijn dochter Iulia ten huwelik gaf. ~ a zijn prat:tuur krceg hij Hispania ulte1ior als zijn proyincie, waar hij d,: L usitani en de Gal Lwc i onrlern ierp. Bij zijn terugb:eer " ilde hij zijn triomf 'l'ieren inaar tegelijk ook dingen naar het kon"-ttlrtrtt. rnor 't jaar.:;g_ Dit kon niet. da.ar het 'n veldheer niet toegelaten was in de stad te komen _.,),.Jr zijn triornftod1t. tenvijl anrlerzijd.s bet dingen naar het konsulaut de n.anwezigheid >an de kanilirta 1t n reiste. < 'uesar 'roeg nntheffing \ rtn de be.

12 lemmerje bepaling, maar zijn tegens anders in de Senaat weigerden in de hoop dat hij het <lingen naarhet konsulaat zou lat.en varen, \OOral '>raar reeds aanzienlike toebereidsels rnor de triomf waren gemaakt. Caesar was echter niet de man om het. wezenlike \OOr hetgeen niet wezenlik was prijs te geven. Hij gaf de eer van 'n triomftocht prijs om door zijn tegemrnordigheid zijn kandidatuur te be \Or<leren. Met grote mocit.e konden de opr.imat.en n tegen-kandidaat \inden in <le pers-oon van M. Calpurnius Bibulus. Beiden werden gekozen, maar Bibulus bet0kende tegeno-ver Caesar zo \feinig dat men scher-tsenderwijze zeide dat de konsuls \OOr dat jaar ( 59) Julius en Caesar waren. Met Pompeius en Crassus sloot hij 'n gelieim -rerbond. het zogenaamde eerste triumviraat. De ma.cht,-an 't driemanschap stond nu tegenover die rnn de Senaat. die het- niet waagde tegen de zin van cleze drie besluiten e nemen. Pompeius,-erkreeg cl( goedkeuring rnn de enant voor zijn handelingen in Azie na de }Iit-hriLla jese oorlog; door de lex Iulia agraria werden a.an de 20,000 -reteranen van Pompeius en aan de armen staa -slanderijen in Kampanie toegewezen. Voor zichzeli scheen Caesar ni ets te vragen. 'foen echter Q. :\Ietellus Celer, die het jaar van te \Oren konsul wa~. in zijn pro 'incie U-allia Cisalpina gestonen was, deed de Yolkstriuuun Vatinius het -roorstel, dat Caesar aan het. einde van zijn ambtsjaar tot stadbouder -van Gallia Ci!3alpina ~-n rnn Illyricum YOOr ;) jaren met 3 Iegioeneu ZOU benoemcl " orden. H et voorstel wern door het rnlk onder luid bijval aanger:omen. terwijl de enaat. die geheel machteloos was. uit eigen beweging nog t.oernegne Gallia Transalpina en 1 legioen.

' 13 Caesar had Yerkregen meer dan h ij rnrwacht had. Zonder dat zij n twee bondgenoten, P ompeius en Crassus, het Ycrmoedden, hadden zij hem het machtigsre \Yapen ter hand gestelci orn later de absolute h eer~hap pij O\ er de taat te krijgen. P ompeius meende dat hij de m acht \an Caesar zou verminderen door hem \OOr 'n geruime tijd \an de stad wcg tc houden, terwijl bij zelf zij n positie zou Yerzekeren door te Rome te blij\ en. De provincies rnn Caesar \\ aren cchter zo gejegen dat hij zowel zijn oorlogen in Gallic kon voeren, als op de hoogi.e Yan zakcn te Home blijyen nict alleen, rnaar die ook beim loeden door zijn talrijke u ienden in de stad. Dit \erbond \Yerd in de winter van het tweede oorlogsjaar ( 51-56) van Caesar in Gnllie te L uc a hcrnieuwd. Men kwam oyereen dat zowel Pompeius en Cras us bet konsulaat zouden»erkrijgen en Yoor j jaren het bestuur zouden hcbben over de provincies. -welke zij zouden rnogen Ycrkiezen. terwijl het stajhouderschap \an Cae ar nog 5 jaren zou Yerlengd worden. De :-ienaat kon slechts goe<lkemen \mt 'ti dri<=manscha.p goedgernn len had, en naru ook het besluit dat de troepen, die Caes'.lr eigenmachtig aangewor\en had, uiu de staatskas zouden worden betaa.l<l. Verd :r srond de 'enaat hem 10 legaten toe, hoewel in de regt:l slechts 4 roegekend werden. Voor het jaar 55 werclen Pompeius en Crassus als.. konsuls gekozen. Op het YOOrstel van de volkstribuun C. TTebonius werclen de pro,;incies -.panje eu 'yrie \OOr 5 ja.ren respe1:tieyelik aan P ompeius en Crassus toegewezen. terwijl Caesar op bun voorstel nog 5 jaren aan het bewind rnn zaken in Gallie kon blijven.

14 In het ticnde jaar Yan zijn bestuur brak r1e burgcroorlog uit tussen hem en Pompcius. die zich la.tel' bij r1e Senaat had aangesloten. ~\anleiding tot cle rn ist 1rns de Haag of het. st11dhouderschap rnn Caes[lr 'n einde nam in.}iaart 49 of eerst aan 't einde Yan "t jaar.j9. De Senaat aangespoord door de tegenstanders.-an Caes:1r. besloo dat hij op 1 :\Iaart,19 a.f tand rnoest doen van zijn be;:tuur. en 11 ;1de ook niet. roestaan cht hij Yoor d at jaar naar!jet kon~uhat zou r1ingen, tet wijl hij uiet aan"\\ezig kon zijn. Caesar 11 as ge11 illig zich Ran de bcsluiten te onden1 erpen onckr 1oorwaa1"<1e dat ook Pompeius hf~t opperb~n l zou neerleggen. De :-ir naat bleef zonrler meer bij zijn eis en Yerklaarr1 op 1.fonuarie Caesar tot n staatsvijand. Zes dagen later 1rercl nm staatswege Yolmacht gege Yen aan lie prokonsuls en konsuls c;,m maatregelen te trcffcn. t!at de srnat g-cen schalle leed (consuks Yideant, np 11ui!l i1,, rimenti capiat ies11ublica. ") Caesar oyerschn:ed toen met een legi0<:n de Rubicon. Daarmee begon de burgeroorlog, waaryan het ein11e was rli-t Pompeius en de zijnen geheel YerslagE n. 11e macht Yan de Senaat n:rbroken en Caesar feitelik aileenheer$d" "erd: de._ enaat bestoncl slecht-=: in naam. De alleenheersdwppij \ an Caesar, aan wie Yele eerbe"ll ij zen toegekenrl >1-erden, be viel.-ele republikeins-gezind0n niet: le man, 11ie ogenschijnlik ernasr streefde het oucle koning!:'cbap te Rome t<; herstellen moest verwij lerd \\ orjen. Ze!fs zijn trmmste n ienden, oncler wie :\I. Brutus ;;enoemd lrnn ll"orden, \\"erden >oor dai:, Joel overgehaald. Up 15 :\Iaart 44 Y. Ch. 11-erd C. Julius Cae::ar, ongetwijtdj een, an de grootste figuren onder de Romeinen. die

15 in zich de cigenscbappen Yan u groot.::.taatsman en 'n groot 'eldbeer veren'i.gde, in n senaatszitiing aangernllen en onder de dolksreken van de moordenaars (of. z.oals zij zich noemclen, de be:hijrl.ers 'an bun vaderlan<l) gaf bij bet le-ven. B. DE GALLIESE OORL OG. Totn Caesar Lle oodog tegen <le Galliers begon. waren- er in dat; land drie boofdgroepen. Geheel in het zuiden woonden de Aquitani, tusseu de Pyreneeen e:1 <le lt~trumna; iu het midden \Un het lanrl, nrn de' liarurnna tot a::rn de Sequana L:ll }fatrona, ile K.elten of de eigenlike Galliers: in het noorden ea:le Bdgen. die oorspronkelik 'an Germanie waren binnen;e lrongen. maar de zed en en rle rna.1 Yan de ont.[_enyorpt:;n Galliers hadden aangenomen. Hierbij kwam nog cla de a zo111lc-i like groepen zdf in, ersc hillende stammen \Yaren venlt eld. Jie. zeer diklyels Yijandig ~.egen elkander stondrn. Daardoor \Yerd <le taak Yan de onclen..-erping Yan Gallie voor Ca2sar enerzijd,; vergemakkelikt, die 'an hun onclerlinge jaloezie _en yerdeeldheicl han<lig gebruik \1 isc t.e rnaken om ze afzonderlik te onder'.\ erpen : an lererzijds \\ as juist deze.-erdeeldheid weer de oorz:1ak. \nl::.rom de oorlog zo lang rluurde, 58--50 v. Ch. Pas,,-as de ene stjm onderworpen of 'n andere kwam we<:r in opstand; waarjoor srnmmen Jie reeds onderworpen waren, weer in de verzoeking bra.men om nn.ar de wapenen te grijpen ter henvinning Yan hun vrijheid. De Delp:n "\\ aren de enigen, die in het tweede j aar ( 51 \. c hr.) nls et:\n man opston<len tegen de vijand, die hun nijheid bedreigde. Doch ook hier

16 gclukte het Caesar verdeeldheid te zaaien en daardoor ten slotte te heersen. De noodza.kelikheid om zich te vercnigen in h un worsteling werd eers in het zevcnde jaar rnn de oorlog ( 52 ) gevoeld,,-ooral ten gevolge an de invloed van Vercingetorix, een Anerner. In dit jaar brak 'n algemene op sta.nd uit, die onder de leiding rnn Yercingetori:x de positie rnn Caesar in Gallie soms zeer hachelik maakte. Vercingatorix "-as n zoor belnvaam \ eldheer en had daarbij de teun -.;-an bijna al de stammen. Zijn wijze, an oorlog, oi:ren Yooral maakte de zaken Yoor de Romeinen zeer moeilik. Hij had ingezien, <lat de Ua.Iliers niet trgen de Rorneinen waren opgewassen in het leyeren n m \ eldslagen. Ge\Yeldig waren de Galliers in hun eerste aannl, maar zij konden niet Yolhouden; het gevolg was, dat zulk 'n slag ge \voonlik rnor de Gallit;rs in n bloedige nederlaag cindigde. H ij veranderde dus rnn tal:tiek. In plaats...-an Caesar op een plaats met geheel zijn macht aan te rnllen, liet hij hem Yan Yerschillende kanten en op Yerschillendc pla'.ltsen aangrijpen en legde 7ich vooral daarop to<; om de t-ceyoer rnn levensmiddelen a.an de 'ijand af te snijjen. Dan \vas de ruiterij Yan de Galliers veel beter dan die van rle Homeinen; en hienan maakte Vercingetorix goecl gebruik. Door deze wijze nn oorlogrneren ware l et Vercingetorix misschien gelukt om 1le heersch,ippij,-an de Romeinen omver te werpen, indien hij niet de grote fout begaan had om 'n grote legermacht saam te trekken in de be-vestigde ::;tad _\.lesia. Zijn rui.::rrnacht kon hij daar niet gebruiken, en door Caesar ingesloten moest hij zich eindelik overgeven. :.\Iet deze overwinning

l '7 \'an Caesar was de >erovering van Gallie Yoltooid, met uitzondering van enige kleine stammen, w~tegen krijg gevoerd werd gedurende bet volgende jaar, "maar die rnn weinig beteker.is waren_ De geschiedenis van de gehele GalliP1;e oorlog is door Caesar beschreven in zijn 4. GEDENKSCHRil'TEN. Dezc geschriften, die Caesar opstelde in de winter van 52-51 '. Chr., noemde hij c om ment a r i i, waarmee gewoonlik aangeduid worden gebeurtenissen, waaraan de schrijyer zelf deel ha<l. Zij drngen een apologeties karakter, omdat Caesar wist dat het nodig was zich te verdedigen, waar hij zonder de machtiging van de Senaat 'n veroveringskrijg ge oerd had tegen 'n uij olk en dat rnlk had onderworpen. De naag is dus in hoeverre zijn deze geschriften Yertrouwbaar. Deze vraag is zeker moeilik te beantwoorclen, Yooral waar er niet vele, indien enige, vertrouwbare bronnen zijn om deze gebeurtenissen in Gallie te kontroleren. H et lijdt geen twijfel d.at, wa&r ilit wer1.-je met n zeker tendenz ge Chre ;-en is om de daden n.n de schrij\ er goed voor te st-ellen, niet alles juist zo zal gebeurd zijn als erin beschreven wordt. Over het algemeen echter genomen kan men niet aan deze geschriften de geloofwaarcligheid ontzeggen; in de meeste gevallen toch had Caesar geen reden wa.arom hij de dingen anders had moeten voorstellen dan zij gebeurd zijn, en de kunst van verzwijgen zal hij zeker ook wel er staan hebben. Een andere vraag is hoe geoordeeld moet worden ---

18 over de ha.ndelwijze van Caesar, die 'n vrij volk aan de Romeinse heerschappij onderwierp. Hiero>er is reeds \eel geschreven en zij n zeer uiteenlopende meningen uitgesproken. Er zijn er, die Caesar daarom roemen, en anderen-, die hun afkeuring uitspreken. Wie echter Ca<:!sar alleen verantwoordelik houdt, Yerliest uit het oog het grote feit, dat hij 'n ec-hte zoon van zijn Yolk en zijn tijd ~rn -s, tocn het Romeinse rijk zij n macht naar alle kanten trachtte uit t.e breiden. Caesar handelde geheel in die geest, en wie hem daarin prijst of rnisprijst, die doet dat ten opzichte rnn de heersende geest rn.n het Romeinso Rijk. Zijn geschriften zijn, afgezien \ an de geloof ~rn a rdigheid, Yan zeer bie7,ondere litteraire»aarde om zijn eenrnudige, duiddike en direkte stijl. De L a jnse taal is wel en niet ten onrecht-0 genoemd 'n kommando-taal, de taal van 'n soldaten-volk. Bij de soldaat geldt niet zq_zeer het woord als de daad; a.ls er gesproken wordt clan wordt_ er niet zo7,eer gelet op sierlikheid als op duidelikheid, kortheid en eenrnudigheid. Het doel is om zich duidelik verstaanba.ar te maken. Caesar nu was 'n geboren veldheer, maar daarbij ook, zoals reeds aangetoond, 'n r edenaar. Als zodanig had hij menige keer grote invloed op zijn soldaten uitgeoefend, en zo wist hij in zijn \luchtig geschre\ en gedenkschriften de aangenaamheid, de frisheid, de gemakkelikheid rnn stijl en zuiverheid van taal te verbinden aan de klaa.rheid, eenvoudigheid en kortheid. Er zijn er acht boeken d e b e 11 o Ga 11 i co; de eerste zeven zijn door Caesar zelf geschreven ; het la.a ste boek, het achtste, dat de geheurtenissen bevat rnn de jaren 51 en 50, door Aulus H ir-

19 l>ius, 'n persoonlike vriend van Caesar, die hem op enkele van zijn veldtochten in Gallia begeleid had. De t a.a.i van Hirtius is even zuiver als die van Caesar, maar toch venaadt de stijl, waaraan de levendigheid en frisheid ontbreken, de in dit opzicht mindere man. - - -O("!(r-- -

v. INHOUD YAN DE AFZONDERLIKE BOEKEN Liber Primus (58 v. C111.). A. c. 1 Gallie en Zl)Il be-vol.king. B. cc. 2- rn. Oorlog met en de nederlaag van de H elvetiers. c. cc. 30-54. Oorlog met Ariovistus. Libel' Secundus ( 57 Y. Chr.). A. cc. 1-33. Oorlog mf:t. de Belgen, die allen met uitzondering van de R emi, in opstand kwamen tegen de Romeinen. B. cc. 34-3.J. Onder'>\ erping Yan zekere kuststeden ; winterkwartieren van Caesar. Liber Tertius (56 Y. Chr.). ~<\. cc. 1-6. Oorlog met entge stammen in de Alpen (einde van h2t jaar 57 v. Chr.). B. cc. 7-19. 'trijd tegen de Veneti en Venelli a.an de kust rnn noord-west-elik Gallie. C. cc. :LU--21. Velclroeiu; rnn P. Crassus tegen A. cc. B. cc. c. cc. D. cc -~ L1 uit an il:. Liber Quartus ( 55 Y. Chr.). 1-15. 16-19.,,:J-36. 37-38. trijd met de Psipetes en Tencteri, Germaanse \olkstammen. O\ertocht over de Rijn. Eerste tocht naar Britannie. Opstand en onderwerping van de Morini ; de verwoesting van he~ land van de ~Ie napii.

A. cc. H. cc. C. cc... A. cc. B. cc. (' cc. D. cc. 8. cc. Liber Quintus (54 v. Chl'.). 1-23. 'Iweede tocht naar Britannie. 24-53. Strijd tegen Ambiorix, de aam oer der,.an de Eburones.. )3-- 5. Opstancl rnn cle Senones en Treveri Liber Sextus (53 v. Chl'.). 1-8. Opstand in Gallie. 9-IC. rw.eede tocht over de Rijn tegen dt, Suebi. 11-20. De politieke en maatschappelike toe. stanclen in Gallie. 21-28. Germanie en Zl)Il bewoners. 29-H. Venrnest-ing 'an het landgebied van de E burones. Liber Septimus (52 v. Chr.). A. cc. 1-5. De opstand 'an bijna geheel Gallie onder de An-erne1, Vereingetorix. B. cc. 6--28. Caesar yero,ert Vellaunod.unum. Ce nab um, ~ oyiodunum en A varicum. C. cc. 29--33. :\ieuwe toerustingen rnn de Galliers ; de onenigheden \-an de Haedui bijgelegd. l '. cc. 3-±-56. C aesai rnor Gergovia; de best r ming mislukt; zijn aftoeht en de afval van de Haedui. E. cc. 57-67. Tocht rnn Labienus tegen Lut tia en de terugtocht; uitbreiding van de opstand; de nederlaag van de Galliese ruiterij. F. cc. 68-89.-Caesar voor Ale ia; Vercingetorix geeft- zich met zijn leger over.

22 LibeP Oatavus. De gebeurtenissen van de jaren 51 en 50 voor Chr., de strijd o.a.. van Caesar tegen de B ituriges, Ca.mutes, Bellovaci en andcre volksta.mmen ; de kuiperijen tegen Caesar, tengevolge waarva.n de burgeroorlog uitbrak, zijn in dit boek beschre...-en door Aulus H irtius. ---<>-----

C. IULll CAESARIS, DE BELLO GALLICO. cm.imrntarius PRL\i!US. 1. (cc. 1-6). a.) 1. Ga.Ilia est omnis di visa in partes tres 2. rnam incolunt Belgae, a.liam Aquita.ni, tertiam Galli. 3. Hi omncs lingua, institutis. legibus inter se differunt. 4. Ga.llos ab Aquitanis Garumna flumen, a Belgis Matrona et Sequa.na dividit., 5. Horum omnium fortissimi sunt Belgae. 6. Proximi sunt Ger manis, quibuscum cori.tinente«b llum gerunt. 7. Qua de causa Heh-etii quoque reliquos Gallos virtute praecedunt.. Apud Helvetios longe nobilissimus fuit et ditissimus Orgetoru. 9. Is regni cupiditate inductus coniurationem nobilita.tis fecit. 10. Civita.ti persua.sit, ut de finibus suis cum omnibus copiis exirent. b) 1. Orgetorix mortuus est; neque a.best suspi <Jio, quin ipse sibi mortem consciverit. 2. Post eins mortem nihilo minus Helvetii id, quod constituerant, facere oonan tur. 3. Oppida sua omnia, numero ad.d.uodecim, incendunt. 4. Frumentum omne, pra.eter quod secum portaturi erant, comburunt. 5. Persuadent Ra.uracis et Tulingis et Latobrigis finitimis, uti una cum iis proficiscantur. 6. Erant omnino itinera duo, quibus itineribus domo exire possent. 7. l:num per Sequanos inter montem Iuram et flumen Rbodanum erat. 8. Alterum erat per provinciam nostram, multo facilius atque.expeditius. 9. Extremum oppidum Allobrogum est proximumque Helvetiorum

24 finibus Genarn. 10. Omnibu reb us ad profectionem comparatis diem dicunt, qua di e ad ripam Rhodani omnes c.:on\ eniant. 2. (cc. 7-112). a) 1. Caesari cum id nuntiatum sset, matura ab urbe proficisci. :2. Quam maximis potest itineribu in Gal!iam ulteriorem contendit et ad Genarnm per>enit. 3. Pontem, qui erat ad Gcnarnm. iubet rescindi. 4. l"bi de eius adyentu H eln; tii ceniorcs facti sm1t.!f s-11.tos [.ld eun:i mittunt. 6 Cui1ts li:>gationis ~ ammeius et Verocloetius principem locum obtinebant. 6. Caesar rnemoria tenebat L. Cassiu1.1 co:1$ulem occisum csse ab P:el etiis. 7. L egatis re~p 0~1dit diem se arl rleliberanrlum sumpturum esse.. l"bi ea dies Yenit, negat se pos~e iter ulli. per provinci::i.rn dare.!1. Si v-im facere conentur. '>I' p1ch'.bitltrum esse ostendit. 11} R.elinquebatur- un t ' per 'eq uanos Yia, qua equanis inyitis ire no 1 poterant. bl 1. Caesari nuntiatnr RelYetiis esse rn animj per agrum ::::e,1uanorum iter in Scrn tonuri:j. fine fa. cere. ~. Ipse in 1taliam magnis itineribus contendit. 3. ll1i duns legiones comcrioit et rres. 'luae circun1 Aquileia1n hi.:rnabanr. ex hibernis educit. 4. Ileh-eru 1am per rinl' Sequ auon1m cuas copias tra1luxer~nt et in H aeduorum fines perven rant. 5. Haedui legatos ad Cacsarem mitmnt rogatum au xilium. 6 Item A.llobroges fuga se ad Caesarem recipiunt. 7. Demoll"Otrant sihi prarter agri solum nihil ess ~ reliqui. 8. Quibus rebus adductus Caesar non ex -pectanrlurn ~il1i -- rntuit. \I. l'bi Ca e ~ar certior factus est t iam panes copiarum Helvetios Ararim

25 tmduxisse, cum legionibus tribus e castris profectus est. 10. Eos imped.it-os et inopinantes adgre sus magnam par tem eorum conridit. 3. (cc. 13-17). a) 1.. Hoc proelio facto poutem in.\ rari farientlum curat atque ita exercitum traducit. 2 Hfh etii kgatos ad Caes:irem mittunt; cuius legationis DiYico princeps foit. 3. Is!ta cum Caesanegit: si paccm populus Roman us cum H eh etiis faceret, in earn partem ituros esse H eh etios. ubi t>os Cae~ w constitnisset.. 4. His Caesar ita r espon dit: si obsides ab iis sibi clentur, ~e cum iis pacem e.sse facturum. 5. Postero (lie castra ex eo loco mownt Heh etii. o..idem facit Cae.;;ar equitatumque omnem praemnttt. 1. Caesar e11uibturn omnem prac mittit qui Yideant, 1uas in partes hostes iter foci.mt. Alieno loco cum equiratu H eh etiorum proelium comn!ittunt; et pauci de nosh-is cadunt. ~!. l'ae~ar ~u0:>,, proelio ccntinebat. 10. ::'r. ti:=: h :l.... Lat hostem rapinis populntionibusque prohibere. b) 1. Interim coti<lie Caesar Haedurs frtpr1r n ~urn. quod es ent publiee polliciti. flagibtrt'.. :?.. :\am propter frigora frumenta in agris mnturn non erant. 3. ~e pabuli quidem sati magna copia suppt>kbat. 4 Eo autem frumento. quo<l f!umine.\rnri navibus sub-vexerat, uti minus poterat..). Irer al> _-\rnri Helvetii averterant, a riuibus (lisee<lere nolebat. 6. Convoca is Haeduorum principibus gra,iter eos accu at. quad ab ii non sublevet.ur. 7. ::\Iulto etla.m gra, ius, quod sit destitutns. queritur.. Liscu~.!J!Oponit: esse 11onnullos. quorum auctoritas apud plt li L m 11lw-irnum n1leat:!i. Hos prin1tim plu;: po::<~e

26 <.! uam ipsos magistratus: 10. Hos multitudinem deterrere, ne frumentum conferant. 4. (cc. 18-22). a) 1. Caesar celeriter con.cilium dimittit, L iscum ret.inet. 2. Qua.erit ex solo ea, qua.e in con Yentu dixerat.. 3. Dicit liberius atque audacius. 4. Eadem secreto ab aliis quaerit. 5. Quibus rebus -cognitis satis esse causae arbitrabatur, quare in Dumnorigem animadverteret. 6. Ne eius supplicio Di viciaci animum offend ret, verebatur. 7. Haque priusquam quicquam conaretur, Diviciacum ad se Yocari iubet. 8. Diviciacus Caesarem obsecrare coepit, ne quid gravius in fratrem statueret. 9. Haec cum a Caesare peteret, Caeasr eius dextram prendit. 10. Dumnorigi custodes ponit, ut quae agat scire possit. b) 1. Eodem die ab exploratoribus certior factus est hostcs sub monte consedisse. 2. De tertia. vigilia T. Labienum cum duabus legionibus summum iugum montis ascendere iubet. 3. Caesar, quid sui consilii sit, ostendit. 1. Ipse de quarta vigilia eodem itinere, quo host es ierant, ad eos contendit. 5. P. Considius, qui rei militaris peritissimus ha.bebatur, cum exploratoribus praemitt.itur. 6. Prima. luce, cum summus mons a La.b ieno teneretur, Considius equo adrnisso ad Gaesarem accurrit. 7. Dicit montem, quern a Labieno occupari voluerit, ab hostibus t eneri. 8. Caesar suas copras in pro:x..imum collem subducit, aciem instruit. 9. Labienus monte occupato nostros e"'x.spectabat proelioque ahstinebat. 10. Multo denique die per explorat-0res Caesar cognovit mont.em a suis ten ri.

27 5. (cc. 23-29). a ) 1. Postridie eius diei rei frumentariae prosi--iciendum existimaviti. 2. Itaque iter ab Helvetiis avertit ac Bibracte ire contendit. 3. Helvetii nostros a novissimo agmine insequi coeperunt. 4. Postquam id animum advertit, copias suas Caesar in proximum collem subduxit. 5. Ipse interim in colle medio hiplicem aciem instruxit legionum quattuor veterana.rum. 6. In summo iugo duas legiones, quas in Gallia conscripserat, conlocari iussit. 'i. Helvetii impedimenta. in unum locum contulerunt. 8. Caesar cohortatus suos proelium commisit. 9. Milites e loco superiore pilis missis facile hostium phalangem perfregerunt. 10. Tandem vulneribus defessi Galli et pedem referre et, quod mons abcrat circitcr mille passus, eo se rooipere. b) 1. Diu cum esset pugnatum, impedimentis, castrisque nostri potiti sunt. 2. Ex eo proelio circiter hominum milia CXXX superfuerunt eaque tota nocte ierunt. 3. In fines Lingonum die quarto pervenerunt. 4. Caesar ad Lingonas litteras misit, ne eos frumento iuvarent. 5. Ipse triduo intermisso cum Qmnibus copiis eos sequi coepit. 6. Helvetii omnium re.rum inopia adducti legatos de deditione ad eum miserunt. 7. Caesar obsides, arma, servos, qui ad eos perfugissent, poposcit.. Reliquos omnes obsidibus, armis, perfugis tradihs in deditionem accepit. 9. Helvetioo, Tulingos, Latobrigos in fines suos, unde erant profooti, reverti iussit. 10. Allobro. gibus irnperavit, ut iis frumenti copiam facerent. 6. (cc. 30--34). a ) 1. Bello Heh etiorum confect-0 to ~us fere G alliae legati ad Ca.esarem gratulatum com enerunt.

30 vert.isset. con\ocato concilio \ ehementer eos Caesar incusa,it. 10. Rogavit cur de sua virtute aut de ipsiu"' diligentia desperarent. b ) 1. H ac oratione habita mirum in mod um con\ersae sunt omnium mentes. 2. Princcps X lcgio per tribunos militum ei gratias egit, quad de se optim um iudicium fecisset. 3. Se esse ad bellum gerendum puratissimam c:onfirmr1vit...j.. RaliquaP legiones cum tribunis militum et primorum ordinum centurionibus cgcrunt, u ti Caesari satisfacerent. 5. Eorum satisfactione aeccpta de quarta vigilia profrctus est. 6. Septimo die ab exploratoribus certior factus est _\.riovisti copias a nos ris milia passuum ITU et XX abesse. 7. Cognito Caesaris adventu Ariovi stus legatos ad eum mittit. 8. Dies conloquio dictus est ex eo die quin t us. 9. Ariovistus postulav!t, ne quern peditem ad conloquium Caesar adduceret. 10. D ixit wreri se, ne per insidias ab eo ci r cumvenirptur. 9. {cc. 43-47). a) 1. Planities erat magna. et in ea t u mulus terrenus satis grandis. 2. Hie locus aequum fere spatium a castris _\ rio,isti et Caesaris aberat. 3. E o, ut erat dictum, ad conloquium venerunt. 4. Legionern Cae ar passibu CC ab eo tumulo constit.uit. 5. Caesar initio orationis sua senatusque in Ario,istum beneficia rommemoravit. 6. Postulavit dcinde eadem, CJuae legatis in mandatis dederat. 7. Ariovistus ad postulata Caesar!s pauca respondit. de suis virtutibus nrnlta praedica,it. 8. Dixit transisse Rhen um sese non sua sponte, sed rogatum a Gailis : 9. Omnes Galliae civitates ad se oppugnandum >e-

31 msse. 10. Se pnus m Galliam venisse quam populum Romanum. b) l. Multa. a Caesar m earn sententiam dicta s unt. 2. Dum haec in conloquio geruntur, Caesari nuntiatum est eql,lite _\riovisti propius t.umulum ac cedere. :). Cae ar loquendi fincm fccit sequc ad suos recepit. 4. Suis imperavit, ne quod omnino telum in hostes reicerent. 5. Biduo post A.riovistus ad Caesa.rem legatos misit: se wlle agere cum eo. 6. Conklquendi Caesari eausa visa 1:1-on est. 7. Pridie Germani retineri non potuerunt, quin tela in nostros coicerent. 8. L ega.tum sese ma.gno cum periculo ad eum missurum esse existimabat. 9. Commodissimurn visum oot C. Valerium Procillum ad eum mittere. 10. Una cum oo M. Metium, qui hospitio Ariovisti utt:batur, misit. 10. (cc. 48--54). a) l. Eodem die Ariovistus castra promovii; et milib us passuum VI a Caesaris castris sub monte coru;ejit. 2. Postriclie eius diei praeter castra Caesaris suas copias traduxit. 3. Ex eo die dies continuos V Caesar pro castris suas copias produ.xit. -!. Ariovistus his omnibus cliebus exercitum castris continuit.. 5. 'Cbi eum castris se tenere Caesar int-ellexit, circiter passus DC a Germanis castr is idoneum locum delegit. _6. :\ cie triplici instructa ad eum!ocnm venit. 7. Eo circiter hominum XVI milia expedita cum omni equitatu Ariovistus misit. 8. ~ihi lo setius Caesar duas acies hostem propulsm e iussit. 9. Tum demum _\riovistu:; partem suarum copiarum, quae castra. oppugnaret, misit. 10. A<,riter utrimque usque ad vesperum pugna.turn est.

. 34 magno impetu Belgae oppugnare coeperunt. 3. Aegreeo die sustentatum est. 4. Cum finem oppugnandinox fecisset, Iccius Remus nuntios ad Caesarem mittit. 5. Eo de media nocte Caesar Nurnidas et Cretas subsidio oppidanis mittit. 6. HOEtes paulisper apud oppidum rnorati ad castra Caesaris omnibus copiis contenderunt. 7. Caesar propt r mult.i.tuclin~m hostium proelio supersedere statuit. 8. Cotidie tamen equestribus proeliis, quid hostis virtute posset, periclitab.atur. 9. Duabus legionibus in castris relictis reliquas VI liegiones pro castris in acie constit.uit. IO. Hostes item suas copias ex castris eductas m stru.xerunt. b) I. P alus erat non magnn. inter nostrum at- _que hostium exercitum. :d. Hane si noski transirent, hostes e:xspectabant. 3. Ubi neutri transeundi initium faciunt, Caesar suos in castra r edux:it. 4. Hostes protinus ad flumen Axona..m contenderunt. 5. Caesa; certior factus omnem equitamm ponte t.raducit atque t1cl eos contcndit. 6. Acriter in eo loco. pu,,,anatum est. 7. Hostes secunda vigilia magna c_urn sfrepitu castris egressi sunt.. Fecerunt ut con i milis fugae profectio >ideretur. 9. Prima luce Caesar confirmata re ab exploratoribus omnem equitatum praemisit. 10. T. L abienum legatum cum legionibus tribus subsequi iussit. 13. (cc 12-15F a.) 1. Postridie eius diei Ca.es:1r m fines Suessionum ex.erciturn duxit. 2. :JLi.gno itinere ad oppidum KoYiodunum contendit. 3. Id ex itinere oppugn are conatus est. quod vacuum ab defensoribus esse audiebat. 4. Propter latitudinem fossae murique al-

35 titudinem oppidum expugnar e nan potuit. 5. Vineas a.gere, quaeque ad oppugnandum usui erant, comparare coepit. 6. Celeritate Romanorum permoti Suessiones legatos ad Caesarem de ded.itione mittunt. 7. Caesar obsidibus acceptis in deditionem Suessiones accipit. 8. Exercitum in Bellovacos ducit. 9. Omnes maiores natu ex oppido egressi man.us ad Caesarem. tendere coeperunt. 10. Voce significaverunt sese in eius fidem ac potestatem venire. b) 1. Pro his Diviciacus facit rnrba: 2. Bellovacos omn i tempore in fide atque amicitia civitatis Haeduae fuisse. 3. Caesar honoris Diviciaci causa. sese eos in fidem recepturum dixit. 4. Quod erat ci Yitas magna in ter Belgas a.uctorit.ate, DC obsides poposcit. 5. ITis traditis ab eo loco in fines Ambianorurn pervenit. 6. Qui se suaque omnia sine mora dediderunt. 7. Eorum fines Nervii attingebant. 8. Ner iorum de natuia morlbusque Caesar quaerebat. 9. Reperiebat: nullum esse aditllin ad eos mercatoribus: 10. Esse homines feros magnaeque virtutis. 14. (cc 16--22). a) 1. Cum per Nerviorum fines triduum iter fecisseb, inveniebat abim flumen a castris suis milia pa.ssuum ::S: abesse. 2. Exploratores praemittit, qui locum castris idoneum rleligar:t.. 3. Quidam ex dediticiis Belgis nocte ad ~ervios pervenerunt. 4. His demonstrarunt inter singulas legion.es impedimentorum magnum numerum intercedere. 5. Nervii a.ntiquitus pedestribus valent copiis. 6. Looi nat~ erat haec, quern locum nostri castris delegera.nt. 7. Collis ab sum.mo - aequaliter declivis ad flu.men Sabim vergebat. 8. Intra silvas hastes in occulto sesa

continebant. 9. In aperto loco secundum lumen paucae stationes equitum videbantur. 10. Flu.minis erat altitudo pedum circiter trium. b) 1. Caesar equita.tu praemisso subsequebatur omnibus copiis. 2. Equites nostri flu.men transgressi cum hostium equitatu proelium commis.erunt. 3. Ubi prima impedimenta. nostri extrcitus visa sunt, subito impetum in nostros equites fecerunt. 4. His facile pulsis incredibili celerit.ate ad flumen hostes decucurrerunt. 5. Eadem autem celeritate adverso colle ad nostra castra contenderunt. 6. Caesari omnia uno t em pore erant agenda. 7. Necessariis rebus irnperatis dpcucurrit et ad legionem decimam dernuit. 8. l\.iilitcs cohortatus proelii committendi signum dedit. 9. Atque in alterarn partem item cohortandi causa profectus pugnantihus occurrit. 10. Itaque in tanta rerum iniquitate f,,rtunae quoque eventus varii sequebantur. 15. (23-28). a) 1. Legionis VIIII et X milites Atrebates celeriter ex loco superior,e in flumen compulerunt. 2. Et transire cona.ntes insecuti magnam partem eorum interfecerunt. 3. Ipsi transire flun,en non dubita rnrnnt. 4. Rursus resistentes hosues redintegrato pr0 lio in fugam coniecerunt. 5. Item alia in parte diversa.e duae legiones profligatis Viromanduis ex loco superiore in ipsis flu.minis ripis proeliabantur. 6. Eodem tempore equites nostri levisque armaturae pedites ad>ersis hostibus occurrebant. 7. Calones praecipites fugae sese m andabant. 8. Quibus omnibus rebus permoti equit.es Treveri domum contenderunt. 9. Caesar ab X Jegionis cohort.atione ad dex-

37 trum cornu profectus est. 10. Centurionibus nomina. tim appellatis reliquos cohortatus milites signa inferre iussit. b) 1. Caesar tribun(j6; militum monuit. ut conversa signa in hastes inferrent. 2. Gum aliis alii subsidium ferrent, fortius pugnare coeperunt. 3. Interim milites legionum duarurn in summo eoue ab hostibus ccnspiciebantur. 4. T. L abienus castris hostium potitus X legion.em subsidio nostris misit. 5. Horum adventu maxima rerum commutatio est facta. 6. At hostes etiam in extrema spe salutis maximam virtutem praestit.erunt. 7. Hoc proelio facto maiores natu legatos ad Caesarem miserunt seque ei clediderunt. 8. Quos Caesar diligentissime conservavit. 9. Eos suis finibus atque oppidis uti iussit. 10. Finitimis imperavit, ut ab iniuria et maleficio se prohiberent. 16. (cc 29-85). I a) 1. Atuatuci, cum omnibus copiis auxilio Nerviis venirent, ex itinere domum revert.erunt. 'J. Cunctis oppidis desertis sua. omnia in unum oppidum contulerunt. 3. Eum locum duplici altissimo muro munierant 4. Tum magni ponderis saxa et praeacutas trabes in muro conloca.bant. 5. Atuatuc:>i erant ex Cimbris Teutonisque prognat.i. 6. Ac primo adventu exercitus nostri crebras ex oppido excursiones faciebant. 7. Parvulis proeliis cum nostris contendebant. 8. Pootea val.lo pedum XII circummuniti oppido sese contineba.i).t. 9. Ubi vero turrim moveri et adpropinquare muris viderunt, legatos ad Caesarem miserunt. 10. Se sua.que omnia Romanorum potest.ati permi t.ere dixerunt.

38 b ) 1. Ad haec Caesar respondit: se eorum civita.tem conservaturum esse. 2. Re renuntiata ad suos illi se, q uae imperarentur, facere dixerunt. 3. Sub vespt>xum Caesar port.as cla.udi milit.esque ex oppido exire iussit. 4. Illi tertia \ igilia, qua minime arduus ad nostras munitiones ascensus videbatur, t-x oppido eruptionem fecerunt. 5. Celeriter ex proximis castellis eo ooncursum est. 6. Occisis ad hominum rnilibus TIII reliqui in oppidum reiecti sunt. 7. Postridie eius diei refractis portis sectionem eius oppidi uniyersa.m Caesar vendidit. 8. Eodem tempore a P. Crasso certior factus est V cnetos, Venellos, Osismos in pote-t.atem populi Romani esse redactos. 9. Ipse legionibus in hiberna deductis in Italiam profectus est. 10. Ob eas res ex litteris Caesaris dierum XV supplicatio decreta est. ---OQO---

COMMENTAJUU5 TERTIUS. 17. (cc 1-6). a ) l. Cum in I taliam proficisceretur Caesar. er. Galbam cum legione XII in Nantuates, Veragros, Sedunos misit. 2. Causa. mittendi fuit, quod iter per Alpes pa.tefieri volebat. 3. Huie permisit, uti in his locis le,,oionem hiemandi causa conlocaret. 4. Galba constituit cohortcs duas in Nantuatibus conloca.re. 5. Constituit ipse cum reliquis eius legionis cohortibus ill yico Veragrorum, ci.ui appellatur Octodurus, hiemare. 6. Cum hie vicus in duas partes flumine divideretur. alteram partem Gailis concessit. 7. Alteram partem cohortibus ad hiemandum attr ibuit. 8. Subito per explora.toroo certior factus est ex: ea parte vici, quam Ga.His concesserat. omnes ooctu discessisse. 9. Ga.Iba consilio celeriter convocato sententia.s exquirere C.(){'pit. 10. Maiori ta.men parti placuit r ei eventum experiri et castra defendere. b) l. Bi;evi ~patio interiecto hostes ex omnibus partibus decurrere. 2. Nostri primo integris viribus fortit~ r propugnare. 3. Cum iam amplius horis se-: conti.n.e.nter pu!maretur. P. extiius B aculu et C. Volusenus ad Gal.barn accurrunt. 4. Unam esse spem salutis docent. 5. Haque Ga.Iba celerit-er milites certior es facit, paulisper intermitterent pl'oehum. 6. Quod iussi sunt, faciunt. 7. Non sui colligendi hoo~ibus fa.cultatem relinquunt. 8. Ita eos, qw m spem potiundorum ca.strorum venera.nt, undique circumventos interficiunt. 9. Omnibus hostiwn copill:; fusis se intra munifilones suas recipiun~ 10. Postero die Galha. legionem in Nantuates. inde Allobroges perduxit.

40 18. (cc 7-13). a ) 1. His rebus gestis subitum bellum in Gallia coortum es t. ~. P. Crass us adules.:ens cum Iegione VII proximus Oceano in Andibus hiemabat. 3. Is praefectos tribunosque militum romplures in initimas ci vitatcs frumenti causa d.imisit. 4. Celerite r Veneti reliquaeque civitates inter se coniurant nihil nisi cornmuni consilio acturos esse. 5. Caesar naves interim longas aedificari in flumine Ligeri iubet. 6. His rebus celeriter administratis ipse ad exerciturn conten<lit. 7. Veneti reliquaeque it"flm ciyitates cognito Caesaris adrnntu b E:llum parare i.j,stituunt. 8. :\ E:que nostros exercitus propter rumen i inopiam diutius apud se morari posse confidebant. 9. Oppida rnuniunt, frumenta ex agris in oppida comport.ant. 10. Naves in Vt:netiam, ubi Caes.arem primum bellum ge-s urum esse constabat, cogunt. b) 1. Erant m ultae difficult.ates belli gerendi, se<l ta.men multa. Caesarem ad id bejlum incitabant. 2. Itaque partiendum sibi ac latius d.istribuendum exercitum put.ayit. 3. Itaque T. Labienum legatum in Treveros cum equitatu mittit.. 4. H uie mandat, Remos reliquosque Belgas adeat atque in officio contineat. 5. P. Crassum cwn m agil"o numero equitatus in _-\.quitaniarn proficisci iubet. 6. Q. Titurium abinum legatum cum legionibus tribus in VenellO!l mittit. 7. D. Brutum a<lulescentem cla i Gallicisque navibus praeficit. 8. Eum, cum primum possit, in Venetos proficisci iubet. 9. Ipse eo pedestribus copiis contendit. 10. Erant eius modi fere situs oppidorum, ut neque ped.ibus aditum ha hereat neque na.vibus.

41 19. (cc 14-19). a) 1. Compluribus expugnatis oppidis Cae_ ar statuit esse exspedandam classem. 2. Quae ubi primum ab hostibus ' isa e~t. eirciter CC X"X naye. eorurn parati~simae e;;: port,u profrc ae sunt. 3. Reliquurn e:r;.at certamen positum in Yirtute. qua nosri milites facile supcr ab~n t. 4. Deiec is antemnis. milites sum.ma vi tran ce-ndcre in hostium na,es cont.endebant. 5. Barb11.ri fuga salutem petere contenderunt.. 6. Tanta subito malacia ac tranquillitas extitit, ut se ex loco mo,ere non possenl 7. _-\b horn fere IIIJ. usque ad solis occasum pugnabatm. 8 Quo proelio bellum Venetorum totiusque ~:.rae maritimae confec um est. 9. ~am nanbus amhsis reliqui non, quern ad mod. um oppida <!efenderent, habebn.nt. 10. Haque sc suaque omnia Ca.esari dediderunt. b) 1. Dum ha.ec in Venetis geruntur, Q. Titurius Sabinus in fine- Venellorum per\enit. 2. H is J rneerat Viridovi::.. ac summam imp erii teneb11t. 3. Aulerci Eburovices Le:xoviique se cum V irirlo,ice coniunxerun t. -!. 'Jiagna praeterea multitude undique t:x Gallia perditorum hominum latronumque oonvenerat. 5. abinus castris sese tenebat, cum Viridovix pugnandi potestatem faceret. 6. T:rntam opinionem timoris praebuit, ut iam ad Yallum castrorum hostes accedere auderen t.. 7. Locu erat castrorum e<l itus et paulatim ab irno accliyis circiter passus mille. 8. abinus suos cohortatus cupientibus signum dat. 9. F act-um est, ut hostes statim terga ve-rt.erunt. 10. Quos integris viribus milites nos ri consecuti magnum numerum e<>rum occiderunt.

42 20. ( ec 20-29). a) 1. Eodem fere tempore P. Crassus, cum in Aquit.ania.m pervenisset, non mediocrem sibi diligentiam a.dhibendam int- llegebat. 2. I ta.que re frumentairia provisa in Sotiatium fines exercitum introcluxit. 8. Sotiates in i inere a,,,amen nostrum adorti primurn equestre proeliurn commiserunt. 4. Pugnat-um est diu atque acriter. 5. Armis obsidibusque acceptis Crass us in fines V ocatium et Tarusatium profectus est. 6. Tum vero barbari commo i copias parare c:oeperunt.. 7. Mittuntur etiam ad eas civi ta.t.es legati, quae sunt citerioris Hispaniae fini tima~ Aquitaniae. 8. Duces vero ii deliguntur, qui una eum Q. ertorio ornnes annos fuerant. 9. Crassus cohortatus suos ad host.ium castra contendit. 10. E quites Crasso renu.ntiaverunt non eaclern esse dili gen.tia ab dec umana porta castra munit.a.. b) l. Crassus equitum pra<>kck>s cohorlatus, quid fieri Yellet. ost-enclit. 2. Jlli, ut erat imperatum, celeriter a.d eas munitiones pervenerunt. 3. Tum vero clamore ab ea parte audito nostri acrius pugnare coeperunt. 4. Hostes undique circumventi desperatis omnibus rebus fuga salutem pe ere con tenderunt. -'5. Hae audita pugna maxima. pars Aquitaniae sese Crasso dediclit. 6. Eodem fere tempof-e Caesar, quod }!orini }!enapiique in armis erant, eo exercitum duxit. 'i'. _.\.rbitratus est id bellum celeriter confici posse. 8. h longe alia ratione ac reliqui Galli helllllll gerere eoeperunt. 9. Eius modi sunt- wmpestat.es consecutae, uti opus necessario i.nterm.itteretur. 10. Itaque a ta.tis mnnil:>us eorum agris Caesar exercitum reduxit. -0---

COMMENTARIUS, QUARTUS, 21. (oo 1-7). a) 1. Ea, quae secuta est, hieme, Usipctes Germani et item Tencteri magna cum multitudine hominum lumen Rhenum transierunt. 2. Sueboruin gens est longe maxima et. bellicosissima Germanonuu omnium. Hi centum pagos habere dicuntur. 3. ~ eq ue multum frumento. se<l maxirnam partern 1acte a.tque pecore vivunt multurnque sunt in Yenationibus. 4. Equestribus proeliis saepe ex equis desiliunt ac pedibus proeliantur. equosque eodem rerna.nere rns.tigio adsuefecerunt. 5. Vinum omni.no ad se irnporta.ri non pa.tiuntur. 6. Ea re remollescere homines 1!tque effeminari arbitrantur. 7. Una ex parte a uebis circiter milia passuum C agri vacare dicuntu.r. 8. _.\.d alteram partem succedunt l"bii, quorum fuit cinta.s ampla atque florens. 9. I i paulo, quamquam sunt eiusdem generis, sunt ceteris humaniores. 10. Hos Suebi vectigales sibi fecerunt ac multo humiliores infii-mioresque redegerunt. b) L In eadern causa fuerunt U sipetes et Tencteri, quos upra diximus. 2. Complures annos ueborurn vim sus-tinuerunt. 3. _.\.J extremum ta.men agris expulsi ad R.henum pervenerunt. quas regionel\ienapii incolebant. 4. H i ad utramque ripam flurruru.' agr. u.edilicia vicosque habebant. 5.. Germani autem flu.men trans.ie1:unt atque omnia Mena.piorum aedificia. occupavemnt. 6. His de rebus Caesar certior IaC'bus et infirm.itatem Gallorum veritus niliil his comrnittend.um existimant. 'i. Ca.esa.r ma.turius, -qua.m consuerat, ad exen:itum proficiscitu.r.. Her in ea. loca coepit, quibus in locis esse Germanos au-

46 idoneam ad n:nigandum tempestatem III fere \1- gi!ifl. so],it. JO. Tpse hora diei circiter IIII cum prim is- uayibu,; Britarrniam attigit. 24. (cc 2~30 ). a) 1. _\lj barbari con silio Romanornm cognno 1w \ ibu.;; egrc1li prohibebanr. 2. Brat ob has ea11 <: as summa difficultas. f:l. ~ a, e s propter nliloctj:l itud.inem uisi in alto constitui non potcrnnt. 4. Cae"ar n an's longas µaulum rf- m oyeri ab one:rnriis nav-ibus et rernis incitari iuss it. 5. Quae res rnagno usui nost r is fuit. 6. \"am et nayium {igura. et n~ rnorum rnotu permoti ljybari coonstitcrnnt...-;. Qui S kgionis aquilam ier ebat. obtt:s atus est deoo. 8. " D e i!itc.., inriuit, ; eommilitones. ifr.::i niltis ch[nilm1 hostibus prodere". ' 9. Hoc cum \OCC rnagna dixissct, se ea mwi proiecir- atque in lrnstes aquilam ejte cocpit-. 10. Tum no ~h'i coi1orrnti inter se unin:rsi ex n1ni dt:'siluerunt. f> 1 1. P ugnahun Pst ab uw:isque :writer. 2. ~ ost ri in host.es impetum fecerunt atquc eos in fugam d ederunr. 3. Hostcs proelio superati statim acl Caesarem legatos de pace misl'runt -1. rna cnm his leg:jtis Commins _-\trebas Yenit.. 5. Caesar obsides impera,it, quorum ilii partern statirn dederum. purtem pa.ucis Jic:b us sesc daturl)s dixerunt. 6. His rebus pace confirmatia ex superiore portu lcni vcnto soh erunt-. -;-_ Eadcrn noct-e accidit ur, c:sset- luna. pletrn. tl. LongJs ua.ves et oner ~trias tempestas aclflic:tabat. 9. :\fagna totius l Xt.:rcitus perthrb tio facb est. 10. Principes Britanniae optimum fac u e, e du:xe r unt rebellione fact.a frumento com mea.tuque nost.ros probibere.

25. (cc 31-38). a ) 1. Caesar ad ornncs ca.sus subsidia cornpara bat.. ::.. ); am frumentllrn ex agris cotinie in c11stra conf.?rebat. 3. Ii. qui pro porlis castrorum in st.ritione cran t., Caesfil i nunti:1ycrunt. pul H rcm l!hl.)!tillm in ea pa.r te vicl t'ri. -L Caesar cohortes sec um in earn partcrn proficisci iussit. 5. Gen us hoc est ex f'ssl di s / pugnac. 5. P er omnes pa1-tes perequitant et tela coiciunt._ I. I pso terrore cquorum ct strepi u rotarum ordim s plernrnque perturbant. 8. Quib us rebus perturbatis no-- lris tempore opport.unis::;imo Caesar auxilicrm tu.lit.. 9. ); ri m eius ad>ent u hostes consti - teruut, no::tri se c-x tirnore receperunt.. 10. Q uo facto suo-se ll)('o continui et breyi rcrnporp ina rmis o:o in ca$ha l e ~i on e s recluxit. b) 1. Secutae suot C'.Ontinuos com pl mes rlies tem pestatt s. 2. I n erim barbari nuntics in omnes partes climiserunt paucitatemoue no"trorum militwn m is prae:dica erunt. 3. H i,; rdrns celeriter ma~a multitudinc peditat us equitatusquc coacta ::i..l rn ~ ti a \ enenrnt. L Caesar legion r:s in acie pro cas tris constituit.. :5. ~ o sh:orum militum impeturn hostes fer1"e non potuerunt a.c terga verterunt. G. E odem clie legati ab hostibus missi a cl C:i.esarem rte pace,_.cnerunt. I. H is Caesnr numerum obsidum, quern ante irnperaverat.. r'!uplic:n-it. 8. I pse idon e~ ni temp~t:lt e:m nactus pnulo post mer1iam noctem n. "''" s0h it. (:1. Ca E ~m pn<:ct!'o ilie T. L uhienuut 1' C:l tum in. forinos, qui rebellionem feu rant, rnisit. 10. Cae:::ar in B elgis omnium 1egionum hiberna con oti i tii". Eo rluae omnin0 ci\ it.atcs ex Britanni::i 0h ;:: i,je'" m 1seru?J.. reliritwe negle:x,o>run t. - --oon----

CO~L\IE ~TAlUUS QUINTUS. 26. (cc 1-12). a) l. Tn Ill.nicurn cum venisset, ciyitatibus rnilitcs irnpera.t certumque in locum com-enire iubet. 2. Qua re nllnt.iata Pirusrne legatos ad eum mittunt. 3. 1\. rcepta orntione c,orum Caesar obsides imperat eos(1ue «l ct r a111 clie'!n u lduci iubet. -!. Tis &I diem adduct.is, ut impt ra, trnt, arbitros inter civitates <lat. 5. His confectis rebus in citeriorern Galliam re:h'rtitur atqu ' incle ad c::i:crcitum proficisc-itur. 5. Eo C't:m, enissei. circi er DC naws t longa.s XX.VIII in, enit in strncta,;. 7. Jpse c um legionibus expcditis JI[] et equitibus DCCC in fines 'fn :, erorum prnficiscitur.. llaec c iyitas longe plurimum totius Galli:..c e 1uitatu rnlet. 9. ~\[ agnas habct copia.. pe<li tum T{Jwnumr1ue. ut supra dell'.lonstra, imus, tangit. 10..I n ea ci\ irnte cluo de princip:1tu inter se conten <kban, I nd utiomarus et Cingetori:..:. u 1 1. l'ingetori:s ad Cae~<u-em H:!nit; at InJution.arn- bellurn purare instirnit. :2. Cac:sar In<lutiomal'U' ' :id ~e curn ob,,irlibus, cnire iu:::si;.. 8. ilis J"L bu,. c-on -ti~utio.; l'tlt:,;ar ad portuju Itiurn cum l t->gi )uiliu... ue~ :~ ult. 1. E rne una cum cerens Utui.11orix.Ha-1lu 1 le (I uo ante a no bis die- Lll11 e"t. ;_1. R une cupi<lum r.::run1 n0yarun1 l!lh!zthle inter li-<1llos auc:toritatis cognoyerat.. G. Dumnori:-: t:um equi illus H aeduornm a cn.stris insci'"nte Cut':,::.re clomum <liscedere coepit. /...\.cces sum e ~t aj. Hritanni::im omnibus nayibus merid.iano fore t :mpore. ncque in eo loco hc slis est Yisus. 8. I'osrri li.: eius diei mane rnilites equit sque in l:speditionem ni ie ic.. 9. Eo cum n::uisset.. maiores

49 iam undiriue in cum locu m copiae Britannorum c on Yeneran t. 10. Nostro ad ventu permoti Britanni C'assi\ ellannum to i bello imperioq ue praefecernnt. 27. (cc d.3-23). a) l. In ula ( c. B ritannia) naturn i.riquetra, cuius nn um latus est ron tr:1 Cralli<1m. :2. H uius lat.eris alter angulus arl oricntem solcrn. infe rior ad meriiliem speeta t. H. _\1teru rn 1' sc. l :itu ~ ) \ ergit ad Hispaniam ::nque necidentpm --oletn. -1. Qua ex p a.rte est :H ibernia insu!a. dirnidio maior, quam B ritannia. 5. T t-rti1 mi tsc. la tus) est contra septentrion es, cui pmti nu!l l:st obiccta t erra. 6. Ex h is omnibus longc sun t humaniss imi, qui Cantium iucolunt. 7. lnteriores plerique frumenta non serunt, s ed lad-e et earne vinmt pellibusque sunt wstiti. 8. Omnes \-ero se B rit::rnn i vitro inficiunt, q uad caeruleum effic:i. colorern. 9. Capillo sunt promisso atque om ni p 1.de corporis rasa pr;:ieter caput e L labrum n1 perius. 10. l -xores ha.bent deni rluodenique inter se commune;;. b) 1..E quites bostium esseclariique acriter prndio cum equitatu nosrro in itint're confli:xerunt. 2. Eo L1ie Q. L aberius Durus, tribunus militum, interfailnr. Jlli pluribus submiso::is cohor-tibus repellumur. :J. _\.ccedebat hue, ut numquam conferti, sed rari 1 nagnisque iutenalli;; proeliarentur.!. P ostero,]l. 1 rocul a. C'l5tris i10sr.t::s l'l crllibus constiterunt rnri tlle se ostendere coc:pt:runt. ;,, ~ ostri acriter in t:os irn petu facto reppulerunt. 6. Cc:esar cognito con :dio t: Ol'U lfl ad flun:en Tamesim in fines Cassi\-ell:1w1i e:xercirnm duxit. -;, CassiH llaunu-, omni derosita s e, l Jcis impeclitis ac sih estrihus sese occul-

tabat. 8. Interim Trinornntcs legatos ad Cae;;arem - mittunt pollicenturque seso ei dedituros atque imperata facturos. 9. Caesar interdicit atque imperat Cassivellauno, ne Mandubracio neu Trinornntibus nocea t. 10. Obsi,libus acceptis exercitum reducit ad mare, na e, in,enit refectas. 28. (cc 24-35). a ) 1. Erat in Carnutibus sun.mo loco natus. Tasgetius, cuius maiort'5 in sua ciy!tate regnum obtinuerant. 2. Huie Caesar pro eius \ irtute atque in se bcnevolcntia rr::aiorurn locum rcstitnerat. 3. Tertium iam hunc annum regnantem inimici interfoce: nu~t.. Def~rtu r r,a res ad Caesarem. 1. Ille n:ritu.s, ne ci;-itas deficeret, L. Plancum cum kgione ex Belgio celeritcr in Carnutes proficisci iubet. 5. Diebus e i.rciter ~ V inirium repcntini i umult.us ac de[ectionis or um est ab Ambiorige et Catmolco. 6. ::.Iit t.ir-ur 1td eos conlo')uendi causa C. _\rpineiu::. eque.~ l \omanu;:. fomili""i-:; Q. Titurii, t: t C,i. 1unius ex H is pania quidam. 'i. _.\pud quos Ambiorix ad h me rnodum locutus est. 8. H ae oratione habita. discedit.a.mbiori.."'\. Arpineius et fonius, quae ::iudicrant, ad legatos deferunt. 9. Itaque ad consilium rem deferunt, ma.gnaque inter eos nistit coi!troyers.ia. 10. L. Aurunculeius cornplure;:que tribuni militum nil1il tel..!.lu"e ag1_ n1.lum ne(l u.; ex h.ibern.is iniussu CaE-saris d i.:;ccden l urn existimaba n t. b) 1. Res d.isputatione ad mejiam noctem r:ercluci:tur. Tande'n cht Cotta permotus manus: superat sententia 'abin.i. 2. At hostes iniquissimo 11o:::tri,; lo,o proclium, ommittere t:oe perunt. 3. Tum ( ~ L'! lluul Titurius n 1::piLlarc t-t concursa.re cobonesque

51 disponere. 4. _.\.t Cotta nulla m re communi saluti deernt. 5. :\ t barb:ffi~ consiliurr, non defuit. 6. Erant et Yirtutc et studio pugnandi pares n0:>tri. 7. Tametsi ab (luce et a for c-1ma desercban tm, tamen ornnem ~pen1 sal utis in -..irtute ponebant. 8. T. Balvcmtio. Yiro for i et magnae auct-0ritatis, utrumque femur tragula traicitui. 9. Q. Lucanius, fortissime pugnans, dum circumqmto fijjo subrnnrt, interficit ur. 10. L. Cotta legatus omnes cohorres or<linesqu allhortans in adi: ersuro os funda vulneratur. 29. (cc 36-46). a) 1. H is rebus permotus Q. Titurius interpret 8m suum Cn. Pompeium ad.:\.mbiorigem mittit rogatum, ut sibi mijjtibusque parcat. 2 Cot a se ad armatum host.em iturum negat atr1ue in eo per!ie, erat. 3. Sabinus iussus arma abit: ere irnperatum fa.:-il suisque. ut idem (aciant, imi erat. 4. Dum de:,,ondicionibus inter se agunt. p:wlatim circum ventlis inkrficitur. 5. Ihi Ii. Cotta pugna ns interficitnr cum maxima parte militurn. 6. Pauci ex proelio c1'1p ~i incertis itineriljus pc-r silrns ad T. L abienmn legrtturn in hiberna pcrrc uiun a que eurn de rebus gest.is certiorem faciunt;. 7. H ae victoria sublatus _.\mbiorix statim cum equitatu in _.\tuatucos proficisr ittll" neque noctem neque diem intermit it. 8. Conft"s rim ;linfr,sis mmtii.; ad Ceutrones, Crudios, Levac os manus cogunt et de improyi-o ad Ciceronis biherna a<hol:mt. <d. ~ tri celeriter ad arma conc;1rrunr, rnllum conscen<lunt., aegre is dies sustentatm. 10. } I ittunt;ur ad Cacsarem confestim a Cicerone li tterae maguis prop0siris prnemiis: ob se sis omnibus Yiis missi imercipiuntur.

52 b) 1. Ipse Cicero ne nocturnum t1uidr.m sibi tempus arl quieten1 r eli 11quehtl.t. 2. T urn duces principesque ~ er>iorum conloqui sese Yelle dieunt. 8. Facta pot.estate ear1em, quae Ambiorix cum 'Iitmio egerat, commemoranr. -t. Cicero ad haec unum mo<lo respondet: non esse r onsuetudinem populi Romani acc ipcre ab hoste armat-o condicionem. 5..\ b har spe repulsi ~ ervii rnllo pedum X et fossa pedum "S.V hiberna cingunt. 6. Erant in ea legione fortissirni Yiri,, ent.urioncs, T. P ullo d L. Voren us. 7. Hi perppt uas inter se controversias habebant, uter alteri a.nteferrdur. 8. Quanto erat in dies gra ior avjlie a~perio r oppugnatio. tanto crebrion: s litterae nun tiique ad Ca c-sa..rcm iuittebantur. 9. Caesar aecpptis litt cris hara circitcr XI rtiei statir::1 nuntium in Bellovacos ad ::\I. Crassurn 1oittit. 10. E ius hiberna aberant ah eo milia. passuum :\.XV ; iubet media node legi.onem proficisci r el eriterque ad se w nire. 30. cc 417-58). a) l. Hor;, c.:irei rer I U ab P.JJtecur~oriLu s ck r,, o:;;o i adventu u,rtior i etus eo die?nilia passuum "\: \. progreditur. :2. F abius, -ut imperatum erat, non it~ rnultum mora us in itinere curn legi.one occurrit..s. Labi,!llLS Yeritus, ne Losriuni in.pet um sustinere i.0:1 posset. litter::is Caesari remittit. 4. Caesar con -~ ili o 1:::ius p rnbaro rnniii rnagnis itineribus in l\eniornm fi nes. :;_ 1lle (sc. Cic ro) perlectam (st:.,pi:::tulam) in ronwntu rnilitum n:citat maxim::i que nrnnes lactitia adficit. t!. Galli re cognita per explo- 1 aron:s obsidionem reli.n<{ Ulrnt, ad Caesru em omni Lus eopiis c0ilten.1unt. I. Interim speculatoribus in o,rnes partes dirn issis explorat, quo commodissime

53 itinue,-allcm transirc possit. 8. Prima luce lio!'tium equitatus ad castra accedit proeliurnque cum nostris cr!uitibus committit. 0. Tnm Caesar omnibus portis eruptione facta celeriter hostes in fugan1 dat.. 10. Postero die contione habita rem gestam projjonit. m ili tes ermsolatur et con firnw t. b) 1. Interim a<l L abienurn per R e; 11os ineredibili c-el<:rit-ate de victoria Caesari:; fama perf,.rtur. 2. llw foma ad Trt'Yeros perlata Indutiomanis ncx:w JH'()IU iit. copia"-que omnes in Tn,, eros reclucil 8. Treveri atriue Tndutiomarus toiius hiernis nullum ternp us intermiserunt, quin tr a ns RhPnum legatos mittercnt. 4. Labienus, c- um et l<x:i natura et rnanu urnnitissimi,; cast ris sesc renerct, de suo ac legionis perir ulo nihil timcbri t. ;)_ L nbienus suos intra munitionem continebat timorisquc opinionem. '}Uibuscurn'lue poterat rebus, augebat. 6. Interirn... x consuetwline c-o idian;;, Indutiomarus ad castra ar cedit a t(1 ue ibi rn agnam partem diei consu mit. -:-. Equites teb coiciu.nt et magua c um contumt:!in verborum no:ctros ad pugnam en)cant. 8. :\ullo :ib nostris d2.t-0 responso sub 'esperurr. dispersi ac Llissipati discedunt.!}. ~ ubito Labie :rns duabus porti,;: c mnem equitatum emittit. 10. In ip;o fluminis rndo doprehensus Indut.iomarus intf d ici ur, capurque eius refertur in castra. --ooo--

COMME.KT_-1.RIUS SEXTUS. 31. (cc 1-8). a) 1. Multis de causis Caesar maiorem GaUiae motum ex::;pectans diler:tum hs.bere instituit. ~!. Interfec rn In<lutiornaro, ut do<' uirr. us, ad eius prorinquos a Trewris irnperium defertur. B. 1lli finitimo;o Germanos sollic itare et pccuniam polliceri non desist.unt. 4. In>entis nonnullis civitatihus iure iurando inter se confirrnant obsidibusque rl. 12 pec: unia ca rnnt. 5. :\rnbiorigem sibi societate et foedere arl.iungunt. 6. Quibus rehu, cognitis Ca e~ fl r rnaturius sibi de hello cogitandum putayit. 7. Ita que nondum hieme confecta proximis nn coactis legionibus de imprmiso in fi nes ~ e r viorwn contendit. 8. Eo celeriter confecto negatio rursus in hiberna legiones reduxit. 9. Libenter Caesar petentibus Haeduis dat Yeniam cxcusat.ionemque a.;cipit. 10. Obsidibt1S imperat.is C hos Haeduis custodieudos trad.it. b) 1. Hae parte Galliae pa.ca.ta t-0tus et mente et a.nimo in beuum Treverorum et Ambiorigis insistit. 2. Carnrinum cum equitatu Senonum secum proficisci iubet. 3. His rebus constitutis reliqua eius e:0 n ~ i l i a animo e trc-umspicieb2t. 4. Dum haec a Caernre geruntur, Tr e ~ e ri m agnis coac tis penitatus equitatusq ie copiis Labienum cum una legione adoriri par abant. 5. La.bienus hostiuru eognit-o consilio cum ~X V cohortibus m&,,"tioque equit-atu contra ho.stem proficiscitur. 6. E rat inter L abienum atque h05tem ditfrcili transi u flumen ripisque praerupti. 7. Hoc neque ipse traru;ire habeba.t in animo neque hostes tra.nsituros existimabat.. 8..-1.uge-

55 batur auxiliorum cotidie spps. 9. Labienus, "habetis ", irn:iuit, "milit es. quam petistis, facultatem: hostem irnpedito atque rn1quo loco tenetis." 10. Celeriter nostri clamore sublato pila in host.es immittunt.. 32. (cc 9-i7). a) 1. Ca('sar, postqurim ex Menapiis in Tre \ eroo=: Ycnit. cluabus cle causis Rhenum transire constitui t. :2. r na ( sc. eausa) erat, quad Germani nuxilia contrfl se 'l'reh:ris miserant., altera, ne ad eos c\ m biorix receptum ha beret. 3. His constitu tis rebus paulo supra eum locum..-p10 a.nte e:s:erci tum traduxerat. facerc pontem instituit. 4. ~ ota atquc insltuta ratione rn?.gno militum sturlio paueis rliebus opus efficitm. 5. F ir mo in Treveris ad pontr,m prnesir1io relicto reliquas copias equitatumque traducit. 6. l"bii, qui ante obsi(les dederant atque in rler!itionem Yenernnt. purgandi sui causa ad eum legatos rnittunt. 7. I nterim paucis post diebus fit ab l'biis certior Ruebos omnes in unum locum copias cogerc. 8. l biis imperat., ut pecora deducant sua 1ue omnia e:s: agris in oppida conferant. -0. }fandat, ut crebros exploratores in S uebo.s mi - tant. quaeque apud eos gerantur, cognoscant. 10. Tlli impernta faciunt et, pa.ucis r!iebus intermissis r eferunt.: Suebos omnes cum omnibus suis sociorumque. copi:is penitus a.d e:s:tremos fi nes se recep1sse. b) 1. In Gallia non sol um in om nib us ci itatibru:. sed paene etiam in singulis domibus factiones sunt. 2. Cum Caesar in Galliam venit, altcrius factionis principes erant H aedui, alterius

56 equa.ni. 3. In omni Gallia. eorum hom inum, qui a!iquo sunt numero atque honore, genera sunt -duo. 4 Nam plebes paene ser-vorurn habetm ]()('O. qune nihil audet per se. 5. Sed de his duobus generibus alterum est <lruidum, a.lterum equitum. 6. Jlli rebus di.yinis int.ersunt, sa.crificia puhla ac prirnta procura.nt. 7. Ad eos magnus adulesceniium numerus disciplinae causa concurrit, m agnoque hi stint apud eos honore. 8. Alterum genus est equiturn. Hi omnes in bcllo -ver~ antur. 9. Deorum rna :xirne Mercurium colunt, post hunc.ci.po!linem et :.\Iartern et. IoYe rn ct :.\Iinerrnrn. lo. De his eandpn1 fere. qua.111 reliquae gentes, hnhent opinionern. 33. (cc 18-25). a) 1. Galli se omncs ab Dite patre prognatos pra.eclic ant. 2. Ob cam cnusam sp::itia omrris temporis non numcro dierum, sed nocrium finiunt. 3. Dies nables c rnensium et annorum initia sic ob s.:::rrnnt. ut noc-tem dies suhsequatur. 4. Viri in uxor s sicwi ii:; liberos -vit.;w necisque hii.bent pote-:=: tatem..). l"unera u.nt pro cu!tu Ga!lorum rnagnifica et sumptuosa. 6. Germani multum ab hac consuerudine diffcrunt. /. ~am neque drnides ha.bent ncque sacriiiciis student. 8. Deorum numero eos solos <lucu n t.. r1uos cernunt, Solem et Vulcanum et L una.m. 0. Vi ta. omnis in rnnationibus atque in stu<liis rei milit-aris consist-it.. 10. Qui diutissime impuber es permanserunt, maxirn a.m inter suoo fe1 unt laudem. b) l. Agricul urae non studenl, maiorque pars eorum Yictus in lacte, caseo, came consistit. 2. Neque quisq~ agri rnodum certurr, aut fines habeli

57 proprios. 3. In pace nullus est communis m agistrntus, sed principes rcgionum atque p agorum inter s uos ius dicun t.,1_ L atrocinia nullam habent infamiam, qune extra fines cuiusque ci ritatis fiu nt. 5. H ospitem violare fas non putant. 6. Qui quacumque de cnu-::a nrl c-o~ \ enernnt. ab iniuria 1,rohi ht-. nt. S<tndos(1ue ha.ber;.t. 7. I tis omuium dornus patent >idusquc: communicatur. 8..Fuit antea tcmpus. cum Gerrn:rnos Galli virtute supcrarent. \J. Ita 1ue ec>, quac fertilissima GN maniac sl;nt, l<x'a c ircum HercyniRm silvam occupaverunt. 10. H uius HPrcyniae sil Hle [a ti tu.jo VflII dierum itel' expedito pat et.. 34. (cc 26-34). n"i l. E st bos cen-i figura, cuius a media fronte inler aures unum cornu exsist-it.. 2. c\ b eius surnrno sic:ut palmae rarnique late difiundunt11 r. :3. E a lt> m C:H feminac marisquc natura. ea l,, n1 for>tia. ma~iturl o 1u e c: o~ nuum.!. Sunt item. quae appellan tur alces. ITa rum.: st c-onsimilis c apri ~ figur:i et, arit:jta.s pcllium.,j. T ertiu11t est genus eonnn. qui uri appellanlur. 6. H i sunt magnitudine pa ulo infra ele pb::ir:itos. specie et colore et figurn t auri. 7. i.lagna \ is eonun est et magna wloci a!::', neq ue ho. mini neque ferne pa.rcunt.. 8. H o:; studio"e fr.,,,,i,, captos interficiunt. 9. H oc se l <lbor ~ clurant adulescente atque hoc genere '>Cnatioois exercent. JO..\!npli tudo cornuum et figura et species multum riostrorurn boum cornibus differt. b ) l. Caesar, postquarn per C bios ex ploratore comperit SUE:bos sese in silvas recepisse. coustituit non progredi Iongius. 2. Partem ultimam pon -

58 tis. q L«l.e ri pas l" hio:un~ co 111. i11s:r bri t. in longtit i!di n em pedllll1 CC r escindit. :J. I n extremo pein te t urrim tabulatonun IT! f constituit praesidiumque cohortiurn :\:IT ponit. 1. E i loco pracsidioqur C. Vol eacium T ullurn ;:iclu! ::scentem prac-fi it.. i. J p;:e ail iid lum _-\ rnbiorigis profec:tus L. :.\finuciurn B asilum cum omni eq uitatu prnernitr.it. 6. ~fond. ut igues in ra-;tri., fieri probibcant. 7. n asilus, ut imperat.um est. fncit. 8. Celeriter contraque om nium opinionell1 co11fec'to itinpre m ultos in agris inopin:rntes deprt:he:nd it. 0. Borum indicio ad ip3u m _-\mbiorif'. t'!ll comend~t. r1uo in loco u1m pnuc i,:: rquitibus t " ~ '~.Jiccliatur. 10. Comitc famili1ll'es1[ue _\rnbiorigi -: angu-:to in loco paulisper er:uihim nostrormn nm ~ 1 12tmu 1 runt.. 35. (cc 35---44). a ) l. Trans Rhenum ad Ger rnauos p eryc,nit famu. diripi E bmonf's at.que ultro omnes a <l pra.ecforn t:yor-a ri. :2. Transeunt R hcnum navibus ratibus'lll<' SXS rnilibu ~ passuum infra eum locum, t.:bi pun;: Cf ::l t rc'rfectu3 praesid iumque a Caesare relit tlu11. ::J. Pri?nos Ebmonum fines adeu.nt. 4...\fulto-::, x iuga di,per5os e.xcipitrnt, rnagno pecoris Eumu-o potiun ur. :3. Jm-itati praecla longius p rocedunt. G. );"on hos paludes bello latroc' i.niisque nato;:;. non "ilrne mot"" ntur. 7. Quibus in locis sit Ca e:=:.ar, x rnpti\ is quaerunt. 8. lrnus ex capti>is,1ut cl 1 0', i11 1 uit, "hanc miseram ac tenuem.' (:t hmini pr:wdam :1. 9. T ri bus Loris Atuatucnm 1 et1ir... i'ot""ri-.: hue ornnes su'ls fortunas exercitus Hornatrnrum c ontulit. 10. Germani Atuatucam conten(111m us1 eo!klll duce. c u ius Laec indicio cog- 110\ cran

59 b) 1. Cict' l'o V c ohortc~ frumeur:num 1u proxi rnas segetes mittil 2_ H oc ip:::o tf m por r. rasu Germani equites inten-eniunt protinusque ab,lec urn11 na porta in castn-. inrumper e connntur_ :3. Jnopinnntes n0stri re noni perturba.nh1r, ac vix primum impeturn cobors in stat.ione sustinet. 4. Aegre porlas uostri t uentur, reliquos aditus locus 1pse per se munitio<]w? defendil 5. Totis trepidatur castl'is _ atque alius ex nlio carn;am tum1.iln1s <JUGt:rit. 6. _.\]ius castra iam capta pronuntiat. a li u~ delcto exercitu barbaros \-enisse con ten,li.t. 7_ I lrat ae<i''t' in pra-e3i Jio relictus p _ Sextius Bac ulu :::. qui primum pilurn apur! Caesarem duxerat. 8. Hit dithsus sunr atq ue onm iup.1 saluti in-:rmi s ex ahern1wulo pr0<lit.. 9. Capit arma a proximis atque in porta eomist.it. 10. R elin<]_uit animus Sextium gra, ibus acc"ptis \ ulneribus. --ouo---

62 et maxi.me, quod ipse animo non defecer at tanto a~ cepto incommodo. 7. Vercingetorix animo laborabat. ut reliquas civit.ates adiungeret. 8. Caesar _.\ Yarici complur es dies comrnoratus exercilurn ex labore at que inopia reficit. 9. Caesar ex eo 1-0('o quint.is castris Gergoviam pervenit equestrique proelio levi facto de oppugnatione desperavit. 10. At Vercingetori_" castris prope oppidum in mont.e posihs copias conl<xaverat. 38 (cc 37-53). a) l. Lita.viccms accepto exercit,u convocatis subito militibus la.crimans "quo proficiscimur'', inquit, " milites?" :?. Omnis noster equi atus. onrnis nobilitas ink riit. 2. Principes civitatis, B:xporedorix et Virirlo;narus. insimulati proditionis ab Homanis indicta causa interfacti sunt. 4. Haec ab his cogn~ite, qui ex ipsa caede Effugerunt. 5. Nam ego fratribus abque ornn~hus meis propinquis intedcctis dolore prohibeor, quae gesta sunt. p ronuntiare. 6. An dubi tarnns, quin Homani iam ad nos interficiendos concurrant? '/. Eporedorix cognito Litavicci e.on;::ilio media fore nocte rem ad Caesarem defert. 8. :\fagn;1 <.>dfectus sollicitudine hoc nuntio Caesar!egiones expejir.a.s IITI equi atumque omnem ex ca.stris educit 9. C. F abium legatum cmn legionibus duabus castris praesidio rt>linquit. 10. L ita -k,-cus cum suis clientibus Gergovia.m prnfugit. b) l. Haec cogitanti (sc. Caesari) accidel'e visa est facultas beno gerenda.e rei. 2. H ae re cognita Caesar mittit complures equiturn t,urmas eo rle n1edia nocte. :3. Milites dato signo celeriwr ad munihonen perveniunt ea.rnque t ransgressi trinis castris potiuntur. 4. Consecutus id, quod animo proposuerat, Cae-

63 sar rec~p tui cani iussit. 5. _ \.t milites elati spc crieri: victoriae nihil arduum sibi existimabat, quod non virtute conscqui possent. 6. Tum vero ex omnibus. urbis partibus, repentino tumultu perteniti, se ex oppido eiecerunt. ;. Mat.res fa.m iliae passis manibus obtestabantur Roma.nos ut sibi parceren t.. 8. L. F a bius, centurio legionis VIII, tres suos nact us m anipulare.s atque ab iis sublevatus murum ascendit. 9. H os ipse rursus singulos exceptans in murum e.rlulit. 10. Pos tero die Caesa r contione ach ocata temeritatem cupiditatemque m ilitum r eprchendit. 39 (cc 5~71). a) l. S o.-iodunum erat oppidum H aeduormn ad ripas Ligeris opportuno loco positum. 2. H ue Caesar om nes obsides Galliae. frumentum, pecuniarn publicam con tuier at.. B. Hue magnmn numerum equorum huius belli causa in I talia atque Rispania coemptum miserat. 4. :.\Jagnis dimnis nodurnisque itineribus confec tis contra. omnium opinioenm ad L igerim >enit Caes~ir. 5. H 0t:.-tibus primo aspectu perturbatis incolumem exercit.um traduxit.. 6. D um haec apuj Caesarem geruntw-, L abienus cum IHI legionibus L utetiam profic iscitur. I. Id est oppidurn Parisiorum pcsitum in insula tluminis Sequana-e. 8. Cuius ad\entu ab hostib-us cognito ma.gnae ex finitimis ciyitatibus copiae com ent: runt.!). Summa irnperii trad;tur C'amu!ogeno Auler co,, qui propter singularem sei8nti a.m rei militaris ad eum est ho:i.orem evocatus. 10. L abien us primo vineas agere, cratibus atquo aggere pa.hdem explere atque iter munire cona,batw. "II b) 1. Bellorn.-:i defectione R aeduorum cognita n,a.nus cogcrc a que ape.rte helium para.re coepcrunl

64 2. L< bic rns 1t1ilite:=: cohortatus est, ut suae pristinae \-in ut is et, t ot secundis:=-i rnorum proelioru rn retiner ent memoriam. 3. P r imo eonc:ursu ab dextro cornu, uli,.:ep tinrn kgio constitf:rat. hastes p elluntur. -1. Ab sinistro acenirne rcliqui resistebant. nee d ab at. suspieionem fugae quisquam. 5. Ipse dux hostiium Ca rn1t!o.q, nus s uis adcrat atque eos cohortabatur. 6. Deft ctioue H ae11uot'll!ti cognita bellum augetur. 7. J,pqationec: in omncs par tcs circummittuntur. 8. l'etunt a Vercingc-torige H aedu i, ut ad se veniat nuion. S<Jlle h~lli gerenni commu nicet. 0. F ugato 0111!ll eyuitacu Ycreingetorix copias suas n:11uxit J l" titlll~<llk.\l1:sinrn iter facerr coepit. 10. Cac"'3Hr eircitu TlI milil>us ex tw\ issirno agmine interfedis f:tt~cro t1ie ad _\lesiam cistra iecit. 40 (cc 72-90). a) l. Dua1 lrnec ad.\.lesiarn ;::ernntur, Galli cou, ilio pr[ncipum indic:to non <Jrnnes, 1ui a r rnfl f "r-r e 1 oss1:nt. c om«}candos slituunt. :2. At ii. qui _\ lesiae c.l,,i,lo_.lrmtur. cousilio coacto l1e exitu ::uarum fortu- 11:;: um consulabc:mt. :). Sent.::ritiis dictis eous ti uunt, en ii. qtti Yaletudinc aut, aeute inutiles sint \Jello, op- 11id o, xcuhnt -1. :\fam1ubii cum liberis atque usori- ' L113, '\:ire i:oguntur..). Interea Commins reliquique duces omni\,us copiis ad.\le:"iam peryeniunt. 6. Caesar t"ljuttaatm ex castri" C'duc i et proelium com - 1: itti i11:.et.. ~. O:nnei' milites in'.enti pugnae pro,entur" L, x~p"'ctab::rnt. 8. Galii intc'r ""'i«lt~s raros s 1git "!:iu ios c:xpejitosc1ue le\ is a1 rn:nura ~ intcriecerant. '.i Ii. qui _\lt.sia pcoc e-"'."erat.. rn8.e:oti prope \ idona. le:01krc1lt se in opp~ l L :m «ecepenrn~. 1'!. l!no tlie inzc r11 is so Galli mejia ngc:..:ilent io ~X c:. s D is as-ressi ad e;ampestres munitiones ecrerlunt.

b) 1. Dum longius a munitione aberunt Galli, plus m ultitudine telorurn proficiebam. 2. P osteaquam propius successerunt, in scrobes delati transfodiebantur. :3. :\Iultis unclique ntlneribus acceptis se ad suos receperunt. -!. Ita re infecta in oppidurn reyerterun t. 5. Bis magno cum ddrirnento re pulsi GaUi, qu id agant, eonsulunt. 6. Cognitis per ex-ploratores r cgionibus duces hostium LX milia ex omni numero deligunt. -;. Pugnatur uno tempore omnibus locis atque omnia temprnntur. 8. \Iultum ad tettendos nostros rnlet clamor, qui post tergum pugmantibus existit. 9. Caesar idoneum locum nactus, quid quaque in parie gcratur, cogno!"cit. 10. F it magna ('<J.ed~s; Sedulius. elm; et. princeps Lemo,icum, occiditur ; Vercassi, e!lau nu,:; 'in1s in fuga comprehenditur ; V crcingotori~ dcflitur, uma proiciuntur. ---ouo----

A_ANTEKENINGEN. 1. 1. Qua de causa i.e. et ea s-~. Relativa worden rl.ik wels gebruikt om de ene hoofdzin aan 'n andere te \ crbinden. 2. quin \vordt. hier gebruikt omdat neque abest suspico bijna dezelfde betek"enis heeft als dubitari non potest. Uitdru.kkingen, waarin de twijfol ontkend worclt, worden gevolgd door quin me:. de coniunctivus. 3. quibus... possent - qui consccuti"rnrn. 2. 1. quam maximis itineribus 1.e. met w groot mogelike rnarsen. 2. ulli a!leen hier door Caesar als subst._ gebruikt >oor cuiquam. 3. rogatum, sup. in-um, doe! aange,end. 3. 1. Arari. Let op de ablativ us op -i. in Aral'i. n:rraal nier door "in" n1anr... 2. fla,wtare. Historiese iniinitivus, in levendige ljt:'" hrij,-ingen Q"ebrnikt. in plaats n n het verbum finitum; meestal bij geschiedschrij,ers gevonclen; ileeft. de betekenis rnr pracsens of 'n imperfectum. 3. iter avel'tere, zich zij I\ aartf' afwenclen. -1. 1. eodem itinere, quo; De weg waarlangs of waa.rdoor altijd in de abl. 5. 1. Bibrade. \Ydke caf'uf'? ~ - Lin.gonas. Griekse acc. plur. voor Llngones. 3. adducti, kan in \ ertaling weggelat.cn worden. vgl. b.v. hij dped "t uit meclelijden - misericordia adductus Iecit.

67 6. 1 permanere Ygl. 3 (2). 7. 1. trans Rhenum traduceret, gewoonlik zoncl.er het rnorzeri:;ei trans. 2. quest um, gf. :2 13'1. 3. ad occupandum Vesontionem. Yesontio en enige andere namen ~ an steden zijn manlik. Ge- woonlik, ecbter, zijn n amen van st eden b.v. Carihago, vrouwelik. 8. l. pudore adducti vgl. 5 (3). 2. milia passuum c.q.s. - milia, acc., uitbreiding in i'u i m te aanrluid0n 1. 9. 1. JlllSSibus CC. Caesar gebruikt- de abl. zowel a!s de acc. ( vgl. 8 12 ) ) om uitbreiding in ruirnte a'rn tt: ri.uiden ( afstand \ an). 2. rogatum, pf. p a.rt. pass. 3. biduo post, post ( poo:tea) ad Yerb. voorafg-ega:m door a 1 il. 10. 1. pugnatum est. Onperscon!ik gebruik van 't' ww. 2. quos, gl. 1 (1). 11. 1. cum primum wordt gewoonlik door de indicati>us 8"volgd; bier echter de coniunctivus, omdat niet alleen <le tijd maar ook de grond of reden aangegeven n-ordt. '2. traducere met twee ah. 12. 1. subsidio oppidanis. Hoe word.en deze dativi genoemd? 13. 1. ad oppidum Noviodunum. W aarom wordt het rnorzetsel hi er gebruikt?

68 14. 1. qui... deligant. \\'a t dru.kt qui hier uit? 15. 1. transire... non dubitaverunt. Dit werkw. met n negatief wor dt ock gernlgd door quin met de coniunctivu.s. Wat is dan de betekenis? (vgl. 1 [2]) 16. l. facere dixerunt. IIet prnesens infin. gebruikt in plaat-s van 't fut.. inf. facturos esse om de handcling voor te stellen als zeker en rer'ct8 'n aanvang nemende. 9 ad hominum milibus IIII - ad = circiter bij numeralia. 17. l. decurrere. W elke soort rnn in finihvus? ( vgl. 2 12]). 2. certiores facit, pauhsper intermitterent. H ij ma.akte de soldaten h ekepd met het besluit dat zij..... ;.-andaar de k0nstruktie met di? coniunctivus, eyenals na mandare, hortari. H oe zou het irnpf. Yerkl a.ard kunnen worden? 19. l. quae ubi prim um. V gl. 1 (1). 20. l citefioris Hispaniae finitimae Aquitaniae. D e gen. cit. Hisp. is afhankelik van 't s ubst., waar ap quaa betrekking heeft. Finitimae gaat met Hisp., terwijl Aquitaniae dafrvus is alha.ukelik an finitimae. :l Ionge alia ratione ac. Na vergelijkende woorden zoals aequus, aeque, idem, alius, similis en der gelijke zijn atque of ac gelijk aan als of dan.

69 21. 1. multum en maximam partem - ctd1 0rb. ' ",t 11 sati,i. ') milia.. C - 1 gl. n I 1 i. 22. 1. mittit, qui nuntiar-ent. He. liis:torie:::e prar ;:ens ( mittit) 11 orrlt in 't T,a t ijn gebruikt in 'n le enclig VerhaaJ in r]e pja>lt-' Y-10 'n \er]eden tijd Onl 'n hanrleling in hct Wt:lerl en ~ ls 't 11 11re 1 om orren te stellen. 2. n~.....lacesserent. D e Oratio Obliqua 'oor rh' Oratio Reeta: ne... Iacessivel'itfs. 3 frequentes. V ertaal rt()()r 'n Yoorzetsel met. 'n subst-.. in 't rneervoud. 20. 1. rationem - plan ; bier wijze (van bouwen). 2. exigna parte reliqua, abl. a.bsol. ; rnaak hiem\ll 'n afhankelike zin en <::ebruik 't \YOOrd YOOr "etsi.", 2. solvit sc. nav.:s. 2.1!. l. egredi pt'ohibebant. Prohiheo n eemt d e infiniti vus : anclere wt>rkwoorden met de betekenis an erhinderen ne of quominus, somtijds quin met de eoniunctiyus. 25. l. ordines - accusativus., 2. intermisw - 1 ertaal door u subst. met 'n voorzetsel. 26. 1. cupid um rerum novarum - lett. : begerig naa.r nieuwe dingen i.e. nw.r n omwenteling ; revolutionair. 2. m$ae auctori tatis - gen. qualit. met hone.

10 27. 1. natura ab!. respectus of limitationis: bet. rnrm. 2. uxores - accusativus. 28. l. iubet - hisioriese praesens ( vgl. 22 [ 1 J). 2. trepidare, consursare, dispcmere - hist.. infinitiv! (vgl. 3 [2]). 29. l. rogatum - supinum in -um, doel aangevend. 30. I. remittit - hist.oriese praesens. :! quin - zonder.... 31. 1. inter $e - onder elkander. '2. oonfirmant sc. de overeenkomst. ii. Qa.vent de, zekerhejd geve,nde aangaande... -L totus et mente et an.imo - lett. geheel met zijn denln-ermogen en willen = met geheel zijn ziel, met Yollen ijver. 33. 1. in uxores - rnrtaal niet door in, maar... ;l. iter - acc. bij patet.!3. expedito - voor 'n goed voet,ganker. 34. 1. diffunduntul' - passivum als medii.µn : verspreiden zich. 2 inopinantes - vertaal door adverbium. 35. 1. milibus - abl. mensurae. 2. frumentatum - supinum in -um, doel aangevend.

_1. Vellaunoduhl - 71 36. locativus. frl..: 1. proditionis - gen. bi j insimulatus: - - 2. in eo - ten aanzien van hem. 3. quintis casms - in vijf dagmarsen. kan castra door " da~m ars " vertaald 38. Waarom -worden? 1. indicta cansa - vertaaj. door een woorcl. "2. haoo cogitanti maak hiervan 'n afhankelike Zlll. 39. 1. summa imperii - opperbevel. '2. ad Alesiam - in de nabijheid van..... 40. L uno die _intermisso - vertaal door 'n substan tiyum met n Yoortzetsel. - ----ooc;---

Aqiilleia, -ae. f., 1 a-sr. 1 ; ecn srad van de \-er:.eri aan de- : \ driariese Zee. Aquitani, -orum. m.. 1 o-sr. 1 : <le ben oncr5 \ 1 n.\qultanie. Aquitania, -ae. f.. 1 a-st. ; : ee!:l gecieelte Ya u CJ- ~t il!e til S.:iCn dp P yrenn.rrn l-n dt G 1:lronr.c. Arar, -ar i-;. rn.: de :-:aone. arbiter, -tri. rn.!o -~ L. J : sch(:ijsrt::chtf.r. a!'b i~r c r, - ;1:~ ; :.:... 11:1:. -;1ri: ik r.. :een. huud \ "OOr. arduus, -a. -11n1 : str il. n;ot"ilik. a.rrna, -urum. n...-o.... t. 1 : scbeeps- 1 tvig. wu.penen. oo rlog. a rmatura, -a t.:. f.. t :1-s 1 b(:\i:a1;e nin;r. armo, wa11r n. arripio 1 \ ftijp. - ci ik r~.sr ' :ct. Arverni, -l._r uh1. i:i. 1._ -:r. eer.i Eelties ~ olk in.-\u, ~ r:;n e. ascendo, -lli. -si1 11.. -t'rt t 't". sc'.1.rl1j' 1k bt. k LIJ1. be:s:ij _ _ ast:ensu, -us. IJL. 111 -:- t. ~ : be.3rijg1oc. l1p.k!i1 in1in~. aspectus, -u;s. n1.. ;u-sr. 1 2anbl ik. uittr lik. asper,... era. -:J~ un1: r11\\. hobbelig. rn1;e1 - lik. ass :..tefacio, -<-r i. _f.tc' uu. -en"": ik ::e'i' en. 1 ass ~n1, nfiui. rrl~c ~-; e : :~ bcn n.an w Pz1~. tcg' ''"''-"J!'<h.'. L:j,],. hand : ot:i b'.j. a t: rn~ ar. r11l <.li:.:nt t~.~l:n. ~lrans. atque: z i2.w. Atrebates, - 'lrll. r11.: t 1, E~i~i s, olk 1u he,. teje :i\\-. _-\: ~ i.., attingo, -ti _i. _,. 11.: tin... -er.. : ;.k r:-,ak a ~ui. beri ik. ~-:en ~ ;..i 1n. att:ib 1 0, -ui. -nr1:rn. t'!,.,.: \\ i1s r- oe. Atuatuca. -a,:.. f. a-;;:. _' : d.l.ri n=-... ~i'l.! 111 "t bnd qrn rle Eburr icen. Atuatuci, -orum, m.. 10-st.) ; ccn Gcrrnaans volk in Gallia Belgica <>an de \f aas hij Luik. auctoritas, -at is. f. : ~~anz ien. gczag. waardi[;"h eid. audacter, 1-c ius. -cis:oi n1c. ad>. '- au<l.asi; 01nerschrokkeu, ;e, mcrel. a udax, -cis: onvcrocbrokken. >errnerel. a udeo, 'rnsus sum. auderc; 1k durf, waag. audio, -iyi :-irun1, -u-e; ik boor. gecf geh or. a ugeo, -xi. -cl um. -ere; ik vermecrder, Tergrr;oc. Aulerci, -arum, m.. (o-;r.) ; cen Ii:elries volk! l!s'if: n de Seine en <le L oir,:. auris, -is. f.. (i-s'. I. oor. aut ; ' i. autem: vhter. uu. auxilium. -a. - 0 -s c. 1 : h11lp: plur : h Ltl pt ro~prn. strijrl k racht~n- Jl.varicum, -i. n.. 10-;t.1; de sterke hoof.ls a.t Ptr1 de Bit nriq~ rs. rans B ourg-es. avei tu. -- i. - nn'. -~~" :k weud af. leid :J.f. lr;jf renj;:{. n.cem m~rle A.x ona, -ae. m.. :l. -sr. :1 : r;vier ~- i~...; G:\ili~:. t 1n s l' _-\. i-.. ne. B. tn Be! barbarus. -'.. L.: '1itl1N r:i,.,.,>'en:d. on ;,.._,cj.aaf i. t a.rtarus, _, D... t. - ~~ t. i: \"T "'emtlc-ling.!<1drnar. Belgae, -<> n.1m. P.'.. a-st. : de Be!,,ren Belgium. -ii. " 0-3c.1 : Bel!i;:. belliccsus, -r: a.!: knj J z~1ch r ~ 7. 3rrijJ- l :.13.r. Bellovaci, - Jr:rn. n,.. o-st. 1 : eeu Belf: le ;; v0lk ttl 5-::en :--:on ~rut:. 1 lise t--n ~ ein P. be!lurn, -i c.. 10-5-t. 1 1 or og. benefieium. -u. n.. 1o ~::: t.j :,,-e!daad, hulp.

beneyolentia, -ae, f.. (a -st.) ; >rd willendhc-ij. biduum, -i, n., (o-s t.j ; (rijd»an) rwee dagen. Bibracte, -is, n.. (i-st.) ; ri.e boaflbtarl n >r1 de H aedui;rs tus5en Saoue en L oire, op Je berg Beuna.'. Bitrax.-cis. f., (i-s t. 1 : een ~tad van de R emi. bis ; t\\ eeniaal. Biiuriges, -nm, m ; een grout T-\elties volk, an de H aedu;!re door 1ie Loire ge.:h.!hl i,lcn!net,!e boofrls :Id _\ '\""J. r i(:ljrn. rans Hc nrge:-;..bonl's, -a. -um : i:, o.ccl : n. plur. : goederen. veru ~ogen : ~id v. hene 1 u1el1us. optin1c 1 gued : \rel. hos, bo, is, c. runcl. brevis, -e: korr. bre»i 1 a bl..' : rn kc;n e tijd. c C = JUO. C = Gaiu5. cado, '~ 'Cid i. d.o;ur1b. -ere : ik 'al. al nit. cae de.s t - 1~. ~.. ; i ~ 5r. _: : slach 1in::. rr.oorcl cae ~u le u s, -a.:,rn : st a a]- 1 blau"-. calo, -onis,.m : trosknecbr. baga:; ekn~ch E. campester, - ris. -tre : veld-. efien. Ca ntium, -ii. n. o-st. ) ; h;;t ;sra::ifschap Ernt ;n z;_,iri - 00 ~. e Ji;.: Britannie. cai;ihus, -i. Hi.. 10- sr. 1 : h%f1lha:.r. capio, cepi. cc~ptum. -ere; 1k neem Gp. u11. ber eik. va.c op rnrluk. krijg. l:jcl. ca.pra, -a.e.. f. a -'::t. ) ; geit. captivus, -i 1 nl.! o.::;t. ) : ~e '" ~ n gene. capt ivus, -a. -um : ge rngen.»eron~rd. ca.put, -:ns. D.. : Loo id. persvon,!even, eir.tle. ccrsprong. ff.onlling. Carnutes.-um. m.: een J\dties olk in het t"2'gent.\\~'ortl~ge Orleana is. Lo( 1fds-ad Crnabum. rans Gie u. caro, C"a rnls. L. 1i -s- _1 : dee:;. carrus, -1,m., (o-s t.j ; kar, trnaspor t i:'--il d'c.n. caseus, - i. m.. i.o st.) ; kaas. castdlum, l. n. io- s t.. 1 ; Y? c» Jng. ka s :ed. castra, -ti u rum. n.. (0-st. _1 ; legerpla.ats. c asus, -11s, m.,. u -st.) ; weval. geb~ urte ni~. onge-.al: lut. un<lergang. causa, -ae,., (a-s.) ; zaak, aa.nleiding :.y rz 1ak. rt: ~ler.. V<:crwendse l ; ca us ~ 1 h!. J c. gen. = wege ns, te r wilie Yan 0!11. ::!SYeo, t a\-l. l:au-'"1rn. -e re: ik 1'\acbt nij j: sra horg. c eler, eris. -er'!: ~nel ; adv. eeleriter lceler:u;; _ c('lerr unf.: }. celeritas, -aris, i. ; snelheid. c entum, houdcrd. centurio, -0111.-::. LL. : aan ~ oerde r van een cen:urie, h oo fdrnan oyer honder1l. ceuturi'>cernot rrevi. cretum, -ere; ik onde r- "chbl. zie. zvntler a f. certamen, -int. n. : wedstnjd, strijd. certcs, -a. -'.Ju1 ; zr ker. vast. betruwxbaar; de comp.,,! qm. certiorcm facio : ik ver wi ri ~ ie rua.ntl; at.lr. cert -; zeker. tencerrus. i. I!l.. ". ) ; her. pali<sade. ceterus, -a. 'lln : :;.cn-oonl. pl11r. : de o>e ri ge,n), de»ntl.,reln1. Ceutro nes, -um. m. ; a1 een I<elties Alper rulk in het tegr n ~oo rdige Savoyeb l Pen Belgiese \-olk3tam...-aarsch ijn lik ;n de nah ijheid van he' tegenn-oordige Courtra; of Erngge. C imbri, -ornm. m.. 10-s'.. ) ; G ermaaus rnl1:. 0ors p ronkelik uit.forhrnd. cingu, -s:i _ -crnrt. t re : ik orn rin.g. om ge-et'.

78 constanter I comp. consrn nrius 1 srandvastig, rns\bpraden. constat; bet srnat vast. constituo, -ui, -ururn. -ere: ik stel op, richi op. laut hair maken. vrrplaars. stel aan. draag. regel. stel rnst. be~lis. Ycrklaar. conrnesco. -eyi. -erum, -ne:.ik word gewend. consuetfldo, -:i.nis. f.. gebruik. gewo0nte; verkecr. consul, -slllis. m.. consul; (een staa' s ambtornar bij de Tiomei.nen.1. consulo, -Jui. -lrnm. -ere : ik bernadsl:iag. raad~ zorg vcor. ncem maarregelen. consulto, -avi. -aium. -are : ik beraadslaag. co nsume, -sumpsi, -prnm. -ere; -ik wencl aan. >erbrui..1,:. brcng dgo r, do<" ornkomen. eontendc, -t<endi. - e::nnm. -ere : ik span mii in. trek 1 haaotigl op. drtng op iets 1 ::can. be weer. strijd. contistor, -atns,;nm. -ari; ik bezweer. continenter ; onafgebroken. contineo, -tinui. ten rum. -ere : ik houd bije(cn. nrbind. h<,uu in;,!e'loten. be>a t. houd 1 ms ) : pa'ls. : ik bee iogeslou,n. besta. hond mij. contingo, -tigi. -tactum. -ere: ik raak aan. r eik tot aan. eontinuo, adv. : terst<-nd. continuus, -a. -nm; onafgebroken, ilch tereenvolgend. contio, -onl:3. f.; hijeenkomst, redevoering. contra, r.. n.cc. ; tegen. controvel'sia, -ae. f., (a-e t.); geschil. stz:ijd. ;.. clinhlmelia, ae, L (a-st.) ; smaad, bclc -- diging. convenio, \ eni. \ entndj. -ire : samcn. stem qvereen. ik kom conventus, -us. m.. (u-st. i : samenkomat. converto, -ti, -smn, -ere; ik,,.erid. laa t. omkeren. verruil. ccorior, -Qrtua sum. -i.ri: - uit. ik hreck los, coavoco, -avi, -atnm. -are: ik rocp bijeen. roc p op. c6pia, -ae. f.. (a-st.) : voorraad, over vloccl : p!ur. = rroepen. cornu, -ns. n. (u-st. ) ; boorn, vleugel. corpus, -oris. n.. is-st. ) : lichaaw. cotidianus, <1. -um : dageliks. cotidie, rllh-. dagelil;,s. crates, -is. f.. < i-st. l : horde (vlechtwerk mo r.akken). creber, cr ehra. crebmm; ralrijk. menigrnldig: ad. <:rebro 1comp. crebr iua), herb aal de lik. Cretes. -'1'1.~. m.: bcogscbutwrs Yan het t ilaml Crera. cultus, -us, m.. JU st.) ; Yerzorging. le ;ycnswijze. cuin, c. r>bl. : met. cum, coni.. h13. toen. telkens a ls; dewij!. orscboon : cum -tum; zowel -t1!s. cu nctus, -a, -nm: gel.j ee! : plnr.: alle gernmenlik. cuneatim; wi gvormig. bij drommen. cupiditas, -at;s, f. bcgeerte. toegenegenheid. cupidus, -a. -nm : beferig. adv. cn p ide 1-dius. -dissirnel. cupio, -ivi. -it urn. -ere; ik begeer, ben tvegenegen. cur : ''aarom. waarroe. cura, ae. f., (a-st. ) ; zo rg. CUl'O, -a. vi. -atum. -are: ik zorg. custodio, -ivi. -iturn. -ire; ik bewaak. custos, -od is. m.: "a.enter. opziener.

D. D = 'ioo. de, c. ab!. : an.,-au -af, om. naar. over. decerno, -crev i _ -crernm, -ere ; ik bf'sluit. verorden, wijs toe. decimus, -a. -um ; tien<lc. declaro, -a>i, -arum. -are : ik verklaar. declivis, -e : afhellend. decretum, -i. n.. 0-st.1 : l:)(:>lis~iug. beslui'. dec!llilanus, -a. -um : arhtcr (aan de achrerzijtle >an u legerplaars). decurro, -c11n-1 1of c1wurri 1. -cursum, -ere : ik loop a f. dedii;icias, -a. -am: onjerworpen. deditio, -ouis. f. : 1 \ er:;a,, e. O!lderwerpiog. dedo,.,fa!i. -dit 1 w. -ere : ik ~er:f oyer. deduco, -xi. -crnm. -ere : ik oer a f. - n e~ : hreng. dejectio, - mts. i. : afval. defendo, -.1 i. -sum. -ere : ik WPt'r a f.,-er Ut'<:l iq. defensor, -ori.s. m.: Yerdedi:<er. defer-a, -t uli. -la t um. -ferre : (over). Jrnag o, cr. ik brcncr e defessus, -a. -um: ver moeid, uir~epu deficio, - fe~i. -frctum. -ere: ik v~! af. otl'breek. neem af. deicio, -ieci. -iectum. -ere; ik werp af. - naar bcncden,,-ertlrijf. beroof. >ers trooi. deinde ; daarop. delectus, -u.; _ m.. 1u-st.\ : l ichting. keuze. deleo, - ~n. -etum. -.:re: ik vernietig, verwoest. delibero, -avi. -a.mm, -are; ik ovenveeg, bera.adslaag. deligo, -a vi. -a tum, -:;re; ik bevestig, bind vas. 79 deligo, -kgi. -lectum. -ore; ik kies 1u itj, part. p. deleetus; uitgelezen. demitto, -misi. -missum. -ere: ik laat neder. drij f in, breng OYer (naar een lagpr.:; plaatsl : part. p. tlemissus. la agge ~ ltgen. demonstro, <»i. -<Hum. are : ik " i js-. toon aan, maak melding. demum; eerst!b.v. tum-: toen et>rsr). deni, relkens (ieder) tien. denique ; ei ntleli!-:. kcr tom : aurmi n:;te.. ol ten dejjono, -po;ui. -pos it um. -ponere : ik ieg neilt>r. leg weg, breng in n: il igheid,_ g-ei.:f iu be~aring, ~ ee f up. - deprehendo, -di. -s um -ere : ik auµ- op. u \ eryal. desero, -rut. -rtiun. -ere; i.k \ erlaat. g e ~r op.!ant in <le steek. desilio, - ilui. -sulrnm. -ire : ik spring al desisto, --mi. -ere : 1k lwud op, laar af. despero, -avi. -aturn. - ar~ : ik w anhoo p ~ - aa n : part. p.. tlesperatua: w ~nho pig. destitutus, -a_ - 1;01 : p rr. p., au destituo; ik l<!:tt iu de steek. desum, -fui. - e~se : ik ontbreek. laat in cl~ Sleek. onttrck U ij a:in. vernn tach t zaam. deterior, -o ri~: mindtr. slechter. deterreo, -ui. -imm. -ere : 1k schrik af. detrim entum, -i, n.. 10 - s ~. J : scharle. nederlaag. deus, -i. m., (o-st.) ; god. godheid ~ dnenio, - eni. -; entum. -ire: ik kom a, - geraak. dexter, -tern. -terum: rechts. rechter-. dextr.i, ae. f.., la-sr. ) ; rechrerhan1l. dico, -xi, -ctum, -ere : ik zeg ~-,preek, nocm. benoem, bepa.al: -eausal!1 : ik verant-woord mij.

cc Cl Cl c c dies, -ei, m. en f. in de sing., in de pl ur. slechts m., 1e-st.) ; dag, tijd, in dies, van dag tot dag. differo, distali, clilatnm. differre, ik verbreid, verspreij, stel nit. verschil. difficilis, -e, moeilik, gevaarlik; adv. difficulter (-cilius. -cillime). dif.ficultas, -atis. f.: moeilikheid, strengheid. diffido, -fisns, oum. -ere ; ik wantrouw, wanhoop. diftundo, -fudi. -fusurn. -ere ; ik breid nit. dilectus ; zic clc>lectus. diligens, -ntis. ij>erig. ac1'. diligentcr. f-:ins, -tissimcj. diligentia, -ac.. f.. 1>:1 -st. 1 ; ijvor. opmerkz;i,arnheid, ornzichtigheid. dimidium, -ii. n. 1 o-st.) ; helfre. dimidius, -a. -um; hrlf. dimitto, -mioi. -mis,;n m. -ere: ik zend nit, -weg. laat gl\an. gee! op. diripio, -ripui -reptum. -ere; ik plunder, ;-c-rwoest. Dis, D itis. m. : god ni.n de ontlerwereld. d is ~ e1 o, -cessi, -cessum. -ere: ik scheid n1ij 1af). vers' :-coi mij, ;.ra weg} laat af, on!trck mij. iilsciplina, ae. f. 1a-st.) : onderricht. tncht. dispergo, -rsi. -rsum. -ere: ik verstrooi. dispono, -pos ui. -posit um. -ere : ik zet uit, stel op. disputatio, onis. f.; betoog. dispuut. dissipo, -a'<i, -a tum. -are: ik verstrooi, verdeel. distineo, -tinu:i, -rrntum. -ere ; ik boud uit elkander. - gescheiden. distribuo, -ui. -utum, -ere: ik verdeei, dee! uit. spl its. dit.issimus, -a. -ttm 1 super!. v. dives) zeer rijk. 80 diu tdiutius, -tissime) ; lang. diurnus, -a, -um; bij dag, dag-. diversus, -a. -um; uiteenlopend, verschillend, afgelopen. di11ido, -si. -sum. -ere; ik wrrleel, scheid. divinus, a, -um; goddelik. do, dedi, datum, da re : ik gpef, geef over, wek op; - me, begeef rr ij. doceo, -c ui, -ctum, -ere ; ik leer, onderricht, dee! mede. dolor, -oris, m.; smart, droefenis. domus, -us, f., (u-st:); buis, vaderland. druides, -um, m., druid en ; Galliese priestcr:;. Dubis. -is. rn., Ii-st. ) : de Doubs. zijrin cr van Lle Arar dubito, -avi, -atum. -are; ik twijfel, aarzel. duco, -xi. -ctum. -ere; ik '<Oer, breng, leid; houd voor; nek, rek, houd op. dum, ter1'ijl. zolang als. totdat. zo rnaar..mi ts. duo ; t<ree. duodecim, rwaalf. duodeni ; relkens ( ied,.r ) t'«'aal f. duplex, -phcis; dubbel. t weevoudig. duplico, -a»i. -atum. -are; ik verdubbel. duro, -a>i. -a tum, -are; ik hard. dnx, dur is. m.: aamoerder. veldheer. E e, ex, c. abl. : uit, van. sedert. door ove1- eenkomstig; - itinere ; onderweg. -parte ; voor een deel Eburones, -um, m.: een Ger:maans-Belgies >olk tussen de :\Iaas en de Rijn. in de streek rnssen de regenwoordige L uik en Aken. Eburovices, -um, m.. een dee! v.d. Aulerci. edo, edidi. editum, edere; ik geef uit,

81 verb re id. s1cl 1 nst) ; part. p. edit us, hcog. educo, -xi. -t!tum. -ere; ik mer uir. laat uir, laat uitrukken, --uitlopen. t rek. effentlno, -a\-i. -a t urn ; -are; i_k maak vern ij f<l, 1 '"rn-ek<>lik. effero, c"tuli. ela tum. cffcrre : ik draag uit. tipl?itl 11_1ee. v e r b r ~id, t il op. h00g op. H~rhef. efferor, pass '". effero; ik laar mij medeslcpt'n. verhef mij. efficio, fee i. -feet nm -cm: ik bewerk, m ain.k, Yo r m. effugio, -fugi. -tu ~ itun1, -ere : ik.-!fh >lucht. ont,,.ij k. ontmap. ego; ik. egredior, -gressus sum. -grcdi; ik ga ui t, - -bniten. ruk ui t. eicio, -icci, - iecturn ~ -ere ; ik \\erp ujt: jaag ui t. doc 1 u1r1en. ela.bor, -laps11s rnm. -labi. i.k glijd :if. ontglip. elefantus; zie elepbantt<s. elephantus, -i. w.. (o-'lt.j : 0lifant emitto, -rr1isi. - mi~51:i1l. -ere: ik zeud uit:. :::chi ~' t. J;i.at g lippen. enim: " a ru. namelik eo, ivi ii 1. it um, ire: ib: ga., trek up. eo : tl a ;-~ rheen. d~ s tp. des~eg..:: zit: i.:-:. epistula -a " f. 1 a -st., : brief. eques, e11uitis. rn. : r t:iter 1 riuder. equester, -tr is. -tre : rni er-, ridderequitatus, -ua. m.., li->t.) : ruiterij equus, -i. m.. ui-st. 1 ; f1"u1n.l. ri<lrlersr ~ 1.n11. eruptio, -on is. f.: uitnl. essedarius, -ii. ni.. ro-sr) : gererlen ~ol daat. ~n;;e n strijd e r essedum, -1. u. (0-st. 1 : tweewieege strij1lwa;:;en. et, en. en 1,-el : et - ei; zowel - ak etiam ; ook. zelfa. nog. dsi; ook al, ofschoon. eventus, -u&. u1., (u-st.) ; lo, afloop, besli:5s ing. evoe-0, -ar i, -alum, -a rc ; ik roep op, ontl>ipd. dt>ag uit: verhef, drijf. evolo, avi. -a um. are : 'k!com aauzetten. excedo, -ccssi. -ces5urri. - ere ~ ik g a uit, \ erlaat. excipio, -cepi. -Cc' ptllm. -ere; ik zonder uit. neem op. vc rneem, keer ; los af, -rolg op. vang op. excursio, -onis. f. : u.it <al. excusatio, -oni3. f.: «eronr:;chuljiging. exeo, -in ' ii 1. irnm. -ire : ik ;;a uit, verrrek. exerceo, -cui. -c:ituu1. -ere; ik oefen, houj bezig. exercitus, -ns. n1.. t u -st.); leger. exiguus, -a. -nm : gerin~, klein; adv. ex~~ lk: H;l u\\liks. 3chaars. existimo, -a vi. -arum. -are ; ib: meen, huu1l Yoc r. exitus, -us. w. 1 11 -..:;t.) uitgang. afloop, cim!e. cxpeho ; zie,oxspe<" t' " exptdio, -iri ii. -itlm. -ire : ik maak!os. ht!yqnler. rn:1ak f!eret->j. bevrijd van hi:,r:l:'rni~~en. expedite, a1ly. : H l)f iu. Slh i, ;;em<1khk. zonder expe:litit>, - cnis. f. t 'Ch t. >el<ltoch t. e x pe~ht~s, -um :!reh.'..jewapend. exp 1lo, -p di. -p1i!,un,, +rt : ik drijf uit, nf'pijl,-; e.j. expe rior, -rtu.3 '-Um. lfl : ik hcproef, on 1l.. ry ir:1l. ht- vind. exi:leo, -L Y'. - ~ um. -ere: 1k i;-nl a a.n. bezd. exi:;lorator, -or is. m. : n~r pit: i!er. exploro, -:11 i. «Heim. -are: ik onderzoek. \- rs uir. zoek. exporto, - ~ i. -at um. -are : ik breng weg, >oer uit.

82 expugno, -avi. -atum. -are: ik vcruver. O\errrin. exquiro, -quisiyi. -qnisirum, -ere; ik vors uit, \-raag naar. exsisto, -stiri, -ei e : ik ontsta. t reed te vuorschijn. exspecto, -a vi, -a:ur.i: -are; ik verwacbr, wacht l. a fj. exterior, -oris (comp,.. cxtcrns) : meer buitern' a art,;. verd<jt verwijdercl. extremus, -a, -um. (superl. Y. exterusl, uiterst, laatst. extra, c. acc.; buit-en, tegen. F. facilis, -e; gemakkelil : : adv. fa cile 1-lius. -llime). facio, feci. factum, -ere ; ik maak. doc, bewerk, h andel, lcici. enz. factio, -onis, f.; partij. facultas, -a tis, f.: ge,chikr heid. ghlegenheid., erloi. voo r r~.ad. geldrnit.lilden. fama, -ae, f., 1 a-st., : geruch r. roem. familiaris, -e. huis-: res-- vermogen. familiaris, -is. c.. (t-st.) ; huisvriend, vertrouwd vriend. fas, n., ind eel., in: fas est; hl't is geuorloof<l. fatum, -i, n. (o-st.) ; lot, noodlot. femiaa, -ae. f.. la-or.> : uouw, wijfje. femur, feminis, n., d ij. fera, -ae. m., (a-st.) ; wild, dier. fere ; bijna, nagenoeg. cnge>e<:r, meestentijds. fero, tuli,!:.tum, ferre; ik draag. rner. breng lmede, uit), hond uir. behaal. stel voor ; signa-. ik breek op. Pass. feror; ik ijl, word n-ede:;eoleep'. stroom. fertilis, -e; vrnchhaar ferus, -a. -um : "ild, woest. fides, -ei,f.. (e-s t.) ; vertrouwen, be- trouwbaarheid, troun, ge!ofte. zekerheid ; in fidem ffcip io; ik neem in genade op, neem in beo<'herming. figura, -ae, f., 1 a 5r. J ; gestalte. gel!aanre. filius, -ii. m., o-st. \ : zcon. fi ngo, finsi. ficrum. -ere ; ik vorru. ver zin d, wend voor. finio, -ivi, -irum, -ire. ik grens af, bepaal, eindig. fi nis, -is. m.. en f.. Ii-st.) : grens. e inde; plur. fin es: grenzen, gebierl. finitimus, -a, -um; aangrenund. nahurig. fio, faems sum. fi.eri; ik on tsta. word. gesch ied.. -YerJer a l -; passiyrn n Yoor olle betekcaisscn rnn faeio. firmus, -a. -um : vast. standvao'ig, srerk. bctrou1yba:>r; adv. fi.r mite:r; krachtig. flagito, -avi, -arum, -arc; ik vorder. tis. fleo, nt:vi, fletum, -ere ; ik ween. florens, -ntis, blociend. flumen, -inis, n., stroom, rivier. foed us, -ens. n.. 1~ -,t..1 : verdraq. \erbon.t. fo rma, -:.ie. f.. a-sr.): >orm. ):!e.!aante. fortis, -e ; clapper. moe,jig. fo rtiter, adv. (v. fortis). (-ius. - is s im~); dapper, mcedig. fo rtuna, -ae... :1- t.j: lot. toe>al. kans. g,)l11k. ongeluk: pl11t. = ' ermogen. coederen. forum, -i. n., lo-st.); markt. gerechtsplaato. fossa, -ac, f., (a-st.) : gr a :l1t. fovea, -ae, f., (a st.) : kuil. groeve. frater, -tris. rn. ; brocdcr. frequens, -ntis; talrijk. in grote getale. higijs, -oris, n., (s-st.) ; k'mde hoas, -ntis, f., (i-st. ) ; oorhoofd, front, >oorzijde. frnmeatarius, -a. -um; koren-. rijk aan koren : res fru.mentaria ; pro viand.

83 frumentor, -a.tus, s mn, -a.ri ; ik haal kor en. -p ~oyiand. foerageer. frumentum, -i, n.. (o-st.) ; koren, graan. fuga, -ae, f., (a-at); vlucht. fugio, fngi, ere : ik y\ucht, ontvluchr,,-ermijd, on tga. fugo, --1n, -a.tum, -are; ik drijf op de vluch t. funda, -a.e. f.. (a->t.) ; slin ger. fu ndo, -fndi. fu-urn, -ere; ik g iet. stort uit. xerp, sla. op de vluch t. funus, -eris. n., (s -st.'1 : begrafenis. begra f enispl~cbt igbeden. G. Galli, -ernm, m., (o-st. ) : rle Gallii'rs. bet rn!k wonende in GaUie. Gallia, -ae. f., 1 a-st.) : Gallie, de gerneenscha.ppelike mam voor bet land rus.:k""d l~ifn en PyreoaPfn f'il eyeneens,-0r,r Bon'n-Ita.lie. D<: R om. wrdeelden het gehele land in: n.\ G. citerior. het land >an de Po!P adus) ; bl G. Provinci'l. bet land tn ssen de Alpen. de Rhone, de Ceve nnen en de Garonne tot aa.n de met van de Pyrenaeen; bet heet eenvondig G allia.. of P rovincia : cl G. ulterior. her land tussen Rijn en Pyren::teen behalve Gallia Provincia. Gallicus, -a, -um, adi bij Gallia. Garumna, -ae. m.. a-sr. / : de Garonne. Genava, -ae. f.. (a-st. ): G eneve. gens, -ntis. f., (i-st.) : ge:;hclt. 'i'aui. rnlk. genus, -eri;. n.. (s-st.) ; geslacht. stam, soort. Gergovia, -ae, f., I a-st.) ; de hoofdstad v.d. Arverners. n iet ver van de Allier C'\la.ver ). Gennani, -omm, m., (o-st.) ; de Germanen, algemene naam voor de volkeren bcwonen<je het land ten oo.::te-n Y~i 'l Rijn en ten nc.,_1nle-n,-gn de...\lpen uagewer wt a.an de \\'eichscl. Dit :a'.1d wordt gedoemd G -: mauj?. 1 gero, gessi. gc- sr.nu1. -ere; lk <lra~'j. \"Ger. "\""crrieht:. neerri \, aar. gestae res Ires ge ota( ) : krijgsd:id<"n. grand is, e; groot. gi'atias ago: i_k zeg--. breng tlank. gratulor, -ams, sum, -ar i; ik " en-; geluk. gravis, -e ; zn-aar. b<..rd. erns ig. ;.;eti lchrij ;ad). gravitcr \ - ~u3. -i::biwt-1 graviter fero; ik neem k"- ''~i'.'. bc n bocs over. Grudil, -orum. m.. o-st.j : Pen k\,.,ia Bdgie-; >olk on<ler de heer~ch:tppij <.d. :\erv[t)r:;. aan Je Schelcle \\'l>nend.,. H. habeo, -ui. -i'urn. -<-re : ik!1.,h.!.juuj (rnor J. - me: ik be ind uij. l«'n: gratiam habeo; ik weet.t1 nk: honotem-, ik bewijs eer. Haedui, -ornru. m. (o -st.): he'!fr ;re R eltiese rnlk ri:ssen Loire en ~ab ne. Harudes, -um. m.; ecn Germa3.ns >olk tussen Rijn. :\Iain. en Donan. Helvetii, -orum. m.. 10-st.); een macbtig E:elties volk ri;s,;en l tij u, Rhone en.jura. bet la.od dat nu Z~ itserland beet. Hercynia (silva), -ae. f.. (a-s-.) : ge - mpenschappeli;;e nram voor het ~ ou d geberg;.o van de bronnen v.d. Donau tot aan de Ca.rpatl.en. Hibernia, -ae. f.. (a-st. ) : Ierfand. hibernus, -a. -nm. winter-: plur. hiber na (-orum \ ; winrerbrnrtieren. hie 1 lmpc. hoc 1 : <leze tegenwoordig; a.bl hoe.: de;;» ege. des te. hie; hier. hierbij.

84 hiemo, -a>i. -a.t um, -are: ik overwinter, sl de wimnkwartieren op. hiems, hicmis. f _: 'l'" imf'r. storlil. H ispania, -ae. L. i"a-s _); Spa njc doo r de Rom. verrlt>eld in cirerior en ulterior. homo, -inis. m.: mens _ boner ; zir houos. honos, -oris. m.. (s-st. l. (ook honor \ : ee:-. t ube'oon. ere post. hora, -ae. f.. (a-st. } : uur. hoptor, -du; sum. -ari: ik,-ermaan. m oedig aan. hosp;:s, -itis. m_ : vrpemdelinl'- gas". gastn-ien.j. hospitium, --ii. n.. (o -s.): gast-rrijheid _ ~hs rni"n dschap. hcstis, -i:;. '1.. 1i-st.l: vijand. hl&c: {; ~. - : h~n. zover. h un::am::s, -a. - tll?l menselik. bescha afd. humilis, -e: nederig laag. gering. onbednideml L iado, -1eei. -1ncttun. -ere; ik werp. \~erp up. i a ~ t ura, -ac: _ f. _ 1 a-st. \ : >erlies, opofferln~. iam ; rcetls. nu. eindelik : - non. niet meer. ihi ; daar. idem iea lem _ idem) : dezelfd e. te ens. idoneus, -a. -um: ge~chikt, pa.ssend, gunstig. ignis, -is. n1.. (i -st.); ruur. ille 1illa. illud l : die. gene_ Illyricum, -i. n., (o-st.); een Rom. pron ncit'. Istrie. Dalmatie en Herzegovina bcrnttende. immitio, -misi. -mis!'um, -ere: ik zend in, laat uitrukken, slinger weg, laat zakken. imperlimentum, -i. n., (o-s:.); hindernis: plur.: hagage. impedio, -i i. -itum. -ire: ik ~-crsper. >erhindcr, bdcmrner. impello, -puli, -puhwn, -ere; ik zet aan _ drijf aan _ imperatum, -i. n.. lo-st.) : he>d. imperium, -ii. n.. (o-st.); be>el. opperbcvel. macht. heersch appij. impero, -avi, -a.tum. -o.re: ik bevcel, beved te Jcveren: p~ rt. p. imperatum ; bc.-el. impet?o, -r.v1, -arum. -are: ik..-erkrijg. impetus, -a>. I L. ll -st.) : aandranq. aan,-al. nastuirn igheid importo, -a i. -a -.m. -arc : ik breng in. voer in. improvisus, -a- -um: on>oorzien. onver-,;_-acht: lex_ de) iwproviso; onvcrwachts. impubes, -eris; niet rnanbaar. onf;ehuwd_ imus : zi~ iuferns. in, a 1 c. 11cc. : in. naar, ot, tegen. op: b i c _ abl: in. op. over. bij, onder. incendo, -di. -sum. -ere; ik steek in brand. hits aan. zet aan. incert as, -a. -um; onzeker. incipio, -cepi, -cepmm. -ere ; ik begin. incito, -avi. -a.tum. -are: ik drijf n.an. rui op. verwek. incolo, -colui. -culturn. -Pre; ik woon. bewoou. incolumis, -e; ongedeer d_ incommodas, -a, -um ; lastig. on~n st ig: n. inco=od um. -i o:>dee!. ongemak; adv_ incommode. incredibilis, -e: ongelooflik. ongehoord. incuso, -avi. -aturu. -are: ik beschuiw.g. verwijt. inde : v andaar. daa rop. indici um, -ii. n.. <o-st. \ : aan"l"<"ijzing. indico, -xi. -cturn. -ere; ik zeg aan.

85 indictus, -a. -um; ongezegd : indicta causa ; zonder rnrm van proces. indignus, -a, -um; omrnardig. onbetamelik; adv. superl. indignissime ; op de smadelikst-0 wijze. inductus, part. p. rnn induce. -xi, -ctum. -ere; ik rncr in. drij [ aan. orukleed. ineo, -ivi of -ii. -itum. -ire ; ik ga in, -begin, aanvaard. neem. inermis, -e; ongewapend. iniarnia, -ae, f.. ( a.-st. l : slechte naam, scb anr1e. infectus, -a. um; ongedaan, onverricht. infero, -tuli. -latum, -ferre; ik breng, werp, >Oer in, doe aan. breng bij; signa infel'o; ik ru!' op tegen. inferus, -a. -urn I 3nperl. infimus en imus1 laag; in do comp. en super!. ook = gering. inficio, -feei, -feet.um. -ere: ik besmeer, b<>seh ilder. infimus; zie inferns. infirmitas. -ntts, f.: z<xakte. on vas,heid, wankel!'1oedgheid. infirm as, -a. -um ; zwak. on>ast. versn.nigd. infra, c. acc.; ender, beneden. ingratus, -a. -urn; onaangenaam. rnun1cus, -a. -urn: vijandig. vijand. iniquitas, -ati 0 f. : ongelijkheid. oneffenheid. or. gun,cige liggini;. onbillikbeid. iniquus, -a.. -urn: oneffoo. ongunstig. onbillik. initium, - 11. n.. lo-st.) : begin. iniuria. -ae. f.. (!Ht.); onrecht. beledigin g. iniussu I abl.) : zondec bf.vel. inopia, -ae. f.. fa-sr.) : gebrek. inopinans, -nris: niet.. ermoedend. inquit, :'le pers.,.. ir.quam: zeg ik. inr.: zie- irr. insciens, -ntis; nic> <'etend. zontler ; het > te 1'\eten. inseq 1 1or, -secutus sum. -scqui : i.k tr,-olg. volg. insidiae, -arum. f.. la -st. ) : b inderlaa.g. list, aanslag. insimujo, -avi. -atom, -ar<': ik heticht. - beschuldig. insisto, -st iti. -ere : ik treed op. ht,ud rni j bezig met iets. insiitno, -ui, -utum, -ere: ik srel op\.!eg ann. begin. Yerorden. ::.tel in. 1naak gereed, onderr it ht. institutum, -i. n., (o-st. l ; in.ste!ling. ge woonte. bedoeling. instruo, -xi. -crum. -ere : ik bon" -. '""l'jj. stel op. richt in,, oorzie >an. insula, ae. f.. (a-st.); eiland. integer, -gra, -grum; onbescharl.igd. ongeschonden. fris. nog niet be,\iot. intellego, -le xi. -lectum. -ere : ik bemerk. bi>g r ij p. intendo, -di, -sum en -turn. -ere : ik ber voornemens; pa.rt. p. intentus : opn.erk z~::im. bedacht. bezig. inter, c. ace. ; tussen. omler. gedurentle inter se: onderling. " ederkerig. intercedo, -cessi, -eessum. -ere : ik nee tussen beide. verloop. besta. intercipio, cep i. -ceptn m. -ere; 1 k onr!er sehep. q 1.ng '1p. neem gevangen. interdico, -xi. -ctm n. -ere: ik ontzeg. >e1 hied : - aqua e' i!!ni: lk verban. interdum; sou1tijfls. interea ; intussen, onderwijl. intereo, -ivi uf-ii. -itum. -ire ; ik ga 1 gronde. kom om. inte1ficio, -feci. -fectum. -ere; ik tlood intericio, ieci. -iectum. - ~ r e : i.k wer plaats : ergens) russen. interim = interea. interior, -or is ; meer naar binnen gel

gen: ]Jlur. interiores; be'l'l'oners van bet hinnenland. interrnitto, -n:isi, -missum, -ere : i\.: laac tus;eu beide, breek af, staak. laa n_;:_jrbijgaan. 't P ass iy11ill ook; ik lig er rn~.en, laat na, houd op. interpres, -er is, m.; tolk. intersum, -fai, -e5se; ik ben tn 55 ~ o 1 ljei- H. hen t cgenwrnrdig (bij J. nccm dee! : inttresr : het is n m belang. intervallnm, -i, n.,(o-st. ) ; tussenruimte. afstand. intervenio, -vcni. -rnntum, -ire; ik >erscl ijn. intra, c. aec. : binncc1 introduco, -xi. -cturn. -ere; i.k oe r m. inutilis, -e : onbruikbaar, onnut. invenio, -vcni, -ventum, -ire ; ik viod, trcf a:in, verneern. invito, -a vi, -at uni, -are; ik oodig uit, n-r!,)k. invitus, - :i.. -um : on >< illig. ongaarne. ipse (-:\. -um) : zelf. juist. reeds. irrumpo, -rupi, -ruptnm, -ere: ik dring hir:ueu... ~o r r n~ ij in. is.. a. i l : die. diegene, hij: ea. <laar; eu. lt sv:t~ge. ita: d!ti~. ip df'zr~ ~ 1j zc. z,. Italia, ar:. f.. :i -st..1 : Iral:e. itaque: nl zo. derhah e item : c.-enzo. eveneens. Her, i:-:neri::;. n. : reis, n"!ars. weg. iterum; no~m a als.,-.,1r cle t \l"cede kee r, u-e:derom. Itius, -ii. m., (o-st.j. etn haven in het ;;:-=hie1l '"lll de _Ioriners. TI"aarschi1r.lik lwt t<><:enwo. rdige Boulogne. iubeo. i11s- i. iuosurn. -ere ; ik be,.-pel. laat. iudicium.- ii. n. lo-st.) ; gerecht, oordeel, rnnnis. mening. iugum. -i. n., (o-!.) ; juk. bergrug. Iura, - ~e. f., (a-st.) : bet grensgebergte tus;en de TI ell,,fiers en de Sequaners. luppiter, fovi,. JJJ. : de oppergod bij de R.)JLeincn. broe<ler en gcruaal \an I uno. o :eree11.;rc-mmemle mer de ZEt.:s v:in de Grieken. ius, iu ris. n., (s-;;t. 1 ; rccht. vooncchr. iusiurandum, iurisiurnndi, n.. (le dee] s., 2e o-st.) ; ec1l. iuyo, i'lvi, iutum, -are; ik help, 0nder steun. L. L =50. L = L ucius. labor, -or;s, m. ; arbeid, rnoeite, inspan ning. Iaboro, -avi. -a tum, -are; ik span mij in, ben in moeilikheid, - nood. - gevaar. il;: liju. Iabrum, -i, n., (o-sr.) lip, rand. kanr. lac,., :1s, n.; melk. Iacesso, -i>i. -itum, -ere; ik daa.g uit, terg, grijp aan. lacrima, -ae. f.. (a -st.) ; tra.an. Iacrimo, -avi, -atum. -are; ik storr tra11en. ween. laetitia., -ae. f.. ::>-st. ): bl1j bd1ap. nct:kheid. latitude, -in iii. f. breedre. uitge-rr--kt heid. La.tobrigi, -orum, 01 (o-st.): ccn Ger nr a ns volk aan de bronncn van de Do nau en de Neckar. latro, -onis, m. ; rover. Iatorcinium, -ii. n.. (o-st.) ; ru>erij. roof o~ht. latus, a.-um; breeti, uitgestrekt : adv. late {1 omp. btiru; ). b.v. longe l:i.t?que :.,;ijd en zijd. latus, -eri. n.. (s-st. ) : zijde, zijw:rnd, Ea nk.

laus, -dis, f. ; lof, roem. Jegat.io, -on is, f.; gezantschap. legatus, -i, rn., (o-s r.) ; gezanr, onderbe- \ elhebber. legio, -onis, f_; legioen, regiruem. Lemovices, -um, m.: een Eehi0s,-olk ten we'-':en.- _d _ Ar.-erncrs. lenis, -e : zacht. mild. ~dv., leniter, (comp. lenius). Lepontii, -ornm, m., (o-s t.) ; een Kelriese \ olkstarr1 in de naar!wn geno1._~ rnde Iongus, -a. -um ; lang: na\is longa.; oar lo;sd1ip : did longior : een latere tijd; longum esc; hei zou re lang duren; '"1'-!on!!e. kornp. -ius, sup. -issime) ; l'lng. '\"" f? Vr'lTC\\eg. loquor, locutns sum, loqui; ik spreek. luna, -ae, f., (a -st. ) ; maan. Lutetia, -ae, f.. (a-st. ) : (het tegen woor 1ige) P:> r ijs. lux, -cis. t. : licht. dag _ Alprn. M. Levaci -ornm, m.. io-s t.) ; een J\elgiese volkst:l.m, klienten Y.d. Ser,[~r s a'rn de M. =-}f Hc"1>. linker never rnn de Scheide. maestus, -a. -um; treurig. levis, -c : lichtzinnig. <lnbe<luidend : adv. con1p. le\ ius. magistratus, -us. ir.. lex. li g-i5. f. : \Vet. L exoyii, -arum, m., i'o -st.); Een E:eltie volk aan de Oce1:1n, hoofdstad ::-;,,yj,,. magi is. het tegenwoordige J,i,ic-ux. libens, -ntis ; g e ~ill ig. g1arne ; ad v. libe:::t':r comp. liber.tim). liber, -e! cii. -t-ruu1 ; rrij: ~d L Ilbere. ci mp. lib.riu~ ; nij. vr;j lllt.. liberaliter; op cen de nije a.an ><"aardi;e wijze. yriemlelik. liberi, -c rnm, c.. \O-st.); kinderen. licet, li.:uit en licit 11m eot. -ere: h<=t i~ ge- 11nrl<:<oi.1. - re _dee1: Liger, -- ~i.;. ll'.: <l2 Loirt:. Lingones, -urn. "'"; een helties,-olk np de hf.j(,_-;y!akre Yan Lan.:r?s <'.1Il rle bron. nf'n van de ~Ia r ne En de :Jlaas. lingua, ae. f.. 1a-st.); tong. taal tis, liti". f.. 'i-st.) : twistzaak. pr cc<0s. littera, -ae, f.. (a-st. ) ; lefer, pl11r. lit terne : scbrift, Lrie f locus, iplur. loci en loca). -i. m.. (o-st.); plaats. terrein. shnd. felegenheid: ab!. loco c. gen.: in de pluats nn. a.ls. longitude, -in is. f. : lengte. magis; meer : st:perl nnxime : mees. 111 -st.) : overheids ;,rnbt, be::tmbte. o, erheid. magnificus,.,,_ -um : prachti;!. heerljk. magnitudo, in is. f. : grnotte, sterkte. magnopere, (r:ok rnagno opere) ; biezor. der. zerlr. magnus, a. -urn : groot ; maior, (maxi mus) natu; cutler londst) ; rn a iores; di,~oo roud~ rs. maiestas, -n. i;. f.: majesteit. waarnig heitl. ac h tba arheid malacia, -ae. f.. la-st.) ; winds ilte. maleficium, -ii. n. lo-st. ) : em e!daad, bi 1 ~d.plin z. mandatum, - 1. n.. o-st. l : opdracht. mando, - ~,- i. - ~'nm. -are : ik draag OJ hr,ee\ : litt ris-; ik teken op ; n f'l ::<-V - : ;;;: he.:ee f ru ij op de vlucht. Mandubii. -crnm. m.. >' o-st.); eeo Kelti ' c,lk aa n,le orrspt <lng van de Sein h :of 1st:i d Alesia.. m2nc : ~-r;:e~ fio de morgen ). ma neo, -n'i. -nsnm. -ere : ik blijf. bes neg. ma.nipnlaris, -e: wt een maniper (: :rani;-.t1l,. s) behor cr:tlt'.

88 manipulus, -i. m.. 10-st.1 : manipel 1het clenle clee! n;n een cohors; z1c dii wooril ). Pen komp-,njie ' an 100 tot 120 soldaten. manus, -ns. f., (u-st.) ; hand. bencle; - ferrca: enterhaak_ mare, -is, n., (i-st.) ; zee. maritimus, -a. -um; zee- Mars, -rti,;. m. : de gocl rnn de oorlog bij de Rnmeineu. mas, maris. m.. Ii-st. ) : mannelik. :n:ir1 - netje. mater, -lr is, f. moeder : --fanriliae: lmismoed. 1. materia, -ae _ f., (a-st.\ : bomn toi. t immerhout. materies, -ei. f.. 1 e-st.) : = ma teria. Matrona, -ae. i.. 1 n-st. l : de :.fame. maturesco, -rui. -ere : ik rijp.,,-on1 r ij p. maturo, -a>i. -arum. -arc : ik bespoedig, mn.ak >poed. maturus, -a. -um ; rijp. tijdig. vroegtijdig: acl v. mature I sup. matnrrimel. maxime ; zie magis. medigcris, -e: rniddelmatig. matig : ad-.. mediocr iter. medius, -a. -um : midden-. in het m idden: m edia nox: middernachr. memoria, -ae. f.. la-st.) : aanrlenken. geh eugen. Menapii, -ornm. m _. ( o-st.l : een B elzir:s volk aan de m ondinl'en rnn de Scheide en <le R ij o. mens, -ntis. f.. fi -s~. ) : Lie1. gemoed. \ erstand. mening. mensis, -is. m.. (i-st. ) : maand. mercator, -oris, m.; kooprnan. Mercurius, -ii. m.. fo-3!. I: de g<«l rnn de hand~!: met deze naam duidr Caesar de Ga.lliese god aan die bet mees ~rep rd werd. meridianus, -a. -um: mi<l.l:ic -. meridies, -ei. f., ( e-st.) ; middag. zuiden _ -met; aehtf' r rnegsel achter pronomina = zelf. miles, -it is. m. ; soldn at. militaris; -e: krijgs-. oorlogs-. m ill~, lplur. milia) : dnizeod. M inerva, -ae. f.. l_ a -st.) ; de godin van de krijg;;k ~m t en rnn de handwerkeo b ij de Homei.nen ; dezelfde godin "-ordt bij de Galliers Yereerd minus, 01inoris: minder ; mmtme : her n,ins. geenszins. mirus, -a. -urn ; ye,nmdt>i-lik. miser, -era. -erum; cllendig. ongelukkig_ miseror, -?.tus ;;um. -r.ri: 'k bcklaag. bej;1n1_mer. mitto. rni5i. wissutn. -ere: ik zen<l heen. - --ui. scbiet. 'Terp \'ce g-. modo ; - l~cht s. mod us, -i. nj.. (o-ot.l, rnaat. wijze_ moneo, -ul. -itam. -l re : ik Lerinnf r. vermaan_ mons. -nt i0<. m ii-st.); berg. mora, -ae. f. (a-st.). oponthoud. Morini, -orum, m., io-sl ) : een B elgies Y<Jlk aan :Pas de Calais. morior, roortuu~ :3-~1rn. mori (part. fut. mm it urns 1 : ik sterf. moror, 11:or;1 u,; sum. moran: ik houd op. houd mij, p. mors, -rria. f.: dr;oj. mos, mnri 0 m_, (-;-st. ) : zede. gewoonte. g8!1rnik. Mosa, ae. f.. 1a -s t. l : de ~Ia as. motus, -us. rn.. (u-st.) : beweging, opsnnd. moveo, mo>i. momm. -ere; ik be,,-eeg W! ccijder; castra movere : ik breek de ie!:'.ff'['lo<i to: lhet bmp) op. multirndo, -inis. f.: menigte. multus, -a. -um: n:el : ad mnltarn noc. teen : ' Ot.;;, p in dp n1cbt : ad-.. mul- 0

80 tum ; plus, plnrimum) ; bij compar. multo. munio, -iv i. -ituru. -1re : ik venterk. ver sch ans: leg aan. munitio, -on is. f.; het ver~cha n:::en. de' verscha ns ir1 g. munjtus, -a. -urn: \ E r~chan st. m.ur t:s, -l. m. Io-st.). ruuur. nam ; wavr. nanc!scor, I'a.crus ien oanc t us i sum. nan. cisci : ik krijg. vim'!. hereik. Nantuates, -ium. m.. I i-st. 1: een Kelties \-olk in :-:=.1 '> o~ e. nascor, nat11s :; up.1. oase l : ik W ~ rd gdjo ren. on rs1a. natalis, -e : geboorte. natura. -ae. f.. (a-st.) natuur. aar<l. natns; zie nascor. navigo,.,n i. -atnm. -are: ik vaar. navis, -is. f.. (i -st. ) : schip : - longa: oorlogschin : - <>neraria. last. tran qpo rrschip. ne; uiet. opd:it nier. <lat. necessarius, -ii. nm: uoo<lzakelik. drin geuil; vriend. venva nt; ucr. necessa Pio. neglego, - le~d. - lectum. -ere : ik.-erontachtzaam. sla geen acht op. acht qe ring. nego, - ;!~:i. -a tum. -are : ik nr ken q-cizer. negotium, -ii, ii.. lo-sr. ) : bezigiw:r!. z:iak. rnoe:te. nemo: ni( m::?.n,.l. ~e~ n : non- ; menigeen: - uon : ietlereen. c~ue 1 cu nee.\ : en r:.iet. noch. cequidem ; zeus... niet. Nenii, Orun1. ro.. (o-st.) ; het dappersr e en ru _,-sre Ilelgiese volk rns~en Scheide en :\faaa. neu ; zie neve. neuter, -tra - irum; pc-en va n bp~den. neve 1of ncu,. of (en ) 1iat uit"t. nucb. nex..,,; ~. f. 1lu1d idcor geweiil 1. nihil ; nict~. geensz tt>s: non nihil : e'.hgszins. nihilo; nie!s 1 bij :om par. \. nisi; indicn aid. ' enzij : Jao. nobilis, -e : bekend. edel. nobi!itas, -ati,. f. : ropm. ailel noceo, -ui. -irntu. -(>re : ik ~c b aa1l. noctu : in l1e 1~achr- 11les nncbts 1. nocturnus, -n. -ur!j : tcacbtel:k nolo, n"lni. nolle: ik,_-i[ niet. nomen. -inio, n.; naam: - do : ik rnij Clan. nomir!atim: met \ an d.e nan.nl ncn : nit>t. nondu m; rhjg niet. nonnullus, -a. -um : ~mg. een tnmelik. noster. -t ra. tn;m: on;;. notus, -a. - 11111 : liekewl. Noviodunum, -i, n.. 11i-st.) ; ;;t a r! a1 11 her land mu de BicuriQ"ers. h) in lar.d,.d. Haeilni:rs. c) it> ' t land v.d S u\.~ss10nen. n1jvae; on1;n: n e1in.g : ~ op. no vi5simus ui~t-rste : ne vi ~ s trr1 nm n.;rnen: achter hoeiie. nox, -c' i-;. f.! i--r.l : nae ht. nul!us. -.1. -:1m : ::;een. numerus, *i. :tl.. 0 *3r. 1,eera t. hoev ee h~i l..rnnzien. Numidae, -1>rnm. m.. 1 :i- st., : de ben-one van :\ nm idi ~. een '1eel >nn.'\lgiers. numquam ; nooit: non-. 0 om cijds. nuntio, ~i.-i. "-turn. -nrp : ik ho0<1sch?.p. nuntius. ii. ui.. 'c ->t. l : bodf'. hmdscha per.

nnntius, -ii. ~i.. o-st. ) boo,lschap. ber icl r. u. ob, :..:. acc. :,, cgcns. obf. : zie off. obicio, -iec i. -iectum. -ere : ik s el tegenovcr; plaats Vtior. geef prij.s: \ erwijt. obsecro, -a Yi,.a,tu1n. -3.re ; ik smeek ~ be Z>rncr. observo, -a\i.- a turn. - ~:re : ik- lr.' t op 1 ic.. s), bereken. neem in ;;cbr. obsesf -il11 s. rn.: g!j zclaar. obsideo,...; ~di. - :;;e:-:sh;u. -ere: ~k hf-zer-. bcleger. obsidio, -vrw;. f.: bdc;:cring. inslnirmg, nood. oht ~ s tor, - 1:ci,; ~ 1111. -:c sm('ek. obtineo, -t i rtui. -tentnrn. -fire : ik bezit, bekl2ed. houd bezet. houd rnl. occasio, -onis. f.; gc!egcnlwirl. occasus, -u". 1:1. \ - R1)Es=--.t \Yr:...;tr 11 l. occido, -ci li. -cioum. -ere : ik dncc:. occulto, -an. -a.tum. -are : ik 'er!1e: i;. ho!1cl g eheim. Occ:t!tt:S. -:l. - r::n : \Crhnr'.!-:-n.!!t.""-ht i!: occupo, -avi. -a tum. -a.re: ik m2ak rnij lllp... "'.' rl r..-.-a.lj. ~--eze~ : rarr. p. uccupatll5: officium, -n. r. ( o-st. ) ; plicht, dienst ambt. omnir:o: i;cbed en al,.-dstrek,t, in ' t geheel. O!Tilli'S, P '. t lj.;:. ; : }Jt.~el.,Ll_ cnerarius, -a.. um; 12-st. : na Yis oneraria ; la;t-. trnnsp0rtschi p. opinio, -oni:s. i. ; menin,;. verwachting. goede n aar.a. oppidanus, -a. -u m ; s'ads-, stedeling. oppidum~ i, n.. (o-st.l : <tad, vesti ng. opportuif!fs. -a. -mn; ~'llust ig. geschikt. rnordelig : acil opp ortune. oppugnatio, -orris. L ; aanva l, bclegering. oppugno, -cl v-j. -a tum, -are ; ik v:tl a~m. b1~.:-:t u r!n. opus, -cri~. n.. s-st. ) ; ''erk, ha nde~ rt c id: qu:inro cper f: zie or:der qunntope r e. ora. -ae. f.. ra-st.); h'j st. oratio, -on ls. f. rcde. rede \-oering. ordo, -in.is, rn. : rij. orde, gelid. rang sta-nd. orior, C rtl!s suu.. oriri: rk ga op 1 ontsta i st~n:j. :_u : s1.:1 orien s: 't Oosten. Osismi,., rum. m., <0-5'.1 : een Keltie9 \ 1ik. in be t :-;\:-:telike c:-r ilf'eitt'...-an Bret:i.gnr. bezig. P. oocurrc, -curri o f c~i..:u rri. -cursun1. -ere; ik ontmoet. ijl to '. ~-,1 los. kom. P. P:1blius. Oceanus, -i. m. lo-st. 1 : Ocea~n...\rlan t iese,-1ct.:aa11. X oordzee. pabulatio, -r n ;, _ f. ; ragpren. Octo1u rns. - 1 lil. c-... r.:: t'dl r!a::i'"~ 1[1 pabulum, - t. be.. ;eb1ej ~-an de \ eragre-rs aan de paco, -,_1 Y l. -Htum. - a re:;~ D ruentw. offendo, -r.1i. -~nm. -ore : ik stog' lm ij). helierli;;. offero, -o!j1 uli. 11hlatuu1. cifferre: i' hied a an. ;;eel 1_0, er). breng <-UHL r... 1'0 -se:-. 1: rop.dt_ r. foera.ge. l_ r 1:?ngtot rurl. tot,.12.jer"erping. paene; bijna. pagus, -i. rn.. c--t.) 1forp. clinikt. palma, -ae. f.. a-sr.): trndpalm. palm-

palus, -udis, f.; moetas, stilstaand wa cr. panda, pandi, pansun -. en pass um- e:e; ik orcid uit, srrek nit. par ; gelijk, opge'\\a55cn ; adv. pa r irer. paratus, -a, -um; bereid.,;ereed, wege ru~l. par co, pepen:i. par:,trm : -err::; i.k spaii.r. Parisii, -orum, ru., (0-st.1: een 1'eitie rnlk iu cle otreken van Parijs. paro, -u\-i, -.:trnm, -are; Lk n1.iak ~ereed,. lwreid. nia~k toebcreidocieu t u:, rcrwerf. pars, -iis, L: <led, richring, ka1e, op zicht, p an1j; µlur. parte5; rol, ambt, panij. partior, paninis sum. -iri; ik <le e!. parvulus, -J.. -tim: jong. klei.n. oubeduidenj. parvus \ tninvr. n1inimus), a! un1; klein, geriog. passus, - us. in.. l u-sr.,1 ; ~ch!. ede ~ 11Jngeveer 5 met). patefacio, flc!. -facrum, -ere; i.k c.pen, 11:,: 1k i1c;~"t11nl::w.~. n1aak openbua(. pateo, -ui. -l,-rc' : ik ~tc. uven. 6ifck lll~ j lil!.. pater, - t1 1~. n~.; \'adcr : 11litr. pn.trt:: : \ t..:.. ~ 1.1en-n. \-d~. ruu,ler:::. patior, pa::~u~ ~r:ru. 1>3.tt; ik,:ui i. i:erdrn.~l;. P :t:"t. r!'3.l':-i. a~$ 3'Jj. f<it:-~:..'"3: :re Lddig. u1lhard~ld : ;:tt1 L panent2r. pa.ucitas, <i.tl~. L: ~t:r1ri.!t~ \ oorrila..i. ~ eri!,'. :ta;, al. paucus 1 -<"L -mu : Wt'iui~. paula im; langzar~1el han1..i. paulisper; e.-n poo3. 1oen kor e r1jd. paulo; edl n emig.j,ij compar.,1. paulum;,:en weinig. ~-elnig-. pax, -cis. f.: nede. pecunia, -fit". f.. 1 a-sr. 1 : cdt1 : magna-: >eel gd<l. peeus, -oris. n., (s 5L ) ; i;ee. pedes, -i:is, n:.: \ oetga u gc~. vo~ :kncch l:. pedester, -cr i.o. -tre;!<' rnet, me -. hn<l-. peditatus, -us, ru.. \u-st. ) ; we,-c.!k. pellis, -i5. f.. \i-st.j; linid. H'l, teu. pello, i,epuii. puls1:w, -core; ik Yerclrijf, sla up <le ducht. pe nitus ; <liep iu waans. per, c. acc. ; door.c\er, gedureude, door midjel >an; per 0 <'; uit zich?elf,,-a n zdf. per clec 5: bij Je go<len. perangustus, -a. -um; ze<':r mmw. percipio, -e:epi, -<:ep n:m, -ere ; ik gewin, llt"h1~ u\t:f, hoor. pepd ilus 1 -;\ 1-1,UJ : >;ell Jreu. gt!heel verj.orven. pe rduco, -sci, Ct Um. -ere; ik, ureng \O>er), t rek. perequito, -an, -arnru, -are; ik rijd t us sen loor. rijd rond. perfero, - r11lt. -btum, -ferre; ik b r en~ ovc'r. -aa n, wrbreid, tloor3' a. perficio, -ict'i. -fu:twn, -ere; ib: voltooi brf:'!lg ten eintle. be:\yerk. perfidia, -ae. i., 1a -st.}: trouwelooshei<l perfringo, -frcc;i. -fra u!'.1.1. -er<':; ik breb. JGUr. perfuga, -"' '... 1e1 -s-. 1 ; '"' erlopen. perfugio, -! :: ; :. t."re: 1k >luc-bt. loop o, e1 periditor. -ams c mi. -<in: ii: bep-oe l "lp..>".-,1a.r. peri;:ultun, l... 10-s t. 1 : :;evaar, proe peritus, -a.»:m : ervaren in, bekend me p;~iego, -1 ;;i. -kc um, -ere: ik lees doc permaneo, U!. -nsuru. - ~re : ik bl: _.,d nrc:c.. l. v"1 h'1 r<l. permitto, -mts1. -mi,, um, ere; ik st-01...;! ;:~;er! g.."-ti.. un~r; veroorloof. permoli'w, -mu>i. morum ere- ; ik bewe perpetuus, -<.. -um; unafgebrok,en, voo 1brend : ad,-, perperuo. persevero, -ayi..,,,~. -are: ik vblhari persto, -sriti. -stan:rno. :stare: ik volhaj

90 nuntius, -Jt, m., lo-st.) ; boodschap, ber icht. u. ob, c. acc. ; wcgcns. -0bf.; zie off. obicio, -ieci, -iectnm, -ere; ik stel tegenovor ; plaa.ts voor, geef prijs, verwijt. obseel'o, -avi, a. tum, -are; ik; smeek, bezweer_ -0bservo, -a.vi,- atu m, -are : ik let op (iets), bereken. neem in acht. obses, -idis. m. ; gijzelaar. obsideo, -sedi, -sessuw, -ere; ik bezet. beleger. obsidio, -onis, f.: belegering, insluiting, nood. obtes~or, - a~us sum. -a,n: ik bezweer smeek_ obtineo, -tinui. -tentum, -ere; ik bezit, bekleed, hood hezet. houd vol. occasio, -onis, f. ; gelegenheid. occasu.s, -us, m.. (u-st.) : ondergang, (- solis= t \V-esten ). occido, -cidi, -cisum, -ere; ik dood. occulto, -avi, -a turn. -are; ik verberg, hourl geheim_ occalbs, -a. -um ; verborgcn. ge h ~ im. occupo, -avi, -atum, -a.re : * maak mij. meeste r >an. bezet : part. p. occupatus ; bezig. occurrc, -curri of cucurri, -cursum, -ere; ik ontmoet, ijl toe. ga los, kom. Oceanus, -i, m., (o-st.j; Oceaan, Atlan - t.iese Oceaan, ~oo rdzee. Octo!lurns, -i. m.. (0-st.) : eeu p!aats in het gehl~d ;-an de Veragrers a.an de Druentia. offendo, -di, -sum. -ere; ik stoot (mij). beledig. offero, -obtali, oblatum, offerre; ik bied aan.. geef (over), breng aan. officium, -ii, n., (o-st.) ; p1icht, dienst ambt. omnino ; geheel en al. rnlstrek;t, m 't geheel. omnis, -e : elk. geheel, al. onerarius, -a, um ; last- ; na vis oneraria ; last-, tran5portschip. opinio, -onis, f.; mening, verwachting. goede naam_ oppidanus, -a, -um; stads-, stedeling_ oppidumj -i, n., (o-st.) ; stad, vesting. opportuifi{s, -a, -um; gunstig, geschikt. voordelig; adv. opportune. oppugnatio, -onis, f.; aanval, belegering. oppugno, -a vi, -a tum, -are; ik val a.an, bestorm. opus, -eris, n., (s st.) ; werk, hande a rt ~ id; quanto opere; zie onder quantopern. ora. -ae. f., \a-st.); kust. oratio, -onis, f.; rede, redevoering_ ordo, -inis, m. ; rij. orde, gelid, rang stand. orior, ortus sum. onn ; ik; ga op, ontsta, stam af; sol oriens; 't Oosten. Osismi, -orum, m., (o-st.) ; een Keltie9 volk in het westelike gedeelte van Bretagne. ostendo, -tendi. -teruum en -tentum, -ere; ik toou. vertoon, tcon a.an. P. P. Publjus. pabulatio, -onis, f.; 't voederhalen, foe rageren. pabulum, -i, n., (o-sr.) ; >oeder, foerage. paco, -avi, -atum, ~ re; ik breng tot rust, tot onderwerping. paene; bijna. pagus, -i. m-. (o-st.), dorp, distrikt_ palma, -ae, f., (a-st.); handpalm, palm boom.

palus, -udis, f. ;- moe1as, stilstaand water. pando, pandi, pansun-. on passum- ere ; ik breid uit, strek uit. pa t ; gelijk, opgewassm; adv. pariter. paratus, -a, -um; bereid,gereed, toege rust. parco, pcperci, parsl'.m, -em; ik spaar. Parisii, - oru~, m., (o-st.) ; een Keltiei vo lk in de streken van Parijs. paro, -a Yi, -atum, -are; ik maak gereed, bereid, maak tocbereidoelen tot, >erwerf. pars, -tis, f.; dee!, richting,!;:ant, opzicht, partij ; plur. partes ; rol, ambt, partij. partior, partitus sum, -iri; ik deel parvulus, -a, -um; jong, klein. onbedui dend. paryus (minor, minim us), a, um ; klein, gering. passus, -us, m., (u-st.) ; schrede, (ongeveer 5 rnet) _ patefacfo, -feci. -facturn, -ere; ik open, maak begaanbaar, rnaak openbaar. pateo, -ui, -ere; ik sta open, strek mij uit. pater, - tri~, m.; vader; plur. patr~s; aderen, voorouders. patior, passus sum, pati; ik duld. verdraag. P ar t. praes. als adj. patiens; getluldig. Yolbardec:d; adv. patienter. paucitas, -a tis. f. ; geringe voorraa<l, gering aantal paucus, -a. -nm; weinig. paulatim; langzamerband. paulisper; een poos, een korre tijd. pa.ulo; een weinig (bij compar.). paulum; een weinig, weinig. pax, -cis, f_ ; vrede. p,ecunia, -ae, f., (a-st.); geld; magna- ; veel geld. pecus, -oris, n., (s-st_) ; vee. pedes, -itis, m.; voetganger, voetknecht. pedester, -tris, -tre ; te met, voer-. land-. peditatus, -us, m., (u-st.) ; Yoet rnlk. pellis, -is, f., \i-st.); buid, vel, tent. pello, pepuli, pulsum, -ere; ik verdrijf, sla op de vlucht. penitus; diep inwaarts. per, c. acc.; door,o, er, gedurende, door middel van; per sc ; nit zich zelf, van ze!l per deos; bij de goden. perangustus, -a, -um; zeer nanw. percipio, -cepi, -ceptllm, -ere; ik gewin, neem o>er, hoor. perdit us, -a '. um ;,-erloren' geheel verdorven. perduco, -xi, -ctum. -ere; ii;; breng (over). trek. perequito, -a.vi, -atwn, -are; ik rijd tussen door, rijd rond. perfero; -tuli, -la.tum, -ferre; ik breng over, -aan, verbreid, doors a. perficio, -feci. -fectum, -ere; ik voltooi, breng ten einde, beowerk. perfidia, -ae. f., la-st.j; trouweloosheid. perffingo, -fregi, -fra~tum, -ere; ik breek door. perfuga, -,w. m., (a -st.); overlopea. perfugio, -fugi. -ere: ik vlucht, loop over. periclitor, -atus sum. -ari ; ik bep oef, loop gevaar. periculum, -i, n.. (o-st.j; gevaar, proef. peritus, -a, -um; ervaren in, bekend met. pulego, -legi, -lec'um, -ere; ik lees door. permaneo, -n5i, -nsum, -ere; ik _ blijf rnortdurend, volhard. permitto, -misi, -mist um_, -ere; ik st-0rt, slrnger, geef O>er; veroorlooi. permoyeo, -movi, -motu.m ere- ; ik beweeg. perpetuus, -a, -um; ouafgebrok,en, voortdurend; adv. perpetuo. persenro, -an, -at~. -are; ik v'olhard. persto, -stiti, -staturos. stare; ik volhard.

92 persuadeo, -suasi, -snr.sum, -ere ; ilt overreeif, overtuig. perlerreo, -ui, -itum, -ere; ik dc:ie (hevig) schrikken. pertupbatio, -onis, f.; verwarring. perturbo, -avi, -atnm. -are; ik breng m verwarring. penenio, -veni, -ventum, -ire ' ik kom aan, bereik, geraak pes, -dis, m.; voet. peto, -ivi (ii) --itum, -ere: ik streef naar' zoek (op), begeef mij naar, verzoek, ga los op. phalanx, -ngis, f. ; slagorde. pilmn, -i, n., (o-st.) : werpspies. pilns, -i, m., (o-st.); peloton (manipel) van triariers ( triarii = de oads'e en dapperste k:rijgslieden, die de reservetroepen uitmaalden.) Pirnstae, -arum, f., (a-st.) ; een Illyries volk. Jlaceo, -ui, -itum, -ere ; ik behaag; pla cet, bet wordt goed gevonden, - besloten. planities, -ei, f., (e- ~t.); vlakte. plebs, -bis, f., (i-st.); en plebes, -ei, f., (e-st.), plebs; de mindere volksklasse. plenus, -a, -um ; vol, volledig; a4v. piene; ten volle. plerique, pleraeque, pleraque; de meeste(n~. plerumque ; meestal. plwr, pluris; meer (si;perl. plurimus). pollieeor, pollicitus s=, -eri; ik beloof. pondns, -eris, "11., (s-st.); gewicht. zwaarte zwaar gewil'ht. pono, posui, positum, -ere; ik plaats. leg (neder), stel, sla op ; part. p. positus, gelegen. pons, -ntis, m., (i-st.); brng. populatio, -onis, f.; plundering; verwoesting. popnlor, -atus sum, -ari ; ik plunder. verwoest. populus, -i, m., (o-st.) ; volk. porta, -ae, f., (a-st.) ; denr, poort. porto, -avi, _-a tum, -are; ik clraag, neem mede. portus, -us, 1!1, (u-st.); haven. posco, po po sci, -ere ; ik eis. possum, potui, posse ik kan, vermag, heh invloed; fieri po~t ; het is _mogelik,. pest; daarna, later. post, c. acc.; achter, na. postea; later, naderhand. posterus, -a, um; later, volgend; in posterum ; voor de toekomst ; posteri ; nakomelingen ; super!. postremus; laa-tst. post~ru; nail at. postridie; de volgende dag. postulatum, -i, u., (o-st.); vordering. ~is. postulo, -avi, -atum, -are; ik verlang, eis. potentia, ae, f., (a-st.) ; macht, inv'ioed. potestas, -ati, I.; mach, gelegenheid, verlof. potior, potitus sum, potiri; ik maak mij meester. praeacuo, -ui, -utum, -ere; ik maak van voren puntig, - scherp. praebeo, -ui, -itnm, -ere ; ik verschaf, veroorzaak. praecaveo, -ca vi, -cautmn, -ere; ik ben op mijn hoede. praeeedo, -cessi, -cesf!nm, -ere; ik overtref. praeceps, -ipitis, (var caput) ; hals over kop, steil. praeda, ae, f., (a-st.) ; buit. p raedi~g, -avi, -atum, -are; ik maak ( ope~) bekend, roem. praefedus, -i, m., (o-st.) ; bevelhebber, opzi~hter.

93 praefic;_io, -feci, -fectum, -ere; ik stel aan 't hoofd, geef de leiding (van icts). praemitto, -m1s1, -missum, -ere; ik zend rnoruit. p: aemium, -ii. n., (o-&ii. ) ; beloning., praerumpo, -rupi, -ruptum, -ere; ik breekscheur (van voren) a.f ; pa.rt. p. praeruptus, steil. praesidium, -ii, n.. (o-st.) ; beschutting, hulp, bezetting, veischa.nsing. praesto, -stiti, -stitum. (-statum) -are; ik overtref, sta. in voor, verricht, bewijs (een dienst), geef blijken van, lever; praesta t, het is beter. praesum, -fui, -esse; ik sta a.an 't hoofd, voer bevel, heb de leiding; prnesens, tegenwoordig, aan wezig, ogenblikkelik. praeier, c. a.cc. ; voorbij, behalve, tegen. praet erea ; buitendien. prehendo,-di, -sum, -ere; ik grijp, neem. premo, pre i, pressum, -ere; ik druk, dring, bena.uw. prendo ; zie prehendo (prex, precis) ; bij C. alleen in de plur. : preces ; gebed, verwensing. pridfo; de vorige dag; -noctu ; de vorige nacht ; --e. acc.; de dag voor. pirmipilus, -i, m., 10-st.) ; aanvoerder van de eerste centurie van de triariers (zie pilus). prim«?_; he' eerste, in 't eerst. primum; (bet) eerst : qua.m-; zojra. mogelik,; cum-, ubi- ; zodra als. primus ; zie prior. princeps, -ipis, rn.; cerate, voomaamste; bewe~r. aanblazer. principdns, -us, m., (n-st.); voornaamste plaats, leiding, hoogste wa.~rdigheid. prio1, -oris ; eerste (van twee), voorste; adv. prius; eerder; priusquam; voorda ; sup. primus; eerste. voorste; primus quisque; de eerste de beste ; pl'imum agmen ; voorhoede. pristinus, -a, -um; noeger, vorig. priyatim; als privaa!persoon, op eigen gelegenheid (niet van ambtswege). prhatus, a, -um; privaat, persoonlik, geen publieke betrekking bekledende. pro, c. ab!.; voor, in de plaats van, als naa.r. probo, -avi, -a.tum, -are; ik keur goed, geef mijn goedkeuring te kennen over, geef be"l>ijzen van, doe geloven. procedo, -cessi. -cessum, -ere ; ik ga voorwaarts, ruk op, ga vooruit, gelukkig a.flopen. procul; ver, in de verte. procuro, -avi, -a.tum, -are; ik zorg voor. procurro, -curri of -cucurri, -cursum;-ere; ik loop (voor)uit, ruk voorwaarts. proditor, -oris, m.; verrader. prodo, -clidi, -d1tum, -ere; ik deel mede, geef prijs. produco, -xi. -ctum, -ere; ik breng, lever ui t. lok been, rek. proelior, -atns sum, -ari; ik lever slag; strijd. proelium, -ii. n., (o-st.) ; gevecb~, slag, strijd. prdectfo, -onis. f.: vertrek, aft-0eht. proficio, -feci, -fectl:m, -ere; ik maak vorderingen, vorder. bewerk. pro!iciscor, -fectus sum, -sci ; ik vertrek, breek op, ga uit. profligo, -avi, -a.tum, -are; ik versla. profluo, -fluxi, -fluxum, -ere; ' ik ontspring. profngio, rugi: -ere; ik vlucht weg, ontvlied. prognatus, -a, -um ; afstammend, gespro ten. progredio1, -gressus sum, -gredi; ik g1 (tr!lk) vooriiit.

prohibeo, -ui, -itum, -ere; ik houd af, verhinder, sluit baitcn, beschcrm. proigio, -ieci, -iectum, -ere; ik werp (weg), geef op, geef prijs: part. p. proiectus ; uitgestrekt (op de grond), nederliggend. p1omitto, -m.isi,- -missum, -ere ; ik laat vooruit gaan, laat groeien. promoyeo, -movi, -motum, -ere;_ ik beweeg voorwaarts. pronuntio, -avi, -atum, -are; ik ruaak openlik bekend, sp1 eek luide nit. prope (propius, proxime) ; nabij (ook als praep. c. acc.), bijna; proxime ; kort gelegen. propinquus, -a, -um; nabij (gelegen), verwant. propio! (proximus) ; naderbij (ook c. acc.), pl'oximns; volgenil, vorig. propono, -posui, - po ~ itum, -ere ; ik stel voor (ogen), scheta. p1oprius, -a, -um; eigen, kenmerkend. propter, c. acc.; w egens, uit, van(wege). propugno, -avi, -atum. -are; ik strijd (van uit een plaa ts). H rdedig. propulso, -avi, -a tum, -are; ik verilrijf, weer af. prospicio, -speci, -spe-ctum, -ere; ik zie voor mij uit, zorg voor. p10iinus; verder, terstond. proximus ; zie propior. p10ventus, -us, m., (u-st.) ; afloop. p10yideo, -vidi, -visum, -ere; ik zie vooruit, zorg voor. pronncia, -ae, f., (a-st.); aidbt, wingewest. publicus, -a, -um; de staat betreffende, staas-, openboor. p ublicum; staatskas. res P!'blica; staatszaken, staat; adv. publice, van staatswege. pudo1', -oris, ID. ; schaamte, gevoel van sehaamte. pngna, -ae, f., (a-st.) ; strijd, getecht. 94 pugno, -a'"i, -a.tum, are; -ik strijd. pukis, -eris. ID., (s-st.) ; ""stof. purgo, -avi. -:>!um, -are ; ik zuiver, rechtvaardig. puto, -avi, -atum, -are; ik meen, geloof, houd voor. Q. Q. = Quintus. quaero, -sivi, -situm, -ere; ik zoek, pein s op, onderzoek,, vraag quam, hoe, a.ls, dan ; bij super I. : zo... mogelik. quamquam; hocwel. quantopere; hoe zeer. quantus, -a. -um; hoe groot; n. als subst. quantum, 'hoeveel. quare; waardoor, weshalve. quartus, -a. -um; vierde. quattuor ; vier. -que (suffix), en queror, questus sum, queri; ik klaag,. beklaag. qui ( quae, quod), pron. rel.; die, welke. quicunque (quaec., quodc.); al wie. wie ook. quidam ( quaedam, quoddam) ; een zeker ; plur.; so=ige. quidem ; zeker, altans, we! is waar. quies, -etis, f. ; rust, vrede. quietus, -a,,-um; rustig, werkeloos. quin; rla niet. of; - etiam, ja zelfs. quinius, -a. -U!I! ; vijfde. quis, quid (adi. qui, qnae. quod), pron. interr.; wie? wat? welk? quisqnam, quaeqnam, quidquam; iemand, iets. quisqne, quaeque, quidque (adi. quodque) ; ieder; bij super!.: juist. quo, rel.; waarheen, hoe; met volgende coniunct. = ut eo ; opdat des te; - minus ; dat niet.

!Pescindo, -scidi, -scissum, -ere; ik breek af..resisto, -stiti, -ere; ik blijf acht.er, wedersta. :respondeo, -di, -sum, -ere; ik antwoord. :respublica; zie res en publicus. restituo, -ni, -utum, -ere; ik hcrstd, vernienw, geef terug. retineo, -tinui, -tentum, -ere; ik. houd terug, behoud, bewaar. revetto, -ti, -sum, -ere; en revertor, re erti. part. rcversus, -rnrti: ik kecr terug. Rhenus, -i, m., (o-st.) ; de Rijn. Rhodanus, -i, m., lo-st.) ; de R hone. :ripa, -ae, f., (a -st.) ; ocver. r:igo, -avi,.,.,tum. -are; ik n aag. vcrzoek. rota, -ae. f., (a-st.) ; wiel. rumor, -oris, m. ; gerucht. rursus ; daarentegen, wederom. s Sa.bis, -is, m.. Ii-st. ; ; de Sambre. sazrificium, -ii, n., (o-st.) ; offer. S'.1.epe ; dikwels. sagittarius, -ii. m., (o-st.) ; boogschutter. salus, -utis, f.: \'relzijn. heil. redding, veiligheid. sanctus, -a. -um; h ~ il ig. onschendbaar. S3tlltones, -um. en Santoni, -orum, m.; een Kelties vqlk aan de noordelike oever van de Garonne in bet tegenwoordige Saintonge. satis;. genoeg, tamelik. satisfacio, -feci. -factum. -ere; ik voldoe, geef voldoening. saxum, -i. n., (o-st.) ; rots, steen. scientia, -ae, f.. la-st.) ; kennis, bekendbeid. v..io, scivi, scitum, -i=e; ik weet. si:rilro, -psi, -pturn, -ere; ik schrijf SCPObis, -is, f., Ii-st.) ; groove. secreto ; afgezonderd, zonder getuigen. sectio, -onis. f. ; verkoop van buit, de te verkopen buit. sector, -atns sum, -ari; ik jaag na. secundum, c. ace; laugs, vlak aan, naar; onmiddellik na. secundus, a, -nm ; volgend, twecde, gunstig ; secundo flumine; stroomahvaarts. se_cus ; anders; comp. secius (setius) : nihilo--; niettemin. sed ; illaar. Seduni, -arum, m., (o-st.) ; een R elties Alpemolk aa.n de Boven-Rhone in het tegcnw. Sitten. se.."!atus, -us, rn., la-st.); senaat, raad, senaatzitting. Senones, -um. m.; eer groot Kelties volk aan de Boven-Seine tot aan de Marne. sententia, -ae. f., (a-st. ) ; gevoelen, mening, oordeel. septent rio (meest. plm. -ones), -onis, m.; de Grote Beer (sterrebeeld); het Noorden. septimus, -a. -um; zernnde. Sequani, -orum, m. (o-st.) ; een groot Kelties volk tussen de Saone, Rhone en Jura, hoofdstad Vesontio, tans Besan <;on. Sequana, -ae. m., (a-st. ) ; de Seine. sequor, secutus sum, sequi; ik volg, begeleid.,-ervolg, st1eef naar, zoek op. sere, (tt>) laat (serius, serissime). servus, -i. m.. (o-st.) ; slaaf. setius; zie secus. severitas, -atis. f.; emst. gestrengheid. sex; zes. si: indien. -non, -minus; inclien niet. sic ; -zo, aldus. sicut, sicuti : gelijk, als. sig.nifico, -avi, -atum, -are; ik geef een teken, geef te kennen. aignum, -i, n., (o-st.); teken, kenteken, vandel.

97 silentium, -ii, n., {o-st.) ; stilzwijgen, stiltesilya, -ae, f., (a-st,) ; bas. silvestu, -tris, - tre ; bosrijk. sincere; oprecht, naar waarheid. sine, c. ab!. ; zonder. singularis, -e ; enkel, enig, buitengewoon. linguli, ae, -a ; ieder (tel.kens) een. sinisier, -tra, -trum; linker-; sillistpa, -ae, f., (a-st) ; linkerha.nd. situa, -us, m., (u-st.) ; ligging. societas, -atis, f. ; gemeenschap, aandeel, bondgen ootschap. sol, solis, m. ; zon. solimdo, -inis, f. ; eenzaamheid, eenzame plaats. solliciio, -avi, -atum, -are ; ik rui op. sollicitudo, -inis, f.; kommer, bezorgdheid. solum, -i, n., (o-st.) ;- grand, bodem. sollldl, adv. ; alleen. solus, -a, -um; alleen, eenzaam. solyo, solvi, solutum, -ere; ik maak los, beta al. Sot.iaies, -um, m. ; een Aquitanies volk, aan de Garonne. spatium, -ii, n., (o-s.); ruimte, afstand, lengte, duur. species, -ei, f., (e-st.); uiterlik, aanbll:k, gestalte, schijn. speeto, -avi, -atum, -are; ik zie nit op, hen gelegen, {lig) tegen, zie nit naar, neeii:i in aanmerking. P art. p. spectatus; aanzienlik, voortreffe.lik. speculaior, -eris, m. ; verspieder. spero, -a vi, -atum, -are; ik hoop, ver w&cht. spa; -ei, f., (e-st.) ; hoop, verwaebting. sponie, b.v. spon te_ mea, spont-e tua; vrijwillig, op eigen gezag. siatim ; tenrt-olldataiio, -onis, f. ; stand:plaats, post, wacht. statuo,, -ui, -uturo, -ere;. ik.stel, sla in, -op, hen overtuigd, ' bealtrit. stipendiarius, -a, -um;. sebatplicht~. sipepiius, -us, m., (u-at.) ; gedruia, geraas, rumoer. studeo, -ui- ere ; ik -beri geneigd {tot) ' leg mij toe (op), streef (naar), begunstig. siudiose ; ijverig. smdium, -ii, n., {a-st.) ; ijver' lust, genegeaheid. sub. c. ab!. ; onder, -aan ; -sub sinistra; ter lijkerzijde ; tijden. sub. c. acc.; onder, tot aan, tegen. subduco, -xi, -ctum, -ere ; ik neem weg, voer weg, trek op. subitus, -a, -um; onverwachts, plotse ling ; adv. subito. subleyo, -avi, -a.tum, -are ; ~ richt op, ondersteun, verlicht. submitto, -misi, -mi~ sum, -ere ; ik laat neer, -been gaa.n, zend heimelik; pa.rt...p. submissus, deemoedig_. subsequor, -secutus sum, -sequi ; ik volg a.chterna.. subsidiuru, -ii, n., {o-st.) ; reserve, hulp. subveho, -vexi, -vectum, -ere; ik voer toe. subveuio, -verri, -ventum, -ire; ik kom til' hulp. succedo, -cessi, -cessum, -ere; ik, ruk aan, los af, volg, volg op, gelukken. Suebi, -orum, m., (o-st.) ; een Germaans volk met ver uitgestrekte woonpla.a.tsen, vooral a.an Main en Lahn. Suessiones, -um, m. ; een Kdties velk..aa.n de linker oever van de Oise, hoofdatad Noviodmmm. Sugambri, -0rum, m., (a-st.) ; een Germaans volk rossen Sieg en Lippe_ sui (sibi, se) ; van z:ich. llllll, fni, essc ; ik bsn, hen voorhanclen, bevind mij, vind plaats.

sllduiui., -ae, f., (a-st.); som, gehele aantal; summa repum, staat van zaken, summa belli administrandi ; de opperste leiding in de oorlog ; summa rei ; besli!ising; summa imperil; opperbevel. summus, summe; zfo superus. sumo, sumpsi, sumptum, -ere; ik neem, matig mij aan. sumpiu0&us, -a, -um; kostbaar. sumptua, -us, m., (u-st _) ; kost.en. supuo, -avi, -atum, -are; ik steek uit boven, k,q!il boven, heh de overhand, overlref, overwin, overleef, trek voorbij. aaperaedeo, -sedi, -sessum, -ere; ik onthoud mij. supersinn, -fui, -esse; ik blijf over. superus, -a, -um; bo,en-, comp, superior ; hoger, vroeger, vorig, machtiger; -sum ; ik ben ovcrwinnaar. Super!. summus en supremus, hoogste (deel van), hoofd- ; adv. summe; ten zeerste, in de hoogste graad. suppeto, -ivi, -itum, -ere; ik hen voorbanden. supplicatio, -onis, f. ; dankfeest. supplicium, -ii, n., (o-st.); (zware) straf, doodstraf, martcling. supra; boven, vroeger. supra, c.. acc.; boven, over, aan gene z11- de van, voorbij, voor. suspicio, -oms, f. ; vermoeden, argwaan, verdenking. sustento, -avi, -atum. -are; ik bond uit, stil, houd stand. sustlneo, -tinui, -tentum, ere ; ik houd omhoog, houd in, houd uit. suuii, -a, -um ; zij n, haar, bun ; suo loco ; op de (daarvoor) geschikte plaats. T. T.= Titus. tabernaculum, -i, n., (o-st.); tent. tabulatum, -i, n., (o-st.) ; zoldering, plankenvloer. tacitus, -a, -um; zwijgend, stil tamen; echter. Tamesis, -is, m., (i-st.) ; de Theems. tametsi ; ofschoon. tandem; eindclik, toch. tango, tetigi, tactum, -ere; ik raak (grens) aan. tantnm; zoveel, slechts. tantus, -a, -um ; zo groot (als = quantus), tanto, des te ; zie tantum. Tarusates, -inm, m., (i-st.); een Equitanies volk; ten zuiden en t.en westen v.d. Sotiaten. taurus, -i, m., (o-st.); stier. telum, -i, n., (o-st.); wapen, werpspies. temere; zo maar, onbezonnen, non-; niet licht. temeritas, -a.tis, f.; anbezonnenheid. tempestas, -atis, f.; weergesteldheid, storm. tempto, -avi, -a tum, -are ; ik beproef, ta.st a.an, tracht op mijn zijde te bren gen. tempus, -oris, n., (s-st.); tijd, tijdstip, toeataud ; ad-, op de rechte tijd. Tencteri, -arum, m., (o-st.) ; een Germaans volk aan de Beneden Rijn. tendo, tetendi, tensum en tentum, -ere ; ik span, strek uit, sla op, kampeer. teneo, -ui, -tum, -iiie; ik houd, bezit, houd bezet, verbind, behoud, houd terug. tennis, -e, dum; gerir.g; adv. tenuiter. tergum, -i, n., (o-st.); rug, a wgo; in de rug. terra, -ae, f., (a-st.) ; aarde, land, grand, gebied. &errenus, -a, -um ; aarden, a.a.rd-. terreo, -ui, -itum, -ere; ik verschrik, schrik af. terror, -oris, m. ; schrik.

99 tertius, -a, -wn; derde. Teutones, -um, m., en Teutoni, -orum, m.; een Germaans volk dat vroeger aan de Oostzee wocnde; zij trokken met rle Cimbren znidwaarts, en werden bij Aquae Sextiae door Marius vernietigd., timeo, -ui, -ere; ik vrees. timor, -oris, m.; vre s tollo, sustuli, sablatum, -ere ; ik hef omhcog, licht, neem op, vernietig ; part. p. sublatus ; bemoedigd. to~; zoveel. &otus, -a, -um; gehed. traba, trabis, f., (i-st.) ; balk. trado, -didi, -ditum. -ere ; ik geef over, vertrouw, deel mede. naduco, -xi, -ctum, -ere; ik voer over, bevorder, haal over, voer' door. tragula, -ae, f., (a-si.); werpspies (met een riem eraan bij de Galliers.) traicio, -ieci, iectum, -ere; ik werp-, leg-, zet over, dorboor, -me ; ik beeef mij. traiectus, -WI, m., (u-st.) ; overvaart. tranquillitas, -a tis, f.; rust, stil wed.er, windstilte. trans, c. acc.; over, aan de overzijde van. transcendo, -di, -sum, -ere; ik ga-, stijg OYer, Uan.seo, -ivi (ii) -itum, -ire; ik ga over, -voorbij, begeef mij. tranarodio, -fodi, -fossum, -ere; ik doorboor, doorsteek. transgredior, -gressuo ' sum, -gredi; ik overschrijd, zet over, (trans. en intrans.). banaitoa, -l!b, m., (u-st.); overt.ocht. trepido, -avi, -atum, -are; ik hen beangst, ongerust. tres, tria ; drie. Treveri, -orom, m., (o-st.); een groot volk in Gallia Celtica aan de Beneden Moezel. tribunus, -i, m,, (o-st.) ; tribuun; -:-militum; krijgstribuun, -plebis; volkstribuun. triduum, -i, r1., (o-st.); tijd _van drie dagen. trini, -ae, -a ; drie, driedubbel. Trinonntes, -um, ru. ; een Britannies volk ten noorden van de Theems.. triplex, -icis ; drievoudig. triquetrus, -a, -um; driehoekig. tristitia, -ae, f., (a-st.) ; treurigheid, bedroefdheid. tu; gij. tueor, -eri ; ik houd bet oog op, bewaak, beveilig, onderhoud. Tulingi, -orom, m.; (o-st.); een Germaanse stam in zuidelik Baden. tum; dan, toen, venolgens. tumultus, -us, m., (u-st.) ; alarm, gisting, oproer. tumulus, -i, m., (o-st.); heuvel. turma, -ae, f., (a-st.); eskadron (van 30 miters). turris, -is, f., (i-st.) ; toren. tutus, -a, -um ; veilig, beschat, adv. tute en tuto ; zonder ge ~aar. u. ubi; waar, toen; -primnm, zodra ala. Ubii, -oram, m., (o-st.) ; een Germaana volk aan de rechte! oever van d.e Rijn. ullus, -a, -um; enig. _ ulterior, -oris; eerder, aan gene zijde gelegen ; sup. ultimns; niterst, verbt. ultro; nog daarenbo"en, uit eigen beweging; -citroque; her- en derwaarts, over en weer. una ; tezamen, tegelijk. unde; vanwaar. undique; van alle kanten_ universus; gezamenlik, g~hee l, al.

100 --, -a~ -um; een, alleen, dezelfde; ad velocitia, -a.tis, f.; snelheid, behendigheid. 1lDUDl omnes;-allen tot de laatste (man) toe. tenatio, ~onis f. ; jacht. -'-, urbis,, f., (i-st.) ; stad. ""._ -i, m., (o-st.) ; buffel. nndo, -didi, -ditum, -ere ; ik verkoop. Yenelli, -oro.m, m., (erst.); een van de ipetes, -um, m.; een Ger mo.ans volk Keltiese staten (ook genoemd Aremoricae noordelik van de Beneden-Rijn. - aque ; t-0t ; - ad ; tot aan; --eo ; zover_. aua, -us, m., (u-st.); gebrnik, verkeer, ondervinding, nu, noodzak;elikheid ;, ex 'IWI';_ voordelig. civitates) op. de knst van de Oce aan tussen de Loire en de- Seine. Yene*i, -ornm, m-, (o-st.); de machtigste civitas Aremorica (zie Vanelli), aan de zuidln1st van.bretagne. i (ut:i) ; hoe, als, gelijk, toen; opdat, zodat, gesteld dat. Yenetia, -ae, f., (a-st.) ; het land van de Veneters. "- -tra, -trnm ; wie- van beide(n). tenia, -ae, f., (a-s.f ; genade, vergiffenill, ierqae, utraque, ntrnmque; beide (n).. toestemming. zie, nt. "-, nsus-. smn, nli; ik gebnrik, houd, heb, neem (aa:n.), tirin11111eo; op beid~ zijden. - - -oris, f.; echtgeriote. tenio, veni, ventum, venire., ~ kom, ge raak; ~ nnit; het komt voor. Yen.gri, -orum, m., (o-st.).; ee.n Keltiese stam.in de Alpe.n in he.t tegeaw. Zwit - serse Kanton Wallis met de hoofdplaats Octodnrns. Y. terbnm, -i, n., (erst.); -woo:nl. raco, -avi, -a.tum, -are ; ik ben vrij ; le- tereor, -itas.-sum, -eri; ik vre.es, ben. bedig ; ager nqt; bet land lig.t vrij. zorgd.. umm. -4, -um.; ledig, ontbloot, open. tergo, -!'..re ; ik strek mij nit, lig. adum, -i, n.,' (o.-st.) ; ondiepte. Y81SO, -:i.vi -atum, -are; ik.. draai, &peel. '&leo, -ui, -ere; ik ben gezond, --krach- met; pa s. Tenor; ik houd mi} op, tig, vermag, heh de overhand; Tale; - bezig. vaarwel. terto, -ti, -sum, -ere; ik wend~ keef, Viii ~ -inis, f.; ge-zondheid, gestel. (iets) op als. ailia, (of -es), -is, f., (i-st.); vallei, dal, / nr111, -a, nm; waar. j-uisi; adv. re.re, ~- -i, n.., (o-st.) ; _wal, dam, palissa- inderdaad, en vero; in waarlleid, echdering. ter. fuieuat -atis, f.; veischeidenheid, af- Yeaantio, -onis, f.; Besr.ni;on. wisaeling. naper, -is, (i-st.) ; en i, (o-st,), m.; :'Ubllt -a, -um~ verschillend., afwisselend... avond. ruto,. -a_vi, -atmn, -are; ik. Te:rwuest, testigium, -ii, n., (o-st.) ; voetatap, spoor, -hominibo.s ; ik ontvolli;. plek ; e testiglo, in Teaiigio; teniond, rectigalia, -e; tolpliclitig..._ -temporis; ogenblik. rehementer (-ius, -issime) ; he.-vig, hard. natio, -ivi, -itum,. -ire ; ik kleed, bekleed: rellaunodunom, -i, n., (o-st.); 'n sta.d in teieranua, -a, -um; ond; oud soldaat, vehet land v.d. Senol!en. teraan.

101 'ria, ae, f., (a-st.); weg. Ddoria, -ae, f., (a-st.) ; ot&winrung. Iidus, -us, m., {u-i;t.); levenswij:r.e, onderhoud. ric1111~ -i, m., (o-st.) : wij~, dorp. Iideo, vidi, visum, -ere ; ik zie, merk; pass. Yideor; ik word gezien, sehijn; in de 3de pers.= goed dun.ken. rigilia, -ae, f., {a-st.) ; het waken, de wacht ; als indeling van de nacht in 4 - vigiliae, een tijd vari 3 uu:r. nnea. -ae, f., {a-st.) ; wijnstok, schutdak. nnam, -i, n., {o-at.) ; wijn. riolo, -avi, -atum, -are; ik achend, doe geweld aan. m, -i, m., (o-at.) ; man, eehtgenoot. Yilomandui, -0rom, m., (o-at.) ; een Belgies volk, tussen de Snessionen en Nerviers wonende. ririua, -utis, f.; moed, dapperheid, deugd. 1is, plur.: 'lini, mtum, f., (i-at.) ; k:racht, geweld, maasa, strijdkraehten. lii&, -ae, f., (a-st.) ; leven. riio, -avi, -atmn, -are; ik vermijd, antwijk. 'litrwn, -i,.n., (o-st.) ; wede (blamve of groene verfstof). 'fiyo, viri, victum, -ere -; ik leef. riyllll, -a, -nm ; le vend. Iix; ternauwernood, nauweliks. Yoc:ates,. -inm, m.; een Aqnitanies ~Jk aan de Beneden-Garonne. Ioco, -avi, -atum, -are; ik roep, roep op, noem. YOio, volui, velle; ik wil, begeer. toll; gij, u. Yosepa (mona), -i, m. (o-_st.) ; de Vogezen. IOI, vocis, f.; stem, geschreeuw, woord. Yulcanua, -i, m., (o-at.) ; de god van het vuur bij de Rcmeinen 'llllnero, -avi, -atum, -are; ilc TI!l'WOlld. 'llllnu, -eris, n., (s-st.) ; wond, alachting. IUliaa, -us, m., (n-st.} ; gezicht, blik.