Het Multipilot project op het Marianum Groenlo

Transcriptie

1 Het Multipilot project op het Marianum Groenlo Drie jaar onderwijsontwikkeling in de bètavakken. Inleiding Het Multipilot project is een landelijk project rondom de vernieuwingen in de bètavakken op havo/vwo scholen. Het project was door het ministerie van onderwijs geïnitieerd en liep van augustus 2008 tot en met juli Er deden acht scholen aan mee. Twee vragen stonden bij dit project centraal. 1. In hoeverre is het voor een school haalbaar om meerdere vernieuwde examenprogramma s tegelijkertijd in te voeren? 2. In hoeverre kunnen de docenten met de vernieuwde examenprogramma s meer samenhang in het onderwijs tussen de verschillende vakken aanbrengen? Het project werd op de scholen begeleid door Rupert Genseberger (voorgedragen door de vakvernieuwingscommissies) en facilitair ondersteund vanuit de SLO. Algemene informatie over de school. De katholieke scholengemeenschap Marianum Groenlo maakt deel uit van de Stichting Carmelcollege. De school leidt op voor de volgende examens: vmbo-b/k/t, havo en vwo. Er is een scheiding tussen onderbouw en bovenbouw, ze hebben eigen docententeams met een eigen stijl. De onderbouw heeft invloed ondergaan van het SLASH21 experiment dat in 2006 gestopt is. De leerlingen zitten in de onderbouw (eerste en tweede jaar) in heterogene klassen vmbo t/m gymnasium. Aan het einde van het tweede jaar vindt er selectie plaats in de richtingen vmbo en havo/vwo. Aan het einde van het derde jaar maken leerlingen een keuze voor havo en vwo en voor één van de vier profielen waarin de vakken in die richtingen worden aangeboden. De klassen 1 t/m 3 van de onderbouw zijn georganiseerd in teams met een vast docententeam en een aantal onderwijsassistenten. Ieder team heeft de beschikking over een grote ruimte die het O(pen) L(eer) C(entrum) wordt genoemd. Een aantal docenten van de tweede fase geeft lessen in team 3. Docenten in de tweede fase zijn per M of N-profiel in teams ingedeeld. Ook vakdocenten van bijvoorbeeld Nederlands en Engels maken deel uit van deze teams. Het bèta NG/NT team bestaat dus niet alleen uit bèta docenten. Verder is er een ontwikkelteam van vier docenten uit de disciplines wiskunde, scheikunde, biologie en natuurkunde. Het NG/NT team overlegt 1x per week op dinsdagmiddag. Vaak over organisatorische zaken, bijvoorbeeld het mentoraat. Daarnaast wordt een toenemende hoeveelheid tijd besteed aan onderwijs en met name aan vakoverschrijdende aspecten. Het ontwikkelteam heeft eens per 14 dagen op donderdagmiddag overleg, waar diverse aspecten van de ontwikkeling ter sprake komen. Men gaat uiteen met een flinke portie (ontwikkel) huiswerk. De leerlingen zijn ingedeeld in klassen volgens de gemeenschappelijke vakken zoals Nederlands en Engels. Daarnaast zijn ze ingedeeld in clusters, afhankelijk van hun profiel of keuzeles. Alle lessen in de 2 e fase duren 70 minuten. Er is een groot bètalab, met een oppervlak van drie lokalen, dat voor allerlei meer open practica wordt gebruikt. Een viertal vaklokalen zijn meer ingericht op concept en leerstof 1

2 ondersteunende vakgerichte practica. Verder zijn er diverse mediatheken waar niet alleen met de computer maar ook met tijdschriften en boeken gewerkt kan worden. Vakken en docenten in het Multipilot project Het Marianum Groenlo heeft drie jaar met de volgende vakken en docenten aan het project deelgenomen: Vwo: vak biologie scheikunde docenten Louis Vermeulen Mirjam Kuyper Frans Carelsen Hannie Lensink Pim de Kousemaker Beginsituatie en ambitie van de school binnen het Multipilot project: Samenvatting volgens de Pilotbeschrijving van Marianum (december 2008): Ervaring afstemming en/of samenhang Het afgelopen schooljaar is gewerkt aan het gemeenschappelijk inrichten en werkbaar maken van een gemeenschappelijk bètalab. Vooral het samenwerken van de 3 TOA s levert een zeer te waarderen bijdrage in het goed functioneren hiervan. Er is de volgende ervaring m.b.t. het geven van samenhangend bètaonderwijs: - In klas 4HAVO en VWO met een zogenaamd onderzoekdossier. Leerlingen voeren onderzoeken uit die zich concentreren op de diverse deelvaardigheden van onderzoek doen. Dit ter voorbereiding van het profielwerkstuk. - Afstemmen van PTA s - Uniformiteit in het aanbrengen van begrippen op basaal niveau Er is de volgende ervaring m.b.t. het ontwikkelen van lesmaterialen: - Gezamenlijk ontwikkelen van materiaal voor team 3 van SLASH21 - Het ontwikkelen van bovengenoemd onderzoekdossier Ambities organisatie Binnen de multipilots willen we op het gebied van organisatie en schoolontwikkeling het volgende bereiken: 1. Barrières in leerlijnen richting onderbouw doorbreken (horizontale teamstructuur is hier debet aan!). 2. Leerlingen beter ondersteunen bij hun keuze richting bètastudies. We denken dat via deelname aan de multipilot als volgt te kunnen bereiken: 1. Docenten in verschillende vakken samen verantwoordelijk maken voor dezelfde klassen, door het integreren van concepten (niet alleen bio-sk). Bijvoorbeeld met vakoverschrijdende praktische opdrachten en door dwarsverbanden aan te leggen. 2. Eén team van ontwikkelaars vormen van zowel onder- als bovenbouw. 3. Binnen het onderzoekdossier experimenten uitvoeren op diverse Universiteiten (o.a. Twente) en/of bedrijven (Jetnet). 2

3 Ambities afstemming en samenhang Binnen de multipilots zouden we op het gebied van vakinhoud en/of didactiek het volgende willen bereiken: 1. Meer samenwerken tussen de diverse monovakken, ook op inhoudelijk en didactisch terrein. Vooral de docenten wiskunde sterker hierbij betrekken. 2. Dat leerlingen dwarsverbanden kunnen leggen tussen de diverse vakken. Niet alleen op vakinhoud maar ook chronologisch. Dit om leerlingen de diversiteit en de samenhang van bètavakken te laten zien, ter stimulering van een verdere studie in de bètavakken. We beginnen met een voorzichtige afstemming tussen biologie en scheikunde, waarbij we ook de andere collega s betrekken. We denken dat via deelname aan de multipilot als volgt te kunnen bereiken: 1. Evalueren en herschrijven van het onderzoekdossier in klas 4hv. 2. Voortzetten en uitbreiden van het vakoverschrijdende onderzoekdossier, richting 5 VWO en 5 HAVO. 3. ANW, TNW en later NLT zullen de integratie bevorderen. Ontwikkeling van het onderwijs op de school gedurende de Multipilot We kijken hierna terug op het proces vanuit de twee vragen die centraal stonden: 1. In hoeverre is het voor een school haalbaar om meerdere vernieuwde examenprogramma s tegelijkertijd in te voeren? 2. In hoeverre kunnen de docenten met de vernieuwde examenprogramma s meer samenhang in het onderwijs tussen de verschillende vakken aanbrengen? Voor de hiernavolgende terugblik is de begeleider uitgegaan van de verslagen die hij in de loop van de drie jaar geschreven heeft, na afloop van ieder schoolbezoek. Die verslagen heeft hij ook steeds naar de school gestuurd. Wat de eerste vraag betreft: er was nooit te merken dat de docenten zich extra zorgen maakten over de invoering van het vernieuwde examenprogramma. Men leek er alle vertrouwen in te hebben dat dit wel goed zou gaan, ook met de nieuwe examens. Alleen de biologiedocenten maakten zich in het eerste jaar zorgen, omdat ze niet tijdig de lesmodules bij het nieuwe programma hadden gekregen. De schoolleiding zag de deelname aan de vernieuwde examenprogramma s als een kans om meer onderling overleg en afstemming tussen docenten tot stand te brengen. Aan het einde van het project bleek dat de docenten inderdaad het werken aan de nieuwe curricula en het voorbereiden voor de nieuwe examens op zichzelf niet als een probleem hadden gezien. Dat er in meerdere vakken iets nieuws was aangepakt, had de onderlinge afstemming bevorderd, al was daar minder in gebeurd dan ze verwacht hadden. (verslag 4 e bezoek 3 e jaar). De ontwikkeling in de school die deelname aan de vernieuwde examens meebracht, beschrijven we hierna bij de beantwoording van de tweede vraag, integraal met de beschrijving over de vorderingen betreffende de samenhang. 3

4 Voortgang onderwijsontwikkeling en samenhang tussen de vakken De samenhangpilot is alleen voor vwo met de vakken scheikunde en biologie aangevraagd. Alleen vwo, omdat met het beheersbaar wilde houden. Er zijn wel verwachtingen naar een uitzaaiing richting havo en wiskunde. Bij de wiskundedocenten schijnt iets als een andere cultuur mee te spelen. Ook ervaringen uit de onderbouw wil men gebruiken en barrières tussen onderbouw en bovenbouw doorbreken. Tot nu toe bespreekt de NG/NT groep voornamelijk organisatorische zaken. Het werkstuk over onderzoeken is dan ook met hulp van buiten tot stand gekomen. Men wil het overleg ombuigen in een meer inhoudelijke richting. De verwachting is dat het MP project daarvoor een katalysator kan worden. (verslag 1 e bezoek 1 e jaar). Er wordt een bijeenkomst belegd met alle bèta docenten die lesgeven in de bovenbouw, om een start te maken met het werken aan samenhang. Het wordt duidelijk dat men er wel zin in heeft, maar dat dit proces nog in de kinderschoenen staat. De bijeenkomst eindigt zonder dat er afspraken worden gemaakt. (verslag 2 e bezoek 1 e jaar). In het eerste jaar komt er vervolgens weinig terecht van de voornemens, alleen het onderzoekvaardigheden project in 4 h/v loopt door. Het lukt de begeleider pas om aan het einde van schooljaar een afspraak voor een vervolgbezoek te maken, hij komt er ook dan niet achter wat de redenen van de stilstand zijn. Wel ziet hij dat de scheikundesectie goed is ingewerkt in het nieuwe programma en de bijbehorende modules, een van de docenten werkt daar aan mee. De biologiesectie moest zich nog inwerken in de materie. Ze voelen zich gehandicapt doordat ze de modules bij het programma niet op tijd hadden. Er wordt nu een aantal organisatorische maatregelen genomen die het volgend schooljaar moeten helpen wat meer van de plannen te realiseren. Deels betreft dat het onderzoekvaardighedenproject, deels de organisatie van een studiedag over het vwo in de volle breedte (verslag 3 e bezoek 1 e jaar). Het bètalab schept goede voorwaarden voor het werken in samenhang. Leerlingen, docenten, TOA s werken hier door en met elkaar, in een goede werksfeer. Wat onderzoekvaardigheden betreft, is er geleerd van vorig jaar en er zijn enkele veranderingen aangebracht. Alle 4 e klas leerlingen werken op een vaste dag in de week de laatste twee uren aan onderzoek- en ontwerpvaardigheden. Zij maken een keuze uit gegeven opdrachten, de setting is klassen doorbrekend. Er is geen volledige keuzevrijheid, de docenten delen opdrachten in aan de hand van de profielen. De leerlingen maken een onderzoeksopzet, maar voeren die niet zelf uit. Zij krijgen een onderzoeksopzet van een andere groep, die ze moeten becommentariëren en uitvoeren. Zo vindt tevens peerbeoordeling plaats. De bundel met de practica, aan de hand waarvan de vaardigheden geoefend worden, is herzien maar de hoofdlijn is hetzelfde gebleven. Men wil verder aan inhoudelijke samenhang gaan werken rondom energie. De school was dat al langer van plan, het komt nu goed uit dat de begeleider deskundig is op dit gebied. Er worden afspraken gemaakt om het werken aan meer samenhangend energieonderwijs te realiseren. Verder wil de school de waterscheiding verminderen die nog bestaat tussen onder- en bovenbouw. (verslag 1 e bezoek 2 e jaar). In de volgende weken wisselen de verschillende secties per gegevens uit over hoe ze aan energie werken. Een afspraak in december om daar samen aan te werken gaat niet door, de middag wordt besteed aan presentatie door de leerlingen over het PWS, ook een afstemmingsactiviteit. Half januari zullen de secties nu bij elkaar komen om voor het eerst het onderwerp energie te bespreken. (verslag 2 e bezoek 2 e jaar). 4

5 Tijdens die bijeenkomst presenteren de secties en de begeleider aan elkaar hun visie op energieonderwijs. Het werken aan de afstemming zal in een vervolgbijeenkomst moeten plaatsvinden. (verslag 3 e bezoek 2 e jaar). Er wordt verder gezocht naar mogelijkheden om samenhangend energieonderwijs vorm te geven, waarbij ook de onderbouw erbij betrokken wordt. (verslag 4 e bezoek 2 e jaar). Uiteindelijk wordt men het eens over de volgende uitgangspunten: A. Een leerlijn energie ontwerpen, met als motief dat leerlingen nog veel moeite hebben met het energiebegrip. B. Docenten een gemeenschappelijke taal laten verwerven waarmee ze over energie praten. De docenten blijken erg geïnteresseerd te zijn in de achtergronden van het energiebegrip, willen daar eerst meer over weten voor ze lessen gaan ontwerpen of afstemmen. Afgesproken wordt dat de begeleider vanwege zijn specifieke deskundigheid met betrekking tot energie, eerst een bijscholing over het wetensschappelijke energiebegrip aan het team zal geven, in de vorm van een workshop of lezing. Vervolgens zal er dan aan lesmateriaal gewerkt worden. (verslag 5 e bezoek 2 e jaar). Begin juni geeft de begeleider een interactieve lezing over het energiebegrip voor 20 science docenten van zowel de onder- als bovenbouw. De rode draad is hoe het wetenschappelijke energiebegrip in de loop van de geschiedenis is ontstaan, met de bedoeling om energie beter te begrijpen. Het een bijscholing over zowel het wetenschappelijke energiebegrip als de wetenschapshistorie. De aanwezigen geven aan dat hun kijk op energie heel erg veranderd is door het verhaal dat ze gehoord hebben. Hoewel het niet expliciet over onderwijs ging, geven enkele docenten aan de consequenties voor hun energie onderwijs al goed te zien. Het lijkt erop dat de lezing een goede start is geweest voor het werk na de vakantie. Dan zal een groepje docenten samen met de begeleider vervolg stappen zetten. (verslag 6 e bezoek 2 e jaar). In het nieuwe schooljaar is de eerste stap een bespreking over het materiaal dat in het kader van SLASH21 voor de onderbouw gemaakt is, tussen de auteur hiervan en de begeleider. De inzet om te zien in hoeverre dit materiaal als startpunt voor het energieonderwijs gebruikt kan worden. De auteur wil de bundels herzien vanuit de leerlijn voor energie die de begeleider heeft ontworpen en zijn commentaar. Die herziening moet zo worden dat de docenten van het Marianum er mee willen werken. Op het gebied van energie kan er in hun onderwijs van alles veranderen, maar de goede dingen van SLASH21 moeten behouden blijven. De auteur wil omstreeks mei een concept versie klaar hebben, zodat de nieuwe versie volgend jaar gebruikt kan worden. Een probleem is dat er voor de onderbouw maar heel weinig ruimte is om practicum te doen. Er is maar één lokaal beschikbaar en weinig TOA ondersteuning. Er moet gezocht worden naar praktisch werk dat in een gewoon lokaal gedaan kan worden. Verder wordt afgesproken dat er een workshop met docenten gehouden zal worden, om aan samenhangend lesmateriaal rond energie te gaan werken. (verslag 1 e bezoek 3 e jaar). Eind november wordt die workshop voorbereid door een groep docenten van het Marianum, aangevuld met een paar gasten van een andere school. De verwachting is dat er vooral aan afstemming tussen onder- en bovenbouw gewerkt moet worden. Niet alleen inhoudelijk, ook qua onderling vertrouwen en onderwijsopvattingen liggen er gevoelige punten. De docenten in de bovenbouw zijn wel tevreden over de samenhang tussen natuurkunde en biologie wat betreft energie. Ze gaan uit van een energiedoos, waarmee ze de warmteproductie van een persoon kunnen meten. In 4V doen de leerlingen bij natuurkunde eerst een onderzoekje om de fysica van de doos te gaan begrijpen met 5

6 warmteproductie en warmtestroom. Later in 5V gaan de leerlingen bij biologie de doos gebruiken om de warmteproductie van personen te meten, die wordt dan vergeleken met de energie inhoud van het voedsel dat de persoon nuttigt. Dit geeft inzicht in het metabolisme. De koppeling naar scheikunde kan gemaakt worden rondom verbrandingswarmte, zowel wat betreft voedsel in het lichaam als brandstoffen voor voertuigen. In de workshop zullen experimenten uit onderbouw, middenbouw en bovenbouw worden gedemonstreerd, die op elkaar voortbouwen en waarbij ook de energiedoos een plaats heeft. De begeleider zal de discussie initiëren over hoe die experimenten en bijbehorende leerstof beter met elkaar verbonden kunnen worden, met als doel het begrip van energie bij de leerlingen gaandeweg te vergroten. (verslag 2 e bezoek 3 e jaar). De workshop wordt begin maart gehouden. Alle science docenten van onder- en bovenbouw van de twee vestigingen van het Marianum zijn aanwezig. Leerlingen demonstreren de proeven aan de docenten, die ze roulerend allemaal bekijken. De discussie vindt plaats aan de hand van de volgende vragen: 1. Welke kennis en vaardigheden worden bekend/aanwezig verondersteld bij deze proef? - Hoe zou deze proef volgens jullie passen in een leerlijn energie? - Wat komt ervoor, wat erna? 2. Welke richtinggevende vraag zou je bij leerlingen kunnen oproepen, zodat ze zelf een experiment hierover zullen gaan ontwerpen en uitvoeren? 3. Welke manier van verwerking zou je bij deze proef kunnen voorstellen, waardoor leerlingen gestimuleerd worden om zelf over hun ontwerp en uitvoering te reflecteren? De bijeenkomst werd als heel inspirerend ervaren. Ze had de docenten de ogen geopend voor veel aspecten van het experimenteren waar ze normaal niet bij stilstonden, zoals benodigde voorkennis, het open maken van het experiment en een aan het specifieke experiment aangepaste en stimulerende verslaggeving. (verslag 3 e bezoek 3 e jaar). Verder had de bijeenkomst integrerend gewerkt tussen onder- en bovenbouw docenten. Men had meer begrip en waardering voor elkaar gekregen. Voor de auteur van het materiaal van SLASH21 en diverse andere docenten was het frustrerend dat de schoolleiding besloot om ook voor de onderbouw commerciële boeken in te voeren en de docenten niet te laten doorgaan met het maken en verbeteren van eigen ontwikkeld materiaal. (verslag 4 e bezoek 3 e jaar). Samenvatting wat op gebied van samenhang bereikt is: A. Het project waarbij de bètavakken samen aan vaardighedenontwikkeling werken is verbeterd en heeft een vaste plaats in de school gekregen. B. Er is een inhoudelijke afstemming tussen biologie en scheikunde in de bovenbouw tot stand gekomen, ook natuurkunde is hierbij betrokken. C. Er is een grotere afstemming tussen onder- en bovenbouw gekomen, zowel inhoudelijk als wat onderlinge waardering en acceptatie betreft. D. Men heeft een beter inzicht gekregen in de opzet van en de samenhang tussen science-experimenten, zowel in onder- als bovenbouw. 6