Het Drama. Grieks toneelmasker

Transcriptie

1 Het Drama Grieks toneelmasker 1

2 Het Drama...3 De delen van een tragedie....5 De tragedies van de 5e eeuw....6 De dichters....7 DE KOMEDIE...12 De oorsprong en geschiedenis Drie perioden...12 Opbouw...14 De religieuze oorsprong...15 Aristophanes...15 Aristophanes' filosofie...16 Aristophanes' handeling...16 B. de ontwikkeling naar de daad DE OPVOERING Het Koor...18 De acteurs...20 Maskers...20 Het theater...21 Het publiek...22 Het oordeel...22 De festivals...23 Het publiek en de acteurs...23 Tragedie...25 Komedie:...27 De Medea

3 Het Drama De term drama betekent handeling zonder enige bijbetekenis. Deze kan komisch of serieus zijn, al naar gelang de inhoud of het genre van het stuk. De Griekse cultuur kent meerdere soorten toneelspelen. Maar de belangrijkste waren de komedie en tragedie. Tragedie. Oorsprong. De oorsprong van de tragedie ligt bij de Dionysoscultus. Dionysos, of Bromios, of Bakkhos/Bakchus was de god van leven en ondergang, van blijheid en een tragische strijd tegen de ondergang. In Athene werd Dionysos niet alleen gevierd in Bakchische mysteriën, waarin vrouwen waren ingewijd, maar ook door middel van toneelspelen, komedie en tragedie (en saterspel). Dionysos Beide soorten drama zijn ontstaan uit de dithyramben, liederen gezongen door een koor van feestvierders, dat door de buurten trok. De feestenden zongen in strofenparen, die met hun metrum correspondeerden. De feestenden zongen en dansten en bleven geregeld 3

4 stilstaan om hun lied en spel ter ere van Dionysos op te voeren voor de aanwezigen. Deze dithyramben waren beurtzangen over een deel van de Dionysosverhalen. Het koor was verkleed. Het koor van het genre, waaruit later de tragedie ontstaan is, was gekleed met huiden van geiten en trad op als saters, het gevolg van Dionysos. Het koor stond onder leiding van een koorleider, koryphaios. In de oudste tragedievorm zong de koryphaios een gedramatiseerd verhaal, wanneer het koor tot stilstand was gekomen. De koryphaios vervulde zo de rol van een karakter. Het koor reageerde op de woorden van de Koryphaios. In 530 voor Chr. introduceerde ene Thespis een 1e acteur en creëerde zo de tragedie. Deze eerste toneelspeler, hypokrites vertelde zijn relaas. Hij stelde een karakter voor door middel van een masker (=karakter). Door van masker te ruilen kon hij van karakter veranderen. Toneelmaskers Hij en de koryphaios gingen een dialoog aan. Het geheel was natuurlijk erg statisch. Door het gebrek van acteurs kon er niet veel gebeuren. De dialogen waren nog niet flitsend en het koor behield een grote rol. Doordat er maar één acteur was, was de handeling beperkt. Dit werd als negatief ervaren. In het begin van de 5e eeuw lost Aischylos dit probleem gedeeltelijk op door een 2e acteur toe te voegen. Sophokles een iets latere 4

5 tragediedichter voegt er nog een 3e aan toe. Of de laatste der grote tragediedichters Euripides er nog een 4e aan toe heeft gevoegd, is niet geheel zeker. De delen van een tragedie. Oorspronkelijk bestond een tragedie voor het grootste deel uit koorlyriek, gezongen poëzie, maar toen het aantal acteurs toenam, werd de koorlyriek naar de periferie van de tragedie verdrongen. 1. prologos. Dit is de inleiding op de tragedie in dialoog of monoloogvorm. De toeschouwers werden naar een bepaald punt in het verhaal geleid, waar vanaf de tragedie begon. 2. de parados. Het koor komt op en blijft tot het eind van het stuk in de orchestra, de dansplaats van het theater. Hier zong en danste het onder begeleiding van fluit. Het koor gaf commentaar op wat er gebeurd was en keek vooruit. 3. epeisodia (3 tot 5). Epeisodia zijn de bedrijven, die in dialoog werden gesproken. Deze epeisodia bestonden uit: dialogen, die soms uit elkaar snel afwisselende verzen bestonden (stichomythie), soms uit grote discussieredes (agoon) ; bodeverhalen: in de tragedie kwam minimaal 1 bodeverhaal voor. Deze was ook vaak nodig, omdat er op een andere plaats dingen gebeurden, die van belang waren voor de handeling; kommos: een treurzang gezongen tussen twee karakters, of een karakter en het koor. 4. stasima. Na ieder epeisodion kwam een stasimon. Het koor was tot stilstand gekomen in de orchestra en gaf commentaar of keek vooruit. Tijdens de stasima is het toneel leeg. 5. exodos. Oorspronkelijk was dit de uittocht van het koor (tegenover de parodos). Later werd dit met name de ontknoping. Zowel de parodos, de stasima, de exodos werden als dithyramben gezongen. 5

6 De tragedies van de 5e eeuw. Inhoud. Je kunt ternauwernood spreken over de tragedies van de 5e eeuw, omdat er van de honderden maar 33 over zijn. Degene, die over zijn, zijn wel van de grootste drie aller tragedieschrijvers en eigenlijk kun je zeggen, dat de tragedie hoofdzakelijk een product van de 5e eeuw is. Na 400 was het gedaan met dit genre. Tragedies hadden als onderwerp de strijd van de (heroïsche) mens uit de mythe tegen het noodlot, goden, mensen. Meestal eindigde het drama in een catastrofe. De hoofdpersonen waren goden, heroën, of legendarische personen. Deze personen en hun daden moesten binnen het mogelijke zijn. De stof werd meestal ontleend aan de mythen, natuurlijk omdat een dichter deze stof naar eigen inzicht kon vormen en er ook elementen aan toe kon voegen. Niet vaak ontleende de dichter stof aan historische onderwerpen, omdat historische feiten, zeker die welke recent waren, niet geschikt waren om vrij te bewerken. We hebben één voorbeeld, de Xerxes van Aischylos. Aischylos kon in die zin vrij omgaan met deze stof, dat het zich aan het Perzische hof afspeelt, ver van Griekenland en dus ver van de Griekse waarneming. Mythologische stof kun je dus vrij behandelen naar eigen inzicht, hetgeen ook wel naar voren komt uit het feit, dat verscheidene dichters hetzelfde onderwerp hebben genomen, maar er een eigen draai aan hebben gegeven en dat er dichters zijn geweest, die dezelfde stof twee maal op het toneel hebben gebracht. Handeling. De handeling was beperkt, ofwel enkelvoudig met één crisis zonder ingewikkelde intriges en verwikkelingen, zoals in de moderne soaps. Wat er gebeurde op het toneel, moest ook echt kunnen gebeuren. Zo niet, zou mens zich er ook niet mee kunnen identificeren. De handeling verliep binnen een paar uur, bestreek niet meerdere dagen en speelde zich af op één plaats. Door dit laatste had men een bode nodige, die eenmaal of vaker bericht kwam doen van wat elders gebeurd was. Karakters. 6

7 Er is in een tragedie geen sprake van karakterisatie. De hoofdpersoon heeft een bepaald karakter, dat bepaalt wat voor persoon hij is. Er is geen ruimte voor karakterontplooiing. De daad die een persoon doet bepaalt zijn geluk of ongeluk. De tragedie volgens Aristoteles. Het belangrijkste bestanddeel is de muthos (de plot). Hierdoor is de tragedie een afbeelding (mimesis) van een afgeronde handeling: er is een begin midden een eind. Tussen de delen is een logische samenhang. Alles volgt logischerwijs op het voorafgaande en leidt tot het volgende. De muthos moet niet te lang zijn; anders kan de toeschouwer het niet bevatten Het grootste effect bereikt men bij περιπετεια, omslag van geluk naar ongeluk, dat noodzakelijkerwijs uit het voorafgaande volgt. Deze omslag komt tot stand door een fout van de hoofdpersoon (ἁμαρτια). Wanneer de hoofdpersoon door zijn eigen toedoen ongelukkig is geworden, komt hij uiteindelijk tot inzicht (ἀναγνωρισις). Het publiek beleeft dit alles geëmotioneerd. Eerst heeft het angst voor de hoofdpersoon (φοβος): hoe gaat het met hem door zijn eigen toedoen aflopen? Uiteindelijk heeft men medelijden met hem (ἐλεος). Doordat het publiek deze gevoelens door identificatie beleeft maakt het een loutering door (καθαρσις). Taal. De epeisodia werden gesproken in het Attisch en de koorliederen werden gezongen in een Dorisch. De dichters. 7

8 Aischylos ( ). Aischylos was van adel, zoals te verwachten is. Alleen dan had je in die tijd geld en derhalve tijd om je te wijden aan zoiets tijdrovends als het dichten van toneelwerken. Een tragicus schreef namelijk jaarlijks een tetralogie, drie tragedies van circa 1500 vss. per stuk en een saterspel van circa 800 vss. Aischylos trad in 500 voor het eerst op. Met zijn optreden deed hij mee aan een toneelwedstrijd binnen de cultus van Dionysos. Het duurde tot 484 dat hij de eerste prijs behaalde. Uiteindelijk zou hij 13 eerste prijzen behalen. Zoals zovelen van zijn generatie was hij een Marathon en Salamisstrijder. Uiteindelijk is hij uitgeweken naar Sicilië. Waarom is niet bekend. Van hem zijn 80 titels van tragedies en saterspelen bekend. Slechts 7 tragedies zijn overgeleverd. Aischylos was conventioneel. Hij had een onvoorwaardelijk geloof aan oude dogma s. Hij stond nog niet (al te zeer) onder invloed van filosofen, die zich vooral na de val van Milete 494 te Athene meldden. In het werk van Aischylos heersen het almachtige noodlot (moira) en de noodzaak (anankè). Deze krachten verpletteren de mens. De mensen strijden niet tegen hun lot, maar volharden in hun wil en hamartia. Dit leidt tot hun ondergang. De handeling bij Aischylos is uiterst eenvoudig. Het gaat zonder verwikkelingen rechtstreeks naar het einde. Er is weinig levendige dialoog en het koor neemt nog deel aan de handeling. 8

9 De karakters in zijn werk hebben één hoofdtrek en zijn hoog verheven boven de normalen mens. Scène uit de Orestie. Orestes belaagd door de furiën. Sophokles ( ). Ook Sophokles was van adel. In zijn 27e jaar bracht hij zijn eerste tetralogie en versloeg onmiddellijk Aischylos. Hij zou twintig maal als eerste eindigen. Sophokles heeft het nodige vernieuwd aan de tragedie: 1. hij introduceerde de derde acteur; 2. in plaats van samenhangende tragedies bracht hij drie zelfstandige; 3. de schrijver speelde de hoofdrol niet meer; 4. hij liet decors schilderen Van de meer dan 100 stukken van hem zijn slechts 7 over. Evenals bij Aischylos heeft bij hem Moira invloed op het menselijke handelen, maar daarnaast heeft de mens een vrije wil, waarmee hij zijn handelen bepaalt. Zijn helden worden niet door het lot gedreven, maar dragen in hun karakter de verklaring van hun daden. Door de vrije wil wordt de handeling ingewikkelder. De conflicten zijn onderhevig aan verrassingen en verwikkelingen. Bij Sophokles is er meer actie, omdat de handeling binnen één tragedie plaats 9

10 vindt. Hierdoor is de intrige ingewikkelder en zijn de lyrische delen onbelangrijker. Sophokles personages zijn mee geschakeerd. We krijgen een blik op hun diepste zielenroerselen. De personen zijn hardnekkig in hun gedrag. Het koor is nog wel van belang, maar beïnvloedt de handeling niet meer. Elektra ontmoet Orestes bij het graf van haar vader. Euripides ( ) Euripides is op Salamis geboren, volgens de overlevering tijdens de beroemde slag. Euripides was niet van adel. De comicus Aristophanes geeft af op zijn afkomst: zijn moeder zou een groentevrouw zijn. Euripides is van een heel andere slag dan de vorige twee. Hij was een kamerfilosoof, cultureel revolutionair, nam geen deel aan het politieke leven. Op het eind van zijn leven is hij uitgeweken naar Macedonië. Waarom is niet duidelijk. Voor het eerst nam hij deel aan de toneelwedstrijden in 455. Zijn 1e eerste prijs behaalde hij pas in 441, waarschijnlijk omdat hij niet begrepen werd. Hij behaalde slechts 5 eerste prijzen, waarvan de laatste postuum. In Macedonië heef hij namelijk de Bacchanten geschreven. Hij heeft dit werk nooit kunnen afmaken. Hij is gestorven op de jacht. Zijn zoon heeft het werk na zijn dood opgevoerd en daarmee de eerste prijs gewonnen, misschien, omdat men de dichter achteraf alsnog wilde eren, of juist omdat dit van zijn werk misschien wel de meest orthodoxe tragedie van zijn werk is geweest. Hoewel Aischylos de meest geëerde tragicus in Athene is geweest, heeft Euripides na zijn dood de andere twee overtroffen in populariteit. Ook nu nog wordt er regelmatig, meer dan van de andere twee, werk opgevoerd. Van hem zijn 92 titels overgeleverd. Negentien tragedies van hem zijn overgeleverd en 2 saterspelen. 10

11 Euripides was van een nieuwe generatie, die beïnvloed was door de filosofen. Hij was een rationalist, bestrijder van mythologische tradities. Bij hem komen de goden op het toneel als gewone personen. Zijn helden strijden niet zozeer tegen het lot, maar tegen hun eigen passies, waaronder zij bezwijken. Die passies lijken de plaats in te nemen van goddelijke machten. Door die passies is er meer actie, meer intrige en vaak een minder goede samenhang. Hij moet vaak gebruik maken van de deus ex machina om zijn stuk te beëindigen. Zijn personages vechten een innerlijke zielenstrijd. Hij tekent ze realistisch. Hun passies lijken vaak afzonderlijke machten. De vrouw heeft bij hem een grotere plaats dan bij zijn voorgangers Als rationalist probeert Euripides steeds rationele verklaringen voor dingen te bedenken. Dit verklaart misschien het grote aantal sententiae, wijze spreuken. Het koor is bij hem beperkt. Medea. Van Frederich Sandys 11

12 DE KOMEDIE De oorsprong en geschiedenis. De naam komedie is ontstaan uit twee woorden : koomos en ooidia. Koomos is een feestelijke optocht, die ter gelegenheid van een religieus feest werd gehouden. Hierbij werden maskers en kostuums gedragen, zoals bij een carnavalsoptocht. Dikwijls waren de mensen vermomd als dieren, bv. vogels, insecten paarden (zie de Vogels, de Wespen en de Ridders). Eer werden liederen gezongen en spottende dialogen en twistgesprekken gehouden, waaruit zich in de 5e eeuw de vaste elementen van de komedie ontwikkelden. In 486 werd de komedie officieel van staatswege erkend, d.w.z. dat door het stadsbestuur van Athene bij de Dionysosfeesten naast een competitie voor tragedie schrijvers een wedstrijd tussen meestal 5 verschillende komedieschrijvers werd uitgeschreven. De dichter zelf of een regisseur door hem aangewezen kreeg een subsidie, die door een rijke burger werd verstrekt. Hiermee werden de spelers en met name het koor gehuurd en getraind en ook de kostumering werd daarvan betaald. Komedies werden opgevoerd in maart bij de Grote Dionysia en in januari op de Lenaia, ook een feest ter ere van Dionysos. Komedie maskers Drie perioden 12

13 De oude komedie De belangrijkste dichter is Aristophanes van wie naast fragmenten 11 komedie integraal zijn overgebleven. De oude komedie was een kort leven beschoren. Eerlijk gezegd leefde Aristophanes aan het einde van de oude komedie en zijn Ploutos laat duidelijk een overgang zien. Geen wonder ook want het politieke leven en de politieke status van Athene was dan ook drastisch gewijzigd na de Peloponnesische oorlog. Eigenlijk kan men zeggen dat de ontwikkeling en de oorsprong van de komedie niet echt duidelijk is omdat we met de laatste representant te maken hebben. Reeds ten tijde van Aristoteles (350) beschouwde men de oude komedie dramatisch als grof. De taal vooral werd bewonderd. De oude komedie had meestal een politieke inhoud in die zin dat alle zaken die de polis betroffen aan de beurt kwamen: politiek, religieus en cultureel. Het koor had nog een aanzienlijke rol. Aristophanes, een echte geinponem. De midden komedie Door en na de val van Athene maakt het zuivere politieke element plaats voor een meer burgerlijke intrige of parodie op mythologische figuren. De rol van het koor was beperkt tot dans en muziek intermezzi. Van de dichters uit deze periode zijn slechts fragmenten over. De nieuwe komedie 320 t/m opkomst Hellenisme 13

14 De inhoud is niet langer irreëel en fantastisch. Er is nu sprake van romantische en ingewikkelde liefdesperikelen. Een samenhangend verhaal met onverwachte ontknopingen en happy end. Het lijkt veel op de moderne klucht. De dichter hiervan is Menander. Menander Opbouw De klassieke komedie heeft de elementen van de feestelijke optocht behouden. Het lijkt een beetje op een musical. Op vaste plaatsen wordt de dialoog onderbroken door lyrische passages, die gereciteerd worden onder begeleiding van een fluit of gezongen worden door het koor. Proloog waarin het publiek op de hoogte wordt gesteld van de inhoud van het stuk en de problemen van de hoofdfiguur Parodos:entree van het koor. De rol van het koor bleef bij een komedie belangrijker dan bij een tragedie, omdat in tegenstelling tot een tragedie bij een komedie niet een doorlopend verhaal verwacht werd, maar er meer naar liederen dansen en kostuums werd gekeken Agoon: een discussie die in de oorspronkelijke optocht uit spottende opmerkingen bestond aan het adres van bekende persoonlijkheden en hun repliek daarop. Soms zijn er in een komedie 2 agones De parabasis dit is het onderdeel van het koor. Het bestaat uit vaste onderdelen, die een sterke symmetrie vertonen. Qua in houd valt de parabasis buiten de intrige. Hier spreekt de dichter bij monde van de koorleider direct tot het publiek. Aristophanes gebruikt deze passage dikwijls om zijn eigen kwaliteiten als komediedichter aan te prijzen en om bepaalde hebbelijkheden van bekende personages te behandelen Na de parabasis volgt een reeks korte passages, die onderbroken worden door koorpassages om aan te tonen wat de hoofdpersoon bereikt heeft. 14

15 Koomos een feestelijk uittocht die leidt naar het op de voorstelling volgende feest. De religieuze oorsprong De Dionysoscultus vertegenwoordigde voor de Grieken het bevrijdende aspect van de religie. Naast de dienst aan Apollo, gekenmerkt door stijl en sereniteit, geeft de diens van Dionysos vooral ruimte aan uitgelaten vreugde en de vruchtbaarheid en het zich telkens vernieuwende leven. De Tragedie bewerkt de bevrijding door het inzicht, dat door alle dramatische gebeurtenissen van het leven een vaak onzichtbare draad van zinvolheid en finaliteit loopt. De toeschouwer kan zich met de problemen vereenzelvigen hoewel de problematiek gestileerd en op een hoger plan gebracht worden. De komedie drijft door het stellen van een vaak gechargeerd probleem en het geven van een in werkelijkheid onmogelijke oplossing de spot met al te serieus nemen van de dagelijkse problemen. De toeschouwer vereenzelvigt zich met de hoofdpersoon in de komedie, maar wordt daarbij itt de tragedie beheerst door een gevoel van superioriteit. De uiteindelijke overwinning van deze hoofdpersoon hoe imaginair ook, geeft hem zelf een gevoel van betrekkelijkheid ten aanzien van zijn eigen reële problematiek. Aristophanes Van Aristophanes is weinig bekend. Het meeste weten we uit zijn komedies. In 427 trad hij voor het eerst op met een komedie. Dan moet hij in ieder geval 17 geweest zijn. IN 388 schreef hij zijn Ploutos het laatst overgebleven stuk. Daarna heeft hij in ieder geval nog twee komedie geschreven. Hij moet dus ergens rond 380 gestorven zijn. In de 50 jaar van zijn schrijverschap heeft Aristophanes zo'n 40 komedies geschreven. Hij was bevriend met Sokrates en Plato. Aristophanes was volgens Sokrates beminnelijk en verdeelde zijn tijd tussen Aphrodite en Dionysos. Wil je iets van Aristophanes zelf weten, dan moet je je richten tot zijn komedies. Hiermee moet je ook weer oppassen. De dichter had namelijk nog twee dramatische taken: - instructie van het volk 15

16 - dienaar van Dionysos Aristophanes' filosofie Aristophanes is vaak gezien als antireligieus of in ieder geval als tegenstander van de Olympische goden. Zijn goden op het toneel zijn vaak clowns met de laagste menselijke kwaliteiten en hun priesters zijn leugenaars en charlatans (Dionysos in de Kikkers). Toch moet je oppassen omdat Aristophanes vaak bezig is met stereotype. De slechten zijn leuker dan de goeden. Loutering komt door het pikken op de autoriteit. In feite zijn Aristophanes spelen vol religiositeit: zijn sympathie ligt bij de goden, de natuurlijke machten en de gordende kosmos. De offers op het eind van het stuk plaatsen de religie weer op hun plaats. Als onderwijzer is Aristophanes' theorie dat de mens moet handelen in harmonie met de natuurlijke orde. Het didactisch element komt vooral naar voren in de parabasis. Om zijn morele doel te halen geeft de dichter nauwelijks positief advies; negatieve kritiek is leuker. Zijn filosofie: geluk en veiligheid kunnen gevonden worden, wanneer de natuurlijke balans in het leven gehandhaafd wordt. Herstel van de natuurlijke orde wordt bereikt door individueel initiatief. Er is in zijn thematiek dan ook een driedelige structuur: 1. probleem: dat wat de natuurlijke orde verstoort 2. oplossing: voorgesteld herstel van de natuurlijke orde 3. vreugde: viering van dit herstel Hierbij prefereren comici een conservatieve houding omdat ze eerder goedkeuring krijgen door nieuwe ideeën te bespotten. Aristophanes' handeling a. de vervreemding De proloog geef uiting aan onvrede en afkeer bij monde van de belangrijkste figuur of geeft uiting van wanhoop of ongeduld aan de hoofdfiguur. De hoofdfiguur is: 1. gescheiden van de maatschappij 2. moeilijk te begrijpen zelfs door zijn makkers 3. in mentaal of fysiek ongemak 4. ziek of gek 16

17 Deze vervreemding is noodzakelijk om de daad te kunnen accepteren als een mogelijke gang van de handeling. Dit kan alleen als getoond wordt dat het foute dominant aanwezig is. B. de ontwikkeling naar de daad. De vervreemding van de held van de werkelijkheid brengt hem tot actie: hij probeert de werkelijkheid terug te brengen naar zijn idee van kosmische orde. Dit mislukt en leidt tot de daad. De daad heeft een structurele functie: het is de link tussen werkelijkheid en fantasie. De toeschouwer moet het als logische stap beschouwen Zodra de daad verricht is en geaccepteerd treden de normale wetten van de causaliteit weer in werking: de natuurlijke orde is hersteld. Het morele gelijk van de held wordt gesymboliseerd door een soort surrealistische onschendbaarheid in de alazonscènes: hierin proberen figuren uit de vroegere realiteit te profiteren van de nieuwe realiteit zonder meegedaan te hebben aan de daad. Tegen de alazon wordt poneria gebruikt: fysiek en verbaal geweld. Deze scènes zijn vooral onderhoudend. Nu is de nieuwe orde getest en goed gebleken. Nu kan de komische katharsis gevierd worden. De harmonie aan het einde van ieder spel ( de harmonie van de mens met de orde) staat tegenover de vervreemding aan het begin. Met de positieve viering aan het eind eindigt het spel. De viering die uit dansen, feesten en zingen bestonden, vervulde buite de komedie een religieuze rol: zo'n feest beëindigde niet alleen de komedie maar ook de theaterdag. Ceremoniële restanten zijn vaak: 1. restanten van bakchische opwinding 2. culminatie van de dramatische actie: de eindviering is het moment van katharsis 3. duidelijke moraal, dat de didactische functie dient 17

18 DE OPVOERING. Het Koor Een dichter kon geen komedie opvoeren zonder koor. Dit koor werd de dichter toegekend door de staat: de eponymos archon (algemeen bestuur en militaire zaken) voor de Grote Dionysia en de archon basileus (religieuze zaken)voor de Lenaia. Deze moesten onmiddellijk na het aan vaarden van zijn ambt (juni) rijke burgers aanwijzen voor de leitourgeia van choreeg zijn: deze burgers moesten dan een koor voor tragedie of komedie toekennen. Deze toekenning was een politiek belangrijke zaak, omdat de opvoeringen pas laat in het ambtsjaar (januari en maart) gehouden werden, vlak voor de verkiezingen dus. De dramatist moest bij zijn aanvraag een synopsis van zijn stuk indienen. Maar pas nadat de protagonist en de choreeg gekozen waren schreef hij zijn stuk met zijn oog op hen af. De dichter diende niet alleen de synopsis in, maar ook een berekening van de verwachte kosten. Omdat de archon meestal een bekende schrijver welwillender tegemoet trad, dienden nieuwe schrijvers hun synopsis vaak in onder de naam van een bekende. Het kwam niet vaak voor dat een dichter in 1 jaar 2 koren kreeg. Aristophanes viel dit 1x te beurt in 411 met de Lysistrata en de Thesmophoriazousai. Soms was het moeilijk een choreeg per stuk aan te wijzen, omdat de kosten hoog waren. In 406/5 toen de Peloponnesiche oorlog het nodige financieel had gevergd, werden er twee choregen per stuk aangewezen. Het koor van een tragedie kostte 3000 drachmen van een komedie Een slaaf koste drachmen. Het werd door een choreeg als zaak van eer en trots en burgerlijke plicht gezien zo kwistig mogelijk te zijn. De sponsor heette de choregos en had de volgende taken: - het rekruteren van 15/24 koorleden - betalen van kostuums, trainers, professionele zangers, fluitspelers en niet sprekende acteurs. - Het aangewezen worden als choreeg werd meestal als een grote religieuze en burgerlijke eer beschouwd. 18

19 Het koor bestond waarschijnlijk uit amateurs, hoewel de gezongen delen waarschijnlijk door een geschoolde zanger gezongen werd en de koorleider gespeeld werd door iemand met veel acteerervaring of ervaring als orator. De choreeg koos de leden, waarschijnlijk in samenwerking met dichter en protagonist. Der training van het koor was intensief en bijna militair van aard. Als het koor als geheel danste, danste het waarschijnlijk volksdansen, maar de dansen met hoge sprongen en dergelijke waren waarschijnlijk weggelegd voor de getrainden. De dichters die mee wilden doen wendden zich tot de archon eponymos om een koor te vragen. Waarschijnlijk moest een nieuwe dichter een voorbeeld van zijn werk voorleggen. Het gros van de schrijvers was waarschijnlijk zondagschrijver, die slechts 1 o2x in hun leven een komedie opvoerden. Er was een kleine groep die vaker genoemd werd. De schrijver en choreeg konden aan de productie werken vanaf juni tot januari voor de Lenaia of maart de Groter Dionysia. Officieel deed de dichter mee als producent (didaskalos). Oorspronkelijk componeerde hij ook de muziek, de dans, zang en speelde hij zelf mee. Maar in de tijd van Aristophanes was een aparte chorodidaskalos normaal. Sommigen en ook Aristophanes gaven de hele productie uit handen, hoewel de dichter de officiële producent bleef. 19

20 De acteurs - de protagonist werd door de staat bekostigd. De protagonist werd per stuk per lot aangewezen om waarschijnlijk de goden een rol te laten spelen. Zo kon de archon ontkomen aan de druk van dichter en choreeg. Er waren immers maar zeer weinig goede acteurs. Dat ze goed moesten zijn blijkt uit het aantal verzen dat ze moesten spreken 1/3 tot1/2 van het totale aantal. Voor de hoofdrol werden alleen mannen gebruikt. Vrouwen traden nooit op. Dat betekent dat bij een vrouwelijke hoofdrol, sprake was van travestie. Bij Aristophanes is dan meestal sprake van een dominante mannelijke vrouw De 2e en 3e acteur werden waarschijnlijk door de schrijver aangewezen. - soms mocht de dichter een vierde acteur gebruiken voor kleine rollen, zodat hij de structuur van het stuk niet te veel aantastte.. Hooguit drie acteurs waren er tegelijk op het toneel. De acteurs konden makkelijk van rol ruilen door de maskers. De acteurs waren zeer getraind, professioneel. Vaak waren ze opgeleid in dansen of zingen en acteren Maskers Acteurs speelden rollen van meerdere karakters. Dit werd mogelijk gemaakt door het masker: - conventionele representaties van vaste types: oude man, slaaf, god, held 20

21 - echte portretten tot karakters van bekende personen (Sokrates) Door het masker was gezichtsexpressie onmogelijk, hetgeen natuurlijk zijn weerslag had op de aard van het spel. De acteurs droegen nauwsluitende pakken over vulling heen om het komische masker te accentueren. Verder nauwe chitones om de penis uit te laten komen. De fallus kwam volledig overeen met het rituele aspect van het Dionysische festival. De fallus kon een lang buigzaam ding zijn en niet per se een fallus erectus. De kostuums en het koor waren duur en werden beschouwd als een wezenlijk onderdeel van de opvoering. Het theater Het theater te Epidaurus De opvoeringen tijdens de Lenaia en de Dionysia vonden plaats in het Dionysostheater aan de voet van de Akropolis: - t.t.v. Aristophanes waarschijnlijk nog houten banken plaatsen - cavea halfrond - orchestra rond - in het midden altaar van Dionysos - skènè: toneelgebouw, waarschijnlijk een lang houten gebouw, twee verdiepingen, met kleedkamers geschilderde architectuur, een of meer deuren naar het toneel - parodoi - het Dionysostheater had twee toneelmachines: - ekkuklema om scènes achter het toneel op de bühne te rollen de machina. 21

22 Een ekkyklema en een machina. Het publiek Er is geen bewijs of er wel of geen vrouwen bij opvoeringen aanwezig waren. De humor van Aristophanes veronderstelt niet de aanwezigheid van vrouwen. In maart werden de grote Dionysia, omdat de zeevaart dan weer mogelijk was, bezocht door vele buitenlanders. Ook metoiken in Athene konden de opvoering bijwonen. De enige slaven die aanwezig waren die, die functies hadden. Verder waren alle lagen van de bevolking vertegenwoordigd. Maar er zullen wel meer uit de gekletterde en dus rijke kringen gekomen zijn. Zo'n opvoeringsdag duurde immers 3 tragedies, 1 saterspel en 1 komedie ( minimaal 7.5 uur non stop spelen) Doordat alle lagen van de bevolking aanwezig waren konden allen, dus ook politici en demagogen op de hak genomen worden, zonder dat er direct sprake was van represailles van de bespotte mensen. Verder maakte de dichter behoorlijk wat grapjes over tragedie; dus moest het publiek die spelen kennen.. Het oordeel Wie de eerste prijs kreeg hing af van de jury, die door het publiek beïnvloed kon worden. Er werden 10 juryleden door het lot gekozen aan het begin van het festival. Zij werden uit 100 kandidaten gekozen, die op hun beurt weer uit een grote aantal gekozen was. De namen van die 100 kandidaten 22

23 waren opgeborgen in 10 urnen van de 10 phylae. Dit alles om corruptie te voorkomen. Op de laatste dag legde ieder lid zijn oordeel in een urn. Vijf urnen werden door het lot aangewezen. Zo werd corruptie voorkomen en het oordeel geveld door gemiddelde burgers, niet door experts. Tussen het begin en het eind van het festival werden de juryleden zorgvuldig bewaakt. Het is onwaarschijnlijk dat de jury dwars tegen het publiek inging. Nadelig voor een stuk was het als het op de 1e dag opgevoerd was. Er waren voor de komedie drie prijzen. Daar echter tijdens de Peloponnesische oorlog het festival van 5 naar drie dagen was terug gebracht, gold de derde prijs als schande. De festivals Komedies en tragedie werden met name op 2 grote festivals opgevoerd die onderling zeer van karakter verschilden: de Lenaia en de Grote Dionysia De Lenaia was een Atheense aangelegenheid, omdat in januari in Athene bijna geen vreemdelingen waren. Op deze spelen leverden tijdens de oorlog 2 tragici ieder 2 tragedies in. Misschien was wel door de kou bij de Lenaia iedere speel dag korter dan bij de Grote Dionysia. De Lenaia waren een festival van subtiliteit. Het onderwerp was vaker lokale politiek, thema's die alleen met de Atheners te maken hadden. Hier kon men vrij over de stad, de bondgenoten en de vijanden spreken. Het gesproken woord was belangrijk De Grote Dionysia werden in maart gehouden en waren door de zeevaart drukker bezocht. Tijdens de Peloponnesische oorlog leverden 3 tragici 3 tragedies en 1 saterspel in en 3 komediedichters ieder 1 komedie. Op deze spelen was er vaker sprake van slapstick en banaliteit Het publiek en de acteurs De acteurs slaan vaak een brug tussen toneel realiteit en dagelijkse realiteit door vooral in de parabasis actuele onderwerpen te behandelen en zich direct tot het publiek te richten. In de Griekse oudheid was de kloof tussen toneelrealiteit en werkelijke realiteit enorm. Er werd op het toneel geen poging ondernomen in tegenstelling tot het toneel van nu, dat hetgeen op het toneel gebeurde werkelijk was. Het publiek had daar geen moeite mee. Het nam alles als waar wat gezegd werd: bv. duisternis, maskers. 23

24 Regelmatig traden de acteurs uit hun rol en legden de plot uit. Soms werden de toeschouwers gevleid, dit alles om het publiek op de hand te krijgen 24

25 Vragen. Tragedie 1. Wat is de basisbetekenis van drama? 2. Leg uit wat dithyramben zijn. 3. Waarin ligt de oorsprong van de tragedie en komedie? 4. Met welke god wordt de oorsprong van de tragedie en komedie met name verbonden? 5. In welk opzicht lijkt de optocht op een carnavalsoptocht? 6. Wat is het kenmerk (thema) van een dienst die aan Dionysos is gewijd? 7. Wat is het kenmerk (thema) van een komedie? 8. Wat was de rol van een koryphaios? 9. Wat voor belangrijke rol heeft Thespis gespeeld? 10.Waarom was de tragedie in het begin statisch? 11.Hoe en door wie werd het probleem van het statische van de tragedie opgelost? 12.Leg de naam tragedie uit. 13.Geef aan hoe het aantal acteurs werd opgevoerd. 14. Wat was de functie van een hypokrites? 15. Wat is een koryphaios? 16.Uit hoeveel mensen bestond het koor? 17.Leg uit hoe het komt dat de handeling in het begin niet zo aantrekkelijk was. 18.Waren de acteurs mensen uit de eigen polis? Licht je antwoord toe. 19.Leg uit dat de tragedie een soort voortzetting van het epos van Homeros is geweest? 20.Hoe kun je dat zien aan het thema? 21.Leg uit wat het verschil is tussen koorlyriek en dialogen. 22.Noem de vijf delen van een tragedie en geef aan wat ze inhielden. 23.Waar stonden de acteurs? 24.Waar stond het koor? 25. Leg uit wat stichomythie is en welke functie het heeft. 26.Wat is de functie van een bodeverhaal? 27.Wat was de bloeitijd van de tragedie? 28.Wat was het thema van een tragedie? Wie waren de hoofdpersonen? 29.Waarom werden juist mythen gebruikt? 25

26 30.Hoe kan het dat wij vandaag de dag nog zoveel mythen van de Grieken kennen? 31.Waarom waren maar weinig tragedies gebaseerd op de historische werkelijkheid? 32.Waarom werd een tragedie niet saai gevonden, ook als dat onderwerp al een keer door een andere dichter opgevoerd was? 33.Leg uit dat een tragedie moeilijk te vergelijken valt met een soap. 34.Leg uit dat eenheid van tijd, plaats en handeling noodzakelijk was. 35.Welke schrijver heeft naderhand geschreven dat een tragedie aan eenheid van tijd, plaats en handeling moet voldoen? 36.Hoe ziet volgens Aristoteles een tragedie eruit? Aan welke kenmerken moet het voldoen? 37. Wat is de peripeteia? 38. Leg het fenomeen katharsis uit. 39.Noem de namen van de drie grootste tragediedichters in chronologische volgorde. 40.Waarom moest een tragediedichter wel van goeden huize zijn? 41.Hoeveel versregels heeft een tragedie gemiddeld? 42.Probeer te verklaren waarom een tragedie bij Aischylos weinig flitsend is. 43. Het moira is van groot belang bij Aischylos. Bij welke dichter van het epos treffen we dit ook aan? Wat zegt dit over de tragedies van Aischylos? 44.Noem de naam van een tragedie van Aischylos. 45.Noem vier vernieuwingen van Sophocles ten aanzien van de tragedie. 46.Wie ziet Sophocles als de klassieke tragedieschrijver? 47.De mensen in de tragedies van Sophocles worden meer echte mensen. Door welke invoering/weglating gebeurt dit? 48.De vrije wil van de karakters heeft bij de tragedies van Sophocles voor vernieuwing gezorgd. Welke vernieuwing? 49.Wat is de rol van het koor bij Sophocles? 50.Noem de naam van een tragedie van Sophocles. 51.In welk opzicht was Euripides vernieuwend? 52.Waartegen strijden de karakters bij Euripides? 53.Waarom is bij Euripides vaker dan bij zijn voorgangers de deus ex machina nodig? 54.Wat voor invloed heeft zijn filosofische inslag op het religieuze element van de tragedie? 55.Noem de naam van een tragedie van Euripides. 26

27 Komedie: 1. Leg de naam komedie uit. 2. Uit welke elementen van de optochten heeft de komedie zich uiteindelijk ontwikkeld? 3. Hoe wordt een rijk burger genoemd die voor de subsidie van komedies zorgt? 4. In hoeveel periodes kunnen de komedies ingedeeld worden? 5. Geef globaal de jaartallen van iedere komedie erbij. 6. Geef kort de kenmerken van ieder tijdvak. 7. Welke dichter is kenmerkend voor de eerste periode? 8. Waarom kan men stellen dat de Peloponnesische Oorlog funest is geweest voor de komedie? 9. Welke drie onderwerpen komen met name aan bod in de oude komedie? 10.Wat voor personages werden in de midden komedie ten tonele gevoerd? 11.Met welk genre van nu kan de nieuwe komedie vergeleken worden? 12.Waarom kan deze vergelijking gemaakt worden? 13.Welke dichter is de vader van de nieuwe komedie? 14.Noem de vijf elementen van een komedie. 15.Wat voor liederen zingt het koor in de parabasis? 16.Laat zien dat in een komedie het oorspronkelijk karakter van de optocht behouden is gebleven. 17.Wie is de belangrijkste komediedichter uit de Griekse oudheid? 18.Welke twee taken had Aristophanes als komediedichter? 19.Waarom dacht men dat Aristophanes een atheïst was? 20.Wat pleit tegen deze gedachte? 21.Waarom maakt Aristophanes gebruik van de onhebbelijkheden van mensen en goden? 22.Wanneer is volgens Aristophanes een staat gelukkig? 23.Leg uit waarom Aristophanes weinig gebruik gemaakt heeft van mythologische verhalen. 24.Bij Aristophanes is vervreemding van de hoofdpersoon noodzakelijk. In welk opzicht is er sprake van vervreemding? 25.Waar zorgt de vervreemding van de hoofdpersoon voor? 27

28 26.Zorgt de ondernomen actie voor een realistische situatie? 27.Stelling: komedies zijn humoristisch en vooral niet grof. Eens of oneens? 28. Wat is de komische katharsis? 56.Noem een komedie van Aristophanes Opvoering. 1. Wat was de taak van een choreeg? 2. Leg uit waarom er in oorlogstijd meerdere choregen waren. 3. Wanneer vond een festival plaats? 4. Wanneer werd er begonnen met de eerste voorbereidingen? 5. Leg uit wat een protagonist, een didaskalos en een chorodidaskalos zijn. 6. Welke Griekse woorden herken je in deze drie begrippen? 7. Leg uit waarom de protagonist meestal een professional was. 8. Probeer te verklaren waarom het koor meestal uit amateurs bestond. 9. Leg uit waarom de protagonist door loting werd aangewezen. 10.Geef minstens drie redenen waarom er gebruik werd gemaakt van maskers. 11.Leg uit waarom het tonen van een fallus overeenkomt met het rituele aspect van de Dionysia. 12.Waarom is drama juist in de zesde eeuw en juist in Athene ontstaan? 13.Welke twee festivals waren er in Athene? 14.Waarom is men ervan overtuigd dat de Lenaia wat politieker getint zijn? 15. Wat is een tetralogie? 16.Hoeveel stukken werden er opgevoerd tijdens de Grote Dionysia? 17.Wat is kenmerkend voor de Lenaia? 18.Teken een theater met daarin alle noodzakelijke elementen. 19. Wat is de belangrijkste functie van een ekkuklema? 20. Wat is een mechane (ook wel deus ex machina genoemd)? 21.Probeer te verklaren waarom een festival geopend werd met een processie. 22.Leg uit dat een festival onderdeel was van Atheense propaganda. 28

29 De Medea Na afloop van de toneelvoorstelling moet je een korte beschrijving kunnen geven van de opbouw van deze tragedie: De proloog, de parodos, de vijf epeisodia en vijf stasima en de exodos. Geef kort weer wat het thema is van het onderdeel en wie er op het toneel zijn. Geef antwoord op de volgende vragen: 1. Laat zien dat de Medea begint met een samenvatting van de inhoud. Hoe wordt de rest van de vertelling genoemd? 2. Welke karaktereigenschap van Medea beschrijft de voedster in de proloog? 3. Een andere karaktereigenschap van Medea is de onverstoorbaarheid. Met welke vergelijking wordt dit duidelijk gemaakt? 4. Waar speelt de proloog zich af? Hoe weet je dat? 5. Euripides staat bekend om zijn sententiae. Een ervan is: wie te hoog grijpt, verspeelt zijn leven. Hij maakt de god kwaad en valt des te dieper. Leg deze sententia uit in het licht van de tijd van Euripides. Gebruik hiervoor de termen moira, hubris en vrije wil van de mens. 6. Euripides wordt door tijdgenoten (Aristophanes) nog wel eens op de hak genomen, omdat hij zich zo in de psychologie van de vrouw verdiept had. Medea wordt door Euripides prachtig neergezet. Hij geeft de toeschouwer een goed inzicht in de ziel, de beweegredenen van handelen van Medea en de positie van de vrouw ten opzichte van de man. Belicht deze drie punten aan de hand van voorbeelden uit de tragedie. 7. Door welke emotie wordt het handelen van Kreon geleid? 29

30 8. Met welk Grieks gebruik benadrukt de toneelgroep de smeekbede van Medea bij Kreon? 9. De toeschouwer moet zich kunnen herkennen in de karakters. Daarom maakt een goede tragedieschrijver gebruik van empatheia om pathos op te kunnen roepen. Dit doet Euripides op prachtige wijze, wanneer Medea Kreon emotioneel probeert te bereiken. Met welke opmerking gebeurt dat? 10.Hoe noem je de lange uiteenzettingen van Medea en Iason, waarbij ze elkaar van hun eigen gelijk proberen te overtuigen? 11. Het vierde epeisodion staat bol van de dramatische ironie. Leg dit uit. 12. Verklaar de positie van het koor in het vierde stasimon. 13. Welke functie heeft de paedagoog in het vijfde epeisodion? 14. Verklaar de poses van het koor in het vijfde epeisodion. 15.Hoe laat Euripides aan het publiek weten wat er in het paleis gebeurd is? 16.Waarom vindt ook de dood van hun kinderen in het paleis plaats? 17. Leg uit hoe de toneelgroep de exodos van het koor heeft vorm gegeven. 18.Licht de bewering toe dat er bij Iason sprake is van inzicht in zijn handelen. 19. Van welk onderdeel binnen een dialoog is sprake in de exodos? Wat houdt deze vorm van de dialoog in? 20. Geef aan waar in deze tragedie sprake is van de peripeteia. 30