OPLOSSINGENBUNDEL DEEL I

Transcriptie

1 1 Universiteit Antwerpen Stadscampus Faculteit van de Toegepaste Economische Wetenschappen Academiejaar MANAGEMENT ACCOUNTING & CONTROLE Prof. Dr. A. Jorissen Ann Vanstraelen Grondig herwerkt & uitgebreid door Xavier Gabriëls OPLOSSINGENBUNDEL DEEL I Cost Accounting Opmerkingen : 1. Soms kunnen zich inconsistenties voordoen in de oplossingen, naargelang het aantal cijfers na de komma dat men verwaarloost. 2. Stroomschema s uit het boek worden niet gevraagd op het examen! 3. de afkorting mio verwijst naar miljoen Deze bundel is uitsluitend bestemd voor persoonlijk gebruik door de UA & KUL student. Deze bundel kan enkel bekomen worden via de website:

2 2 ERRATALIJST BOEK 1 - p. 45: tabel: pijl gaat niet van naar , maar van naar de getallen die er links van staan - p. 45: tabel: in de stikafdeling wordt de kost van verdeeld: 62.5% gaat naar badjassen, dit is ,75 en niet ,75. hetzelfde geldt voor de badhanddoeken: ,25 in plaats van ,25 - p. 76: laatste formule met een gewenste winst per verkochte eenheid: q = FK/(p-v)-w - p. 77: in alle formules mogen de hoofdletters Q geschrapt worden - p. 79: eerste tabel: het verwacht aantal deelnemers in situatie 1 = 40 (ipv 45) - p. 79: onderste tabel wordt: Break-even punt Break-even omzet Resultaat verwachte deelnemers p. 80: derde formule W vervangen door w - p. 80: vierde formule: in teller enkel FK; in noemer W vervangen door w - p. 82: derde paragraaf Beltel wil de breakeven punten kennen voor elke stap aanvullen met: De contributie per eenheid is 50 EUR. - p. 105: reeks van indirecte kosten aanvullen met: diverse sociale lasten (niet inbegrepen in uurtarief) = p. 106: onder tweede paragraaf voor elk van de modellen moet 892,3 Eur/DAU vervangen worden door 29,744 EUR/DAU. - p. 106: in de jobkostenkaart van model 1 is de som van de grondstofkosten = p. 108: in oef 5.1 moeten de gegevens van de tweede tabel onder de noemer afdeling verpakking zijn: DAU 482 DAU 98 DAU MU 24 MU 14 MU - p. 113 e.v. : process costing ipv proces costing - p. 117: midden pagina: elektriciteit: EUR ipv p. 131: laatste lijn: de productiekostprijs per equivalente eenheid is 490 (dus 5 schrappen) - p. 155 : Berekeningstabel i.p.v. Bewerkingskosten - p. 185: voorlaatste lijn: 18,77 EUR ipv 17,77 EUR - p. 215: tweede paragraaf: de werkelijke directe arbeidskosten bedragen Eur (ipv ) - p. 239 onderaan: werkelijke series: eenheden / 600 eenheden per serie - p. 322 tabel: totaal aantal uren dat bedrijfsgeneeskunde verleent is: 20, 60 en 35 (ipv 20, 600 en 350) - p. 334 oef 7.1: C levert 37,5% aan A ipv aan B - p. 347, tweede paragraaf: In het bovenstaande voorbeeld zullen in deze situatie de totale productiekosten van lotion A EUR EUR = EUR bedragen. De productiekosten per liter van lotion A zijn zo 5,9 EUR - p. 347, tabel : Omzet Kosten van de verkochte goederen Resultaat 20x x

3 3 AANBEVOLEN OEFENINGEN Deze lijst tracht een overzicht te bieden van de oefeningen die relevant zijn voor het examen en deze die zeker niet zullen voorkomen. Vooraf wensen wij echter nog op te merken dat, naast de oefeningen die behandeld werden in de les, de zelfstudieoefeningen steeds zéér relevant zijn, met uitzondering van hoofdstuk 9 (zelfstudieoefening dient niet gemaakt te worden) en hoofdstuk 5 (zelfstudie relatief makkelijk, voorgaande voorbeelden i.c. 3.3 véél relevanter). Hoofdstuk 2 : Kostenbegrippen & kostprijscomponenten Dit zijn allemaal goede oefeningen om de leerstof in te oefenen. Uiteraard dienen jullie enkel te oefenen tot je de leerstof beheerst. Oefening 9.5 valt volledig weg. Bij oefening 9.9 valt vraag 2 weg, en oef. 9.8 is misschien ook wel even interessant. Hoofdstuk 3 : Break-even analyse Oef. 7.1 & 7.3 : relatief eenvoudig, goed om in te oefenen Oef. 7.2 : vrij interessant, enige opgave in deze trend Oef. 7.4 : vrij interessant Oef. 7.5 : wel nuttig om eens te maken Hoofdstuk 4 : Job Order Costing (Oef. 5.1 : aanvulling opgave : afdeling verpakking DAU X : 482, DAU Y : 98) Oef. 5.2 : zéér interessant, zeker maken (tevens vrij moeilijk) Oef. 5.1, 5.3 : ook vrij interessant, zeker om leerstof in te oefenen Oef : echt vrij makkelijk Oef. 5.5 : echt niet moeilijk, goede oefening, eens iets anders Hoofdstuk 5 : Kostprijsberekening bij massaproductie : Process Costing Voorbeeld 3.3" is zéér relevant, tevens kan men interessante oefeningen m.b.t. dit onderwerp terugvinden in hoofdstuk 10 Oef. 5.1 : relatief makkelijk Oef. 5.2 : eveneens vrij eenvoudig Oef. 5.3 : FIFO valt weg, wegens inconsistentie van gegevens; GG wel goede oef. Oef. 5.4 : niet zo moeilijk; vraag 3 i.v.m. FIFO valt weg wegens onvoldoende geg. Oef. 5.5 : zéér goede oefening om leerstof in te oefenen

4 4 Hoofdstuk 6 : Activity Based Costing Oef. 6.1 : nuttig om te maken, goed opletten Oef. 6.2 : niet al te moeilijk, wel zinvol om leerstof in te oefenen Oef. 6.3 : zeker eens maken Oef. 6.4 : echt vrij makkelijk, (zo zullen de examenvragen niet zijn) Oef. 6.5 : zéér interessant om te maken, combinatie met H5 Hoofdstuk 7 : Standaardkostencalculatie : tijdsaspect Oef. 5.1 & 5.2 : gewoon inoefenen van de materie Oef. 5.3 : vrij eenvoudig Hoofdstuk 8 : Standaardkostencalculatie : verschillenanalyse Om dit in te oefenen, kan men best kijken naar de oefeningen in het boek Management Accounting. Deze oefeningen (hoewel wel opgenomen in de bundel) dienen dus NIET gemaakt te worden. Oef : interessant om eens te maken => inoefenen Oef : interessante benadering Oef. 7.3 : valt weg Oef. 7.4 : interessante benadering, zo n oefening kan voorkomen op het examen Oef : valt weg, dubieuze opgave Oef. 7.6 : tamelijk interessant, GG, kan men eens uitrekenen (vraag 4 valt echter weg), Oef. 7.7 : niet zo eenvoudig, zeker interessant om eens te maken Oef. 7.8 : niet zo interessante vraagstelling Oef. 7.9 : wel interessant om eens te maken Hoofdstuk 9 : Variabele kostprijsberekening Allemaal zéér goede oefeningen, zeker eens maken! Oef. 8.1 : Fout in opgave; vaste verkoopkosten bedragen BEF i.p.v Hoofdstuk 10 : De verwerking van kosten van afgekeurde producten Oef. 8.1 : vrij eenvoudig, maar toch nieuwe moeilijkheden ivm inspectiept => maken Oef. 8.2 : ook wel interessant => problematiek inspectiepunt Oef. 8.3 : zeker maken Oef. 8.4 : niet zo moeilijk; ONTBREKEND GEG. : abnormaal afgek. goederen

5 5 Hoofdstuk 11 : Dienstverlenende afdelingen en hun kosten Oef. 7.1 : niet zo eenvoudig, zeker maken Oef. 7.2 & 7.3 : vrij eenvoudig, maar goede oefening Oef. 7.4 : zeker maken, examenvraag van vorige jaren, combinatieoef. Hoofdstuk 12 : De gemeenschappelijke productieprocessen en hun verwerking Oef : goed om leerstof in te oefenen Oef : zeker maken, goede oefening Oef : echt vrij eenvoudig Oef : zeer nuttig om eens te maken, niet zo eenvoudig (vnl. vraag 2) Oef : zeker maken, interessante oef. (vraag goed lezen!) Oef : zeker maken, examenvraag van vorige jaren, combinatieoef.

6 6 OPLOSSING OEFENINGEN Hoofdstuk 2 : Kostenbegrippen & kostprijscomponenten oef. 9.1., p Productiekostprijs = grondstofkosten + directe arbeidskosten + indirecte productiekosten = = (1,5 + 0,3 0,25 + 0,1 mio) + ( ) Productiekostprijs per eenheid product = totale productiekosten/productie = 1368,75 3. Berekening bedrijfsresultaat extra-comptabel: Omzet - KVG - Verkoop-en administratiekosten = ( ) = Resultatenrekening: Kosten Opbrengsten II.A.1. Inkopen I.A. Omzet Vooraadwijz. Grondst I.B. Vooraadwijz. Fabrikaten II.B. Diensten en div.goed (= 100 * productiekostprijs) II.C. Bezoldigingen oef. 9.2., p Berekening bedrijfsresultaat extra-comptabel: (BV + aankopen = EV KVG) Omzet - KVG - Verkoop-en administratiekosten = = ( = [ ]*1.000) 2. Resultatenrekening: Kosten Opbrengsten II.A.1. Inkopen I.A. Omzet Vooraadwijz. Grondst I.B. Voorr.wijz. Fabrikaten II.B. Diensten en div.goed.(incl.hulpstoffen) Voorr.wijz. GIB (= ) II.C. Bezoldigingen (= ) II.D. Afschrijvingen 4.000

7 7 oef.9.3., p b/d 2. a/c/e 3. a/c 4. geen kosten, afschrijvingen ervan zijn wel indirecte productiekosten 5. a/d/f oef.9.4., p c 5. c 2. d 6. b 3. a 7. c 4. e 8. c oef.9.5., p.62 productiekosten oktober: (= ( * 70 %)) + BV GIB EV GIB = productiekosten afgewerkte producten BV pralines EV pralines = productiekosten verkochte pralines oef. 9.6., p.62 Dir. lonen A : 72 * 12,25 = 900/prod., Dir. lonen B : 45 * 11,25 = 506,25/prod. Ind. var. k. = = / = 51,47/prod. Ind. vaste k. = prod / = 40 Verk / = 20 Adm / = 10 Materiaal = 60kg * 5,3 = 318/prod ,25+51, = totale kostprijs per eenheid product: 1.845,72 verkoopprijs? X = 1.845, % X X = 2.307,15 euro

8 8 oef. 9.7., p.62 vast/variabel direct/indirect wedden & bonussen advocaten wedden: vast bonussen: variabel wedden: indirect bonussen: direct wedden directeur & boekhouder vast indirect afschrijvingen firmawagens vast indirect benzineverbruik wagens variabel direct huur kantoren Antwerpen, Gent vast indirect jaarlijkse afschrijving kantoor Brussel vast indirect electriciteit, verwarming, telefoon vast indirect onderhoud computer en wagen vast indirect aankoop kantoormateriaal vast indirect oef. 9.8., p.62 De hoogste waarde van de onafhankelijke variabele (onderhoudsuren) = 25 De laagste waarde van de onafhankelijke variabele (onderhoudsuren) = 10 te schatten kostenfunctie: Y = a + bx (x 1, y 1 ) en (x 2, y 2 ) = (25,1.250) en (10,800) b = y 2 y 1 / x 2 x 1 = / = / -15 = 30 a = Y bx = 1250 (30*25) = 500 Y = *X Totale kosten voor 14 onderhoudsuren (X=14) Y = (30*14) = 920 oef. 9.9., p.62 (makkelijk, vraag 2 valt weg) Variabele kosten = ( ) : ( ) = 51,67 Vaste kosten = (51,67 x 1 800) =

9 9 Hoofdstuk 3 : Break-even analyse oef 7.1., p. 88 a) BE = /(20-12) = stuks b) BE = ( )/(20-12) = /8 = stuks c) X = [ % (X*20)]/(20-12 X = ( X)/8 8 X = 4 X X = X = stuks = BE Oef. 7.2, p. 88 Verkoopprijs -variabele kosten contributie Wetenschappelijk Easy Productmix 2/3 1/3 Gewogen gemiddelde CB (13 x 2/3) + (11 x 1/3) = 12,3334 Break-even afzet : 12,3334 = stuks Break-even afzet stuks stuks Oef. 7.3, p. 89 Kandidaat 1: Totale opbrengsten: % 1.25 X Totale kosten: X = 0 X = = B.E. Kandidaat 2: Totale opbrengsten: X Totale kosten: X = 0 X = = B.E.

10 10 Kandidaat 3: Totale opbrengsten: 20 X Totale kosten: X = 0 X = = B.E. oef. 7.4., p.89 zonder winst : BE = ( ) / ( ) = 825 fietsen met winst: B.E. zonder belasting=( ) / ( ) = 925 fietsen B.E. met belasting=( ( / 75%)) / ( ) = 958,33 oef.7.5., p.89 B.E. in aantal en omzet voor verschillende zalen: IN AANTAL IN OMZET 1) 1.350/6.75 = 200 1) X = ) 2.025/6.75 = 300 2) X = ) 3.500/( ) = 497 3) X = 3.504

11 11 Hoofdstuk 4 : Job Order Costing oef 5.1., p.108 (aanvulling opgave : afdeling verpakking DAU X : 482, DAU Y : 98) Totale productiekosten order X = dir.materiaalkosten + dir.arbeidskosten + ind.productiekosten (= 50* *28) ,88 (= ( /56.200) * ( /29.200) * 482) = idem voor order Y ,49 = ,49 oef.5.2., p.108 Batch X Batch Y Dir.mat.kost Dir.arb.kost Ind.prod.kost afdeling P afdeling P Totaal oef.5.3., p.110 Directe materiaalkosten: in afdeling A: in afdeling B: 390 Directe arbeidskosten: in afdeling A: = ( ) * 25 = 112 * 25 in afdeling B: 800 Indirecte productiekosten: in afdeling A: = (20 * 112) in afdeling B: = 40 * 40 Totaal: Kost per eenheid: 111,05

12 12 oef. 5.4., p.110 Kostprijskaart job reclamefolders Directe materiaalkosten: bron 1324: bron 1329: Directe arbeidskosten: in afdeling A: in afdeling B: in afdeling C: in afdeling D: Indirecte productiekosten: in afdeling A: in afdeling B: in afdeling C: in afdeling D: Totaal productiekosten: Kostprijs per eenheid: 27,41 Oef. 5.5, p. 111 Theoretische capaciteit: 24 * 30 * 12 = machine-uren Praktische capaciteit: 80% * 8640 = machine-uren Gebudgetteerde capaciteit: machine-uren Actuele capaciteit: machine-uren 1) Theoretische capaciteit / machine-uren = 2.893,52 EUR/m.u ,52 EUR/m.u. * werkelijke m.u. = ,56 EUR per tafel: 32,986 EUR EUR variabele productiekosten = 132,986 EUR 2) Praktische capaciteit / machine-uren = 3.616,90 EUR/m.u ,90 EUR/m.u. * werkelijke m.u. = EUR per tafel: 41,233 EUR EUR variabele productiekosten = 141,233 EUR 3) Gebudgetteerde capaciteit / machine-uren = EUR/m.u EUR/m.u. * werkelijke m.u. = EUR per tafel: 57 EUR EUR variabele productiekosten = 157 EUR 4) Actuele capaciteit / machine-uren = 4.385,96 EUR/m.u ,96 EUR/m.u. * werkelijke m.u. = EUR per tafel: 50 EUR EUR variabele productiekosten = 150 EUR

13 13 Hoofdstuk 5 : Kostprijsberekening bij massaproductie : process costing oef.5.1., p.157 Afdeling A kosten totaal afgewerkt product EV GIB totaal prod.kp per stuk materiaalkosten bewerkingskosten prod.kp afgewerkt product = (= * 11) prod.kp EV GIB = (= * * 6) =11 Afdeling B Kosten totaal afgewerkt product EV GIB totaal prod.kp per stuk Afgewerkt product afd.a Materiaalkosten Bewerkingskoste n prod.kp afgewerkt product = (= * 16) prod.kp EV GIB = (= * * 5) =16 oef.5.2., p.157 Gewogen gemiddelde afgewerkte prod. EV GIB Totaal Kost per eq. Eenheid materiaalkosten ,8 bewerkingskosten ,2 prod.kp afgewerkt product = (= * 27) prod.kp EV GIB = (= * 11, * 15,2) =27

14 14 FIFO afgewerkte prod. EV GIB Totaal Kost per eq. Eenheid materiaalkosten bewerkingskosten = =27 prod.kp afgewerkt product = (= kost BV kost EV) prod.kp EV GIB = (= * * 15) oef.5.3., p.158 (FIFO valt weg, wegens inconsistentie van gegevens) Afdeling 1: Gewogen gemiddelde afgewerkte prod. EV GIB Totaal Kost per eq. Eenheid materiaalkosten ,714 bewerkingskosten ,81 prod.kp getransfereerde producten = (= * 967,52) prod.kp EV GIB = (= * 785, * 181,81) =967,52 Afdeling 2: Gewogen gemiddelde afgewerkte prod. EV GIB Totaal Kost per eq. Eenheid getransf.kosten ,53 materiaalkosten 0 0 bewerkingskosten ,5 prod.kp afgewerkte producten = (=1.700 * 973) prod.kp EV GIB = (= 100 * 967, * 5,5) =973

15 15 oef.5.4., p.160 (vraag 3 i.v.m. FIFO valt weg wegens onvoldoende gegevens) Gewogen gemiddelde afgewerkte prod. EV GIB Totaal Kost per eq. Eenheid getransf.kosten materiaalkosten bewerkingskosten prod.kp afgewerkte producten = (= * 710) prod.kp EV GIB = (= * * * 300) (FIFO -> onvoldoende gegevens, vraag valt weg) oef.5.5., p.161 Afdeling A: FIFO afgewerkte prod. EV GIB Totaal Kost per eq. Eenheid materiaalkosten ,13 bewerkingskosten ,33 prod.kp getransfereerde producten = prod.kp EV GIB = Afdeling B: FIFO afgewerkte prod. EV GIB Totaal Kost per eq. Eenheid getransf.kosten ,91 materiaalkosten ,88 bewerkingskosten ,51 prod.kp afgewerkte producten = prod.kp EV GIB =

16 16 Afdeling A: Gewogen gemiddelde afgewerkte prod. EV GIB Totaal Kost per eq. Eenheid materiaalkosten bewerkingskosten prod.kp getransfereerde producten = prod.kp EV GIB = Afdeling B: Gewogen gemiddelde afgewerkte prod. EV GIB Totaal Kost per eq. Eenheid getransf.kosten ,54 materiaalkosten bewerkingskosten ,5 prod.kp afgewerkte producten = prod.kp EV GIB =

17 17 Hoofdstuk 6 : Activity Based Costing oef. 6.1., p.186 1) grondstoffen in bewerking 0,4 (= /(30* * *120) productieplanning 200 insteltijd 800 geautomatiseerde machines 30 (incl.afschr.,herstellingen, en het onderhoud) afwerking 20 verpakking en verscheping 50 2) Standaard Top Delux grondstoffen in bewerking 12 (=30*0,4) productieplanning 6 2,8 50 insteltijd geautomatiseerde machines (incl.afschr.,herstellingen, en het onderhoud) afwerking verpakking en verscheping Totaal ,8 888 Verdeelsleutel onder traditioneel systeem : = ) Standaard: 195,03 [=(20.000/54.600)*( /10.000)] Top: 487,58 Delux: 1170,20

18 18 oef.6.2., p Kostprijs onder ABC: facturen gewone gouden gidsen telefoonboeken instellen drukken int.transport totaal IK IK per factuur, 4,92 104,31 274,63 telefoonboek, gouden gids Totale kost per factuur, telefoonboek, gouden gids (DM+DA+IK) 35,92 379,31 624,63 2. Kostprijs via traditioneel systeem: (nt opgegeven in boek, maar wel nuttig) factuur gewone telefoonboek gouden gids dir.materiaal dir.arbeid indirecte kosten 19, TOTAAL 50, oef.6.3., p.187 model 98 model 99 direct materiaal aankopen int.transport plaatsing onderdelen Afschrijvingen Verkoopkosten TOTAAL Janssens: (= * 1.000) 1 19,6 = [(250 mio * ((25 * 7 mio)/(25* 7 mio * * )))/ 7 mio]

19 19 Peeters: (= * 100) Controle : = Aankopen intern transport bij model 98 : 300 (= (15/(15+45))*1,2 mio/1000) kan ook (15000/19500) * (1,2 mio/1000) = 923,07 zijn, met alle gevolgen voor de rest van de oefening. Dit berust op een interpretatie : eerste; kosten verbonden met aankoop # verschillende onderdelen tweede; kosten verbonden met aankoop # onderdelen in het algemeen Uiteraard geldt een analoge redenering voor model 99!!! oef.6.4., p.188 1) Traditioneel systeem Product A Product B Dir.mat Dir.arbeid Indirecte kosten TOTAAL ) ABC Product A Product B Directe materialen Directe arbeidskosten Aankoop goederen Instellingskosten Transportkosten Assemblagekosten Totaal = [(2,4 mio/(3* *100))]* = [(5 * 500)/ (5 * * 100)] * ( /500)

20 20 oef.6.5., p.189 Assumptie: drie laatste activiteiten vinden plaats op het einde van het productieproces Product X : #ee GP = opgestart - EV = = => totaal # stuks na productierun = gestart BV = Product Y : # ee GP = opgestart - EV = = => totaal aantal stuks einde productierun : gestart BV = ) Toewijzing van de indirecte kosten op basis van de ABC-methode X Y Omstellen productiemachines 300 = (1 200 / 32)x = (1 200 / 32) x 24 Machineverbruik = = ( / 8 250) x ( / 8 250) x Technische ondersteuning = 45% x = 55 % x Verzending = 44% x = 56% x Totaal stuks x 15/60 uur = uur; x 20/60 uur = uur 2) Berekening van de waarde van de eindvoorraad goederen in bewerking Product X GP ee EV gib ee Tot. ee Kost/ee Materiaal Directe lonen en indirecte kosten 2 mio = % * = ,97 Waarde eindvoorraad X: (1 000 x 800) + (500 x 196,97) = ,62 Product Y GP ee EV gib ee Tot. ee Kost/ee Materiaal Directe lonen en indirecte kosten 1,98 mio = %*3.000 = ,32 Waarde eindvoorraad Y: (1 500 x 600) + (1 200 x 134,32) = ,77 Totale waarde van de eindvoorraad : ,39

21 21 Hoofdstuk 7 : Standaardkostencalculatie : tijdsaspect oef.5.1., p.214 Standaard Werkelijk Normaal Materiaal 10(=4*2,5) 9,24 (=4,2*2,2) 9,24 (=4,2*2,2) Directe arbeid 70(=3,5*20) 67,2 (=3,2*21) 67,2 (=3,2*21) Indirecte kosten 26,25 [=(15.000/2.000)*3,5] 25,6 [=(17.600/2.200)*3,2] 24 [=(15.000/2.000)*3,2] Totaal 106,25 102,04 100,44 Stel het aantal geproduceerde eenheden als verdeelbasis Standaard Werkelijk Normaal Materiaal 10(=4*2,5) 9,24 (=4,2*2,2) 9,24 (=4,2*2,2) Directe arbeid 70(=3,5*20) 67,2 (=3,2*21) 67,2 (=3,2*21) Indirecte kosten 25 [=(15.000/600)] 29,33 [=(17.600/600)] 25 [=(15.000/2.000)] Totaal ,77 101,44 oef. 5.2., p.214 (opm. : de werkelijke directe arbeidskosten zijn ) 1. Standaardkostprijs A B C Materiaal 10 = (4*2,5) 15 = (5*3) 17,5 = (5*3,5) Directe arbeid 100 = (5*20) 100 = (5*20) 120 = (6*20) Indirecte kosten 10 = (100*0,1) 10 = (100*0,1) 12 = (120*0,1) Totaal ,5 Geraamde indirecte kosten: EUR Geraamde directe arbeidskosten: (100*100) + (100*200) + (120*300) = / = 0,1 Eur per EUR directe arbeidskost 2. Werkelijke kostprijs A B C Materiaal 11,2 = (4*2,8) 16,32 = (4,8*3,4) 16,32 = (4,8*3,4) Directe arbeid 105,6 = (4,8*22) 104,5 = (4,75*22) 126,5 = (5,75*22) Indirecte kosten 10,982 = (105,6*0,104) 10,868 = (104,5*0,104) 13,156 = (126,5*0,104) Totaal 127, , ,976 Werkelijke indirecte kosten: EUR

22 22 Geraamde directe arbeidskosten: / = 0,104 Eur per EUR directe arbeidskost 3. Normal costing A B C Materiaal 11,2 = (4*2,8) 16,32 = (4,8*3,4) 16,32 = (4,8*3,4) Directe arbeid 105,6 = (4,8*22) 104,5 = (4,75*22) 126,5 = (5,75*22) Indirecte kosten 10,56 = (105,6*0,1) 10,45 = (104,5*0,1) 12,65 = (126,5*0,1) Totaal 127,36 131,27 155,47 oef.5.3., p.215 1) indirect productiekostentarief afdeling A: 1,2 BEF/MU afdeling B: 0,5 per 1 EUR loonkost 2) indirecte productiekosten: afdeling A: EUR afdeling B: 600 EUR 3) Afdeling A: werkelijke indirecte productiekostprijs: verrekend bij normal costing: te weinig verrekend: Afdeling B: werkelijke indirecte productiekostprijs: verrekend bij normal costing: te veel verrekend: ) Afdeling A: werkelijke indirecte productiekostprijs: verrekend bij normal costing: (= * 1,2) te weinig verrekend: Afdeling B: werkelijke indirecte productiekostprijs: verrekend bij normal costing: (= * 0,5) te veel verrekend:

23 23 Hoofdstuk 8 : Standaardkostencalculatie; verschillenanalyse Om dit in te oefenen, kan men best kijken naar de oefeningen in het boek Management Accounting. Deze oefeningen (hoewel wel opgenomen in de bundel) dienen dus NIET gemaakt te worden. oef.7.1., p.248 1) Werkelijke prijs Standaard prijs Dir.materiaal 445,263 of (8.460/19) 500 Dir.arbeid Ind.variabele kosten 623,368 of (11.904/19) 600 Ind.vaste kosten 454,5 of (86.351/190) 400 TOTAAL 1.604,13 of 1.607, ) Omzet: KVG: ,421 = Winst: ,58 3) Materiaalprijsvariantie = (5-4,5) x = EURvoordelig Materiaalverbruikvariantie = ( ) x 5 = EUR voordelig Totale materiaalvariantie = voordelig Loonvariantie = (20-18) x = 8550 EUR voordelig Arbeidsefficiëntievariantie = ( ) x 20 = EUR nadelig Totale arbeidsvariantie = 950 nadelig Indirecte kosten: Kostenuitgavenvariantie = ( x 6) - ( x 6,3) = EUR nadelig of (zonder afrondingen) Efficiëntievariantie = ( x 6) - ( x 6) = EUR voordelig Budgetverschil = nadelig [=(100 * 4 * 1.000) ] Bezettingsverschil = ( ) x 400 = EUR nadelig oef.7.2., p.248

24 24 1. Normale wekelijkse productie = 300 eenheden [= /3.000) & (3.000 = 5 * 600)] 2. Werkelijke kost Toegelaten kost Directe materialen Directe arbeid Indirecte kosten variabel vast Totaal Verschil: ongunstig 3. loonvariantie: = ongunstig 4. uitgavenvariantie: = ongunstig 5. efficiëntievariantie: = -300 ongunstig (8820 = 294*5*6) 6. Bezettingsverschil: ( ) *300 = 1800 oef.7.3., p.249 : valt weg! oef. 7.4., p Standaardproductiekostprijs per eenheid: standaard full productiekostprijs per eenheid: 6.00 EUR/e ( ) 2. Werkelijke productie voor de betrokken periode: (SP-WP) x WH = (SP x WH) - (WP x WH) = WH = => WH = kg (in totaal, nt per eenheid => nu moeten we het # stuks P nog berekenen) (SH-WH) x SP = (SH ) x 150 = SH = kg of (4.150kg/10kg) = 415 eenheden 3.Werkelijk resultaat: werkelijke verkopen

25 25 - werkelijke grondstofkosten werkelijke arbeidskosten werkelijk vaste IFK (= standaard IK gunstig verschil = 1 mio ) = werkelijke brutowinst opm. : 1 mio = * 400 en 400 wordt als volgt berekend; omzet = 3 mio = Vkprijs * # & Vkprijs = 6.000/ 80 % = => # = 3 mio/7.500 = 400 oef. 7.5., p.250 (dubieuze opgave, oefening valt weg) Output in eq.e = ( x 1) + (2.000 x 0,25) = eq.e (volgens GG) Standaardkosten Werkelijke kosten Verschillen Standaard materiaalkostprijs Standaard directe arbeidskosten Standaard indirecte productiekosten Totale kosten Materiaalprijsvariantie = (20-18) x = (voordelig) Materiaalverbruikvariantie = ( ) x 200 = (nadelig) Loonvariantie = (35-36) x = (nadelig) Arbeidsefficiëntievariantie = ( ) x 35 = (nadelig) oef. 7.6., p.251 Output in equivalente eenheden = eq.e [= (2.000 * 60 %)] Standaard full productiekostprijs per eenheid: EUR OPM : Oplossing enkel correct indien Var. Ind. Kosten van 35 & 45 EUR. per eenheid beschouwd worden ipv per direct arbeidsuur. Berekening : Mat A = 2 *68 = 136 Mat B = 1 * 47 = 47 Arbeid = 2 * 375 = 75

26 26 IK = 35 * 2 = * 2 = Totaal IK = 755 Totaal prod.k.pr. = BEF Productiekostenverschil van de periode: Standaardkosten Werkelijke kosten Verschillen Standaard materiaalkost A: B: (N) (N) Standaard directe arbeidskost (N) Standaard indirecte productiekost (N) Totale kosten (N) Verschillenanalyse: Materiaalprijsvariantie A = (68-68) x = 0 Materiaalprijsvariantie B = (47-45) x = (voordelig) Materiaalefficiëntievariantie A: ( ) x 68 = (nadelig) Materiaalefficiëntievariantie B: ( ) x 47 = (nadelig) Loonvariantie = (37,5-38) x = (nadelig) Arbeidsefficiëntievariantie = ( ) x 37,5 = (nadelig) Indirecte kosten: Kostenuitgavenvariantie = ((80 x ) ) = (voordelig) Efficiëntievariantie = =

27 27 oef. 7.7., p Standaard kostprijs reële productie: Product A: e x 65 = Product B: e x 55 = Standaard kostprijs EV GIB: Product A: grondstoffen: x 5 = bewerkingskosten: x 60 = Product B: grondstoffen: x 10 = bewerkingskosten: x 45 = Verschillenanalyse: Materiaalprijsvariantie = ( ) = nadelig Materiaalverbruikvariantie = ( ) = nadelig =5.000(=3.000(GPee A )+2.000(EV A ))* (=2.000(GPee B )+3.000(EV B ))*10) en GPee A = (BV) = & GPee B = (BV) = Loonvariantie = ( ) = nadelig Arbeidsefficiëntievariantie = ( ) = voordelig en = ( ) * 20 + ( ) * 15 Indirecte kosten: Variabele kosten: ( x 2,5 (uit budgetvgl.)) = (nadelig) = totale variantie en = ( ) * 2 (want 2 DAU voor 1 eenheid prod. A/B (geg!)) Vaste kosten: (budgetvgl.) = (nadelig)

28 28 oef.7.8., p Berekening werkelijke output: X = /60 = eenheden 2. Berekening werkelijke machine-uren: Standaard indirect variabele kosten = x 3 x 32 = Voordelige uitgavenvariantie = (gegeven) = = gebudgetteerde indirect variabele kosten /32 = = werkelijke machine-uren 3. Berekening gebudgetteerde indirect vaste productiekosten: = oef. 7.9., p.253 # ee GP = = = Materiaalprijsvariantie = ( ) = (nadelig) Materiaalverbruikvariantie = ( (= ) ) x 400 = (nadelig) Loonvariantie = (20-17,84) x = (voordelig) Arbeidsefficiëntievariantie = ( (= * 2) ) x 20 = (nadelig) Indirecte kosten: kostenuitgavenvariantie = (25000 x 50) = (voordelig) kostenefficiëntievariantie = (= * 50) - ( x 50) = (nadelig)

29 29 Hoofdstuk 9 : Variabele kostprijsberekening oef. 8.1., p.276 Opmerking: fout in opgave: vaste productiekosten belopen BEF i.p.v BEF 1) Omzet - variabele productiekosten - variabele verkoopkosten = Totale winstbijdrage * * * 5 = = Totale winstbijdrage - vaste productiekosten - vaste verkoopkosten = resultaat = ) a) integrale KP methode: (2.000 x 25) + (2.000 x 11 (=88.000/8.000)) = b) variabele KP methode: (2.000 x 25) = ) Variabele KP Integrale KP Omzet Variabele productiekosten (= 25 * 7.000) Variabele verkoopkosten (= 5 * 7.000) Vaste productiekosten (= 11 *7.000) = Bruto winst Vaste productiekosten Vaste verkoopkosten (wel meerek.!) = Resultaat Waarde voorraadwijziging (=50.000/2 of =1.000*25) (= /2 of =1.000* *11)

30 30 oef. 8.2., p.276 1) Integrale KP methode Afgewerkte stuks EV GIB Totaal Kost per materiaalkosten bewerkingskosten Opm: = 18 mio IK + 19,2 mio (= * 2.000) Dir. Arb.k. Resultaat = Omzet - KVG = = ) Variabele KP methode Afgewerkte stuks EV GIB Totaal Kost per materiaalkosten bewerkingskosten Resultaat = Omzet - KVG - Vaste productiekosten = =

31 31 oef.8.3., p.276 Berekening # ee GP = opgestart EV = = of afgewerkt BV = = ) Integrale KP methode FIFO Afgewerkte stuks EV GIB Totaal Kost per Materiaalkosten Bewerkingskosten Kost afgewerkte producten = (BV) = Kost per eenheid afgewerkt product = /9.000 = 1.233,33 Kost EV GIB = 500 * * 600 = = Kost EV fabrikaten = (=10% *9.000) x 1.233,33 = Resultaat = Omzet - KVG = (8.100 * 8.000) (8.100 * 1.233,33) = = ) Variabele KP methode FIFO Afgewerkte stuks EV GIB Totaal Kost per materiaalkosten bewerkingskosten Kost afgewerkte producten = (BV) = Kost per eenheid afgewerkt product = /9.000 = 1.144,44 Kost EV GIB = * * 500 = = Kost EV fabrikaten = (10% 9.000) x 1.144,44 = Resultaat = Omzet - KVG - Vaste productiekosten = (8.100 * 8.000) (8.100 * 1.144,44) = = = (=2.000 (BV) * 50 %) 5 Overige (=90% * 9.000) zijn immers verkocht

32 32 oef.8.4., p.277 Berekening totale contributie : (30 Є x kg) + (60 Є x kg) = Є Berekening optimaal verbruik en contributie : UNO DUO Contributie : materiaalverbruik in kg 30 Є 2 60 Є 5 Contributie per kg 15 Є 12 Є De grootste contributie per kg wordt met UNO gerealiseerd. Dit vertegenwoordigt de eerste productievoorkeur: stuks x 2 kg = kg. De overblijvende materialen ( kg) worden ingezet voor de productie van DUO. Met deze materialen kunnen stuks DUO worden geproduceerd. De productmix is stuks UNO en stuks DUO. Totale contributie bij optimale productmix: (2 000 st. x 30 Є) + (2 400 st. x 60 Є) = Є oef.8.5., p.277 Maximalisatie contributie : BASIS STANDAARD DELUXE Verkoopprijs Variabele kosten Contributie : machine-uren 3 0,1 10 0,5 25 0,75 Contributie/MU ,33 Het product DELUXE levert de grootste contributie op. De onderneming DURIE hoeft enkel dit product te verkopen om de grootste contributie te realiseren : Berekening productmix ; MU : 0,75 = stuks stuks x 25 Є = Є Een productie en verkoop van DELUXE vergt machine-uren ( x 0,75). Het product BASIS levert de tweede grootste contributie op. Een productie en verkoop van BASIS vergt machine-uren. De resterende machine-uren kunnen worden verbruikt voor de productie van STANDAARD. De totale contributie voor deze optimale productmix bedraagt dan: ( x 25) + ( x 3) + (2 000 x 10) = Є

33 33 Hoofdstuk 10 : De verwerking van kosten van afgekeurde goederen oefening 8.1 (p. 312) aantal stuks in eindvoorraad: = stuks Gewogen gemiddelde Materiaalkosten Mat A = ( BV)= Mat B = ( BV)= Bewerkingskosten = ( BV) = Geraamde prod Norm. afgek. Abn. Afgek. EV GIB Totaal Kost per ste stap: Kostprijs normaal afgekeurde producten: materiaalkost A: x 1 = bewerkingskost: 400 x 2 = 800 Kostprijs abnormaal afgekeurde producten: 900 materiaalkost A: 500 x 1 = 500 bewerkingskost: 200 x 2 = 400 Kostprijs eindvoorraad goederen in bewerking: materiaalkost A: x 1 = bewerkingskost: x 2 = Kostprijs gerede producten: x 7 = de stap: kostentoewijzing verdeling van de kostprijs van de normaal afgekeurde producten over de eindvoorraad en de gerede producten / (1.800) = 1322 gerede producten / (1.800) = 478 EV gib kostprijs eindvoorraad goederen in bewerking: = kostprijs gerede producten: = periode kost: 900

34 34 Oefening 8.2: p. 312 aantal stuks in eindvoorraad: = EV EV = stuks FIFO # ee GP Norm. afgek. Abn. Afgek. EV GIB Totaal Kost per Transferkosten ( ) = Materiaalkosten ( ) = Bewerkingskosten ( ) = ,5 1ste stap: Kostprijs normaal afgekeurde producten: transferkost: 4000 x 3 = materiaalkost: x 2 = bewerkingskost: x 2,5 = Kostprijs abnormaal afgekeurde producten: transferkost: x 3 = materiaalkost: x 2 = bewerkingskost: x 2,5 = Kostprijs eindvoorraad goederen in bewerking: transferkost: x 3 = materiaalkost: x 2 = bewerkingskost: x 2,5 = Kostprijs gerede producten: transferkost: x 3 = materiaalkost: x 2 = bewerkingskost: x 2,5 = beginvoorraad = de stap: kostentoewijzing verdeling van de kostprijs van de normaal afgekeurde producten over de gerede producten. kostprijs gerede producten: = periode kost:

35 35 Oefening 8-3: p.313 oplossing via de fifo methode FIFO # ee GP Norm. afgek. EV GIB Totaal Kost per Mat.k ( ) = Bew.k ( ) = ste stap: Kostprijs normaal afgekeurde producten: materiaalkost: 0 bewerkingskost: 800 x 5 = Kostprijs eindvoorraad goederen in bewerking: materiaalkost: 0. bewerkingskost: x 5 = Kostprijs gerede producten: materiaalkost: x 4 = bewerkingskost: x 5 = beginvoorraad: de stap: kostentoewijzing verdeling van de kostprijs van de normaal afgekeurde producten over de eindvoorraad en de gerede producten.. 11/14 (4.000) = 3.142,85 gerede producten. 3/14 (4.000) = 857,14 EV gib kostprijs eindvoorraad goederen in bewerking: ,14 = 6.857,14 kostprijs gerede producten: ,85 = ,85

36 36 Oefening 8.4 : p. 313 (ontbrekend geg. in opgave : ook abnormaal afgekeurde goederen) Gewogen gemiddelde # GP Norm. Afgek. Abn. Afgek. EV GIB Totaal Kost per Mat.k. ( ) = Bew.k. ( ) = ste stap: Kostprijs normaal afgekeurde producten: materiaalkost: x 9 = bewerkingskost: x 10 = Kostprijs van de abnormaal afgekeurde producten: materiaalkost: x 9 = bewerkingskosten: x 10 = Kostprijs eindvoorraad goederen in bewerking: materiaalkost: x 9 = bewerkingskost: x 10 = Kostprijs gerede producten: materiaalkost: x 9 = bewerkingskost: x 10 = de stap: kostentoewijzing verdeling van de kostprijs van de normaal afgekeurde producten over de gerede producten en de eindvoorraad goederen in bewerking.. 30/39 (45.000) = gerede producten. 9/39 (45.000) = EV gib kostprijs eindvoorraad goederen in bewerking: = kostprijs gerede producten: =

37 37 Hoofdstuk 11 : Dienstverlenende afdelingen en hun kosten oefening 7-1: p. 334 (Fout in opgave; C => A voor 37,5 % i.p.v. C => B) Wanneer de kosten van de dienstverlenende afdelingen over de twee productie-afdelingen verdeeld worden volgens de getrapte methode, dan worden eerst de kosten van C verdeeld over A en P (aan A ). Dan worden de kosten van A (inclusief de kosten vanuit C) doorgerekend naar B, P en Q (aan B 30% van of ). Tenslotte worden de kosten van B (inclusief de toegerekend vanuit A) verdeeld over P en Q. De resultaten zijn de volgende: P Q A B C Eigen kosten Totaal De resultaten van de andere methodes zijn de volgende: de directe methode: totaal P totaal Q de reciproke methode: totaal P totaal Q Volgend stelsel dient bij de reciproke methode te worden opgelost: A = ,375 C B = ,3 A C = ,1 B

38 38 oefening 7-2: p De getrapte methode We starten met de verdeling van de kosten van de dienstverlenende afdeling energie. Afdeling X krijgt 4/10 (4.000) = Afdeling Y krijgt 2/10 (4.000) = 800 Onderhoud krijgt 4/10 (4.000) = Daarna worden de kosten van de afdeling onderhoud verdeeld over de twee productie-afdelingen X en Y. Afdeling X krijgt 3/7 (11.600) = 4.971,43 Afdeling Y krijgt 4/7 (11.600) = 6.628,57 In totaal krijgt de afdeling X 6.571,43 BEF kosten toegewezen en de afdeling Y 7.428,57 BEF. 2. De reciproke methode De totale kosten van de dienstverlenende afdelingen worden door de volgende vergelijkingen voorgesteld: Onderhoud = ,4 Energie Energie = ,3 Onderhoud Hieruit volgt dat de totale kosten van de twee dienstverlenende afdelingen de volgende bedragen vertegenwoordigen: Onderhoud = ,82 Energie = 7.954,55 Deze kosten worden nu als volgt verdeeld telkens over de drie andere afdelingen: Energie Afdeling X = 4/10 (7.954,55) = 3.181,82 Afdeling Y = 2/10 (7.954,55) = 1.590,91 Onderhoud = 4/10 (7.954,55) = 3.181,82 Onderhoud Afdeling X = 3/10 (13.181,82) = 3.954,55 Afdeling Y = 4/10 (13.181,82) = 5.272,72 Energie = 3/10 (13.181,82) = 3.954,55

39 39 oefening 7-3: p de directe methode verdeling kosten van S1 afdeling X 50/80 (20.000) = afdeling Y 30/80 (20.000) = verdeling kosten van S2 afdeling X 10/50 (8.000) = afdeling Y 40/50 (8.000) = De productie-afdelingen krijgen de volgende kosten van S1 en S2 toegewezen: afdeling X: = afdeling Y: = de getrapte methode We starten met de verdeling van de kosten van de dienstverlenende afdeling S2. Afdeling S1 krijgt 50/100 (8.000) = Afdeling X krijgt 10/100 (8.000) = 800 Afdeling Y krijgt 40/100 (8.000) = Daarna worden de kosten van de afdeling S1 verdeeld over de twee productie-afdelingen X en Y. Afdeling X krijgt 50/80 (24.000) = Afdeling Y krijgt 30/80 (24.000) = In totaal krijgt de afdeling X de volgende kosten toegewezen en Afdeling Y krijgt kosten toegewezen. 3. De reciproke methode De totale kosten van de dienstverlenende afdelingen worden door de volgende vergelijkingen voorgesteld: S1 = ,5 (S2) S2 = ,2 (S1) Hieruit volgt dat de totale kosten van de twee dienstverlenende afdelingen de volgende bedragen vertegenwoordigen: S1 = ,5 ( ,2 S1) S1 = S2 = ,2 (26.666) S2 = Deze kosten worden nu als volgt verdeeld telkens over de drie andere afdelingen: S1 Afdeling X = 5/10 (26.666) = Afdeling Y = 3/10 (26.666) = S2 = 2/10 (26.666) = S2 Afdeling X = 1/10 (13.333) = Afdeling Y = 4/10 (13.333) = S1 = 5/10 (13.333) = 6.666

40 40 oefening 7-4: p Directe methode : Levert/Aan Administratie IT Overheid Privé IK Administratie ( ) 75/ (40/75) (35/75) IT 9/9 ( ) (3/9) (6/9) Totaal Getrapte methode : Levert/Aan Administratie IT Overheid Privé IK Administratie ( ) IT 9/9 ( ) (3/9) (6/9) Totaal Variabele kost IT-functie = (var. kost Administratie) = => / = 155 > 145 => uitbesteden!

41 41 Hoofdstuk 12 : De gemeenschappelijke productieprocessen en hun verwerking oefening 10-1: p de opbrengst van de bijproducten wordt in mindering gebracht van de kost der verkochte hoofdproducten. De kostprijs van een hoofdproduct bedraagt 30 ( = / ). De samenstelling van het resultaat en de kost der verkochte goederen zal er in jaar 1 en jaar 2 als volgt uitzien: JAAR 1 JAAR 2 omzet hoofdproduct kost der verkochte goederen hoofdproduct resultaat de opbrengst van de bijproducten wordt in mindering gebracht van de totale productiekost van de hoofdproducten. De kostprijs van een hoofdproduct wordt nu 29,96 ( = ( ) / ). Het resultaat en de kost der verkochte goederen zien er bij deze methode als volgt uit: JAAR 1 JAAR 2 omzet hoofdproduct kost der verkochte goederen resultaat De opbrengst van de bijproducten wordt beschouwd als een uitzonderlijke opbrengst JAAR 1 JAAR 2 omzet hoofdproduct KVG hoofdproducten resultaat uitzonderlijke opbrengst totaal resultaat oefening 10-2: p. 357 Kostprijs A = 2.8 mio * (60/80) = 2,1 mio na split-off = 2,46 mio Kostprijs B = 2.8 mio * (20/80) = 0,7 mio na split-off = 0,78 mio = = = 29,96 x = 29,96 x

42 42 oefening 10-3: p. 358 De kost van de verkochte hoofdproducten in jaar 1 is BEF en de opbrengst van de verkochte bijproducten is In jaar 2 is de kost van de verkochte hoofdproducten BEF en de opbrengst van de verkochte bijproducten is 500 BEF. de resultaten zijn de volgende: omzet kost verkochte goederen resultaat oefening 10-4: p a) tot. prod.k. hoofdproduct = tot. netto-verkoopwaarde bijproducten = (= ) kostprijs hoofdproduct/eenheid = / = 28,2 BEF KVG verkochte hoofdproducten = * 28,2 = BEF b) tot. prod.k. verkochte hoofdproducten = netto-verkoopwrde verkochte bijproducten = (= ) KVG verkochte hoofdproducten c) KVG verkochte hoofdproducten = (= 15/20 * ) ( beschouwd als uitzonderlijke opbrengst dit jaar) 2. a) stuks * 28,2 BEF = BEF b) ( =) BEF BEF = BEF c) stuks * 30 BEF = BEF oefening 10-5: p. 359 opm. : Naargelang men rekent met geg. % of werkelijke breuken, kan oplossing verschillen. Oplossing hier geldt voor de berekeningswijze met de geg. %. product A product B product C Totaal 1. verkoopwaarde % (6/19) 47% (9/19) 21% (4/19) verdeling gemeen. kosten afz. kosten totaal verkoopwaarde afz. kosten netto verkoopw % (8/21) 43% (13/30) 19% (13/70) gemeen. kosten afz. kosten totaal

43 43 oefening 10-6 : p Constante bruto-marge Verkopen = = 180 Kosten = = => 45/180 = 0,25 => 25 % constante bruto-marge 2. Netto-verkoopwaarde Lood Koper Magnesium Verkopen Bruto res afz. Kosten Lood Koper Magnesium Verkoopwaarde afz. kost Netto-verkoopw Weging 0,2 0,5 0,3 Verdeling 19 47,5 28,5 Opm. : weging lood : 0,2 = 28/140 = 28/( ) 3. a) Contributie/knelpunt-redenering Lood Koper Magnesium Verkoopwaarde afz. kost Contributie # machineh Co/knelpunt 7 11,6 14 Antwoord : Indien men het ondernemingsresultaat wenst te maximaliseren, dient men magnesium (grootste Co/SF) verder te produceren b) Milieutaks van 25 % op het resultaat van magnesium Magnesium : 42-25% = 31,5 Lood Koper Magnesium Contributie ,5 # machineh Co/knelpunt 7 11,6 10,5 Antwoord : Indien men nu het ondernemingsresultaat wenst te maximaliseren, is het optimaal om koper (grootste Co/SF) verder te produceren.