VLIR- visietekst over Mobility Windows

Transcriptie

1 VLIR- visietekst over Mobility Windows Situering Een hedendaagse universiteit is ingebed in een wereldwijd netwerk van onderzoek en onderwijs. Dat geldt a fortiori voor de vijf Vlaamse universiteiten. Vlaanderen en bij uitbreiding België is met haar doorgedreven open economie, haar prominente aanwezigheid van internationale organisaties en bedrijven, en haar grote migratiestroom het schakelbord bij uitstek voor internationale betrekkingen. In deze alsmaar complexer geworden mondiale (kennis)maatschappij hoort het bij de kerntaken van de Vlaamse universiteiten om de studenten van vandaag voor te bereiden op het internationale karakter van de samenleving van morgen. Dit doen wij door onze studenten een wereldwijd en toekomstgericht onderwijs aan te bieden, en dit onderwijs te kaderen in een kwaliteitsvol internationaliseringsbeleid. De Vlaamse universiteiten zetten dan ook al langer in op een doordacht en structureel verankerd internationaliseringsbeleid. 1 Daarbij is het faciliteren van internationale mobiliteit, waarvan initiatieven zoals het structureel aanbieden van zogenaamde mobility windows (zie actieplan mobiliteit Brains on the Move!, 2013) een deel kunnen uitmaken, essentieel. De Vlaamse universiteiten stellen in dit document hun visie op mobility windows scherp. Dit in de eerste plaats omdat de instellingen overtuigd zijn van het potentieel, en daarnaast omdat het concept zowel intern als extern (Vlaams, Europees) vragen oproept. Visie De universiteiten benadrukken dat zij werken met een waaier aan instrumenten om internationale en interculturele competenties van hun studenten 2 te versterken. Mobility windows 3 zijn daar een onderdeel van. 1 Zie bijvoorbeeld - het deelbeleidsplan internationalisering van het Algemeen Strategisch Plan van de Vrije Universiteit Brussel, - het Geïntegreerd Beleidsplan Internationalisering van de Universiteit Gent ( staat- ugent/internationalisering/gbi.pdf), - de visie en de strategische doelstellingen inzake internationalisering van de Universiteit Hasselt ( Beleid/int- Beleid- Visie.html en Beleid/int- Doelstellingen.html), - het Beleidsplan Internationalisering Less is More van de Katholieke Universiteit Leuven ( beleid- dienst- internationalisering), - de visie inzake internationalisering van de Universiteit Antwerpen ( en- visie/internationalisering/) 2 In deze visietekst ligt de focus sterk op de student als rechtstreekse belanghebbende/recipiënt van internationale mobiliteit. De universiteiten willen hierbij echter de kanttekening maken dat een effectief internationaliseringsbeleid ook ruimte moet bieden voor internationale mobiliteit voor docenten en beleidsmedewerkers. 3 Binnen het bestaande aanbod vinden we over de vijf Vlaamse universiteiten heen onder meer volgende sprekende voorbeelden terug: - aan de VUB heeft de Masteropleiding in Urban Studies een joint degree (120ECTS), waarbij het standaardtraject erin voorziet dat studenten gedurende hun opleiding in vier verschillende steden studeren: studies- 4cities/programme/r/master- of- science- in- urban- studies; - aan de UGent heeft de Bacheloropleiding in de Toegepaste Taalkunde het structureel ingebouwde vak Immersie: taal en interculturaliteit (27 ECTS). Dit vak wordt in zijn geheel opgenomen tijdens het buitenlandverblijf van de studenten. Studenten nemen het op in het eerste semester van de derde bachelor. web/nl/afstudeerrichting/ab7ttk/programma;

2 Er zijn talrijke voordelen verbonden aan mobility windows. Zo maakt de duidelijke inbedding van mobility windows in het curriculum studenten van bij hun eerste inschrijving bewust van de mogelijkheid om internationaal mobiel te zijn. Verder wijzen mobility windows op het grote belang dat de instellingen en hun opleidingen hechten aan internationale en interculturele competenties, en maken ze de verwachtingen over het verwerven van deze competenties ook transparant voor alle betrokkenen. Verder kan het comfort van een mobiliteit die voor een hele groep georganiseerd wordt voor sommige, misschien wat minder avontuurlijke, studenten de drempel om naar het buitenland te gaan verlagen. De inbedding van een mobility window bewerkstelligt daarnaast ook de interactie en samenwerking tussen internationale partners rond curriculumontwikkeling en vernieuwing, en stimuleert daarmee de dialoog en onderwijsvernieuwing binnen opleidingen. Voor de organisatorische verantwoordelijken kan de schaalgrootte van een mobility window ook voor effectiviteitswinst zorgen; een grotere groep kan immers minder (administratieve) rompslomp betekenen dan de som van individuele mobiliteiten. Tot slot kan voor de betrokken overheden het structureel inbedden van mobiliteit via mobility windows good practices en inspiratie opleveren voor beleids(her)vorming. Hoewel de universiteiten mobility windows dus zeker als een beloftevolle trend zien, willen we duidelijk stellen dat het promoten van mobility windows boven andere methoden niet noodzakelijk zal leiden tot het effectief verwerven van internationale en interculturele competenties bij de gehele studentenpopulatie. Het louter opleggen van kwantitatieve streefcijfers voor studentenaantallen in een mobility window of voor het aantal opleidingen met een mobility window zal niet noodzakelijk de kwaliteit van de aangeboden initiatieven waarborgen. De instellingen menen immers dat de inhoudelijke doelen ten allen tijde moeten primeren over louter kwantitatieve, omdat de juiste vorm van internationalisering afhangt van 1) de karakteristieken van de opleiding, 2) de eigenheid van studenten(groepen), en 3) enkele kritische succesfactoren of randvoorwaarden. Maatwerk op basis van het doel, de context, de internationale partners, onderwijskundige keuzes, van de opleiding biedt volgens ons de beste garanties op succes. 1) Karakteristieken van de opleiding Het vaak- geciteerde MOWIN- project definieert een mobility window als volgt: - aan de UHasselt heeft de tweejarige Masteropleiding toegepaste economische wetenschappen: handelsingenieur in de beleidsinformatica een samenwerkingsverband met de universiteit van Pisa (UNIPI), waarbij studenten tijdens het volledige eerste Masterjaar een vast programma volgen aan de gastinstelling. - aan de KULeuven biedt bijvoorbeeld de opleiding Bio- ingenieurswetenschappen structurele vakkenpakketten voor Erasmusuitwisseling in 3 e bachelor en volgen de studenten uit de specialisaties Aquacultuur en Productiebosbouw van de masteropleiding structureel een semester les aan een buitenlandse partneruniversiteit, respectievelijk in Stellenbosch (Zuid- Afrika) of Temuco (Chili) - aan de UAntwerpen heeft de Master in de toegepaste economische wetenschappen: bedrijfskunde een mobility window, nl. een Minor Special Topics in Management and Economics van 12 studiepunten die studenten aan een buitenlandse instelling kunnen opnemen in het kader van een Erasmusuitwisseling.

3 a period of time reserved for international student mobility that is embedded into the curriculum of a study programme. [It is] physical and beyond national borders [and it is] shorter than the degree it is embedded into. 4 Veel van de huidige initiatieven van de Vlaamse universiteiten zouden onder deze definitie kunnen vallen, maar worden nu niet noodzakelijk zo benoemd. Er is immers geen aanleiding om mobility windows af te scheiden van andere initiatieven. De keuze voor een mobility window boven een andere organisatievorm om internationale en interculturele competenties te verwerven, hangt af van een aantal overwegingen in verband met inhoudelijke en structurele flexibiliteit. Inhoudelijk is het aanbieden van een mobility window sterk verweven met de specifieke doelen van individuele opleidingen, en de manier waarop de internationale en interculturele competenties zijn opgenomen in de leerdoelen. Afhankelijk van die doelen kan de aanleiding voor, vorm en inbedding van een mobility window verschillen. Zo kan de focus van het mobility window liggen op de versterking van talenkennis, op het stimuleren van zelfredzaamheid, op het verwerven van communicatieve vaardigheden, op oefeningen in aanpassingsvermogen, maar ook op een unieke specialisatie die de partnerinstelling kan bieden. De focus van een mobility window ligt dus waarschijnlijk elders wanneer het ingebouwd is in een academische bachelor dan in een master. De bachelor is immers gericht op doorstroom naar de master, terwijl de master eerder focust op een afgeronde wetenschappelijke competentie en eventueel ook een concrete voorbereiding op de arbeidsmarkt. Deze doelen beslissen de keuze om al dan niet met een mobility window te werken, én welke vorm deze kan aannemen. Structureel vraagt het inbouwen van een mobility window dat het curriculum wordt herwerkt om plaats te maken voor het mobility window. Van zodra 1 opleidingsonderdeel als een mobility window wordt georganiseerd, mogen plichtvakken immers niet terzelfder tijd geprogrammeerd worden. Bij een niet- verplichte mobiliteitsoptie is een dubbel traject nodig zodat de niet- mobiele studenten eveneens internationale en interculturele competenties verwerven. Tweejarige masteropleidingen hebben wat meer mogelijkheden om hiervoor de nodige ruimte te creëren, maar binnen de beperkingen van éénjarige masteropleidingen is daarvoor de nodige ruimte vinden moeilijk. Een mobility window vormt uiteraard niet voor elke opleiding de methode bij uitstek om aan internationale en interculturele competenties te werken. Daarom zijn de universiteiten geen voorstander van het invoeren van dogma s of clichés rond de manier waarop mobiliteit in een curriculum moet worden ingebed. Integendeel, ze staan erop om inventiviteit te stimuleren zodat elke opleiding de voor haar meest gepaste optie kan uitwerken. In dat opzicht zien we geen redenen om verschillende categorieën af te bakenen aan de hand van criteria zoals bijvoorbeeld de striktheid waarmee men mobility windows definieert, of de omvang van de mobiliteit. In de Vlaamse praktijk kan de omvang van een mobility window sterk variëren van heel klein tot behoorlijk omvangrijk. Kleine mobiliteit omvat soms maar een onderdeel van een opleidingsonderdeel (een deel van een stage of masterproef). Grote mobility windows komen in buurt van (bi- )diplomering (cfr de decretale bepaling ten minste 20 studiepunten elders gevolgd voor opleidingen met een studieomvang van 60 studiepunten en ten minste 27 studiepunten in alle andere gevallen, Codex Hoger Onderwijs Art. II ). Bovendien staan we er op om ook academisch gevalideerde stages, en zomer- en winterscholen (zelf of via een partner georganiseerd) te verstaan onder de term. Deze werkvormen maken soms integraal en niet- vrijblijvend deel uit van het curriculum wanneer ze vanuit de opleiding 4 Ferencz, Irina. Mobility Windows the What, Why, How and to Which End? Journal of the European Higher Education Area, No. 3, p. 6. Zie ook Ferencz, I, Kristina Hauschildt and Irma Garam (eds) (2013). Mobility Windows. From Concept to Practice. ACA Papers on International Cooperation in Education. Lemmens Medien GmbH, Bonn, pp

4 geselecteerd worden met garantie op kwaliteit, zodat er credits aan kunnen worden toegekend. Gezien mobility windows gericht zijn op internationale en interculturele competenties, menen we dat ook uitwisseling tussen de gemeenschappen binnen België mee beschouwd kunnen worden. 2) Eigenheid van studenten en studentengroepen Wanneer het omhooghalen van de participatiegraad van studenten in internationale mobiliteit als een belangrijk streven naar voren wordt geschoven, willen de universiteiten er op wijzen dat de drijfveer niet louter cijfermatig (bv. het behalen van de Europese doelstellingen 5 ) mag zijn. Als Vlaamse universiteiten zijn we gedreven om ál onze studenten, en dus ook niet- vertrekkers, internationale en interculturele competenties bij te brengen. Om deze eigen doelstellingen te behalen, bekijken de Vlaamse universiteiten als internationale en geïnternationaliseerde kenniscentra het integreren van internationale en interculturele competenties in het curriculum ruimer dan enkel het deelaspect mobiliteit via mobility windows. Studenten klaarmaken voor de internationale toekomst gaat onder andere om het aanbieden van internationale wetenschappelijke literatuur, het aanreiken van internationale voorbeelden, het aantrekken van gerenomeerde (buitenlandse) vakexperten, het stimuleren van contacten tussen thuis- en uitwisselingsstudenten of specifieke initiatieven genaamd Internationalisation@Home. De feitelijke mobiliteit is dus slechts een deel, zij het een belangrijk, van het gehele verhaal. Of studenten verplicht worden, dan wel sterk aangemoedigd, of simpelweg de kans krijgen om aan fysieke mobiliteit deel te nemen, hangt, naast de eigenheid van de opleiding (cf. punt 1), ook af van de eigenschappen van de individuele student, en van de dynamiek binnen de studentengroep. Indien een bepaalde opleiding dus kiest voor een mobility window als de beste vorm om de nodige competenties te ontwikkelen, dan dient er rekening te worden gehouden met een aantal overwegingen die voor potentiële vertrekkers significante drempels kunnen vormen. Deze overwegingen zijn zowel van studie- gerelateerde als van persoonlijke aard 6. Individuele studenten zijn meer of minder geneigd om in te gaan op mobiliteitsopties, waarbij een aantal drempels aan te wijzen zijn. Wanneer het gaat om socio- economische en financiële drempels menen de universiteiten dat ze geen rol zouden mogen spelen in het al dan niet mobiel zijn. Er dient een krachtig compensatiemechanisme voorzien te worden, met studiebeurzen die tegemoet komen aan de nood van de student. Voor deze kansengroepen moet er bovendien over worden gewaakt dat de structurele invoer van mobility windows niet gepercipieerd wordt als een verhoging van de drempel naar het hoger onderwijs. Op sociale drempels, voornamelijk van familiale (bv. zorg voor zieke ouder, zorg voor een kind/gezin), en van werk- gerelateerde aard (bv. werkstudenten) kan een instelling geen invloed uitoefenen, maar door zich flexibel op te stellen misschien wel de context creëren waarbinnen de student wel mobiel kan zijn. Rond studie- gerelateerde kenmerken van individuele studenten, zetten opleidingen best een beleid op. Er zijn bijvoorbeeld overwegingen te maken rond of het mobility window geschikt is voor studenten die nog veel competenties uit lagere studiefasen te verwerven hebben, of kennis van de instructietaal vooraf bewezen moet worden dan wel net best tijdens het intensieve taalbad van de mobiliteit verworven wordt, of de sterkste studenten naar de meest uitdagende partners verwezen 5 The Bologna Process 2020 The European Higher Education Area in the New Decade. Communiqué of the Conference of European Ministers Responsible for Higher Education, Leuven and Louvain- la- Neuve, April 2009, p Zie VLOR- advies over studentenmobiliteit (2010), p. 8, 9, 10.

5 worden of de studenten met de zwakste resultaten naar de partner met de meeste omkadering en dergelijke. Een laatste maar toch invloedrijke set kenmerken is van psychologische aard. Het gaat dan bijvoorbeeld over de mate waarin een student gesocialiseerd of zelfredzaam is, of eerder honkvast dan wel avontuurlijk. Peer enthousiasm (waarbij bijvoorbeeld de mogelijkheid om in groep te vertrekken enthousiasmerend en drempelverlagend werkt op individuele studenten die eerder terughoudend zijn) kan door de opleiding in de hand gewerkt worden door de manier waarop ze het mobility window aan haar studenten voorstelt, integreert en omkadert. Naast individuele kenmerken speelt ook de groepsdynamiek binnen de studentengroep een rol. Op die dynamiek hebben opleidingen slechts gedeeltelijk invloed. Zo heeft een opleiding in de hand of ze al dan niet voldoende plaatsen voor alle geïnteresseerde studenten kan garanderen, maar hangt ze van de groepsdynamiek af als ze de keuze tussen verschillende partners in een mobility window aan de studenten overlaten. Studenten kiezen immers het ene jaar vooral voor optie a, en een volgend jaar vooral voor optie b, zonder dat die variaties over jaren en studentengroepen heen altijd te voorspellen zijn. Al deze aspecten moeten meegenomen worden in besluiten rond het al dan niet verplicht maken van een mobility window. Omdat de universiteiten naar een zo inclusief mogelijk beleid streven, houden ze er rekening mee dat participatie aan fysieke mobiliteit misschien niet voor alle studenten haalbaar is. Zoals hoger aangegeven is daarom een breed kwaliteitsvol aanbod dat de verwerving van internationale en interculturele competenties stimuleert bij alle studenten van belang eerder dan het enkel stimuleren van internationale mobiliteit. 3) Kritische succesfactoren Om het beleid rond mobility windows verder te laten opbloeien zijn er een aantal kritische succesfactoren waarbij vooral betrouwbare en kwaliteitsvolle 7 partnerschappen voorop staan. Partnerschappen zijn cruciaal voor het slagen van mobility windows waarbij het van belang is om een omvattend kwaliteitsbeleid te voeren bij het uitbouwen ervan. Daarbij zijn goede contacten zowel tussen opleidingsverantwoordelijken, docenten als tussen administratieve verantwoordelijken van belang. De partnerschappen lijken eerder krachtig wanneer ze op het niveau van de opleiding ontwikkeld worden, dan wanneer ze centraal worden opgelegd. Ervaring met bestaande projecten, die vaak historisch zijn gegroeid uit onderzoekscontacten, leert dat het delen van dezelfde visie op het onderwerp en het doel van het onderwijs een belangrijk effect heeft op de kwaliteit. Partnerschappen komen voort uit de specifieke noden van opleidingen, en kunnen voor hun verdere ondersteuning dus voortbouwen op een solide achterliggende motivatie en vertrouwen tussen partners. De praktijkervaring die de Vlaamse universiteiten in dezen hebben, werd recent ook bevestigd in de conclusies van het Europese onderzoeksproject MOWIN - Mapping mobility windows in European Higher Education. Examples from Selected Countries. Van alle real practices die door de projectvoerders werden doorgelicht, bleken de meest succesvolle praktijken nagenoeg zonder uitzondering voort te vloeien uit bottom- up initiatieven. Deze initiatieven hebben als grote voordeel dat zij van bij het begin kunnen rekenen op het engagement van de grassroots. 8 De universiteiten 7 Aan de UGent wordt momenteel aan een tool gewerkt voor kwaliteitsbewaking van internationale partnerschappen. De UGent zou deze tool graag Vlaanderenbreed uitwerken. 8 Ferencz, I (2014). p. 14

6 benadrukken dat een instellingsbeleid dat bottom up initiatieven koestert, vruchtbare grond voor grassroots- initiatieven creëert, onderlinge kruisbestuiving faciliteert en voortrekkers anderen laten inspireren, niet minder waardig is aan centraal gestuurd beleid waarbij centraal doelen en methodes opgelegd worden. De universiteiten vragen dan ook om deze visie door te trekken zodat de overheid aan de instellingen ook geen doelen en methodes oplegt maar in de eerste plaats de nadruk legt op kennisuitwisseling en ondersteuning. Om optimaal efficiënt gebruik te kunnen maken van de partnerschappen, wordt vaak wederkerigheid ingebouwd. Deelnemers aan een inkomend mobility window kunnen zo ook bijdragen tot het creëren van een zinvolle internationale context voor thuisblijvende studenten. De kwaliteit en het engagement dat we als uitsturende universiteiten van onze internationale partners verlangen, moeten wij onze instromende studenten uiteraard ook kunnen aanbieden. Hierbij botsen de Vlaamse universiteiten echter op de complexe en beperkende taalregeling in het hoger onderwijs. Hierdoor komt onze aantrekkelijkheid voor instromende studenten én voor internationale gastdocenten, en dus onze hele participatie aan de internationale context in het gedrang. De universiteiten dringen er op aan de taalwetgeving te vereenvoudigen en te versoepelen. Om mobility windows op te zetten is het nodig curriculumhervormingen door te voeren, partnerschappen te verkennen en uit te bouwen, inkomende mobiliteit te organiseren, Dit zijn omvangrijke opdrachten die niet eenmalig zijn maar net blijvende inspanningen vergen om de kwaliteit ervan actueel te houden. Het moge duidelijk zijn dat het uitbouwen van mobility windows investeringen in de toekomst zijn, die de nodige financiële middelen vergen. De universiteiten wijzen er op dat zij moeten kunnen vertrouwen op een basisfinanciering die omvangrijk genoeg is om via dit soort inspanningen het universitaire onderwijs aan de maat te houden. Om mobility windows verder uit te bouwen dient de beleidsvoering rond (onderwijs)internationalisering en internationale mobiliteit te worden benaderd zowel vanuit het perspectief van internationalisering als vanuit onderwijsbeleid omdat het in deze materie gaat om de integratie van internationale elementen in de kern van het onderwijs. Enkel middels een doordachte samenwerking op deze domeinen kan een efficiënt en kwaliteitsvol beleid worden doorgezet. Bovendien hoort niet elke instelling en opleiding voor zich expertise en ervaring op te bouwen, maar is het opportuun dat kennis wordt uitgewisseld. Conclusie In deze nota stellen de we onze visie op mobility windows voor: we zien mobility windows als een zeer beloftevolle methode om aan internationale en interculturele competenties te werken, waarbij de keuze van methode van een aantal factoren op opleidings- en studentenniveau hoort af te hangen. We kiezen dus voor het stimuleren van inventiviteit binnen opleidingen, en zien af van een one- size- fits- all- houding die centraal opgelegde methodes of kwantitatieve doelen zou inhouden. Om de potentialiteit van mobility windows verder te ontplooien, willen we er in kunnen investeren. Daarvoor is ten eerste een toereikende basisfinanciering nodig als primaire bron om de kwaliteit van het onderwijs te waarborgen en de praktische organisatie van deze windows te kunnen verzekeren, maar daarnaast hoort er ook een financieel compensatiemechanisme te bestaan om socio- economische drempels bij bepaalde studenten weg te werken. Ten tweede is het nodig om voldoende ruimte te voorzien in de studieomvang van de masteropleidingen en voor het inrichten van de anderstalige opleiding(sonderdelen), om op die manier kwaliteitsvolle mobility windows in beide richtingen in te bedden in de curricula die daarom vragen. Tenslotte is er nood aan verdere kennisuitwisseling tussen de instellingen en opleidingen, gefaciliteerd en ondersteund door de overheid. Enkel mits inspanningen van alle betrokken partijen - opleidingen voor hun creativiteit,

7 studenten voor hun enthousiasme, en overheid voor de randvoorwaarden - kunnen mobility windows hun belofte waarmaken. Referenties Council of the European Union. Council Conclusions on a Benchmark for Learning Mobility th Education, Youth, Culture and Sport Council Meeting. Brussels, November 2011, 8pp. Departement Onderwijs en Vorming, (2013). Brains on the Move! Actieplan Mobiliteit, Brussel. Ferencz, I. (2014). Mobility Windows the What, Why, How and to Which End? Journal of the European Higher Education Area, No. 3, pp Ferencz, I, Kristina Hauschildt and Irma Garam (eds) (2013). Mobility Windows. From Concept to Practice. ACA Papers on International Cooperation in Education. Lemmens Medien GmbH, Bonn, 148 pp. Joris, Michael (2014). Windows of Opportunity voor de internationalisering van de opleidingen een uitdaging _sessie%203_Windows%20of%20Opportunity_Michael%20Joris.pdf MOWIN (2012). Mapping mobility windows in European Higher Education. Examples from Selected Countries. Progress Report Public Part. The Bologna Process 2020 The European Higher Education Area in the New Decade. Communiqué of the Conference of European Ministers Responsible for Higher Education, Leuven and Louvain- la- Neuve, April 2009, 6 pp. VLOR (2010). Advies over studentenmobiliteit. adv pdf VLOR (2013). Advies over het actieplan mobiliteit 2013 Brains on the Move. rho- adv- 007_0.pdf VVS (2013). Standpunt Internationale Mobiliteit. VVS (2014). Standpunt Taalbeleid.