Biowalking voor ouderen

Transcriptie

1 Biowalking voor ouderen Een pilot onderzoek naar de effecten van en ervaringen met Biowalking voor ouderen Dr. Jolanda Maas Vrije Universiteit Amsterdam, afdeling Klinische Psychologie

2 1. Inleiding IVN heeft enkele jaren geleden Biowalking in Brabant ontwikkeld voor mensen met diabetes type II. Onderzoek naar de effecten van Biowalking in Brabant laat zien dat deelnemers na afloop intensiever contact hebben met lotgenoten, meer vertrouwen hebben gekregen om te bewegen en beter hebben leren omgaan met hun ziekte (Maas & Ekkel, 2012). Ook voor ouderen is zelfregie uitermate belangrijk. Mede daarom heeft IVN Biowalking voor ouderen opgezet. Biowalking voor ouderen richt zich op ouderen die eenzaam zijn, ouderen met somatische klachten en ouderen in de eerste fase van dementie (zie figuur 1) en bestaat uit groepswandelingen in de natuur onder begeleiding van een natuurgids en een zorgprofessional. Er zijn 3 soorten wandelingen ontwikkeld: (1) een korte wandeling van 30 minuten; (2) een middellange wandeling van minuten en (3) een lange wandeling van 1,5 uur. Tijdens de wandelingen houdt de zorgprofessional, al wandelend, spreekuur. Na afloop van de wandeling vindt een groepsgesprek plaats waarin ervaringen worden uitgewisseld en besproken wordt hoe de deelnemers met hetgeen ze geleerd hebben willen omgaan. De natuurgids zorgt tijdens de wandelingen voor natuurbeleving door over dingen uit de natuur te vertellen. Tijdens de wandeling mag de oudere ook een introducee meenemen, iemand die belangrijk is in het leven van de oudere. Door de informele setting van de wandeling, het meelopen van een introducee en het ruime tijdsbestek kan de zorgprofessional advies op maat geven. Biowalking voor ouderen is inmiddels op verschillende plekken uitgezet. Om de interventie verder door te ontwikkelen is het belangrijk om zicht te krijgen op de effecten van en ervaringen met Biowalking voor ouderen. Figuur 1: Infographic over de opzet en doelen van Biowalking voor ouderen 1

3 2. Doelstellingen De volgende twee doelstelling stonden centraal in dit project: 1. Nagaan in hoeverre Biowalking voor ouderen voor ouderen en vrijwilligers effect heeft op: a. Hun mentale gezondheid; b. De verbondenheid met natuur; c. Zelfvertrouwen om meer te gaan bewegen; d. Intensiviteit van de contacten met andere ouderen. 2. Nagaan hoe tevreden ouderen en vrijwilligers zijn met de georganiseerde wandeling. 3. Methode Om de doelstellingen te bereiken is een pre-experiment opgezet met een voor- en nameting zonder controle groep of randomisatie. Aan deelnemers van Biowalking voor ouderen is gevraagd of zij voorafgaand en na afloop van de wandeling een vragenlijst wilden invullen. Hiernaast is voorafgaand en na afloop van de wandeling via een salivette speeksel verzameld om het cortisollevel te meten. 3.1 Vragenlijst Onder de deelnemers van Biowalking is een vragenlijst verspreid. Zij zijn voorafgaand aan het onderzoek geïnformeerd over het onderzoek en hebben een toestemmingsverklaring ingevuld. De vragenlijst bestond uit twee delen. Het eerste deel is voor de wandeling ingevuld en het tweede deel na afloop van de wandeling. In het eerste deel van de vragenlijst werd gevraagd naar mate van vermoeidheid, gespannenheid, vitaliteit, de ervaren stress en verbondenheid met natuur (zie tabel 1 voor de gebruikte vragenlijsten). Het tweede deel van de vragenlijst begon ook met deze drie vragen, waarna vragen volgden over de mate waarin men het gevoel had te kunnen herstellen van stress. Vervolgens volgden stellingen waarin via een 5-point likert scale (1 = helemaal mee oneens 5 = helemaal mee eens) gevraagd werd over de mate waarin ze het eens zijn met de stelling dat ze meer zelfvertrouwen hebben gekregen om meer te gaan bewegen, met de stelling dat ze hebben ervaren dat natuur een positieve invloed kan hebben op hun gezondheid, met de stelling dat ze het gevoel hebben iemand te hebben gevonden bij wie ze met hun dagelijkse zorgen terecht kunnen en met de stelling dat ze het gevoel hebben dat, wanneer ze behoefte hebben aan gezelschap, ze iemand kunnen opzoeken. Hierna is middels twee open vragen gevraagd wat de deelnemers het meest positief vonden aan de wandeling en welke aanbeveling ze hebben om de wandeling nog beter aan te laten sluiten bij hun behoeftes. De vragenlijst eindigde met een vraag naar het geslacht en de leeftijd van de respondenten. Tabel 1: Overzicht van gebruikte gevalideerde meetinstrumenten Uitkomstmaat Gebruikte vragenlijst Vermoeidheid (0: niet vermoeid 4: vermoeid ) Schaal Vermoeidheid van verkorte versie van de POMS 1 Gespannenheid (0: niet gespannen 4: gespannen) Schaal Gespannenheid van verkorte versie van de POMS Vitaliteit (0: niet vitaal 4: vitaal) Schaal Vitaliteit van verkorte versie van de POMS Ervaren stress (1: geen stress- 6: zeer veel stress) 1 Single Item measure of Psychosocial stress Verbondenheid met natuur (0 7) Inclusion of Nature in Self Scale (INS) 3.2 Cortisol meting Om naast de ervaren mentale gezondheid ook meer objectief uitspraken te kunnen doen over de stressherstellende effecten van Biowalking voor ouderen is nagegaan in hoeverre Biowalking voor ouderen de concentratie van het stresshormoon cortisol in het speeksel beïnvloedt. Voorafgaand aan en na afloop van de wandeling is aan de deelnemers gevraagd of zij gedurende minstens één minuut op een steriel watje willen kauwen. Vervolgens zijn de verzamelde speekselmonster in het laboratorium van het VUMC geanalyseerd. 1 Profile of Mood States 2

4 3.3 Analyses Zowel de gegevens afkomstig van de vragenlijst als de gegevens afkomstig van de cortisolmetingen zijn ingevoerd in SPSS 24. Om de effecten te onderzoeken zijn voor de variabelen waar een voor- en nameting gedaan was Repeated Measure Anova s uitgevoerd. Verder is met behulp van frequentietabellen bekeken welk percentage van de deelnemers het eens was met de stellingen. 4. Resultaten De vragenlijst is door 25 deelnemers ingevuld, 13 ouderen en 12 vrijwilliger. De deelnemers waren gemiddeld 58 jaar oud. De jongste deelnemer was 21 en de oudste % van de deelnemers was man. 4.1 Mentale gezondheid Vermoeidheid, vitaliteit en gespannenheid Uit de resultaten ten aanzien van de gevoelens van de deelnemers blijkt dat de deelnemers zich na afloop van de wandeling significant minder vermoeid voelden (F(1, 22) = 32.71, p <.001), vitaler (F(1, 23) = 19.45, p <.001) en minder gespannen (F(1, 23) = 22.84, p <.001) als voor de wandeling. Voorafgaand aan de wandeling voelden de deelnemers zich een beetje tot middelmatig vermoeid (M = 1,7 / S.D. =0,9) en gespannen (M = 1,6 / S.D. = 0,7) en middelmatig vitaal (M = 2 / S.D. = 0,8). Na afloop voelden zij zich niet tot een beetje vermoeid (M = 0,9 / S.D. = 0,6)en gespannen (M = 0,7 / S.D. = 0,6) en vitaal (M = 2,9 / S.D. = 0,7) (zie figuur 1 voor een grafische weergave van de grote van het effect). Figuur 1: Gemiddelde gerapporteerde vermoeidheid, vitaliteit en gespannenheid van de deelnemers voor en na de wandeling 4 3,5 3 2,5 2 1,5 Voormeting Nameting 1 0,5 0 Vermoeidheid Gespannenheid Vitaliteit Ervaren stress Ten aanzien van de ervaren stress bleek dat deelnemers significant minder stress ervaarden na afloop van de wandeling vergeleken met voor de wandeling F(1, 24) = 25.18, p <.001. Voorafgaand aan de wandeling ervaarden de deelnemers weinig tot gemiddelde hoeveelheid stress (M = 3,7 / S.D. = 1,3), na afloop ervaarden zij nog maar zeer weinig tot weinig stress (M = 2,4 / S.D. = 0,9). Hiernaast gaf een ruim merendeel van de deelnemers aan dat zij tijdens de wandeling vaak of altijd 3

5 ruimte in het hoofd hadden hebben om na te denken (64%), de tijd te vergeten (64%), problemen van zich af konden zetten (72%), even helemaal tot zichzelf konden komen (72%) en dat vaak of altijd zorgelijke gedachten uit hun hoofd verdwenen (66%). Cortisol Aan cortisol meting hebben in totaal 32 deelnemers deelgenomen, hiervan hebben 14 deelnemers aan de lange wandeling deelgenomen en 18 deelnemers aan de korte wandeling. De resultaten laten zien dat de deelnemers na afloop van de wandeling significant minder hoge cortisolwaardes in hun bloed hadden F(1, 31) = 15.15, p <.001. Voorafgaand aan de wandeling was de hoeveelheid cortisol onder de deelnemers gemiddeld 2,8 nmol/ l en na afloop van de wandeling gemiddeld 1,6 nmol/ l. Nadere analyses laten zien dat alleen tijdens de lange wandeling het cortisolniveau significant daalt F(1, 13) = 20.28, p <.001. Alhoewel ook een daling in het cortisol-niveau zichtbaar was na afloop van de korte wandeling, bleek deze afname niet significant te zijn F(1, 17) = 3,55, p >.010. In figuur 2 zijn de uitkomsten van de analyses terug te vinden. Figuur 2: Veranderingen in het cortisolniveau onder alle deelnemers aan Biowalking voor ouderen en uitgesplitst naar deelnemers aan de lange en korte wandeling 3,5 3 Cortisol nmol/l 2,5 2 1,5 1 0,5 Voormeting Nameting 0 Totaal Lange wandeling Type wandeling Korte wandeling 4.2 Verbondenheid met natuur De deelnemers aan de wandeling voelden zich na afloop van de wandeling significant meer verbonden met natuur dan ervoor F(1, 24) = 18.25, p <.001. Voorafgaand aan de wandeling voelden ze zichzelf nauwelijks verbonden met de natuur (M = 2,6 / S.D. = 1,5). Na afloop van de wandeling voelden ze zich verbonden met de natuur (M = 4,1/ S.D. = 1,4). Zie figuur 3 voor een beeldende weergave van de verandering die heeft opgetreden. Figuur 3: Weergave van verbondenheid met natuur voor en na afloop van deelname aan Biowalking voor ouderen. Voormeting Nameting 4

6 4.3 Zelfvertrouwen om meer te gaan bewegen 60% van de deelnemers is het (helemaal) eens met de stelling dat ze zelfvertrouwen hebben gekregen om zelf meer te gaan bewegen. Hiernaast geeft 88% van de deelnemers aan ervaren te hebben dat een bezoek aan natuur een positieve invloed kan hebben op hun gezondheid. 4.4 Intensiviteit van contacten met andere ouderen. Ten aanzien van de intensiviteit van de contacten met andere ouderen geeft 36% van de deelnemers aan dat ze het (helemaal) eens zijn met de stelling dat ze door deelname aan Biowalking voor ouderen het gevoel hebben dat ze iemand hebben gevonden bij wie ze terecht kunnen met hun dagelijkse zorgen. Hiernaast geeft 56% van de deelnemers aan dat ze het (helemaal) eens zijn met de stelling dat ze door hun deelname aan de wandeling het gevoel hebben dat ze, wanneer ze er behoefte aan hebben, ze gezelschap van iemand kunnen opzoeken. 4.5 Tevredenheid met de wandeling Meest positief aan de wandeling Ten aanzien van de tevredenheid met de wandeling kwamen verschillende aspecten naar voren die als meest positief gezien werden. Verschillende deelnemers gaven aan dat ze de interessante verhalen van de IVN-gids het meest interessant vonden. Ook het feit dat de wandeling voor rust, stilte en ontspanning zorgde werd door verschillende deelnemers als meest positief ervaren. Voorbeelden van wat de deelnemers opgeschreven hadden waren bijvoorbeeld: dit vaker organiseren zou heel goed zijn, heel ontspannend en alle stress gaat weg en het geeft een schoon hoofd. Verder vonden enkele deelnemers het kennismaken met/ zijn met andere mensen het meest positief en het lekker buiten zijn in de frisse lucht. Aanbevelingen De deelnemers gaven verschillende aanbevelingen na afloop van de wandeling. Zo zou de wandeling volgens enkele deelnemers iets korter kunnen met meer rustmomenten. Verder gaven de deelnemers aan met meer mensen te willen wandelen en meer interactie leuk te vinden. Voor tijdens de wandeling gaf een deelnemer aan dat het leuk zou zijn om iets van te voren te laten zien dat je later in de natuur kan terugvinden. Twee deelnemers gaven aan dat ze graag iets mee zouden krijgen na afloop, bijvoorbeeld een boekje met oefeningen. Tot slot gaf een deelnemer als aanbeveling om de wandeling vaker te organiseren. 5. Conclusie Middels dit pilot onderzoek is nagegaan in hoeverre Biowalking voor ouderen voor ouderen effect heeft op hun mentale gezondheid, de verbondenheid met natuur, zelfvertrouwen om meer te gaan bewegen en de intensiviteit van de contacten met andere ouderen. Hiernaast is nagegaan hoe tevreden ouderen zijn met de georganiseerde wandeling. Dit pilot onderzoek geeft eerste aanwijzingen voor interessante effecten van Biowalking voor ouderen. Ten aanzien van de mentale gezondheid blijkt dat de deelnemers zich niet alleen maar vitaler, minder vermoeid, gespannen en minder gestrest voelden na afloop van de wandeling, maar dat ook het stressniveau gemeten aan de hand van cortisol, lager is na afloop van de wandeling. Deze ontspannende werking van de wandeling werd door verschillende deelnemers ook als meest positieve aspect van de wandeling ervaren. Naast mentaal gezonder voelden de deelnemers zich ook meer verbonden met de natuur en gaf de meerderheid van de deelnemers aan vertrouwen te hebben gekregen om meer te gaan bewegen. Ten aanzien van de verbetering van de intensiviteit van de klachten was het effect minder sterk. Toch is het interessant dat al na een keer wandelen meer dan een derde van de deelnemers aangeeft iemand gevonden te hebben bij wie ze terecht kunnen met hun dagelijkse zorgen en dat meer dan de helft van de deelnemers aangeeft dat ze gezelschap van iemand kunnen opzoeken wanneer ze hier behoefte aan hebben. 5