PROCEDEREN VOOR HET GRONDWETTELIJK HOF

Transcriptie

1 PROCEDEREN VOOR HET GRONDWETTELIJK HOF PATRICIA POPELIER intersentia Antwerpen - Oxford

2 INHOUD VOORWOORD v INLEIDING. DE "SOEVEREINE" WETGEVER EN DE VERLOREN ONSCHENDBAARHEID VAN ZIJN WETTEN 1 1. De wetgever is niet langer soeverein Oorsprong en betekenis van de soevereine wetgever De soevereiniteit raakt verloren De aansluiting bij de Europese Gemeenschappen De omvorming van België tot een federale staat Sporen van het paradigma van de soevereine wetgever in het huidige rechtssysteem De (beperkte) onschendbaarheid van de formele wet De aansprakelijkheid van de wetgever: een zeer recente evolutie Soevereine beslissingsmacht inzake naturalisaties De wet is niet langer onschendbaar Van absolute onschendbaarheid naar beperkte toetsing: een evolutie Artikel 159 G.W. en de onschendbaarheid van de formele wet De onschendbaarheid geldt niet meer absoluut Van een Arbitragehof met beperkte bevoegdheden naar een volwaardig Grondwettelijk Hof: nog een evolutie Eerste fase. De oprichting van het Arbitragehof Tweede fase. De uitbreiding van de toegang tot en rechtsmacht van het Arbitragehof Derde fase. Een bijschaving en de erkenning als Grondwettelijk Hof Het resultaat: een complex toetsingssysteem Pleidooi voor een andere visie op de positie van wet en wetgever 28 XlU

3 Procederen voor het Grondwettelijk Hof I. TOETSING VAN WETTEN DOOR HET GRONDWETTELIJK HOF Voor toetsing vatbare normen Algemeen: wetten, decreten en ordonnanties Bijzondere meerderheidswetten, -decreten en ordonnanties Decreten van de Franse Gemeenschapscommissie Ordonnanties van de Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie Decreten van het Nationaal Congres Besluitwetten Wetten met individuele draagwijdte Algemeen Bekrachtiging van individuele besluiten Naturalisatiewetten Wetten houdende instemming met verdragen 44 a. Een "tussencategorie" 44 b. Principiële bevoegdheid van het Grondwettelijk Hof.. 44 c. Voorrang van de Grondwet of van het internationale recht? 46 d. Wettelijke beperking van de bevoegdheid tot toetsing van instemmingwetten Wetten houdende instemming met samenwerkingsakkoorden Bekrachtigingswetten en bekrachtigde besluiten Maatregelen zonder formeel wetgevend karakter Bestuursmaatregelen Internationale akten Rechterlijke interpretatie Lacunes in wetgeving Hypotheses Bevoegdheid van het Grondwettelijk Hof Praktijk van het Grondwettelijk Hof 67 a. In het kader van een prejudiciële vraag 67 b. In het kader van een vernietigingsberoep Besluit Aspecten van wetgeving die ter beoordeling worden voorgelegd Aspecten van wetgeving die het Grondwettelijk Hof niet toetst Aspecten van wetgeving die het Grondwettelijk Hof wel toetst 74 XIV

4 Inhoud 2. Toetsingsnormen Inleiding De toetsingsnormen: evolutie De hiërarchie tussen de middelen Het karakter van openbare orde Overgangsrecht bij uitbreiding of beperking van toetsingsnormen Bevoegdheidverdelende bepalingen Wat zijn bevoegdheidverdelende bepalingen? Vindplaats van bevoegdheidverdelende bepalingen Materiële, accessoire en impliciete bevoegdheden 85 a. Materiële bevoegdheidsbepalingen 85 b. Accessoire bevoegdheidsbepalingen 87 c. Impliciete bevoegdheden Federale samenwerking 90 a. Artikel 30bis Bijz.W. Grondwettelijk Hof 90 b. Het evenredigheidsbeginsel: de federale loyauteit 92 c. Het evenredigheidsbeginsel: convergentie van sectoren die tot de bevoegdheidsdomeinen van verschillende wetgevers behoren De bijzondere meerderheidsvereiste Het bevoegdheidsverdelend karakter van bepalingen die aangelegenheden voorbehouden aan de wetgever 96 a. Het grondwettelijk voorbehoud aan de wetgever 96 b. Het voorbehoud aan de decreetgever De artikelen 10 en 11 van de Grondwet De gelijkheidstest 103 a. De vergelijkbaarheidtest 104 b. De objectiviteit en algemeenheid van het onderscheid of van het niet maken van onderscheid 106 c. De rechtvaardigingstest Een delicate toets 111 a. Een delicate evenredigheidstoets 111 b. Het perspectief voor toetsing De overige niet bevoegdheidverdelende grondwetsbepalingen Algemeen Grondrechten 120 a. Samenloop met internationale grondrechten 121 b. Het legaliteitsbeginsel 126 XV

5 Procederen voor het Grondwettelijk Hof 2.5. Internationale en Europeesrechtelijke bepalingen Toetsing via de artikelen 10 en 11 G.W. of via artikel 23 G.W 137 a. Toetsing via de artikelen 10 en 11 G.W. 137 b. Toetsing via artikel 23 G.W Integratie van internationale bepalingen in normen van intern recht 140 a. Grondrechten 141 b. Bevoegdheidverdelende bepalingen Ongeschreven rechtsbeginselen Algemeen Beginselen van behoorlijke regelgeving Beginselen van behoorlijke rechtsbedeling Beginselen van behoorlijk bestuur Beginselen van Europees Gemeenschapsrecht Restcategorie Toepassing in de tijd van de toetsingsnormen Bevoegdheidverdelende bepalingen Andere toetsingsnormen 163 II. RECHTSWEGEN Vernietigingsberoepen De indiener van het beroep De institutionele verzoekers 170 a. De Ministerraad of Regering 170 b. De voorzitter van een wetgevende vergadering De niet-institutionele verzoekers 173 a. Natuurlijke personen 174 b. Rechtspersonen 174 c. Feitelijke verenigingen Het belang Het belang: algemene criteria 183 a. Het persoonlijke karakter 183 b. Het rechtstreekse karakter 184 c. Het ongunstige karakter 188 d. Het belang mag niet louter hypothetisch zijn 191 e. Het actuele karakter 193 f. Het geoorloofde karakter Het collectief belang 195 a. Een maatschappelijk doel van bijzondere aard 196 xvi

6 Inhoud b. Het belang is niet beperkt tot de individuele belangen van de leden 198 c. Het maatschappelijk doel kan door de bestreden norm worden geraakt 199 d. Het blijkt niet dat het maatschappelijk doel niet of niet meer werkelijk wordt nagestreefd Het functioneel belang De termijn Duur van de termijn Berekening van de termijn 203 a. Algemeen 203 b. Aanvechting van een niet gepubliceerde wet 206 c. Een bijzondere regeling voor decreten en ordonnanties die opcentiemen, kortingen, belastingvermeerderingen of belastingverminderingen op personenbelastingen invoeren Heropening van de termijn 209 a. Eerste hypothese 211 b. Tweede hypothese 212 c. Derde hypothese Schorsingsberoepen De beroepstermijn Het schorsingsverzoek op basis van artikel 20,1 Bijz.W. Grondwettelijk Hof Ernstige middelen Het moeilijk te herstellen ernstig nadeel (MTHEN) De belangenafweging Uitzonderingen op de ontvankelijkheidsvoorwaarden Het schorsingsverzoek op basis van artikel 20, 2 Bijz.W. Grondwettelijk Hof Prejudiciële vragen De steller van de prejudiciële vraag De vraag gaat uit van een rechtscollege De rechter stelt de prejudiciële vraag ambtshalve De verplichting om een prejudiciële vraag te stellen aan het Grondwettelijk Hof 234 a. Het onderscheid tussen rechtscolleges 234 b. Wettelijke weigeringsgronden 235 c. Uitbreiding van de weigeringgronden door de Raad van State en het Hof van Cassatie Beoordeling 255 xvn

7 Procederen voor het Grondwettelijk Hof 3.2. Samenloop van prejudiciële vragen De verwijzingsbeslissing: rechtspleging en beroep De verwijzingsbeslissing: rechtspleging Beroep tegen de verwijzingsbeslissing of tegen de weigering om een prejudiciële vraag te stellen De interpretatie van de wet Eerste hypothese. De verwijzende rechter interpreteert de wet niet Tweede hypothese. De verwijzende rechter interpreteert de wet 265 a. Het Grondwettelijk Hof volgt de interpretatie van de verwijzende rechter 265 b. Het Grondwettelijk Hof geeft een dubbele lezing c. Het Grondwettelijk Hof wijst de interpretatie van de verwijzende rechter af 268 III. RECHTSPLEGING Algemene kenmerken Beginselen van behoorlijke rechtsbedeling Algemeen De onpartijdigheid en onafhankelijkheid van de rechter a. De samenstelling van het Grondwettelijk Hof 275 b. De werking van het Grondwettelijk Hof Het tegensprekelijke karakter De openbaarheid van de rechtspleging De redelijke termijn Het hoofdzakelijk schriftelijke karakter Het voornamelijk inquisitoire karakter Het kosteloze karakter: rechtspleging en rechtsbijstand De taal van de rechtspleging De partijen voor het Grondwettelijk Hof 292 a. Rechters die een prejudiciële vraag stellen 292 b. Belanghebbende personen 293 c. De Ministerraad, de Regeringen en de voorzitters van wetgevende vergaderingen 294 d. Sanctie Het Grondwettelijk Hof: onderzoek en arresten 295 a. Het onderzoek 295 b. De terechtzitting 297 c. Het arrest 297 xviii

8 Inhoud 2. Verloop van de procedure na een beroep tot vernietiging Het verzoekschrift Vormvereisten m.b.t. het verzoekschrift Ontvankelijkheid van het beroep en/of de middelen Het verloop van de procedure: een overzicht De zaak wordt op de rol gezet Kennisgevingen en bekendmakingen Memories Memories van antwoord en wederantwoord Berekening van de termijnen en het verlengen of verkorten van termijnen voor het indienen van memories Het onderzoek De terechtzitting Heropening van de debatten Beraadslaging en arrest Verloop van de procedure na een beroep tot schorsing Het verzoekschrift Vormvereisten m.b.t. het verzoekschrift Ontvankelijkheid van het beroep Het verloop van de procedure: een overzicht De zaak wordt op de rol gezet Kennisgevingen en bekendmakingen Vaststelling van de dag van terechtzitting Schriftelijke opmerkingen, memories en (pleit)nota's De terechtzitting Het arrest Verloop van de procedure na een prejudiciële vraag De verwijzingsbeslissing Vormvereisten Ontvankelijkheid van de verwijzingsbeslissing Het verloop van de procedure: een overzicht De zaak wordt op de rol gezet Kennisgevingen en bekendmakingen Memories Memories van antwoord Berekening van de termijnen en het verlengen of verkorten van termijnen voor het indienen van memories Het onderzoek, de terechtzitting, de heropening van de debatten en het arrest 328

9 Procederen voor het Grondwettelijk Hof Terugverwijzing Samenloop met de vernietigingprocedure Tussenkomst en tussengeschillen Tussenkomst Tussenkomende partijen Ontvankelijkheidvoorwaarden Betichting van valsheid Hervatting van het rechtsgeding na overlijden van een partij Samenhang Wraking en verschoning Prejudiciële vragen aan het Hof van Justitie Afstand van het geding Afstand van een vernietigingsberoep Afstand van een vordering tot schorsing Afstand in het geding voor het rechtscollege dat de prejudiciële vraag heeft gesteld De voorafgaande rechtspleging Gevallen waarin de voorafgaande rechtspleging wordt toegepast Verloop van de procedure Procedure op grond van artikel 71 Bijz.W. Grondwettelijk Hof: niet ontvankelijk of niet bevoegd Procedure op grond van artikel 72 Bijz.W. Grondwettelijk Hof: over de grond van de zaak De verbetering en uitlegging van het arrest De verbetering van het arrest De uitlegging van het arrest 351 IV. RECHTSGEVOLGEN EN RECHTSHERSTEL Gevolgen van het arrest Inwilliging of verwerping van het schorsingverzoek Verwerping van het schorsingverzoek De schorsing Inwilliging of verwerping van het vernietigingberoep Verwerping van het vernietigingberoep 356 a. Kracht van gewijsde "erga omnes" 356 b. De bevoegdheid om een prejudiciële vraag te stellen na een verwerpingarrest 357 XX

10 Inhoud c. Het gezag van het verwerpingarrest wat de interpretatie van de wetsbepaling betreft 358 d. De toetsing aan internationale bepalingen De vernietiging 362 a. De vernietiging tout court 362 b. De gemoduleerde vernietiging 365 c. De vernietiging in zoverre een maatregel ontbreekt d. Werking in de tijd Arresten gewezen op een prejudiciële vraag Het Grondwettelijk Hof stelt geen schending vast Het Grondwettelijk Hof stelt een schending vast 379 a. De schending door een wetsbepaling 379 b. De schending in zoverre een maatregel ontbreekt c. Werking in de tijd De dubbele lezing Rechtsherstel De vernietiging of ongrondwettigverklaring leidt niet steeds automatisch tot rechtsherstel Rechtsherstel door vernietiging 386 a. De verzoeker wil een nadelige wet uit de rechtsorde halen 386 b. De verzoeker wil een lacune aanvechten Rechtsherstel door ongrondwettigverklaring 387 a. De partij die de vraag uitlokte, wil een nadelige wet uit de rechtsorde buiten toepassing laten 387 b. De partij die de vraag uitlokte, wil een lacune aanvechten De gevolgen van een vernietiging voor handelingen genomen op grond van een vernietigde wetsbepaling De gevolgen voor beslissingen van een strafgerecht De gevolgen voor beslissingen van een burgerlijk gerecht De gevolgen voor beslissingen gewezen door het Hof van Cassatie De gevolgen voor beslissingen van bestuursorganen en rechtscolleges die niet behoren tot de rechterlijke macht a. Bestuursorganen 398 b. Rechtscolleges andere dan de Raad van State 398 c. De Raad van State 399

11 Procederen voor het Grondwettelijk Hof 2.3. De veroordeling van de wetgever tot schadevergoeding Voorwaarden voor en beperkingen van de mogelijkheid tot instellen van een vordering tot schadevergoeding wegens onrechtmatig wetgevend optreden of nalaten Problematiek van het bewijs van het bestaan van schade en van een oorzakelijk verband tussen fout en schade 401 BIBLIOGRAFIE 405 TREFWOORDENREGISTER 421 XXÜ