Cactussen van Curaçao

Transcriptie

1 Infoblad van de sectie Natuur- en MilieuEducatie Cactussen van Curaçao CARMABI foundation Sponsored by:

2 Inhoudsopgave - Een grote familie Levensgewoonten Voortplanting De zuilcactussen De schijf of bladcactussen De bolcactussen De klimcactussen Andere cactussen Wil je meer weten Wist je dat Het mysterie van de zuilcactus bloemen Help jij de cactussen een handje Poster... 9 Contactinfo NME: Al onze contactgegevens op een rijtje: CARMABI sectie NME Piscaderabaai z/n Postbus 2090 Willemstad Nederlandse Antillen Tel nr (ext.11) Fax. Nr [email protected] Website: We hopen dat dit infoblad heeft bijgedragen aan een succesvolle spreekbeurt en/of werkstuk. Tips en suggesties zijn natuurlijk altijd welkom! Mail deze dan op bovenstaand adres. Bellen mag natuurlijk ook. Heb je meer vragen? Neem dan ook contact met ons op. CARMABI heeft als doel het bewerkstelligen van duurzame ontwikkeling. Dat wil ze bereiken door het uitvoeren van wetenschappelijk onderzoek, actief natuurbeheer en natuur en milieu educatie! Foto s: Michelle da Costa Gomez Peter van der Wolf Leon Pors Ontwerp en opmaak: Michelle da Costa Gomez Auteur: Michelle da Costa Gomez Vertaling Papiamentu: Michelle da Costa Gomez Financiering: Banco di Caribe NME Infoblad Cactussen van Curaçao, CARMABI Op Curaçao groeien alleen maar cactussen! Alles is daar stekelig! Waarschijnlijk heb je zelf ook met mensen gesproken die dit zeggen. Helaas zijn er ook veel yu di Kòrsou die dit zeggen. Natuurlijk is dit niet waar. Op warme en meestal droge eilanden groeien een heleboel verschillende planten waarvan de meeste geen stekels hebben. Kijk maar eens goed rond. En natuurlijk zijn er ook cactussen, in allerlei vormen. Je hebt bladcactussen die we ook wel schijfcactussen noemen, zuilcactussen, klimcactussen en bolcactussen. Een heleboel dus. Maar wist je ook dat de cactussen op ons eiland heel belangrijk zijn voor onze natuur? Zo belangrijk dat de hele natuur op het eiland kapot gaat als we geen cactussen meer zouden hebben? Daarom is het dan ook heel belangrijk dat we onze cactussen goed leren kennen. Met de informatie in dit infoblad kom je al een heel eind. 2 Een grote familie Curaçao is niet de enige plek op aarde waar cactussen voorkomen. De familie van de cactussen is groot. Over de hele wereld zijn er zo n 2000 verschillende soorten cactussen. Elk van deze soorten ziet er anders uit. Cactussen komen alleen voor in Noord, Midden en Zuid Amerika en natuurlijk enkele eilanden in de Caribische zee. In de rest van de wereld komen ze niet voor. Op ons eiland komen 9 soorten cactussen voor. Mensen over de hele wereld zijn gek op cactussen en willen de planten graag in de tuin of in huis hebben. Speciaal voor deze mensen worden er veel cactussen gekweekt die voor veel geld worden verkocht. Levensgewoonten De meeste cactussen hebben stekels. Maar wist je ook dat deze stekels eigenlijk de bladeren zijn van de plant? Omdat cactussen voorkomen in gebieden waar het droog en warm is en waar het dus weinig regent, moeten ze uitkijken dat ze niet teveel water kwijt raken door de warme zon die zorgt dat het water verdampt. Om dit te voorkomen zijn de cactussen hun bladeren zo stijf gaan oprollen dat het stekels zijn geworden. Natuurlijk zijn deze stekels extra goed voor de plant omdat ze de plant beschermen tegen vijanden zoals geiten die heel graag een lekker sappige plant willen eten. Want cactussen kunnen heel sappig zijn. Ze hebben veel wortels die kris kras als een soort net vlak onder de grond zitten en al het regenwater wat valt zo snel mogelijk opzuigen. De cactussen zelf hebben daarnaast een systeem waarbij ze zichzelf helemaal kunnen vullen met water zonder dat ze uit elkaar barsten. Dat kun je goed zien als je goed oplet. Een cactus voor de regentijd is vaak dun en soms zelfs rimpelig. Zodra het begint te regenen vult de cactus zich met water en zwelt op. Door de bescherming van de stekels en ook een dikke huid kan het water nauwelijks verdampen uit de cactus, en daardoor hebben deze planten nog ver in de droge tijd genoeg water om te overleven.

3 Voortplanting Cactussen kunnen zich op verschillende manieren voortplanten, zowel seksueel als aseksueel. Seksuele voortplanting vindt plaats als de cactus bloemen krijgt. In deze bloemen zit de vrouwelijke stamper en de mannelijke stuifmeeldraden. De stuifmeeldraden kun je gemakkelijk herkennen aan het gelige poeder wat er op zit. Op de foto zie je een bloem van een Infrou, een schijfcactus op ons eiland. Je kunt de stuifmeeldraden en de stamper (het donkergele knobbeltje) goed zien zitten. Als er een bij of een vlinder de nectar uit de bloem komt drinken wrijft het dier met zijn lichaam tegen de stuifmeeldraden. Het poeder blijft dan vastplakken aan het dier. Wanneer de bij of vlinder een andere bloem van een andere Infrou bezoekt plakt het stuifmeel aan de stamper vast (de stamper kan heel kleverig zijn) en bevrucht de bloem. Nu kan er een vruchtje uit groeien. De vruchten van de Infrou zijn eerst groen en ze kleuren langzaam rood. In deze vrucht zitten pitjes. Als een dier de vrucht opeet, en de pitjes daarna uitpoept, of de vrucht op de grond valt komen deze pitjes in de aarde terecht. Ze kunnen dan uitgroeien tot een nieuwe plant. Alle cactussen kunnen zich op deze seksuele manier voortplanten. Aseksuele voortplanting vindt plaats als er een stukje cactus, bijvoorbeeld een schijf van een Infrou of een stukje tak van een Datu op de grond terecht komt. Als er genoeg aarde is op de grond schieten deze stukjes wortel. Dat betekent dat er een Infrou bloem met stamper en stuifmeeldraden. Foto genomen in het Christoffelpark door M. da Costa Gomez een wortel begin te groeien uit het stukje cactus. Als dit gebeurt en de wortel genoeg voedsel vindt in de grond kan er een nieuwe grote plant groeien. Eigenlijk is deze plant dan een kopie van de moederplant. Mensen maken gebruik van de aseksuele voortplanting van vooral de zuilcactussen als de Datu om omheiningen te maken om hun tuin of Kunuku. Ze snijden een stukje Datu af en zetten het in de grond. Het stukje krijgt wortels en groeit netjes verder. Vaak zie je ook geiten lopen met een stuk Infrou aan hun huid. Op deze manier wordt de Infrou over het hele eiland verspreid. Op Curaçao leven 3 verschillende soorten zuilcactussen: de Datu (Steneocereus griseus), de Kadushi (Subpilocereus repandus) en de Kadushi de pushi (Pilosocereus lanuginosus). De Datu wordt het meest gebruikt voor het maken van tranke s, de afrasteringen om kunuku s heen. De stekels van de plant zijn namelijk heel sterk en de plant groeit snel verder. De vrucht van deze cactus is rond en wordt paarsrood als het rijp wordt. Als de vrucht rijp is kun je de stekels er heel makkelijk vanaf halen. Vaak vallen ze er vanzelf af. Op het eiland wordt deze vrucht dader genoemd en het schijnt veel vitamines te bevatten. De Datu komt het meeste voor op ons eiland. De Kadushi is heel herkenbaar in onze natuur De zuilcactussen omdat de oudere planten een stam krijgen met een heleboel takken. Ook deze cactus werd vroeger veel gebruikt, onder andere om geitenhokken te omheinen. Van de Kadushi wordt een soort soep gemaakt. Weinig mensen weten nog hoe je Kadushi moet klaarmaken, maar op de Marshe Bieu kun je lekkere Kadushi soep eten. De vruchten van deze cactus zijn langwerpig en hebben geen stekels. Sommige planten krijgen groene vruchten en andere planten krijgen paarse vruchten. We weten nog niet precies waarom dit zo is. De vrucht wordt op het eiland tampaña genoemd. De derde zuilcactus is de Kadushi di Pushi. Deze cactus lijkt een beetje op de gewone Kadushi 3

4 maar hij heeft een heleboel hele fijne gelige stekels bovenop zijn takken. Soms zijn het er zoveel dat het lijkt of de cactus een pruik draagt. De vrucht van deze plant is groen en plat. Er zitten geen stekels op. Er is geen lokale naam bekend voor deze vrucht. Een Datu, een Kadushi en een Kadushi di Pushi. Foto s genomen in het Christoffelpark door M. da Costa Gomez en Peter van der Wolf. Er zijn 3 verschillende bladcactussen in het wild te vinden op Curaçao. De meest bekende en ook meest voorkomende bladcatus is de Infrou of Opuntia wentiana.. Deze plant is over het hele eiland te vinden en wordt nogal eens extra verspreidt door de loslopende geiten die stukken van de plant aan hun huid meesjouwen. De plant komt het meeste voor op plekken waar de mondi is weggehaald door de mens. Veel mensen hebben ervaring met de vervelende stekels van deze cactus. Als je in de mondi loopt heb je voor je het weet een stuk cactus aan je broekspijp of in je hand. Omdat de stekels een klein haakje hebben aan het uiteinde, is het niet altijd makkelijk om deze eruit te trekken. Het meest vervelende zijn de hele kleine stekeltjes die de plant om de grotere stekels heen heeft zitten. Deze fijne haartjes kunnen heel veel last veroorzaken. Stel je voor wat er gebeurt als iemand met deze stekeltjes aan zijn handen in zijn ogen wrijft! De rode vruchten zijn eetbaar, maar je moet goed uitkijken voor de stekels, want die groeien ook op de vrucht. De mooie gele bloemen trekken niet alleen veel bijen en vlinders, maar ook vogels als de blenchi en de de barika hel die graag van de De Schijf of Blad cactussen nectar snoepen. In het verleden gebruikte men de Infrou als veevoer. Door met vuur de stekels eraf te branden kun je de schijven heel goed voeren aan koeien, geiten en schapen. Een veel minder bekende bladcactus is de Tuna oftewel de Opuntia elatior. Deze cactus krijgt grotere schijven dan de Infrou die vaak ook nog donkerder van kleur zijn. De naalden of stekels van de Tuna zijn bruin van kleur terwijl de Infrou wit-grijze stekels heeft. Ook de bloemen van de Tuna zijn anders. Deze zijn zalmkleurig tot rood van kleur. En ook hier kun je allerlei dieren vinden, zoals blenchi s. De vrucht is bijna rood en schijnt heel lekker te zijn. De Tuna groeit meestal wat hoger in de heuvels terwijl de Infrou wat lager groeit. Maar als de plant bloemen heeft herken je ze natuurlijk direct. Een andere bladcactus op ons eiland, die weinig mensen kennen, is de Librá of Opuntia curassavica. Deze bladcactus blijft heel klein en ligt op de grond. Meestal wordt de plant niet hoger dan zo n cm. In de cactustuin van het Christoffelpark is deze cactus te zien. 4

5 Een Infrou en een Tuna. Van de Librá is nog geen goede foto aanwezig. Foto s genomen in het Christoffelpark door Peter van der Wolf en M. da Costa Gomez. We kennen 2 verschillende bolcactussen op het eiland. De meest bekende is de Milon di Seru of Melocactus sp. De Milon di Seru leeft op kale vlakten, vooral aan de noordkant van ons eiland. Op deze plekken brand de zon heel fel en is er nauwelijks aarde op de kalkrotsen. De plant krijgt lange wortels die zich heel ver uitspreiden. Deze plant wordt vrij groot, hij kan zo n 20 cm hoog worden. Wanneer de plant gaat bloeien groeit er een soort wit kussen boven op de bol. Hierin bloeien kleine roze bloemen. De vruchtjes zijn langwerpig en puntig en worden graag gegeten door mensen. Ook de Buchito of Mammiliaria mammillaris is een bolcactus, maar deze komt niet zo veel voor als de Milon di Seru. Deze bolcactus is niet zo mooi rond maar krijgt een vorm als een cylinder en wordt maar maximaal 15 cm hoog. Hij is dus De bolcactussen veel kleiner dan de Milon di Seru. Deze cactus krijgt geen wit kussen als het gaat bloeien. De bloemen groeien in de knobbels waar de stekels uitgroeien en zijn wit van kleur. De vruchtjes zijn ook langwerpig met een punt en zijn rood. De Buchito groeit op kalkterrassen aan de zuidkust van het eiland. Mensen over hele wereld zijn dol op bolcactussen in de tuin of in huis. Vaak worden deze cactussen uit de grond gehaald en voor veel geld verkocht in verre landen. Omdat de planten zulke lange wortels hebben die heel ver doorgroeien is het niet mogelijk de plant uit de grond te halen zonder de wortels te beschadigen. Het duurt soms twee jaar, maar de plant gaat dan toch dood. Daarom is het heel onverstandig om bolcactussen uit de grond te trekken. Een Milon di Seru en een Buchito. Foto s genomen in het Christoffelpark door M. da Costa Gomez. 5

6 De Slangencactus of Kadushi Kolebra (Acanthocereus tetragonus) heeft stengels die net driehoekjes lijken als je ze doorsnijdt. De plant groeit over de grond, in takken van bomen en kan zo heel lang worden. De bloemen van deze plant zijn wit van kleur en kunnen wel 20 cm groot worden. De bloemen bloeien s nachts. De Klimcactussen Natuurlijk zijn er veel verschillende cactussen op het eiland waar je nog niets over hebt gelezen. Een goed voorbeeld is de Dama di anochi. Deze cactus is heel geliefd om de mooie bloemen. Ook over de Surinaamse cactus die in veel tuinen staat is nog niet verteld. Andere cactussen Deze planten komen niet oorspronkelijk van Curaçao. Ze zijn geïmporteerd en horen dus eigenlijk niet voor te komen in de wilde natuur. Daarom behandelen we ze ook niet in dit infoblad. Op Carmabi is wel informatie te vinden over deze planten. Twee geïmporteerde soorten cactussen. Foto s genomen in het Christoffelpark door M. da Costa Gomez. Wist je dat? - Cactussen alleen voorkomen in de nieuwe wereld? Dit zijn de werelddelen die door de Spanjaarden ontdekt zijn vanaf 1492 (Zuid, Midden en Noord Amerika). Alle films over mensen in de Sahara (Afrika) die overleven door water uit cactussen te drinken zijn dus grote nonsens. - Alle zuilcactussen op het eiland s nacht bloeien en alle bladcactussen over dag? - De Infrou, Tuna wordt genoemd op Bonaire? - De meeste grote zuilcactussen al meer dan 150 jaar oud zijn? - Wilde konijnen en herten in de droge tijd hapjes nemen van de Infrou als ze dorst hebben. Omdat er in de schijven van deze cactus veel water wordt be waard en de cactus bijna niet uitdroogt eten de dieren ervan. - Cactussen in het verleden voor allerlei kwaaltjes worden gebruikt. Gedroogde stukjes van de Kadushi werden bijvoorbeeld gebruik tegen diarree. Kadushi werd ook gebruikt om haren mee te wassen of borden en pannen af te wassen. In plaats van zeep dus. 6

7 Het mysterie van de zuilcactus bloemen. Nog niet zo lang geleden wisten de biologen (mensen die de natuur onderzoeken) niet hoe de bloemen van de Datu, Kadushi en Kadushi di Pushi bevrucht werden. De bloemen gingen pas s nachts open en overdag waren ze dicht. Er konden dus geen vogels of bijen bij. Toen de biologen goed gingen kijken, door de hele nacht de bloemen te observeren kwamen ze erachter dat er verschillende vleermuizen op de bloemen af kwamen. Ze ontdekten dat de bloemen waar een vleermuis op was geweest vruchten werden. De bloemen waar geen vleermuizen op waren geweest gingen dood en er kwam geen vrucht voor in de plaats. Dat was een van de belangrijkste ontdekkingen voor de natuur op ons eiland. Vleermuizen zorgen ervoor dat de bloemen van de cactussen bevrucht worden en deze vruchten kunnen worden. Het zijn de enige dieren die dit doen. (Zie ook de infobladen Vleermuizen 1 en Vleermuizen op Curaçao). Andere biologen gingen kijken hoe belangrijk de cactussen waren voor de dieren die in de natuur op het eiland leefden. De biologe Dr. Sophie Petit uit Australie deed dat onderzoek en ontdekte dat de zuilcactussen de enige planten zijn die bloemen en vruchten krijgen in de droge tijd. De enige planten die dus eten hebben voor vogels, hagedissen en leguanen. Je kunt natuurlijk wel raden wat er zou gebeuren als de zuilcactussen niet meer zouden bestaan, of als de vleermuizen allemaal verdwijnen. Er is dan geen voedsel meer voor al deze dieren in de droge tijd. Ze sterven uit en langzaam maar zeker gaat onze hele natuur kapot. De bloem van een Datu, en de vleermuizen die de bloem komen bezoeken. Foto s genomen bij landhuis Brievengat door Leon Pors. 7

8 Help jij de cactussen een handje Met jouw hulp kunnen we zorgen dat er meer zuilcactussen over het hele eiland gaan groeien. Als iedereen op het eiland 1 zuilcactus in de tuin plant zouden we al gauw meer dan extra cactussen op het eiland hebben. Het kweken van zo n cactus kan op 2 manieren: 1. Snij samen met een volwassene een stuk af van een Datu of een Kadushi. Kijk wel goed of de plant niet al te veel gekapt is. Plant het stukje cactus in de tuin op een plek waar veel zon is. Je hoeft de plant geen water te geven. Hij groeit vanzelf. 2. Verzamel 2 of 3 rijpe vruchten van een zuilcactus. Snij de vruchten open en haal de pitjes eruit. Het vruchtvlees kun je eten. Laat de pitjes een dag of twee drogen en plant ze daarna in een beker met wat vruchtbare aarde. Giet er 1 keer in de week water op en zet de beker op een zonnige plaats. Als alles goed gaat gaan er baby cactusjes groeien in je beker. Als ze wat groter zijn kun je ze overpotten naar een grotere plantenpot totdat je ze in de tuin kunt planten. Cactussen groeien langzaam, dus het duurt wel een paar jaar voordat ze groot genoeg zijn. Wil je nog meer weten? Je kunt op het internet heel veel informatie vinden over de cactussen die we op op ons eiland hebben en de soorten die in andere landen voorkomen. Gebruik altijd de wetenschappelijke naam of Latijnse naam van de plant die je wilt opzoeken. Deze namen kun je schuingedrukt in de tekst van dit infoblad vinden. Je kunt plaatjes zoeken via of via Ook in boeken kun je informatie vinden over Cactussen. Kijk in de volgende boeken (ook te bekijken in de Openbare Bibliotheek.) - De natuur in het Christoffelpark, door Ingvar Kristensen en René Severens - Onze planten en bomen, door Bart de Boer Kijk ook eens op de website van René Severens, Hier kun je allemaal prachtige tekeningen vinden van de planten van ons eiland. Sponsored by: 8

9 9