Info avond. De borderline persoonlijkheidsstoornis. Verwelkoming, voorstelling van sprekers, structuur van de avond

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Info avond. De borderline persoonlijkheidsstoornis. Verwelkoming, voorstelling van sprekers, structuur van de avond"

Transcriptie

1 Info avond Verwelkoming, voorstelling van sprekers, structuur van de avond Verschil opname-afdeling en behandelafdeling Aanbod DGT : in opname, in dagtherapie, ambulant 1. Inleiding Mensen die hier in behandeling komen, hebben doorgaans al lang moeilijkheden met het herkennen, bespreken en hanteren van gevoelens ( emotieregulatie ). Hun gevoelens zijn bovendien zo intens en explosief dat ze vaak impulsief iets doen om hun emoties de baas te blijven. Het gaat hierbij om gedrag, dat henzelf en/of anderen op de één of andere manier kan schaden. Dit gedragspatroon leidt er vaak toe dat mensen vastlopen in relaties en sociale contacten, in studie of werk. Vaak zijn er meerdere klachten tegelijkertijd aanwezig, zonder dat er één duidelijk op de voorgrond staat, zodat zij niet weten waar eerst te beginnen. Dit zie je vaak bij mensen met een borderline-persoonlijkheidsstoornis. In 1993 werd er door Marsha Linehan een behandelwijze ontwikkeld speciaal voor mensen met deze problematiek: de dialectische gedragstherapie. Zij merkte dat haar patiënten die veelvuldig zelfmoordpogingen ondernamen, zichzelf verwonden geen baat hadden bij de gekende therapiën. Ze ontwikkelde een methode die acceptatie met verandering combineert. Ze vond inspiratie in de Zen filosofie en in de gedragstherapie. Zij stelde vast dat die patiënten niet over de nodige vaardigheden beschikten om met emoties om te gaan, om relaties te handhaven, om met zichzelf en anderen om te gaan. Zij werkte een cursus uit waarin die vaardigheden stap voor stap aangeleerd worden. Nu, zoveel jaar later wordt deze methode ook gebruikt voor mensen die geen borderlinepersoonlijkheidsstoornis hebben, maar slechts enkele van die moeilijkheden of een anders stoornis. Als je het advies krijgt om te moeilijkheden met dialectische gedragstherapie aan te pakken wil dat niet altijd zeggen dat je BPS hebt. ( BPS = borderlinepersoonlijkheidsstoornis ) De borderline persoonlijkheidsstoornis De borderlinepersoonlijkheidsstoornis komt naar schatting bij 2 à 3 % van de Westerse bevolking voor, in maatschappijen die minder modern en snel zijn komt de stoornis minder voor. De diagnose borderline persoonlijkheidsstoornis wordt gegeven op basis van het voorkomen van een aantal gedragingen en belevingen die de patiënt laat zien of vertelt. Ook naaste betrokkenen kunnen door hun verhaal over de patiënt helpen om uit te klaren over welke stoornis het precies gaat. Deze gegevens legt de hulpverlening naast de beschrijving van de kenmerken van een borderline-stoornis die vastgelegd zijn in een handleiding, de DSM-V. We spreken van een persoonlijkheidsstoornis wanneer er langdurig (meestal jaren ) gedrag is dat op zich normaal is in bepaalde situaties maar dat aanhoudt en zich ook voordoet buiten die situaties.

2 Bv. schrikken, wenen, gillen, trillen, angstdromen enz na het zien van een ongeval, heftige gevoelens en heftige lichamelijke reacties horen erbij. Wanneer iemand regelmatig dit gedrag vertoont zonder dat de situatie zo schokkend is dan spreken we over een stoornis. Die verschijnselen verstoren de persoon in zijn/haar functioneren, het worden als het ware karaktertrekken. Van Stoornissen in de persoonlijkheid kun je spreken als: iemands persoonlijke eigenschappen extreem en voor iemand zelf hinderlijk worden. Iemands gedrag de persoon zelf en/of diens omgeving last bezorgt, en niet zomaar af en toe maar vrijwel voortdurend. Het functioneren is dan zo gestoord dat het grote problemen kan veroorzaken in relatie met partner, familie en vrienden of op het werk en bij opleidingen. Om volgens de DSM-V van een borderlinepersoonlijkheidsstoornis te kunnen spreken moet er een voortdurend aanwezig patroon zijn van wisselvalligheid in relaties, in zelfbeeld en in emotionele reacties en ook impulsieve reacties. Dit patroon begint in de vroege volwassenheid en komt tot uiting in verschillende situaties. Hoewel het kan gelijken op puberteitskenmerken, verschilt het hier dus per definitie ook van. Minstens 5 van de volgende 9 verschijnselen moeten aanwezig zijn om van BPS te spreken. Heeft iemand minder dan 5 van die verschijnselen dan spreken we van iemand met borderline-trekken. Iedereen kan zich in een aantal verschijnselen herkennen, omdat de verschijnselen menselijk zijn. Het is de ernst en de duur die bepaalt of het een symptoom is. Bijvoorbeeld: elk van ons heeft al eens angst gehad een geliefde te verliezen, zonder dat dit verlatingsangst is. Naast hun moeilijkheden hebben mensen met BPS meestal heel wat aantrekkelijke kenmerken: ze zijn vaak passioneel, zorgend, kunstzinnig, boeiend. De verschijnselen waar mensen met BPS en hun omgeving last van hebben zijn bovendien nog eens verschillend van mens tot mens. Elke mens is uniek. Er is niet zoiets als dé borderlinepatiënt, er is niet één soort oorzaak en er is niet één, voor iedereen geschikte behandelmethode. 9 Verschijnselen ( symptomen) 1. affectlabiliteit Extreme en snel wisselende stemmingen, die op anderen een enorme indruk maken. Op dezelfde dag kunnen ze zich aanvankelijk goed voelen, vervolgens zo maar diep in de put raken, om dan weer na een onbeduidende aanleiding in heftige woede te ontsteken. 2. impulsiviteit Ze reageren vaak louter op basis van hun emoties, zonder na te denken over de gevolgen van hun gedrag, hun beslissingen. Zo geven ze plots véél geld uit en moeten het nadien met schulden bekopen, of stoppen ze plots met hun werk of studies, beginnen totaal iets anders. Impulsief allerlei dingen doen waar ze korte tijd later spijt van hebben. Zo krijgen ze nogal eens te horen dat ze niet kunnen volhouden terwijl dat niet te geval is, ze reageren op basis van hun emotie, het ontbreekt hen meestal niet aan wilskracht. 3. suïcidale gedragingen, automutilatie In extreme gevallen reageren ze de woede of de pijn op zichzelf af, waarbij ze zich serieus kunnen verwonden. Dreiging met zelfmoord en suïcidaal of zeer riskant gedrag komen vaak voor. Dit gedrag is ontzettend moeilijk voor de omgeving: iemand die je graag ziet wil zich van het leven beroven of doet zichzelf opzettelijk pijn.

3 Omgeving gaat dan vaak proberen dit tegen te houden, de controle overnemen. Maar zo gaat het jammer genoeg van kwaad naar erger. Zelfverwonding heeft verschillende functies: spanningsreductie, fysieke pijn voelen ipv emotionele, terug in de realiteit komen zit soms ook een verslavende factor in. 4. verlatingsangst Op bepaalde momenten kunnen ze zelfzeker overkomen maar in hun hart vinden ze zichzelf slecht en onbeminnelijk, kwetsbaar, minderwaardig en machteloos. Ze verlangen sterk om geaccepteerd en geliefd te worden. Dit maakt dat ze zich veel te snel vastklampen aan andere mensen, en vervolgens erg bang worden om ze te verliezen. De tragiek is dat ze zich daarbij vaak zo gedragen dat ze de verlating min of meer uitlokken. Daarbij komt dat ze sterk geneigd zijn in zwart-wit termen te denken en dus weinig nuances kunnen zien. Dit alles maakt dat de relaties met andere mensen aan heftige slingerbewegingen onderhevig zijn. 5. instabiele en intense relaties Ze hebben de neiging om mensen die op hen een goede eerste indruk maken meteen te idealiseren, de andere is het hélemaal. Dat kan voor die ander misschien vreemd zijn maar tegelijk ook prettig. Wow! Eindelijk eens iemand die ziet hoe fantastisch ik eigenlijk ben. Het vervelende is echter dat het slechts duurt tot het moment waarop je niet meer helemaal aan de verwachtingen voldoet. Dan val je ineens van je voetstuk in de goot en wordt je door hen geklasseerd als bedrieger, autoritair enz. Al je uitspraken en toenaderingspogingen worden verkeerd geïnterpreteerd en leiden tot heftige reacties. Het zo laten, gaat ook niet want dat wekt de woede op van de borderlinepatiënt. Hij/ zij zal je niet weg laten gaan, desnoods wordt er gedreigd met zelfmoord. 6. chronisch gevoel van leegte Iemand met zo n heftig karakter zou er natuurlijk goed aan doen om te zorgen dat de omgeving tenminste rustig is. Helaas lokt dit karakter juist chaos en instabiliteit uit. Ze vervelen zich snel en zoeken telkens nieuwe stimulatie om het chronische gevoel van leegheid niet te voelen. (is verschillend van niets voelen ) 7. identiteitsstoornis Hun zelfbeeld is wisselend. We vormen ons zelfbeeld door observaties van ons eigen gedrag, onze emoties en onze gedachten en door de reacties van anderen op ons gedrag. Als we over de jaren heen bij gelijkaardige situaties ongeveer hetzelfde ervaren dan ontwikkelen we een tamelijk vast zelfbeeld, we ervaren onszelf als ik ben zo, ik ben die persoon. We worden voor onszelf en voor de anderen voorspelbaar en de reacties van de anderen op ons worden ook voorspelbaar. Door het onvermogen om hun emoties te besturen wisselt hun zelfbesef met de stemming die ze hebben. Ze zijn steeds op zoek. Dit kan ook gelden voor hun seksuele oriëntatie. Dit gaat ook over het niet kennen van de eigen kwaliteiten, en dit maakt dat ze moeilijk gerust te stellen zijn in het oké zijn. Van hieruit denken ze erg snel ze moeten me toch niet. 8. Woede Problemen met om woede of kwaadheid en wel op twee verschillende manieren. Sommigen hebben vaak driftbuien, vechten herhaaldelijk, zijn aanhoudend kwaad of richten de woede op zichzelf. Die heftige emoties zijn vaak onhoudbaar en velen gaan alcohol, drugs, geneesmiddelen misbruiken om minder te voelen. Anderen gaan helemaal geen kwaadheid voelen, wat hen belemmert om te voelen dat hun grens overschreden is. Dit leidt vaak tot een gebrek aan assertiviteit. 9. achterdocht, dissociatie Onder stress kunnen ze achterdochtige gedachten hebben, die ook weer voorbij gaan (paranoïde ideeën) of kunnen er ernstige dissociatieve verschijnselen opduiken. Dit is een symptoom dat gerelateerd wordt aan trauma. Het is een vorm van psychische bescherming waarbij er bewustzijnsvernauwing optreedt. Patiënt raakt dan helemaal in zichzelf gekeerd, psychisch afgesloten, kan zich ook vervreemd van zichzelf en van de realiteit voelen. (depersonalisatie, derealisatie)

4 De verschijnselen doen zich dus voor op 5 vlakken: het denken, het voelen, het handelen, op vlak van relaties en van het zelf. Lijden van patiënten én hun omgeving. Mensen met een borderlinestoornis zijn vaker dan gemiddeld in hun jeugd slachtoffer geweest van incest, geweld, gepest worden of emotionele verwaarlozing. Hun persoonlijke grenzen zijn dus vaak genegeerd en met de voeten getreden. In hun volwassen leven hebben ze vaak nog steeds moeite om hun persoonlijke grenzen aan te geven. Ze kunnen ook angstig worden van intimiteit. Ze hebben immers al vroeg geleerd hoe gevaarlijk het kan zijn van mensen te vertrouwen. Bovendien hebben ze ook geen vertrouwen in zichzelf. Zo worden ze nog al eens het slachtoffer van oplichters en charlatans. Ze laten zich soms uitbuiten in een relatie of worden soms volgeling van goeroeachtige types. Ze kunnen ook bij anderen reddingsfantasieën opwekken en een partner treffen die erg helpend is. Ze gaan dan vaak zeer ver, vaak met zelfmoorddreiging en buiten hun partner uit. Het laat zich goed begrijpen als we al deze verschijnselen overlopen hoeveel lijden er voor de borderline-patiënt maar ook voor zijn/haar onmiddellijke omgeving mee gepaard gaat. Er wordt dikwijls gezegd dat iemand met BPS aandacht wil. Zij/hij zou het gedrag bewust vertonen om te manipuleren of om anderen pijn te doen. Dit mag misschien zo lijken, maar hierbij wordt volstrekt voorbijgegaan aan het feit dat ook de patiënt er niet om heeft gevraagd. De voortdurende stemmingswisselingen, de impulsiviteit, de depressieve gevoelens, de angst en de pijn hebben invloed op zijn/haar leven en het lijden is meestal groot. Enkele uitspraken van patiënten: Soms heb ik het idee dat ik niet meer in mezelf zit, dan voel ik niks en lijkt het net of de wereld zonder mij verder draait Alles is dan onwerkelijk. Mijn man zegt dan dat hij het idee heeft dat ik dwars door hem heen kijk. Heel vaak is het zo dat ik hieruit kom nadat ik mezelf het gesneden, ik weet hier vaak niks van. Vaak ben ik bang dat mijn ouders mijn zus liever hebben dan mij. Laatst nog wilden ze bij haar op bezoek gaan, ik kon dat echter niet uitstaan. Ik heb zoveel problemen veroorzaakt dat ze uiteindelijk toch thuis zijn gebleven. Ik weet het, het is niet goed te praten, maar toch gebeurt het zo Ik heb nooit rust in mijn hoofd, het is altijd chaos. Het gedrag dat met de stoornis gepaard gaat, heeft ook een zeer belangrijke invloed op de naastbetrokkenen. Deze invloed gaat verder dan alleen de emotionele invloed, waarbij angst, schuld, boosheid en medelijden op de voorgrond kunnen treden. Ook financieel en materieel kan dit invloed hebben op het dagelijkse leven in gezinnen. Enkele uitspraken van naastbetrokkenen, Ik kan niks zeggen of doen, altijd loopt het uit de hand. Ik heb al zoveel geprobeerd, ik weet het eigenlijk niet meer. Ik heb het idee dat ik op eieren loop. Gisteren kwam ik een kwartier te laat thuis. Werd ze toch kwaad. Waar ik was geweest vroeg ze, bang dat ik een relatie buiten de deur had.

5 Mijn nichtje van zeven zei me met een piepstemmetje: mama is in de keuken en er ligt een mes op tafel lag. Ze was bang dat haar mama, mijn zus, zich weer ging snijden. Gisterenavond had ik een gezellige avond met mijn broer, we hebben ook veel gelachen. Enkele uren nadien belde hij me en spuwde zijn gal : dat ik zoveel dingen had gezegd die hem diep gekwetst hadden. Ik voelde me verward, ging twijfelen aan mijn observatie dat de avond gezellig was geweest. Ontstaan van de borderline persoonlijkheidsstoornis De dialectische gedragstherapie stelt dat de stoornis het resultaat is van de wisselwerking tussen de persoon en omgevingsinvloeden. ( biosociale theorie ) De persoon heeft een emotionele kwetsbaarheid, biologische aanleg. Deze kwetsbaarheid heeft 3 kenmerken: een uitgesproken gevoeligheid voor emotionele prikkels, een hevig en snel emotioneel reageren en een traag terugkeren naar het emotionele basisniveau zodat de reacties langdurig zijn. Uitgesproken gevoeligheid Hevig en snel emotioneel reageren Vb: wat bij anderen lichte verlegenheid teweegbrengt, kan hier diepe vernedering veroorzaken.. Irritatie woede /Bezorgdheid paniekaanval Aan de positieve kant zijn ze vaak heel idealistisch, snel verliefd Linehan maakt de vergelijking dat BPS psychologisch equivalent zijn aan patiënten met derdegraadsverbrandingen. Ze hebben zogezegd geen emotionele huid. Vertraagde terugkeer naar emotioneel basisniveau Visuele voorstelling (dia): emotie krijgt tijd niet om te zakken, er volgt alweer een nieuwe prikkel. Begrijpelijk dat het dan niet meer lukt om wijs of vaardig te handelen. Omdat emoties zo hevig zijn heeft die persoon het ook veel moeilijker om te leren om emoties te verdragen en er gepast mee om te gaan. Er ontstaat een gebrek aan vaardigheden. De omgeving ziet vaak de problemen van iemand met emotionele kwetsbaarheid véél en véél te eenvoudig. Emotionele kwetsbaarheid op zich hoeft niet tot een borderlinestoornis te leiden. Het is in interactie met de omgeving dat de stoornis zich ontwikkelt. Als een kind/jongere met die aanleg in een omgeving opgroeit die het moeilijk heeft met heftige negatieve emoties, dan wordt die kwetsbaarheid niet in goede banen geleid. De sociale omgeving gaat in dat geval de gedachten, gevoelens en voorkeuren van het kind/de jongere niet opmerken of afkeuren of extreem in de verf zetten. Komaan, herpak u, doe niet flauw, niet janken. Die omgeving biedt ook geen voorbeeld van hoe er met emoties, moeilijke gebeurtenissen best wordt omgegaan. Vaak biedt de omgeving simpele oplossingen aan voor moeilijke dingen bv.: als je maar wil kan je het, ik heb mijn depressie zelf overwonnen met te blijven gaan werken. Naast de aanleg komt er zo ook een gebrek aan vaardigheden tot stand. Belangrijk hierbij is dat de omgeving het op dat moment zeker niet slecht voorheeft met hun kwetsbare familielid, maar vanuit eigen onvermogen of eigen moeilijke emotieregulatie niet beter weet, of door externe omstandigheden er niet in slaagt er anders mee om te gaan. Bij deze omgevingsfactor rekenen we zeker ook verwaarlozing, seksueel misbruik en lichamelijk of psychisch geweld. Beide factoren beïnvloeden elkaar: het kind/jongere komt bij anderen als overdreven emotioneel over, de omgeving reageert met je emoties zijn onjuist en ongepast

6 Daardoor wordt het kind/jongere onzeker, weet het niet meer wat het voelt of hoe het zich moet gedragen. Het gaat zich extreem instellen op wat het denkt dat de omgeving verwacht, bouwt zo weinig eigenheid op. Het voelt zich falen, misprijst zichzelf, vertrouwt eigen voelen en denken niet. Het reageert niet of te hevig. De omgeving weet niet meer waar ze goed aan doet en gaat veelal ook te hevig of juist niet meer reageren. Zo kan het gebeuren dat een omgeving die eerst wél goed reageerde op het kind/de jongere uiteindelijk ook terecht komt in niet opmerken, afkeuren of zélf hevig reageren. Het kind leert van niet langer te vertrouwen op eigen emoties en interpretaties maar gaat zich maximaal aanpassen aan de externe omgeving. Noch de persoon noch de omgeving zijn verantwoordelijk voor het ontstaan van de stoornis. De persoon is niet de schuld maar moet wel actie ondernemen om te leren omgaan met zijn/haar emotionele kwetsbaarheid. De omgeving treft ook geen schuld, maar kan wel helpen door de symptomen niet te laten verergeren. Zij kunnen bijdragen tot een andere omgang door rustig te reageren en de patiënt te erkennen in wat hij/zij voelt zonder daarom een gestelde grens te verleggen. Er is wel sprake van schuld / fout als het over verwaarlozing, geweldpleging en seksuele mishandeling gaat! Indien mogelijk, dient dit dan rechtgezet te worden. We geven enkele tips die de omgeving ter harte kan nemen om bij te dragen aan een andere omgang. Dit helpt zowel de patiënt als de omgeving. We leggen straks ook uit hoe de patiënt aan die problemen kan werken met de dialectische gedragstherapie. Tips voor de omgeving Informeer je over borderline-stoornis zodat je weet hoe ze tot een bepaald gedrag komen. Goed bezig dus. Similes geeft ook lezingen over dit onderwerp, zie website. Op verschillende plaatsen worden ook familietrainingen DGT aangeboden, voor familieleden, partners van BPS-patiënten. Wees je er bewust van dat mensen met BPS sterke emoties bij je kunnen oproepen zoals angst, schuldgevoelens, medelijden, boosheid en verdriet. Emoties krijgen een plek door te praten over wat je beleeft. Het is belangrijk dat je steun zoekt in gezin, familie, vrienden of bij lotgenoten. Bij het omgaan met iemand met BPS is uw emotie een slechte raadgever. De regels over wat er binnen de muren van uw huis wel of niet toegestaan is, moeten worden vastgesteld en duidelijk worden meegedeeld. Eens de grenzen gesteld moeten ze gehandhaafd worden. Grenzen handhaven, nakomen is voor de ene persoon gemakkelijker dan voor de andere. Daarom is het belangrijk gezamenlijk te bepalen wat de grenzen zijn en deze in het gezin te bespreken. Een grens aangeven voelt voor iemand met BPS aan als Mijn ouders of partner willen mij niet meer, ze houden niet meer van me. Hierdoor neemt de angst toe, zowel voor verlating als voor het verlies van controle. Diegene met BPS zal daardoor borderlinegedrag vertonen met als doel nagaan of de andere wel zoveel van hem/haar houdt dat die daarvoor de grens verlegt. Dit gedrag zorgt er vaak voor dat de naastbetrokkene om emotionele redenen de grens inderdaad verlegt. Dit maakt de wereld voor iemand met een BPS onduidelijk, onvoorspelbaar en dus steeds méér beangstigend. Het vermindert

7 het borderline-gedrag dan ook niet, maar zorgt juist voor verergering. Het kan ervoor zorgen dat elke grens, groot of klein, angst oproept en getoetst wordt met borderlinegedrag. Juist daarom is het belangrijk dat iemand met BPS precies weet hoe u op haar/zijn gedrag gaat reageren. Grenzen aangeven en handhaven zorgt voor duidelijkheid en vermindert de angst en dus ook de kans op moeilijk gedrag. Laat iemand met BPS zélf de verantwoordelijkheid dragen voor zijn/haar gedrag. Zo leren ze van hun fouten. Geef duidelijk en op voorhand aan wat het gevolg / de straf zal zijn bij het overschrijden van een regel. Bijvoorbeeld: als je schulden maakt dan betaal je die zelf, als je me slaat kan je direct vertrekken. Hen zelf de verantwoordelijkheid laten dragen geeft meer kans op een positiever zelfbeeld en op zelfvertrouwen. Hulp bieden kan helpen op korte termijn, is ook lief, maar op lange termijn creëer je er geen verandering mee, en onbedoeld geef je ook de boodschap mee jij kan het niet zélf. Geef ongevraagd geen advies, geef geen kritiek maar spiegel. Naaste betrokkenen zijn snel geneigd kritiek te leveren en ongevraagd advies te geven. Dit omdat ze willen helpen. Bv. keuze van een vriendje. De meeste mensen vinden het niet leuk kritiek te ontvangen, bij mensen met een BPS is dit niet anders. Bovenop zijn mensen met BPS emotioneel kwetsbaarder. Kritiek krijgen geeft hen een hevig vervelend gevoel (voelen zich geheel afgekeurd) en de emotie loopt snel heel hoog op ( angst niet geliefd te zijn, gevoel te falen, kwaadheid) Hou voor ogen dat iemand met een BPS meer kan dan je denkt!

8 Dialectische gedragstherapie Therapievorm speciaal ontwikkeld voor mensen met een BPS. Dialectische gedragstherapie combineert gedragstherapie gericht op verandering met Zen gericht op acceptatie, op erkennen van gevoelens, gedachten en gedrag Voorbeeld: iemand komt hevig huilend naar het staflokaal. Hulpverlener reageert dan met 2 elementen: met begrip en erkenning voor wat de patiënt voelt, denkt en doet en met vraagjes, tips over wat de patiënt kan doen om met die emotie om te gaan. We vertellen eerst hoe er gewerkt wordt aan gedragsverandering, nadien vertellen we over acceptatie. Verandering in gedrag bevat twee delen: verminderen van schadelijk gedrag en het aanleren van nieuw gedrag 1) Verminderen van gedrag met schadelijke gevolgen (destructief gedrag) Het gedrag is er ooit gekomen om problemen kenbaar te maken of om ze op te lossen. Dit gedrag is een noodoplossing, een symptoom vaak (denk aan zelfverwonding, zelfmoordpogingen). Deze noodoplossing werkt snel en met goed resultaat op korte termijn. Maar noodoplossingen kunnen negatieve gevolgen hebben. Voorbeeld:Je ervaart een moeilijke emotie, kalmerende middelen, alcohol drinken helpt: moeilijke emoties worden effectief en snel onderdrukt.. = korte termijn Schadelijk gevolg op korte termijn: bij teveel of verkeerde combinatie kan je sterven Schadelijk gevolg op lange termijn: verslaving en ondermijning van het zelfvertrouwen. Je leert jezelf aan dat je je emoties niet de baas kunt. Bovendien staat destructief gedrag het leren van nieuw gedrag in de weg. Minder naar die noodoplossingen grijpen verloopt in een bepaalde volgorde: de meest schadelijke gedragingen worden eerst aangepakt. 1) stoppen met zelfvernietigend gedrag zelfmoordpogingen, zelfmoordgedachten zelfverwondend gedrag misbruik van middelen ongezonde eetgewoonten 2)verminderen van gedrag dat de therapie in de weg staat bv. niet naar de therapiesessie komen, therapie van andere patiënten ondermijnen 3) verminderen van gedrag dat de kwaliteit van het leven in de weg staat (financiële problemen, onbeschermd seksueel gedrag, opzoeken van misbruiksituaties) Patiënten scoren dagelijks in welke mate ze dit gedrag stellen op hun dagboekkaart en bespreken dit wekelijks met de begeleiding. Om die oude gedragingen te kunnen verminderen is er nood aan ander gedrag. Het verminderen van gedrag met schadelijke gevolgen en het aanleren van nieuw gedrag gaan hand in hand.

9 2) Aanleren van nieuw gedrag Mensen met een borderlinepersoonlijkheidsstoornis hebben een gebrek aan vaardigheden om met zichzelf en met anderen om te gaan. We gaan ervan uit dat ze niet de gelegenheid kregen om bepaalde vaardigheden te ontwikkelen ( zie biosociale theorie ) We beseffen meestal niet hoe we iets geleerd hebben. Van sommige vaardigheden denken we dat we die van nature uit hebben, zoiets als onze moedertaal. Pas als we een andere taal willen leren merken we wat dit leren allemaal inhoudt en hoeveel herhaling het vraagt. Vb. bij verstorende gedachte, emotie zet dat weg, hou je hoofd nu even bij je werk is een juiste aanpak, maar hoe doe je dat in godsnaam? In deze methode zijn die vaardigheden helemaal onderzocht en worden ze duidelijk en in concrete stappen uitgelegd. Zo wordt helder waaruit een vaardigheid bestaat en hoe je ze kan verwerven. Per onderdeel is er een theorieles. Elke week één. Op elke les volgt een huiswerk zodat je kan merken of je de theorie goed begrepen hebt en hoe je er in de praktijk mee aan de slag kunt. Deze huiswerken worden de week erop besproken. Er moet heel veel geoefend worden, herhaling is bij leren heel belangrijk. Er moet in verschillende situaties geoefend worden, anders kan je een vaardigheid misschien wel goed gebruiken in de patiëntengroep maar niet thuis, niet bij vrienden, niet in werksituaties enz. In dagtherapie of ambulant hebben patiënten vanzelf gelegenheid om in hun thuismilieu te oefenen. Wanneer ze opgenomen zijn kunnen ze op heel wat momenten de afdeling verlaten, het programma is ernaar gemaakt. De gedragsvaardigheden die aangeleerd worden zijn in 4 grote blokken ( modules) opgedeeld: 1) oplettendheid kernoplettendheid = KOV = leren stilstaan bij wat er rondom en in jezelf gebeurt zonder meteen te gaan oordelen 2) omgaan met anderen intermenselijke effectiviteit = effectieve manieren leren om te vragen wat je nodig hebt, om neen te kunnen zeggen, om met conflictsituaties te kunnen omgaan. 3) regelen van emoties emotieregulatie = emoties leren herkennen, begrijpen en er meer vat op leren hebben 4) onlust verdragen crisismanagement = hoe je crisis kan verdragen oplettendheid: Leren bewust waar te nemen zonder oordelen Dit begrip valt samen met mindfulness: volledig de aandacht richten op datgene wat zich voordoet op dit moment zonder daarbij te oordelen. Bewust worden van lichaamsgewaarwordingen, van emoties en van gedachten en van de dingen buiten jezelf die je kan waarnemen. Het betekent tevens het volledig opgaan in een ervaring of een taak. ( participatie )

10 Deze vaardigheid wordt tijdens de eerste weken van de behandeling onderwezen maar blijft gedurende de hele behandeling belangrijk. Het is de basisvaardigheid, de kern. Vandaar dat we ze kern-oplettendheidsvaardigheden noemen. Het bevat onder meer: oordeelvrij zijn, oordeelbewust één ding tegelijk Voorbeelden: Oordeelvrij: we plakken zeer snel een etiket, VB: iets is goed of slecht, mooi of lelijk. Hier leren we wat we waarnemen te beschrijven zonder een etiket. Het gaat zowel over anderen, over onszelf als over gebeurtenissen. Je bent een leugenaar = etiket. Wat je nu zegt kan ik niet geloven of wat je nu zegt is in tegenspraak met wat je vorige week zei, is een beschrijving. Of in jezelf: ik ben stom = etiket. Hoe ik dit aanpakte gaf niet het resultaat dat ik wou = beschrijving. Oordeelbewust: oordelen helpen ons om beslissingen te nemen, iets in te schatten. Als we alle oordelen zouden schrappen, komen we niet meer tot handelen. Maar het is goed dat we beseffen dat het een oordeel is en geen waarheid. Eén ding tegelijk: dit herkennen we vast allemaal. Terwijl we TV kijken eten we chips, drinken we cola, zijn sommigen aan t breien of aan t sms-en. De kunst is met je volledige aandacht te zijn bij wat je aan het doen bent. Bijvoorbeeld enkel chips eten: hoe proeft het, voelt het, kraakt het dan ervaar je bewust dat je eet en wat je eet. Omgaan met anderen: Doel is om te leren hoe je relaties gezond en levend kan houden. Het gaat over vaardigheden als: vermogen om te kunnen vragen wat je wil neen te zeggen te onderhandelen over een conflict zonder de relatie te beschadigen aandacht geven aan de andere, te leren luisteren Emotieregulatie: Emoties leren herkennen, begrijpen en ze durven te voelen, ze niet afkeuren. Voorbeeld: Gevoel van die moet me niet Welke gebeurtenis riep die emotie op? Hoe interpreteerde je die gebeurtenis, beschrijven van wat je voelt, ook de lichamelijke gewaarwordingen. Controle verwerven over je reacties op gevoelens. Voorbeeld: kwaadheid voelen en dan kunnen kiezen of je die al of niet tot uitdrukking brengt. Wanneer en hoe je kwaadheid uitdrukt. Hoe je denkt over je kwaadheid, hoe je je voelt over die kwaadheid (beschaamd, gefaald..) Kwaadheid voelen en toch niet gaan schelden, dreigen, slaan. Dit gedrag kunnen onderdrukken. Op een gepaste wijze, indien nodig, je kwaadheid uiten. weloverwogen gedrag stellen met een doel voor ogen, dus gedrag kunnen stellen dat niet van je stemming afhankelijk is Voorbeeld: boos zijn op je baas maar toch gaan werken omdat je je werk wil behouden je fysiologische prikkeling zélf doen afnemen Voorbeeld: op je ademhaling letten, koud water over polsen laten lopen

11 je aandacht op iets anders kunnen richten Crisisvaardigheden: leren hoe je crisis kan verdragen Onbehagen, pijn en crisis horen bij het leven. Ze kunnen niet volledig worden vermeden of worden weggenomen. Dit heeft als gevolg dat we als we accepteren hoe het leven op een bepaald moment is, ons dat al helpt. Tegelijk worden er ook vaardigheden aangeleerd om de pijn wat te verminderen zodat de pijn, de crisis te verdragen valt. tegengestelde emoties oproepen: door je emotie eerst te benoemen en dan een activiteit te gaan doen die een tegengestelde emotie oproept. Voorbeeld: als je je verdrietig voelt iets gaan doen waar je goed in bent Zelfkoestering = jezelf op je gemak stellen, voor jezelf zorgen, zacht en aardig voor jezelf zijn. Acceptatie Naast dit leren staat het accepteren centraal. In de dialectische filosofie gaan we ervan uit dat de wereld, de werkelijkheid uit tegenstellingen bestaat die niet moeten weggewerkt worden. De wereld is zo: er is geen dag zonder nacht. Zo zijn in de therapie de twee tegengestelden, acceptatie en verandering allebei noodzakelijk. Dat lijkt op t eerste zicht in tegenspraak. Patiënten komen in therapie opdat het zou veranderen en moeten tegelijk leren dat wat ze doen, denken en voelen er mag zijn. Dat ze gevoelens, gedachten en gedrag leren opmerken en niet veroordelen. Het is zoals het is wordt er vaak door de therapeuten gezegd. Accepteren is de realiteit onder ogen zien. Pas wanneer je dat kan, kan er verandering optreden. Voorbeeld: blijven zeggen had ik maar de bus genomen en niet zelf met de auto gereden dan had ik geen ongeval gehad en nu niet gesukkeld met mijn been. Dit is een vorm van tegen jezelf zeggen dat de dingen anders zouden moeten zijn. Je accepteert de realiteit niet. Wanneer je ervan uitgaat: het is gebeurd, ik heb een verkeersongeval gehad, mijn been is beschadigd dan kan de volgende stap genomen worden. Dan kan je je energie aanwenden om te oefenen met wandelen, om de pijn te beheersen enz. Voorbeeld: als we anderen gekwetst hebben dit onder ogen durven zien en ons excuseren, de kwetsuur van de andere erkennen en niet blijven steken in zeggen dat het onze bedoeling niet was om te kwetsen. ( dit noemen we in DGT Herstel ) De dialectische filosofie leert ons ook dat niemand de waarheid in pacht heeft. Er zijn verschillende meningen, verschillende manieren om iets te begrijpen, om iets op te lossen. Voorbeeld: mijn standpunt en jouw standpunt zijn verschillend. Dat zijn twee waarheden naast elkaar. Elkaar proberen te overtuigen heeft geen zin. Naar elkaars standpunt luisteren- zonder daarom je eigen standpunt op te geven biedt een verrijking voor ons allebei en duidt op wederzijds respect. Het kan ook dat we tot een overeenkomst komen. Dat is een verandering, het is niet meer mijn vorige standpunt en niet meer jou vorig standpunt. De dialectische filosofie zegt dat alles steeds in verandering is. Gevoelens, gedachten en gedrag van iemand kunnen we begrijpen en erkennen door te kijken naar de omstandigheden. Wat iemand doet, hoe iemand iets doet moet begrepen worden vanuit het grotere geheel. Voorbeeld: iemand schrikt bij het minste geluid. Moeilijk voor te stellen als je zelf niet schrikt of zelfs het geluid niet hoorde. Maar die persoon kan misschien heel erg goed horen of heeft ooit iets verschrikkelijks meegemaakt en is voortdurend op zijn/ haar hoede. Zo kan je

12 begrijpen dat de andere schrikt en ook aannemen dat dit voor de andere écht zo is. De patiënt is de spilfiguur van zijn/haar eigen behandeling. We gaan ervan uit dat de patiënt over de mogelijkheden beschikt om vaardigheden te ontwikkelen en gemotiveerd is om zijn/haar problemen aan te pakken. De therapeut is een coach, lost niets op in de plaats van de patiënt. Voorbeeld: patiënt durft niet te telefoneren en dringt er bij de hulpverlener op aan dat die zou bellen. Hulpverlener gaat dan samen met patiënt aan de slag om vaardigheden te ontwikkelen, om belemmerende gedachten en emoties opzij te kunnen zetten zodat patiënt durft te bellen. Dit houdt ook in dat de patiënt verantwoordelijk is om afspraken te maken, crisisgesprekken aan te vragen, familie op de hoogte te brengen enz. Verloop van de behandeling De behandeling start met enkele weken observatie waarin de kernoplettendheidsvaardigheden worden aangeleerd, de doelen op een rijtje worden gezet, een crisisplan wordt opgemaakt en waarin de patiënt tijd krijgt om medepatiënten, afdeling, hulpverleners en werkwijze te leren kennen. Op het einde van deze fase wordt door de patiënt en de hulpverleners beslist of Patiënt een tweede keer de kernoplettendheidsvaardigheden doorneemt Patiënt het engagement aangaat om gedurende 5 maanden de verschillende vaardigheden aan te leren. Na die 5 maanden is er een evaluatie rond de vraag of de vaardigheden voldoende gekend zijn en goed kunnen toegepast worden. Zijn de vaardigheden voldoende gekend dan stopt de behandeling. Zijn de doelen niet voldoende bereikt dan kunnen de vaardigheden een tweede keer doorlopen worden, terug voor 5 maanden. Wanneer de behandeling op zijn einde loopt wordt er aandacht besteed aan de overgang naar de maatschappij te maken en nazorg te regelen.

Info avond. De borderline persoonlijkheidsstoornis. Verwelkoming, voorstelling van sprekers, structuur van de avond

Info avond. De borderline persoonlijkheidsstoornis. Verwelkoming, voorstelling van sprekers, structuur van de avond Info avond Verwelkoming, voorstelling van sprekers, structuur van de avond Verschil opname-afdeling en behandelafdeling Aanbod DGT : in opname, in dagtherapie, ambulant 1. Inleiding Mensen die hier in

Nadere informatie

Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant

Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant Inleiding - Stellingen. - Ontstaan psychiatrische aandoeningen. - Wat zien naastbetrokkenen. - Invloed van borderline op

Nadere informatie

Zelfbeschadiging; wat kun jij doen om te helpen?

Zelfbeschadiging; wat kun jij doen om te helpen? Zelfbeschadiging; wat kun jij doen om te helpen? Familie of naaste zijn van iemand die zichzelf beschadigt kan erg moeilijk zijn. Iemand van wie je houdt doet zichzelf pijn en het lijkt alsof je niks kunt

Nadere informatie

Kijkopdracht communicatie tussen jongere en therapeut

Kijkopdracht communicatie tussen jongere en therapeut Kijkopdracht communicatie tussen jongere en therapeut Inleidende context: het onderstaande gesprek vindt plaats in een therapiesessie in het kader van Dialectische Gedragstherapie (DGT, zie bijlage voor

Nadere informatie

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline ggz voor doven & slechthorenden Borderline Als gevoelens en gedrag snel veranderen Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline Herkent u dit? Bij iedereen gaat wel

Nadere informatie

Wat er ook aan de hand is, de gevolgen zijn hetzelfde. Je bent een aantal lichamelijke functies, die je voorheen als vanzelfsprekend aannam, kwijt.

Wat er ook aan de hand is, de gevolgen zijn hetzelfde. Je bent een aantal lichamelijke functies, die je voorheen als vanzelfsprekend aannam, kwijt. Hoofdstuk 7 Emoties Nu is het tijd om door te gaan. Je hebt je dwarslaesie, je bent hopelijk klaar met al de medische dingen, nu is het tijd om ook je gevoelens aandacht te geven. Dus: ga lekker zitten,

Nadere informatie

KITTY VAN DER HEIJDEN BORDERLINE BELEVENISSEN. Ervaringen van mensen met borderline én hun naasten

KITTY VAN DER HEIJDEN BORDERLINE BELEVENISSEN. Ervaringen van mensen met borderline én hun naasten KITTY VAN DER HEIJDEN BORDERLINE BELEVENISSEN Ervaringen van mensen met borderline én hun naasten Borderline belevenissen Ervaringen van mensen met borderline en hun naasten Kitty van der Heijden Inhoud

Nadere informatie

MOEILIJKE MENSEN? HTTP://WWW.YOUTUBE.COM/WATCH?V=GGHL0QQUXVU&FEATURE=REL ATED. Bernard Kloostra en Alie Schenk, Frontlijnteam 19-04-2012

MOEILIJKE MENSEN? HTTP://WWW.YOUTUBE.COM/WATCH?V=GGHL0QQUXVU&FEATURE=REL ATED. Bernard Kloostra en Alie Schenk, Frontlijnteam 19-04-2012 MOEILIJKE MENSEN? HTTP://WWW.YOUTUBE.COM/WATCH?V=GGHL0QQUXVU&FEATURE=REL ATED Bernard Kloostra en Alie Schenk, Frontlijnteam 19-04-2012 Moeilijke mensen, ze zijn overal. In je huis, in je buurt, op je

Nadere informatie

Terrorisme en dan verder

Terrorisme en dan verder Terrorisme en dan verder Hoe kunt u omgaan met de gevolgen van een aanslag? - Ga zo veel mogelijk door met uw normale dagelijkse activiteiten. Dat geeft u het gevoel dat u de baas bent over de situatie.

Nadere informatie

Vermoeidheid bij MPD

Vermoeidheid bij MPD Vermoeidheid bij MPD Landelijke contactmiddag MPD Stichting, 10-10-2009 -van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant Toon Hermans Huis Amersfoort Welke verschijnselen? Gevoelens van totale

Nadere informatie

Handvatten voor het omgaan met zelfbeschadiging

Handvatten voor het omgaan met zelfbeschadiging Handvatten voor het omgaan met zelfbeschadiging Als iemand in jouw omgeving zichzelf beschadigt is dat erg ingrijpend. Het kan allerlei emoties oproepen. Je bent misschien erg verdrietig, boos of je voelt

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

http://www.trimbos.nl/default1060.html?printid=1735

http://www.trimbos.nl/default1060.html?printid=1735 Page 1 of 5 print www.trimbos.nl psychische stoornissen: algemene informatie > borderline persoonlijkheidsstoornis Borderline persoonlijkheidsstoornis Wat is borderline? Het meest kenmerkende van de borderline

Nadere informatie

Bordeline persoonlijkheidsstoornis

Bordeline persoonlijkheidsstoornis Cure + Care Solutions is hèt landelijk behandel- en expertisecentrum voor complexe psychische aandoeningen en werkt nauw samen binnen een landelijk netwerk van zorginstellingen door het hele land. Cure

Nadere informatie

PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS

PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS PATIËNTENINFORMATIE ALGEMEEN Wat is een persoonlijkheidsstoornis? Ieder mens heeft een persoonlijkheid. Een persoonlijkheid is de optelsom van hoe u als persoon bent, hoe u zich

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

Na de schok... Informatie voor ouders

Na de schok... Informatie voor ouders Na de schok... Informatie voor ouders Niemand is echt voorbereid op een schokkende gebeurtenis en als het gebeurt heeft dat voor iedereen ingrijpende gevolgen. Als kinderen samen met hun ouders een aangrijpende

Nadere informatie

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag?

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Publieksversie Ga zo veel mogelijk door met uw normale dagelijkse activiteiten. Dat geeft u het gevoel dat u de baas bent over de situatie. Dit is ook

Nadere informatie

MIDDELENMISBRUIK + angststoornissen depressie

MIDDELENMISBRUIK + angststoornissen depressie MIDDELENMISBRUIK + angststoornissen depressie Enkele cijfers 17,9 % van de patiënten met een angststoornis lijdt aan een alcoholverslaving 19,4% van de alcoholverslaafden heeft een angststoornis (Addiction

Nadere informatie

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur 1 Les één Welkom bij deze e-cursus waarin we je zullen laten zien hoe jij groter kunt worden en je problemen kleiner! Zijn er

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis: schematherapie en dialectische gedragstherapie

Cognitieve gedragstherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis: schematherapie en dialectische gedragstherapie Cognitieve gedragstherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis: schematherapie en dialectische gedragstherapie Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Cognitieve gedragstherapie:

Nadere informatie

Stoppen met zelfbeschadiging?

Stoppen met zelfbeschadiging? Stoppen met zelfbeschadiging? Hoe weet ik of ik eraan toe ben te stoppen? Besluiten om te stoppen met zelfbeschadiging is een persoonlijke beslissing. Niemand kan dit voor je beslissen. Stoppen omdat je

Nadere informatie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Overzicht Groepsaanbod Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Waarom een groep of cursus? Waarom in een groep? Het kan zijn dat je het zelf prettiger vindt

Nadere informatie

NASLEEP VAN EEN RUZIE OF EEN BETREURENSWAARDIG

NASLEEP VAN EEN RUZIE OF EEN BETREURENSWAARDIG NASLEEP VAN EEN RUZIE OF EEN BETREURENSWAARDIG INCIDENT Toelichting Deze brochure is een vertaling van de handleiding van Gottman (www.gottman.com) voor het verwerken van ruzies uit het verleden en betreurenswaardige

Nadere informatie

1. Ik merk vaak dat ik probeer iets te bereiken wat op de een of andere manier op een mislukking uitloopt. -----

1. Ik merk vaak dat ik probeer iets te bereiken wat op de een of andere manier op een mislukking uitloopt. ----- Test: Je persoonlijke afweerprofiel Met de volgende test kun je bepalen welk afweermechanisme je het meest gebruikt. Iedereen gebruikt alle afweervormen, maar er bestaan verschillen in de frequentie waarmee

Nadere informatie

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen Tekst: Aziza Sbiti & Cha-Hsuan Liu Colofon: Deze brochure is totstandgekomen met hulp van het Inspraak Orgaan Chinezen. De inhoud

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornis Cluster C

Persoonlijkheidsstoornis Cluster C Persoonlijkheidsstoornis Cluster C Deze folder geeft informatie over de diagnostiek en behandeling van cluster C persoonlijkheidsstoornissen. Wat is een cluster C Persoonlijkheidsstoornis? Er bestaan verschillende

Nadere informatie

Debriefing. Opvang na een schokkende gebeurtenis. Geert Taghon 2013

Debriefing. Opvang na een schokkende gebeurtenis. Geert Taghon 2013 Debriefing Opvang na een schokkende gebeurtenis Geert Taghon 2013 Definitie schokkende gebeurtenis Een gebeurtenis die buiten het patroon van gebruikelijke menselijke ervaringen ligt en duidelijk leed

Nadere informatie

Hoe verwerk je een. schokkende gebeurtenis? Informatie voor leerkrachten

Hoe verwerk je een. schokkende gebeurtenis? Informatie voor leerkrachten Hoe verwerk je een schokkende gebeurtenis? Informatie voor leerkrachten Niemand is echt voorbereid op een schokkende gebeurtenis en als het gebeurt heeft dat ingrijpende gevolgen. Als leerkrachten samen

Nadere informatie

Hoe verwerk je een. schokkende gebeurtenis? Informatie voor ouders

Hoe verwerk je een. schokkende gebeurtenis? Informatie voor ouders Hoe verwerk je een schokkende gebeurtenis? Informatie voor ouders Niemand is echt voorbereid op een schokkende gebeurtenis en als het gebeurt heeft dat voor iedereen ingrijpende gevolgen. Als kinderen

Nadere informatie

Workshop overtuigingen

Workshop overtuigingen Workshop overtuigingen Inleiding Overtuigingen zijn vaak automatische gedachten, die de keuze- en handelingsvrijheid van mensen onnodig beperken. Het zijn vaak algemene, sterk emotioneel geladen ideeën

Nadere informatie

Haïti. Anneke Vinke, 19 januari 2010

Haïti. Anneke Vinke, 19 januari 2010 Haïti Anneke Vinke, 19 januari 2010 Opzet Korte introductie Feiten en verder Morgen... PAUZE --> daarna vragen/discussie 2 Situatie: RAMP in Haïti TV beelden & leed: zien van pijn van kinderen niet te

Nadere informatie

Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje.

Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje. 1-1. HET PROBLEEM Pesten en plagen worden vaak door elkaar gehaald! Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje. Als je gepest bent, heb je ervaren dat pesten

Nadere informatie

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind MEE Nederland Raad en daad voor iedereen met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave

Nadere informatie

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou!

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou! Hallo Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou Als je ouders uit elkaar zijn kan dat lastig en verdrietig zijn. Misschien ben je er boos over of denk je dat het jouw

Nadere informatie

Verslavingszorg en meer...

Verslavingszorg en meer... Verslavingszorg en meer... Wanneer spreek je van VERSLAAFD? Het 12 Steps Minnesota Model gaat uit van 4 criteria, tezamen vormen zij de MACHTELOOSHEID 1. Controleverlies over de inname 1 is teveel 100

Nadere informatie

VRAGENLIJSTEN. Verlatingsangst - Pagina 57. Wantrouwen en Misbruik - Pagina 79

VRAGENLIJSTEN. Verlatingsangst - Pagina 57. Wantrouwen en Misbruik - Pagina 79 Verlatingsangst - Pagina 57 1 Ik ben vaak bang dat de mensen die me dierbaar zijn me zullen verlaten 2 Ik klamp me aan mensen vast omdat ik bang ben om in de steek gelaten te worden 3 Er zijn te weinig

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Stabilisatiecursus Scelta Nijmegen

Stabilisatiecursus Scelta Nijmegen Stabilisatiecursus Scelta Nijmegen Informatie voor cliënten Inleiding Als iemand zich onveilig heeft gevoeld tijdens de jeugd of later in een intieme relatie, kan dat in zijn of haar verdere leven klachten

Nadere informatie

Wat is emotionele pijn eigenlijk?

Wat is emotionele pijn eigenlijk? Wat is emotionele pijn eigenlijk? Door de enorme stappen die het laatste decennium zijn gezet in hersenonderzoek, wordt steeds meer duidelijk dat emotionele pijn net zo erg kan zijn als fysieke pijn. Emotionele

Nadere informatie

Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? Door: Johan Clarysse, stafmedewerker Tele-Onthaal West-Vlaanderen

Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? Door: Johan Clarysse, stafmedewerker Tele-Onthaal West-Vlaanderen Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? Door: Johan Clarysse, stafmedewerker Tele-Onthaal West-Vlaanderen Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? 1 Advies is vaak iets anders

Nadere informatie

Zelfbeschadiging inventarisatie en behandeling

Zelfbeschadiging inventarisatie en behandeling 1 Zelfbeschadiging inventarisatie en behandeling Over de eerste keer dat je jezelf beschadigde 1. ik deed het omdat ik het wilde en van plan was 2. het gebeurde toevallig/per ongeluk 3. leek gewoon te

Nadere informatie

Cambriana online hulpprogramma

Cambriana online hulpprogramma Dit is deel 1 van het online hulpprogramma van Cambriana. Verwerking van een scheiding 'Breaking up is hard to do' Neil Sedaka Een scheiding is een van de pijnlijkste ervaringen die je kunt meemaken in

Nadere informatie

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen +

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen + > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik JEUGDIGEN Heb jij seksueel misbruik meegemaakt of iemand in jouw gezin, dan kan daarover praten helpen. Het kan voor jou erg verwarrend zijn hierover te praten,

Nadere informatie

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost Beantwoord eerst de volgende vragen: 1. Welke inzichten heb je gekregen n.a.v. het vorige deel en de oefeningen die je hebt gedaan? 2. Wat heb je er in de praktijk mee gedaan? 3. Wat was het effect op

Nadere informatie

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

Kinderen met weinig zelfvertrouwen gebruiken vaak de woorden nooit en altijd.

Kinderen met weinig zelfvertrouwen gebruiken vaak de woorden nooit en altijd. ZELFVERTROUWEN Zelfvertrouwen is het vertrouwen dat je in jezelf hebt. Zelfvertrouwen hoort bij ieder mens en het betekent dat je een reëel zelfbeeld hebt, waarin ruimte is voor sterke kanten, maar ook

Nadere informatie

Zelfmoordgedachten. Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op.

Zelfmoordgedachten. Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Zelfmoordgedachten Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Alles over zelfmoordgedachten Zelfmoordlijn 1813 Die kan je bellen, chatten of mailen als je aan zelfdoding denkt. Op de website

Nadere informatie

Inleiding Agenda van vandaag

Inleiding Agenda van vandaag Inleiding Agenda van vandaag Werkgebied GGD Deelname aan het ZAT Afname KIVPA vragenlijst Jongerenspreekuur op aanvraag (per mail aangevraagd) overleg mentoren, zorg coördinator en vertrouwenspersoon Preventief

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor cliënt en naasten Zorgprogramma Doen bij Depressie Versie 2013-oktober Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen en welke oorzaken

Nadere informatie

HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL

HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL Stationsstraat 81 3370 Boutersem 016/73 34 29 www.godenotelaar.be email: directie.nobro@gmail.com bs.boutersem@gmail.com HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL 1. Het standpunt van de school: Pesten is geen

Nadere informatie

Jouw Belang Jouw ouders bespreken gezamenlijk over én met jou wat jouw belang is. Zodat jouw ouders

Jouw Belang Jouw ouders bespreken gezamenlijk over én met jou wat jouw belang is. Zodat jouw ouders - Dit basis Kindplan kan als onderdeel worden ingevoegd in het ouderschapsplan of los worden gebruikt door ouders al dan niet met hulp van een professional - Ouders ga na de eerste afspraak met een professional

Nadere informatie

Anne Marie van Bilsen, www.praktijk-deregenboog.nl 1

Anne Marie van Bilsen, www.praktijk-deregenboog.nl 1 Anne Marie van Bilsen, www.praktijk-deregenboog.nl 1 Titel: Wat kun je zelf doen Auteur: Anne Marie van Bilsen Omslagontwerp: R.P. da Costa Druk: ebook Uitgever: Praktijk de Regenboog Juni 2012 eerste

Nadere informatie

Mentaliseren Bevorderende Therapie (MBT) voor cliënten met een borderline persoonlijkheidsstoornis

Mentaliseren Bevorderende Therapie (MBT) voor cliënten met een borderline persoonlijkheidsstoornis Mentaliseren Bevorderende Therapie (MBT) voor cliënten met een borderline persoonlijkheidsstoornis Informatie voor cliënten en hun verwijzers Mentaliseren Bevorderende Therapie voor cliënten met een borderline

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Probleemgedrag bij ouderen

Probleemgedrag bij ouderen Probleemgedrag bij ouderen Machteloos, bang of geïrriteerd. Zo kunnen medewerkers en cliënten in de thuiszorg zich voelen in situaties waarin sprake is van probleemgedrag. Bijvoorbeeld als een cliënt alleen

Nadere informatie

Advies en steun voor uw kind en uzelf

Advies en steun voor uw kind en uzelf Advies en steun voor uw kind en uzelf Voor advies en steun aan ouders en hun kinderen Informatie advies cursussen Als u of uw kind psychische klachten heeft of problemen ervaart met alcohol of drugs, heeft

Nadere informatie

Boek Slapende honden? Wakker maken!

Boek Slapende honden? Wakker maken! Boek Slapende honden? Wakker maken! A.Struik, ontwikkelingspsycholoog/ systeemtherapeut Joany Spierings Drie testen Weinig theorie en veel praktijk CD-Rom/ werkbladen Formulier zes testen Geen protocol

Nadere informatie

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders Grafisch ontwerp: Ontwerpstudio 2 MAAL EE Bij huiselijk geweld tussen (ex-)partners worden kinderen vaak over het hoofd gezien. Toch hebben

Nadere informatie

SIPP persoonlijkheidsvragenlijst

SIPP persoonlijkheidsvragenlijst SIPP persoonlijkheidsvragenlijst Deze vragenlijst bestaat uit een aantal stellingen. Deze stellingen hebben betrekking op de laatste 3 maanden. Door per stelling aan te geven in hoeverre u het hier bent,

Nadere informatie

Prikkelmijders+en+Prikkelzoekers+

Prikkelmijders+en+Prikkelzoekers+ Prikkelmijders+en+Prikkelzoekers+ Vandaag heb je kennis gemaakt met Daan en Sterre. Als Daan te veel prikkels krijgt dan sluit hij zich af. Hij krijgt op dat moment zoveel prikkels binnen dat hij even

Nadere informatie

Mijn kind heeft een LVB

Mijn kind heeft een LVB Mijn kind heeft een LVB Wat betekent een licht verstandelijke beperking nu precies? Informatie voor ouders van kinderen en jongeren met een licht verstandelijke beperking in de leeftijd van 6 tot 23 jaar

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 7. Deel 1

Inhoud. Inleiding 7. Deel 1 Inhoud Inleiding 7 Deel 1 1 Niet-functionerende ouders 15 2 Het ongewenste kind 21 3 Dominante ouders 27 4 Parentificatie 35 5 Symbiotische ouders 41 6 Emotionele mishandeling 49 7 Lichamelijke mishandeling

Nadere informatie

ZELFINVULLIJST DEPRESSIEVE SYMPTOMEN (INVENTORY OF DEPRESSIVE SYMPTOMATOLOGY: IDS-SR) 1 (In te vullen door patiënt)

ZELFINVULLIJST DEPRESSIEVE SYMPTOMEN (INVENTORY OF DEPRESSIVE SYMPTOMATOLOGY: IDS-SR) 1 (In te vullen door patiënt) ZELFINVULLIJST DEPRESSIEVE SYMPTOMEN (INVENTORY OF DEPRESSIVE SYMPTOMATOLOGY: IDS-SR) 1 (In te vullen door patiënt) Naam:.. Datum: - - Kruis bij elke vraag het antwoord aan dat de afgelopen zeven dagen

Nadere informatie

EERSTE HULP BIJ EMOTIE

EERSTE HULP BIJ EMOTIE EERSTE HULP BIJ EMOTIE Geschreven door barbara kelder Inleiding Dit is een spiritueel boekje, die je zal helpen wegwijs te worden in je eigen innerlijke wereld, die innerlijke wereld is een spiegel, van

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod U bent niet de enige Een op de tien Nederlanders heeft te maken met een persoonlijkheidsstoornis of heeft trekken hiervan. De Riagg Maastricht is gespecialiseerd

Nadere informatie

NA DE SCHOK... INFORMATIE VOOR LERAREN

NA DE SCHOK... INFORMATIE VOOR LERAREN NA DE SCHOK... INFORMATIE VOOR LERAREN www.ggdbzo.nl Niemand is echt voorbereid op een schokkende gebeurtenis en als het gebeurt heeft dat ingrijpende gevolgen. Als leerkrachten samen met kinderen een

Nadere informatie

CHECKLIST BEHANDELDOELEN

CHECKLIST BEHANDELDOELEN Uw naam: Naam therapeut: Datum: CHECKLIST BEHANDELDOELEN Het stellen van doelen is een belangrijke voorwaarde voor een succesvolle therapie. Daarom vragen wij u uw doelen voor de aankomende therapie aan

Nadere informatie

Afgesproken verdeling van de boeken over de groepen

Afgesproken verdeling van de boeken over de groepen DE KANJERTRAINING. Op de Jozefschool wordt er in alle groepen kanjertraining gegeven. Alle leerkrachten zijn gecertificeerd. Doel van de Kanjertraining? Deze werkwijze biedt lln. kapstokken aan om beter

Nadere informatie

Soms ben ik eens boos, en soms wel eens verdrietig, af en toe eens bang, en heel vaak ook wel blij.

Soms ben ik eens boos, en soms wel eens verdrietig, af en toe eens bang, en heel vaak ook wel blij. Lied: Ik ben ik (bij thema 1: ik ben mezelf) (nr. 1 en 2 op de CD) : Weet ik wie ik ben? Ja, ik weet wie ik ben. Weet ik wie ik ben? Ja, ik weet wie ik ben. Ik heb een mooie naam, van achter en vooraan.

Nadere informatie

Dialectische GedragsTherapie Basisprincipes ook in crisis

Dialectische GedragsTherapie Basisprincipes ook in crisis Dialectische GedragsTherapie Basisprincipes ook in crisis 19 mei 2016 Studiemiddag V&VN-SPV Josha Louwerse Ursula Witteveen Wat is DGT? Een behandelprogramma voor mensen met chronische suïcidaliteit en

Nadere informatie

Zelfbeschadiging bij leerlingen Een inleiding

Zelfbeschadiging bij leerlingen Een inleiding Nationaal congres leerlingbegeleiding Zelfbeschadiging bij leerlingen Een inleiding Zeist, 17 maart 1 Destructief gedrag Automutilatie Wat zijn de eerste woorden die bij je boven komen? Wat roept dat bij

Nadere informatie

bespreekbaar stellen en ontrafelen van geweld 1

bespreekbaar stellen en ontrafelen van geweld 1 Datum: 31/10/2013 Auteur: Kris De Groof Versie: def Herkomst: Methodisch kader Aan de Slag Doel: Bestemming: Handelingskader 1712 bespreekbaar stellen en ontrafelen van geweld 1 1. Mogelijke introductie

Nadere informatie

Reacties van ouders. 105 Tips voor ouders

Reacties van ouders. 105 Tips voor ouders 8 TIPS VOOR OUDERS Ouders kost het vaak al moeite om het gedrag van een normale adolescent te begrijpen. Dus omgaan met een kind dat zichzelf verwondt, is dan zeker erg moeilijk en verwarrend. In eerste

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

Beeldende therapie groep voor persoonlijkheidsproblematiek

Beeldende therapie groep voor persoonlijkheidsproblematiek Productbeschrijving Beeldende therapie groep voor persoonlijkheidsproblematiek Dialectische gedragstherapie en schemagerichte therapie als basis voor beeldende therapie suzanne haeyen zorgprogramma werkwijze

Nadere informatie

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering.

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. Bij SNAP leren we ouders en kinderen vaardigheden om problemen op te lossen en meer zelfcontrole te ontwikkelen. Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. SNAP (STOP

Nadere informatie

gaan. Van belang is dat we er op een goede manier mee leren omgaan.

gaan. Van belang is dat we er op een goede manier mee leren omgaan. Over geluk, angst en weerbaar zijn Ouders willen hun kinderen opvoeden tot weerbare mensen. De laatste jaren is hier meer aandacht voor. De samenleving wordt steeds complexer, aan kinderen worden veel

Nadere informatie

Vaktherapie en groepstrainingen bij De Hoenderloo Groep

Vaktherapie en groepstrainingen bij De Hoenderloo Groep Vaktherapie en groepstrainingen bij De Hoenderloo Groep Therapie en training, iets voor jou? Als je bij De Hoenderloo Groep komt wonen, heb je vaak al veel meegemaakt in je leven. Het valt niet altijd

Nadere informatie

A M E R S F O O R T & O M S T R E K E N

A M E R S F O O R T & O M S T R E K E N Volwassenen Geen paniek! Deze cursus wordt aangeboden door de afdeling Preventie en Generalistische Zorg van RIAGG Amersfoort & Omstreken in samenwerking met Indigo. Informatie en aanmelding Voor meer

Nadere informatie

In 5 stappen naar meer vrijheid én verbinding in je relatie

In 5 stappen naar meer vrijheid én verbinding in je relatie In 5 stappen naar meer vrijheid én verbinding in je relatie Hallo! Je houdt van je partner. Jullie zijn al geruime tijd samen en hebben misschien samen kinderen. Jullie leiden een druk bestaan en tijd

Nadere informatie

Alleen als uw kind zich veilig voelt, kan het worden wie het is

Alleen als uw kind zich veilig voelt, kan het worden wie het is Beste ouders en verzorgers. Voor de vakantie zijn we begonnen met een aanpak om het op en rond onze school voor kinderen nog veiliger te maken. Nu, na de vakantie, pakken we de draad met veel élan weer

Nadere informatie

Depressie bij verpleeghuiscliënten

Depressie bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor cliënt en naasten Depressie bij verpleeghuiscliënten Folder 3 Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen

Nadere informatie

DO'S EN DON'TS VOOR OUDERS

DO'S EN DON'TS VOOR OUDERS WWW.PESTWEB.NL DO'S EN DON'TS VOOR OUDERS Kinderen en jongeren willen je hulp, als je maar (niet)... Wat kinderen zeggen over pesten Kinderen gaan over het algemeen het liefst met hun probleem naar hun

Nadere informatie

Emoties, wat is het signaal?

Emoties, wat is het signaal? Emoties, wat is het signaal? Over interpretatie en actieplan dr Frits Winter Functie van Emoties Katalysator, motor achter gedrag Geen emoties, geen betrokkenheid, geen relaties Te veel emoties, te veel

Nadere informatie

http://www.nietbangvoorangst.nl Stress en Overmatige Stress wat kun je er aan doen? Stress alleen is niet slecht en kan je helpen goed te presteren. Zolang stress wordt afgewisseld door voldoende perioden

Nadere informatie

De Inner Child meditatie

De Inner Child meditatie De Inner Child meditatie copyright Indra T. Preiss volgens Indra Torsten Preiss copyright Indra T. Preiss Het innerlijke kind Veel mensen zitten met onvervulde verlangens die hun oorsprong hebben in hun

Nadere informatie

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp Ons Team Ons team is zeer divers. We bestaan uit het secretariaat, psychologen, maatschappelijk werkers, sociaal psychiatrisch verpleegkundigen, cognitief gedragstherapeutisch werkers, ervaringsdeskundigen,

Nadere informatie

Zelfsturing betekent openstaan voor een duurzame verandering: GRIP op ZELFSTURING

Zelfsturing betekent openstaan voor een duurzame verandering: GRIP op ZELFSTURING Zelfsturing betekent openstaan voor een duurzame verandering: GRIP op ZELFSTURING 12 april 2014 Waarom is ZELFSTURING ineens zo MODERN? Wat is het belang van het ZELF? WHO noemt 2 belangrijke aspecten

Nadere informatie

Ouderen. Vrijwilligers en studenten tegen ouderenmishandeling. Stichting

Ouderen. Vrijwilligers en studenten tegen ouderenmishandeling. Stichting Vrijwilligers en studenten tegen ouderenmishandeling Stichting Definitie ouderenmishandeling Al het handelen of nalaten van handelen jegens (geheel of gedeeltelijk) afhankelijke ouderen, door diegene(n)

Nadere informatie

Psychische. problemen. bij ouders. Wat doe je met ouders die in de knoop zitten?

Psychische. problemen. bij ouders. Wat doe je met ouders die in de knoop zitten? Psychische problemen bij ouders Wat doe je met ouders die in de knoop zitten? Alles over psychische problemen bij je ouders IKMAAKDEKLIK.be Een onlineplatform voor kinderen van ouders met psychische problemen.

Nadere informatie

Positief opvoeden: Tussen koesteren en kaderen. Julie Breemersch

Positief opvoeden: Tussen koesteren en kaderen. Julie Breemersch Positief opvoeden: Tussen koesteren en kaderen I.V.psychotherapeut Verliescounselor 0478/90.91.98 Onze Maatschappij Veranderingen... Onze Maatschappij Complexere maatschappij: Complexere nesten Nesten

Nadere informatie

Arrangement 1 De Luisterthermometer

Arrangement 1 De Luisterthermometer Arrangement 1 De Luisterthermometer DEEL 1 De manager Naam: Organisatie: Datum: Luisterprincipe 1 Luisteren begint met luisteren naar jezelf 1.1 Inventariseren van stemmen Vertel eens van een situatie

Nadere informatie

Als opvoeden even lastig is

Als opvoeden even lastig is Als opvoeden even lastig is Hoe pak je dat dan aan? Soms weet ik niet meer wat ik moet doen om hem stil te krijgen. Schattig? Je moest eens weten. Hoezo roze wolk? Mijn dochter kan af en toe het bloed

Nadere informatie

Suïcidepreventie. Marian de Groot Directeur handicap + studie Mede namens 113-Online

Suïcidepreventie. Marian de Groot Directeur handicap + studie Mede namens 113-Online Suïcidepreventie Marian de Groot Directeur handicap + studie Mede namens 113-Online Missie en visie @113 Taboe op praten over zelfmoord doorbreken Drempels bij zoeken en vinden van hulp verlagen Landelijk

Nadere informatie

Zelfdoding. en depressie Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op.

Zelfdoding. en depressie Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Zelfdoding en depressie Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Alles over zelfdoding De Zelfmoordlijn tel. 02 649 95 55 www.zelfmoordlijn.be Werkgroep Verder Voor wie achterblijft na

Nadere informatie

Psychisch of Psychiatrie? 12-06-2012

Psychisch of Psychiatrie? 12-06-2012 Wat is een psychische stoornis? Een psychische stoornis is een patroon van denken, voelen en gedrag dat binnen de geldende cultuur ongebruikelijk is. Het patroon veroorzaakt last bij de persoon zelf en/of

Nadere informatie