Risicomanagement. Een onderzoek naar risicomanagement bij gemeenten

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Risicomanagement. Een onderzoek naar risicomanagement bij 100.000+ gemeenten"

Transcriptie

1 Risicomanagement Een onderzoek naar risicomanagement bij gemeenten Nyenrode School of Accountancy & Controlling opleiding Master Accountancy Door : Patrick Schouten Studentnummer : Datum verdediging : 20 september 2010

2 Risicomanagement Een onderzoek naar risicomanagement bij gemeenten " Er zijn risico's bij alles wat je doet, maar grotere risico's als je niets doet." Shirley Williams, senator van het Britse House of Lords Nyenrode School of Accountancy & Controlling opleiding Master Accountancy Door : Patrick Schouten Studentnummer : Begeleider Examinator Vakgroep : Prof. dr. L. Paape RA RO CIA : drs. P.J.J. Vos RA : Bestuurlijke Informatieverzorging Datum verdediging : 20 september 2010

3 Voorwoord Risicomanagement is een onderwerp dat steeds meer aandacht krijgt bij non-profit organisaties, waaronder gemeenten en provincies. Goed risicomanagement vereist een gedegen plan van aanpak. In de praktijk blijkt dit voor gemeenten en provincies lastig door het ontbreken van een goed voorbeeld. In deze masterscriptie, die de afronding vormt van het theoretische deel van mijn accountantsopleiding aan Nyenrode Business Universiteit, wil ik hiervoor een handreiking doen. Deze scriptie is tot stand gekomen door de bereidwillige medewerking en bijdragen van vele mensen. Vooral wil ik de leden van de CI-Branchegroep Publieke Sector van het Controllers Instituut (CI) en Edwin Bolten in het bijzonder bedanken, evenals Nyenrode-begeleider Leen Paape.

4 Inhoudsopgave pagina Voorwoord 3 1 Inleiding Aanleiding Doelstellingen van het onderzoek Probleemstelling Onderzoeksvragen Opzet onderzoek Opbouw scriptie 13 2 Wet- en regelgeving Inleiding Gemeentewet en Wet Dualisering Gemeentebestuur Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten (BBV) Overige wetgeving Samenvatting 23 3 Theoretisch kader risicomanagement Inleiding Openbaar bestuur Definities van risico Definitie van risicomanagement Argumenten voor het gebruik van risicomanagement Modellen voor risicomanagement COSO Enterprise Risk Management Framework (COSO ERM) ISO INTOSAI Beheersingsmodel van risicomanagement van Louwman en Steens Framework van de Joint Standards Australia/Standards New Zealand Committee on Risk Management Evaluatie 40 4 Opzet onderzoek Onderzoeksmethode Gesprekken met deskundigen Documentenonderzoek gemeenten Enquête Verdiepende interviews 45 5 Resultaten interviews Inleiding Algemeen ISO de principes 48 Patrick Schouten Risicomanagement 4

5 5.4 ISO het proces Verschillen tussen de publieke sector en de private sector Noord-Zuidlijn 52 6 Resultaten enquêtes en verdiepende interviews Resultaten enquête Beleid en organisatie Risico-inventarisatie en risicoanalyse Beheersingsmaatregelen Monitoring en rapportage Weerstandsvermogen Stellingen Stadium van risicomanagement bij de gemeenten Resultaten verdiepende interviews Beleid en organisatie Risico-inventarisatie en risicoanalyse Beheersingsmaatregelen Monitoring en rapportage Weerstandsvermogen Stellingen Resultaten analyse jaarstukken Algemeen Weerstandscapaciteit Beleid 83 7 Onderzoeksvragen en stellingen Inleiding Onderzoeksvraag Onderzoeksvraag Onderzoeksvraag Onderzoeksvraag Onderzoeksvraag Onderzoeksvraag Onderzoeksvraag Onderzoeksvraag Samenvatting, conclusies en aanbevelingen Aanleiding van het onderzoek Onderzoeksopzet Conclusies Aanbevelingen 96 Literatuurlijst 98 BIJL A G E 1: Enkele artikelen uit wet- en regelgeving 104 Patrick Schouten Risicomanagement 5

6 BIJL A G E 2: Modellen met betrekking tot risicomanagenent 107 BIJL A G E 3: Samenvatting interviews Resultaten interviews Interview Maarten van Zwieten Interview Tjerk Budding 115 BIJL A G E 4: Enquêteresultaten 119 Patrick Schouten Risicomanagement 6

7 Samenvatting De algemene indruk van de leden van de CI-Branchegroep Publieke Sector is dat risicomanagement in de kinderschoenen staat en gemeenten risicomanagement op verschillende manieren hebben ingericht en uitvoeren Risicomanagement staat steeds meer op de agenda van organisaties in de publieke sector mede door de economische recessie, teruglopende Rijksfinanciering en recente schandalen bij organisaties in de publieke sector. Daarnaast zijn gemeenten de afgelopen jaren overspoeld met wijzigen in de wet- en regelgeving. Gemeenten onderkennen dan ook dat risicomanagement een belangrijke rol moet spelen bij de beleidsbepaling en -uitvoering, maar de invulling daarvan blijft vaak achterwege. Deze ervaringen en de beperkte aandacht voor risicomanagement hebben de CI- Branchegroep Publieke Sector doen besluiten een exploratief onderzoek uit te voeren naar risicomanagement bij gemeenten, met als probleemstelling: Wat doen de gemeenten voor het beheersen van de Voor het onderzoek zijn interviews gehouden met deskundigen, de jaarstukken van gemeenten geanalyseerd en enquêtes gehouden. De uitkomsten van de enquêtes waren de basis voor verdiepende interviews. Op basis van het onderzoek zijn de volgende conclusies te trekken: Bij de gemeenten is sprake van een ongestructureerde aanpak van risicomanagement. Bij gemeenten ontbreekt organisatiebreed risicomanagement. Bij de gemeenten is onvoldoende bewustzijn over het nut en noodzaak van risicomanagement. De wet- en regelgeving bieden onvoldoende richtlijnen voor de implementatie en toepassing van risicomanagement. Op basis van dit onderzoek kom ik tot de volgende aanbevelingen: Toepassing van ISO ISO biedt handreikingen voor de opzet, de implementatie en de uitvoering van risicomanagement. De principes zijn het belangrijkste; daaruit vloeit het proces voort. De top van de organisatie creëert met behulp van ISO risicobewustzijn bij de medewerkers. Daarnaast kan de top ISO gebruiken om structuur te geven aan de opzet en de uitvoering van risicomanagement. Patrick Schouten Risicomanagement 7

8 De VNG, het IPO, de provincies en het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties moeten een bepalende rol gaan spelen bij de opzet en de uitvoering van risicomanagement. Het ministerie kan in een besluit voorschrijven, dat gemeenten ISO moeten toepassen en specifieke richtlijnen geven voor risicomanagement. De provincies, de VNG en het IPO moeten de gemeenten ondersteunen bij de opzet, de implementatie en de uitvoering van risicomanagement. Door de veelvuldige contacten met gemeenten hebben zij het overzicht en kunnen hierdoor de gemeenten onderling vergelijken en daaruit een best practice afleiden. Gebruik maken van ervaringen Gebruik maken van ervaringen kan door de reference class forecasting-methode van Flyvbjerg toe te passen. Het zou een grote stap voorwaarts zijn, als gemeenten deze methode hanteren bij grote projecten. Arnhem als best practice De gemeente Arnhem onderscheidt zich van de andere gemeenten door het grote risicobewustzijn en de integraliteit van het risicomanagement. Deze gemeente heeft geconstateer voordoen en de financiële impact kleiner is sinds de implementatie van het huidige risicomanagementsysteem. Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten (BBV) verduidelijken Het BBV moet explicieter voorschrijven: o Het proces voor de totstandkoming van de beleidsformulering. o Het proces voor de totstandkoming van de paragraaf Weerstandsvermogen. o De opzet van de paragraaf Weerstandsvermogen. Patrick Schouten Risicomanagement 8

9 1 Inleiding 1.1 Aanleiding Risicomanagement staat in de belangstelling, onder andere door recente schandalen (faillissement van IJslandse banken, nationalisatie van Fortis/ABN AMRO, faillissement van DSB) en de huidige economische crisis. Er zijn onderzoeken uitgevoerd op dit gebied, waarbij het opvallend is dat die zich richtten op de private sector. In en heeft het NIVRA inventariserende onderzoeken laten uitvoeren, waarin ook de publieke sector is betrokken. Als accountant in de publieke sector heb ik mezelf meermalen afgevraagd: Is er voldoende aandacht voor risicomanagement bij organisaties in de publieke sector? Onder andere uit artikelen in het tijdschrift Binnenlands Bestuur 3 blijkt dat risicomanagement steeds meer op de agenda staat van organisaties in de publieke sector. Dit komt onder andere door de economische recessie, teruglopende Rijksfinanciering en recente schandalen, zoals: 1. Faillissement IJslandse banken: provincies en gemeenten hadden daar hoogrentende. 2. Gemeente Duiven: fraude door een medewerker. 3. Woningcorporatie Rochdale: fraude door de algemeen directeur. 4. Gemeente Amsterdam: de werkelijke kosten van de Noord-Zuidlijn zijn veel hoger dan oorspronkelijk begroot en de aanleg duurt minstens 10 jaar langer dan oorspronkelijk gepland. De leden van de CI-Branchegroep Publieke Sector hebben ervaring met risicomanagement bij gemeenten vanuit verschillende invalshoeken: als medewerker van een gemeente, als toezichthouder van een provincie of als externe accountant. Hun indruk is dat gemeenten het risicomanagement op verschillende manieren hebben ingericht en uitvoeren. Gemeenten onderkennen steeds meer dat risicomanagement een belangrijke rol moet spelen bij de beleidsbepaling en -uitvoering, maar de invulling daarvan heeft vaak weinig diepgang. Redenen hiervoor zijn onder andere: 1. de onbekendheid met risicomanagement; 2. het ontbreken van een toepasbare systematiek voor risicomanagement; 3. best practices (goede praktijkvoorbeelden); 4. het ontbreken van een coördinerende organisatie (VNG, IPO, ministerie van Financiën) PwC e.a. (2006), Risicomanagement, De praktijk in Nederland. NIVRA e.a. (2009), Risicomanagement in tijden van crisis. en Patrick Schouten Risicomanagement 9

10 Vanwege het bovenstaande was er voor de CI-Branchegroep Publieke Sector en mij voldoende aanleiding voor een exploratief onderzoek naar risicomanagement in de publieke sector. De CI-Branchegroep Publieke Sector heeft tijdens haar maandelijkse vergaderingen geconcludeerd dat de publieke sector als onderzoekspopulatie erg breed is. Die bestaat namelijk uit een grote variëteit aan organisaties, zoals provincies, gemeenten, woningcorporaties en ziekenhuizen. Daarom heeft de CI-Branchegroep Publieke Sector mij opdracht gegeven voor een onderzoek naar het risicomanagement bij gemeenten met meer dan inwoners ( gemeenten). Redenen hiervoor zijn: Media-aandacht voor risicomanagement bij gemeenten (Noord-Zuidlijn in Amsterdam, de tramtunnel tussen Centraal Station en de Grote Markt in Den Haag, de vuurwerkramp in Enschede en het Midi-theater in Tilburg). Veronderstelde voorbeeldfunctie van de grote gemeenten. Veronderstelde deskundigheid bij grote gemeenten voor wat betreft risicomanagement. Tijdens het tweede deskundigeninterview bleek een risicomanagementonderzoek bij de 12 provincies in de afrondende fase. 1.2 Doelstellingen van het onderzoek Risicomanagement is een onderwerp waarover veel wetenschappelijke literatuur is. Echter over risicomanagement bij gemeenten is nauwelijks iets beschikbaar. Mijn werkzaamheden in de publieke sector, het verzoek van de CI-Branchegroep Publieke Sector en mijn interesse voor risicomanagement vormden de aanleiding voor een exploratief onderzoek naar risicomanagement bij gemeenten. In het onderzoek is gekozen voor de gemeenten omdat deze gemeenten naar verwachting een redelijk homogene groep vormen, hetgeen de vergelijkbaarheid van de resultaten beter mogelijk zou maken. Het onderzoek bevat de volgende onderdelen: 1. Onderzoeken wat verstaan wordt onder risicomanagement in het algemeen en bij gemeenten in het bijzonder. 2. Onderzoeken hoe gemeenten risicomanagement vormgeven. 3. Onderzoeken hoe gemeenten het risicomanagementbeleid uitvoeren. 4. Voorstellen doen voor de verbetering van de opzet en de uitvoering van het risicomanagement. Doel van het onderzoek is tweeledig: 1. Inzichtelijk maken wat de knelpunten zijn bij het risicomanagement. 2. Gemeenten helpen het risicomanagement te verbeteren. Patrick Schouten Risicomanagement 10

11 1.3 Probleemstelling Voor het onderzoek heb ik de volgende probleemstelling geformuleerd: Wat doen de gemeenten voor het beheersen van de? De resultaten van dit onderzoek geven inzicht in de opzet en de uitvoering van risicomanagement bij gemeenten. 1.4 Onderzoeksvragen Voor de beantwoording van de probleemstelling heb ik samen met de CI-Branchegroep Publieke Sector de volgende onderzoeksvragen geformuleerd: 1. Is er theorie over risicomanagement voor organisaties in de publieke sector? 2. Wat zijn de bijzondere aspecten verbonden aan risicomanagement bij gemeenten? 3. Zijn de gemeenten tevreden over hun risicomanagement? 4. Welk model hanteren gemeenten voor risicomanagement? 5. Is risicomanagement bij gemeenten vooral gericht op de 6. Is goed risicomanagement alleen mogelijk bij grote gemeenten ( )? 7. Doen gemeenten met een slechte financiële positie meer aan risicomanagement dan gemeenten met een goede financiële positie? 8. Zijn de baten van risicomanagement hoger of lager dan de daarvoor gemaakte lasten? 1.5 Opzet onderzoek Het onderzoek bestaat uit 6 onderdelen: 1. Literatuurstudie 2. Gesprekken met deskundigen 3. Documentenonderzoek gemeenten 4. Enquête 5. Verdiepende interviews 6. Analyse van de onderzoeksresultaten. Patrick Schouten Risicomanagement 11

12 Het conceptueel model ziet er als volgt uit: Figuur 1 Conceptueel model Gesprekken Ik heb gesprekken gehouden met deskundigen op het gebied van risicomanagement. Doelstelling van deze gesprekken was om meer kennis over en inzicht in risicomanagement te krijgen. In hoofdstuk 5 besteed ik aandacht aan de gesprekken. Documentenonderzoek gemeenten Het documentenonderzoek heeft voornamelijk bestaan uit de analyse van de jaarstukken van de gemeenten. Voor dit onderzoek heb ik de jaarstukken over 2008 van de gemeenten geanalyseerd. Daarbij heeft mijn aandacht zich vooral gericht op de paragraaf Weerstandsvermogen omdat deze paragraaf een relatie heeft met risicomanagement. In paragraaf 6.3. geef ik de redenen voor de analyse. Enquête Voor dit exploratieve onderzoek heb ik samen met de CI-Branchegroep Publieke Sector een enquête opgesteld, die is verstuurd aan de 25 deelnemers van het controllersoverleg van de gemeenten. De enquête bestaat uit 28 vragen en 5 stellingen. In paragraaf 4.4 zijn de doelgroep en de opzet van de enquête beschreven. De enquête heeft als doelstelling inzicht te krijgen in de opzet van en de werking van risicomanagement bij de gemeenten. Patrick Schouten Risicomanagement 12

13 Verdiepende interviews Na analyse van de resultaten van de enquête heb ik in overleg met de CI-Branchegroep Publieke Sector 6 gemeenten geselecteerd voor de verdiepende interviews. Paragraaf 4.5 bevat de criteria voor de selectie van de gemeenten en de functie van de gesprekspartners. Doelstelling van de verdiepende interviews is het verifiëren en verdiepen van de enquêteantwoorden, mede aan de hand van aanvullende documentatie van de gemeente. 1.6 Opbouw scriptie Deze scriptie is onderverdeeld in 8 hoofdstukken. Na dit inleidende hoofdstuk zal hoofdstuk 2 een overzicht geven van de relevante wet- en regelgeving voor gemeenten en/of risicomanagement. Hoofdstuk 3 omvat het theoretische kader. In hoofdstuk 4 vindt u een uitgebreide beschrijving van het onderzoek. In hoofdstuk 5 geef ik een samenvatting van de interviews met de deskundigen. Hoofdstuk 6 bevat de resultaten van het onderzoek met aandacht voor: de analyse van de jaarstukken; de enquêteresultaten; de verdiepende interviews. In hoofdstuk 7 analyseer ik de onderzoeksresultaten om zodoende de onderzoeksvragen te kunnen beantwoorden. In hoofdstuk 8 volgen de samenvatting, de beantwoording van de probleemstelling, de conclusies en de afsluitende opmerkingen. De indeling van de scriptie sluit hiermee aan met de opbouw van het onderzoek. Patrick Schouten Risicomanagement 13

14 2 Wet- en regelgeving 2.1 Inleiding In de volgende paragrafen beschrijf ik de relevante wet- en regelgeving. De Gemeentewet omvat de organisatie van een gemeente, met aandacht voor de inrichting, het toezicht en de gemeentefinanciën. Dit heeft een rechtstreeks verband met risicomanagement. De Wet dualisering gemeentebestuur behandelt de scheiding van de taken tussen de gemeenteraad en het college van burgemeester en wethouders (college van B&W). Ook dit heeft een rechtstreeks verband met risicomanagement. In paragraaf 2.3 behandel ik het Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten (BBV) omdat deze voorschrijft dat gemeenten een paragraaf Weerstandsvermogen in de jaarstukken moeten opnemen. Het van Europese richtlijn voor aanbesteding overheidsopdrachten en de ambtenarenwet. Deze wetten Dit hoofdstuk is als volgt opgebouwd: Paragraaf 2.2 => Gemeentewet en Wet dualisering gemeentebestuur. Paragraaf 2.3 => Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten. Paragraaf 2.4 => Overige wetgeving. Hieronder volgt een overzicht waarin de relaties tussen de Gemeentewet, de Wet Dualisering Gemeentebestuur en het BBV zijn weergegeven. De blauwe vlakken hebben betrekking op de Gemeentewet en de Wet dualisering gemeentebestuur, de groene vlakken op het BBV. Figuur 2 Relaties tussen Gemeentewet, Wet dualisering gemeentebestuur en BBV 4 4 Deloitte; 2009, brochure Risicomanagement, meer dan de som der delen. Patrick Schouten Risicomanagement 14

15 2.2 Gemeentewet en Wet Dualisering Gemeentebestuur In de Gemeentewet staat de organisatie van een gemeente beschreven. Daarbij is niet alleen aandacht voor de inrichting van de gemeenten maar ook het toezicht op de gemeente en de gemeentefinanciën. De Gemeentewet is als volgt ingedeeld: Titel A rtikelen Omschrijving I 1-5 Begripsbepaling II 6-107a De inrichting en samenstelling van het gemeentebestuur III De bevoegdheid van het gemeentebestuur I V De financiën van de gemeente V a Aanvullende bepalingen inzake het toezicht op het gemeentebestuur VI a Vervallen artikelen VII Overgangs- en slotbepalingen Figuur 3 Onderverdeling van de Gemeentewet Titel II en III bepalen de inrichting en bevoegdheden van het gemeentebestuur. Artikel 6 bepaalt dat elke gemeente een raad, een college en een burgemeester moet hebben en artikel 100 vereist een secretaris en een griffier. De verhoudingen tussen de gemeenteraad en het college van burgemeester en wethouders zijn met ingang van 7 maart 2002 gewijzigd. Vanwege de invoering van de Wet dualisering gemeentebestuur 5 is de Gemeentewet aangepast. Sindsdien is er sprake van dualisme, oftewel een duidelijke scheiding tussen de taken van de gemeenteraad enerzijds en die van het college van burgemeester en wethouders anderzijds. De gemeenteraad houdt zich bezig met de volksvertegenwoordigende, kaderstellende en controlerende taken. Het college houdt zich hoofdzakelijk bezig met de uitvoering van het beleid binnen de door de gemeenteraad gestelde kaders. 5 S e wetten tot dualisering van de inrichting, de bevoegdheden en de werkwijze van het gemeentebestuur (Wet dualisering gemeentebestu Patrick Schouten Risicomanagement 15

16 Schematisch kan deze wijziging als volgt worden weergegeven: Taken gemeenteraad planvorming Kaders stellen Toezicht houden Besturen en beheersen verantwoording uitvoering Verantwoording afleggen Taken college Figuur 4 Rolverdeling tussen raad en college 6 Gemeenteraad De primaire bestuurlijke taken van de gemeenteraad liggen op basis van de Gemeentewet nu op het kaderstellende en controlerende vlak. Hierbij spelen artikel 212 en 213 van de Gemeentewet een belangrijke rol. Deze artikelen geven de bevoegdheden van de gemeenteraad weer ten aanzien van de administratie en de controle. In artikel 212 is vastgelegd dat de gemeenteraad een verordening opstelt met de uitgangspunten voor het financiële beleid, het financieel beheer en de inrichting van de financiële organisatie. In bijlage 2 is de volledige tekst van dit artikel opgenomen. Artikel 213 is een artikel waarin het financieel beheer en de inrichting van de financiële organisatie zijn geregeld. In het eerste lid uit dit artikel staat: 1. De raad stelt bij verordening regels vast voor de controle op het financiële beheer en op de inrichting van de financiële organisatie. Deze verordening waarborgt dat de rechtmatigheid van het financiële beheer en van de inrichting van de financiële organisatie wordt getoetst. De overige leden van dit wetsartikel hebben betrekking op de aanwijzing van de accountant, het verslag van bevindingen van de accountant, de accountantsverklaring en de accountantscontrole. In bijlage 2 is het de volledige tekst van het artikel opgenomen. 6 Deloitte, juli 2007, brochure Handreiking raadsleden. Patrick Schouten Risicomanagement 16

17 Uit deze twee artikelen blijkt welke taken de gemeenteraad heeft, namelijk het stellen van kaders en het houden van toezicht. In het overzicht uit de inleiding zijn deze twee taken zichtbaar in de meest linkse en meest rechtse blauwe vlakken in de bovenste rij. College van burgemeester en wethouders Het college van burgemeester en wethouders is belast met de uitvoering van het geformuleerde beleid binnen de gestelde kaders. Het college werkt hierbij nauw samen met het ambtelijke apparaat, dat zich bezig houdt met de voorbereiding en uitvoering van collegebesluiten, bestuursopdrachten en de dagelijkse gemeentelijke activiteiten. Over de uitvoering van het beleid legt het college verantwoording af. Daarnaast voert het college op basis van artikel 213a periodiek onderzoek uit naar de doelmatigheid en doeltreffendheid van het door hem gevoerde bestuur. Het volledige artikel luidt als volgt: Artikel 213a 1. Het college verricht periodiek onderzoek naar de doelmatigheid en de doeltreffendheid van het door hem gevoerde bestuur. De raad stelt bij verordening regels hierover. 2. Het college brengt schriftelijk verslag uit aan de raad van de resultaten van de onderzoeken. 3. Het college stelt de rekenkamer of, indien geen rekenkamer is ingesteld, personen die de rekenkamerfunctie uitoefenen, tijdig op de hoogte van de onderzoeken die hij doet instellen en zendt haar, onderscheidenlijk hen, een afschrift van een verslag als bedoeld in het tweede lid. De taakverdeling, zoals sinds de Wet dualisering gemeentebestuur, kan ook gekoppeld worden aan openbaar bestuur. In paragraaf 3.2 ga ik hier nader op in. In de Gemeentewet en de Wet Dualisering gemeentebestuur is het woord risicomanagement niet expliciet genoemd. Wel zijn er raakvlakken met risicomanagement. De Gemeentewet en de Wet dualisering gemeentebestuur geven aan hoe de top van de organisatie ingericht moet zijn (gemeenteraad, college van B&W, gemeentesecretaris en griffier). Aan de hand van de wetten zal de gemeenteraad de kaders moeten stellen voor risicomanagement en toezicht houden op de uitvoering van het beleid door het college van burgemeester en wethouders. Beide bestuursorganen (gemeenteraad en college) zijn dus verantwoordelijk voor het risicomanagementbeleid. Daarnaast staan er expliciete regels over de rechtmatigheid, doelmatigheid en doeltreffendheid van het proces in de beschreven wetgeving. 2.3 Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten (BB V) Het Besluit Comptabiliteitsvoorschriften 1995 (CV95) is met ingang van het begrotingsjaar 2004 vervangen door het BBV 7. 7 de begrotings- en verantwoordingsdocumenten, uitvoeringsinformatie en informatie voor derden van provincies en gemeenten (besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten), 17 januari Patrick Schouten Risicomanagement 17

18 De redenen voor de vervanging van de CV95 door het BBV zijn: 1. De dualisering van het gemeentebestuur en van het provinciebestuur. De dualisering leidt ertoe dat een andere begrotings- en verantwoordingsopzet wenselijk is om daarmee de raad in zijn kaderstellende en controlerende taak beter te ondersteunen. 2. Aansluiting bij Burgerlijk Wetboek, boek 2, Titel 9 (boek 2 BW). De afbakening tussen het Burgerlijk Wetboek, boek 2, Titel 9 (boek 2 BW) waarin de verslagleggingsvoorschriften voor privaatrechtelijke rechtspersonen zijn gegeven en de specifieke begrotings- en verantwoordingsvoorschriften voor gemeenten (ook wel de eigenheid van gemeenten ) is in de praktijk niet duidelijk genoeg gebleken. In het BBV is boek 2 BW op meer plaatsten gevolgd. Tegelijk is in het BBV duidelijker dan in de CV95 aangegeven waar boek 2 BW niet is gevolgd, omdat er behoefte is aan regels specifiek voor gemeenten. Dit betekent onder andere dat alle bepalingen uit boek 2 BW die relevant zijn voor gemeenten expliciet zijn overgenomen in het BBV. Gemeenten zijn sindsdien verplicht om aandacht te besteden aan het risicoprofiel in relatie tot het weerstandsvermogen. Deze nieuwe regel dwingt de gemeenten om een relatie te leggen elopen en de financiële buffer die de gemeente heeft voor het gemeente is verplicht in zowel de begroting als in de jaarstukken een aantal paragrafen op te nemen (artikel 9 BBV 8 ). In deze afzonderlijke paragrafen worden de beleidslijnen vastgelegd met betrekking tot relevante beheersmatige aspecten, alsmede de lokale heffingen (onroerende zaakbelasting, afvalstoffenheffing et cetera.). Eén van deze paragrafen is de paragraaf Weerstandsvermogen. In artikel 11 BBV is aangegeven welke elementen deze paragraaf moet bevatten. 1. Het weerstandsvermogen bestaat uit de relatie tussen: a. de weerstandscapaciteit, zijnde de middelen en mogelijkheden waarover de provincie onderscheidenlijk gemeente beschikt of kan beschikken om niet begrote kosten te dekken; b. alle risico's waarvoor geen maatregelen zijn getroffen en die van materiële betekenis kunnen zijn in relatie tot de financiële positie. 2. De paragraaf betreffende het weerstandsvermogen bevat ten minste: a. een inventarisatie van de weerstandscapaciteit; b een inventarisatie van de risico's; c. het beleid omtrent de weerstandscapaciteit en de risico's. Het weerstandsvermogen is een ratio die aangeeft in hoeverre de gemeente in staat is incidentele tegenvallers van materiële betekenis op te vangen. Daarbij wordt de weerstandscapaciteit gezien als het vermogen voor dekking van incidentele tegenvallers (de of ontoereikende maatregelen zijn getroffen). 8 Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelati begrotings- en verantwoordingsdocumenten, uitvoeringsinformatie en informatie voor derden van provincies en gemeenten (besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten), 17 januari Patrick Schouten Risicomanagement 18

19 en die van materiële betekenis kunnen zijn in relatie tot de financiële positie, onderdeel vormen van het weerstandsvermogen. Ik vind deze definiëring onjuist, aangezien waarvoor maatregelen zijn getroffen, meegenomen moeten worden in het weerstandsvermogen. Redenen hiervoor zijn dat getroffen maatregelen niet het volledige risico afdekken c.q. in de praktijk soms niet of onvoldoende werken. Een voorbeeld ter illustratie: Een gemeente identificeert het risico dat het gemeentehuis kan afbranden. Deze gemeente acht de kans dusdanig klein, dat zij besluit het geschatte risico voor 50% te verzekeren. Hiermee accepteert zij, dat als het risico zich voordoet, de gemeente zelf voor 50% van de kosten opdraait (risicotolerantie). Hier is dus sprake van een risico waarvoor gedeeltelijk maatregelen zijn getroffen en voor het restrisico weerstandsvermogen wordt aangehouden. Volgens de Nota van toelichting bij het BBV kan het weerstandsvermogen zowel een statisch als een dynamisch karakter hebben. Het statische weerstandsvermogen is het vermogen om incidentele tegenvallers op te vangen zonder dat dit beleidswijzigingen in het (begrotings)jaar tot gevolg heeft. Het dynamische weerstandsvermogen is het vermogen om tegenvallers op te vangen zonder dat dit consequenties heeft voor het beleid in de toekomst (meerdere (begrotings)jaren). Door voldoende weerstandsvermogen kan worden voorkomen dat elke financiële tegenvaller dwingt tot bezuinigen. De weerstandscapaciteit bestaat uit de middelen en mogelijkheden waarover een gemeente beschikt of kan beschikken om niet begrote kosten te dekken. Bij weerstandscapaciteit kan sprake zijn van structurele weerstandscapaciteit en incidentele weerstandscapaciteit. Structurele weerstandscapaciteit zijn de middelen die permanent ingezet kunnen worden om tegenvallers in de lopende exploitatie op te vangen, zonder dat dit ten koste gaat van de uitvoering van de bestaande taken. Incidentele weerstandscapaciteit is het vermogen om calamiteiten en andere eenmalige tegenvallers op te kunnen vangen zonder dat dit invloed heeft op de voortzetting van taken op het geldende niveau. De ministeriele Nota van toelichting bij het BBV 9 geeft aan dat de paragraaf weerstandsvermogen een aanduiding moet bevatten van de weerstandscapaciteit en de Daarnaast geeft de toelichting aan dat niet in zijn algemeenheid aangegeven kan worden wat provincies en gemeenten tot de weerstandscapaciteit moeten rekenen en zijn. Provincies en gemeenten dienen de capaciteit en de t te brengen. Doordat de risico s verschillen die provincies en gemeenten lopen, is het niet mogelijk een algemene norm te stellen voor een goede relatie 9 Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties - Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten (2003). Patrick Schouten Risicomanagement 19

20 Het is aan de provincies en gemeenten zelf om een beleidslijn te formuleren over de in de organisatie De beschikbare weerstandscapaciteit delen door de benodigde weerstandscapaciteit leidt tot de ratio van weerstandsvermogen. Smorenberg 10 vindt, dat een norm van 1 voldoende zou moeten zijn: de gemeente heeft dan Hij stelt dat een hogere norm beter is, maar dat dit maatschappelijk niet verkoopbaar is: de gemeente heeft dan meer vermogenreserves dan nodig is. Wat mij betreft is de acceptabele ratio situatieafhankelijk, waardoor hiervoor geen algemeen geldende norm is te geven. De volgende aspecten bepalen de situatie: het aantal projecten; de aard van de projecten; de van de projecten. Bij een groot aantal projecten is de kans dat bij minimaal één project een risico zich voordoet groter waardoor een hogere norm noodzakelijk kan zijn. Aan de andere kant, hoe meer projecten een gemeente heeft hoe groter de ervaring van een gemeente is, waardoor wellicht een lagere norm toepasbaar is. De aard van een project kan ook een reden vormen voor een hogere of lagere norm. Zowel de complexiteit als de omvang spelen hier een rol, evenals of een dergelijk project al eens eerder is uitgevoerd. Een project met een laag risicoprofiel (kans x impact) zal een lagere norm vragen dan projecten waar sprake is van een hoog risicoprofiel. In de Nota van toelichting op het BBV 11 geeft het ministerie een aantal componenten aan die onderdeel kunnen uitmaken van de weerstandscapaciteit. In onderstaande tabel zijn componenten benoemd en ingedeeld naar incidenteel en structureel: Bestanddeel Algemene reserve (vrij aanwendbaar) Onvoorzien Begrotingsruimte Stille reserves Onbenutte belastingcapaciteit Kostenreductie (bezuinigingen) Incidentele weerstandscapaciteit X X X Structurele weerstandscapaciteit X X X Figuur 5 BBV-componenten van de weerstandscapaciteit Smorenberg, D, 2006, een norm voor weerstandsvermogen, B&G, oktober Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties - Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten (2003). Gemeente Sluis, 2006, Nota weerstandsvermogen gemeente Sluis, februari Patrick Schouten Risicomanagement 20

FINANCIËLE VERORDENING RECREATIESCHAP DOBBEPLAS

FINANCIËLE VERORDENING RECREATIESCHAP DOBBEPLAS FINANCIËLE VERORDENING RECREATIESCHAP DOBBEPLAS Het Algemeen Bestuur van het recreatieschap Dobbeplas; Gezien het voorstel van het Dagelijks Bestuur van 13 oktober 2014; Gelet op het bepaalde in de artikelen

Nadere informatie

Aan de raad van de gemeente Lingewaard

Aan de raad van de gemeente Lingewaard 6 Aan de raad van de gemeente Lingewaard *14RDS00194* 14RDS00194 Onderwerp Nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen 2014-2017 1 Samenvatting In deze nieuwe Nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen

Nadere informatie

Verordening op het financiële beleid en beheer van de gemeente Hengelo

Verordening op het financiële beleid en beheer van de gemeente Hengelo GEMEENTEBLAD Officiële uitgave van gemeente Hengelo. Nr. 70808 2 december 2014 Verordening op het financiële beleid en beheer van de gemeente Hengelo De raad van de gemeente Hengelo; gelezen het voorstel

Nadere informatie

Wie bewaakt mijn geld? Financiële controle en risicobeheersing binnen de gemeente Nuth

Wie bewaakt mijn geld? Financiële controle en risicobeheersing binnen de gemeente Nuth Wie bewaakt mijn geld? Financiële controle en risicobeheersing binnen de gemeente Nuth De taak van de raad onder het dualisme Kaders stellen (WMO, Jeugdwet, handhaving) Budgetteren (begroting) Lokale wetgeving

Nadere informatie

Notitie weerstandsvermogen gemeente Ten Boer

Notitie weerstandsvermogen gemeente Ten Boer Notitie weerstandsvermogen gemeente Ten Boer 1. Inleiding In 2008 heeft Aniek Geerts, student Master of Business Administration met begeleiding vanuit de Rijksuniversiteit Groningen door de heer B.J.W.Pennink

Nadere informatie

Aan de raad AGENDAPUNT 6.9

Aan de raad AGENDAPUNT 6.9 Aan de raad AGENDAPUNT 6.9 Treasurystatuut 2010 Voorstel: het Treasurystatuut 2010 vaststellen. Inleiding In februari 2009 hebben wij u geïnformeerd over de treasury bij onze gemeente. Aanleiding hiervoor

Nadere informatie

Nota reserves, weerstandsvermogen en solvabiliteit 2015. RAD Hoeksche Waard

Nota reserves, weerstandsvermogen en solvabiliteit 2015. RAD Hoeksche Waard Nota reserves, weerstandsvermogen en solvabiliteit 2015 Inhoud Samenvatting... 3 Inleiding Risicomanagement... 4 Doel risicomanagement Stappen risicomanagement Risicobeheersing Taken en verantwoordelijkheden

Nadere informatie

Handreiking Bedrijfsvoering voor Raadsleden

Handreiking Bedrijfsvoering voor Raadsleden Handreiking Bedrijfsvoering voor Raadsleden Handreiking Bedrijfsvoering voor Raadsleden Bedrijfsvoering alleen voor het college? De bedrijfsvoering is weliswaar primair een taak van het college, maar de

Nadere informatie

Financiële Verordening Gemeenschappelijke Regeling Meerstad

Financiële Verordening Gemeenschappelijke Regeling Meerstad Financiële Verordening Gemeenschappelijke Regeling Meerstad Vastgesteld bij besluit van het Algemeen Bestuur van 18 december 2012. Datum inwerktreding: 18 december 2012 Pagina 2 (10) Financiële Verordening

Nadere informatie

Verordening voor de controle op het financieel beheer en op de. inrichting van de financiële organisatie van de gemeente Weert 2015

Verordening voor de controle op het financieel beheer en op de. inrichting van de financiële organisatie van de gemeente Weert 2015 Zoek regelingen op overheid.nl Gemeente Weert Ziet u een fout in deze regeling? Meld het ons op regelgeving@overheid.nl! Verordening voor de controle op het financieel beheer en op de inrichting van de

Nadere informatie

Object van controle is de jaarrekening 2013. Tevens geeft de accountant aan of het jaarverslag met de jaarrekening verenigbaar is.

Object van controle is de jaarrekening 2013. Tevens geeft de accountant aan of het jaarverslag met de jaarrekening verenigbaar is. CONTROLEPROTOCOL VOOR DE ACCOUNTANTSCONTROLE OP DE JAARREKENING 2013 VAN DE GEMEENTE KRIMPEN AAN DEN IJSSEL 1. Inleiding Bij besluit van 06 november 2003 heeft de gemeenteraad Deloitte Accountants aangewezen

Nadere informatie

MID 30 oktober 2003 Verordening op basis van artikel 213 Gemeentewet

MID 30 oktober 2003 Verordening op basis van artikel 213 Gemeentewet Verordening op basis van artikel 213 Gemeentewet Heemstede, 21 oktober 2003 Aan de raad, Samenvatting In de Wet dualisering gemeentebestuur is opgenomen dat gemeenteraden drie verordeningen vaststellen

Nadere informatie

Controleprotocol Jaarrekening Gemeente De Bilt 2014

Controleprotocol Jaarrekening Gemeente De Bilt 2014 Behoort bij raadsbesluit d.d. 29 januari 2015 tot vaststelling van het 'Controleprotocol 2014'. Controleprotocol Jaarrekening 2014 Inhoudsopgave 1. Samenvatting... 3 2. Inleiding... 3 2.1 Doelstelling...

Nadere informatie

Advies inzake Risicobenadering

Advies inzake Risicobenadering dvies inzake Risicobenadering Het afstemmen van modellen op uitdagingen PRIMO heeft binnen haar organisatie een divisie opgericht die zich geheel richt op het effectief gebruik van risicomanagementmodellen.

Nadere informatie

gezien het voorstel van de Tijdelijke Commissie ingesteld door de Drechtraad van 21 augustus 2006 en 13 november 2006; b e s l u i t :

gezien het voorstel van de Tijdelijke Commissie ingesteld door de Drechtraad van 21 augustus 2006 en 13 november 2006; b e s l u i t : De Drechtraad gezien het voorstel van de Tijdelijke Commissie ingesteld door de Drechtraad van 21 augustus 2006 en 13 november 2006; gelet op artikel 212 van de Gemeentewet, alsmede artikel 30, eerste

Nadere informatie

Verordening op het financiële beleid en beheer van de gemeente Hengelo

Verordening op het financiële beleid en beheer van de gemeente Hengelo Verordening op het financiële beleid en beheer van de gemeente Hengelo Hoofdstuk I Artikel 1 Hoofdstuk II Artikel 2 Artikel 3 Artikel 3 Artikel 4 Artikel 5 Artikel 6 Artikel 7 Hoofdstuk III Artikel 8 Artikel

Nadere informatie

SEMINAR PRAKTISCH RISICOMANAGEMENT d.d. 1 juni 2010 in De Meern

SEMINAR PRAKTISCH RISICOMANAGEMENT d.d. 1 juni 2010 in De Meern SEMINAR PRAKTISCH RISICOMANAGEMENT d.d. 1 juni 2010 in De Meern Programma 13.30 uur Opening 13.40 uur Risicomanagement in het onderwijs door Marien Rozendaal RA 14.30 uur Pauze 15.00 uur Risicomanagement

Nadere informatie

Handreiking Weerstandsvermogen voor Raadsleden

Handreiking Weerstandsvermogen voor Raadsleden Handreiking Weerstandsvermogen voor Raadsleden Handreiking Weerstandsvermogen voor Raadsleden Weerstandsvermogen te complex voor gemeenteraadsleden 1 en dus vooral voor het college? Neen, de gemeenteraad

Nadere informatie

jaar bijlagenr. commissie(s) categorie/agendanr. 2003 156 Bestuur en Middelen B 2 onderwerp

jaar bijlagenr. commissie(s) categorie/agendanr. 2003 156 Bestuur en Middelen B 2 onderwerp Raadsvoorstel jaar bijlagenr. commissie(s) categorie/agendanr. 2003 156 Bestuur en Middelen B 2 onderwerp Controleverordening gemeente Emmen Aan de raad De Wet dualisering gemeentebestuur heeft de functie

Nadere informatie

Controleverordening gemeente Wijk bij Duurstede

Controleverordening gemeente Wijk bij Duurstede Controleverordening gemeente Wijk bij Duurstede 2006 Gegevens van de regeling Overheidsorganisatie: Officiële naam regeling: Citeertitel: Vastgesteld door: Onderwerp: Deze versie is geldig tot(als de vervaldatum

Nadere informatie

Kadernota Risicomanagement provincie Groningen

Kadernota Risicomanagement provincie Groningen Kadernota Risicomanagement provincie Groningen Provincie Groningen December 2014 1. Inleiding Op basis van de Financiële Verordening Provincie Groningen dienen Gedeputeerden Staten (GS) ten minste eenmaal

Nadere informatie

Gezien het voorstel van het college van Burgemeester en Wethouders van 23 september 2003;

Gezien het voorstel van het college van Burgemeester en Wethouders van 23 september 2003; Gemeente Ooststellingwerf De raad van de gemeente Ooststellingwerf; nr. A.6 Gezien het voorstel van het college van Burgemeester en Wethouders van 23 september 2003; gelet op artikel 213 van de gemeentewet;

Nadere informatie

CONTROLEPROTOCOL voor de accountantscontrole op de jaarrekening 2013 van de gemeente Hengelo

CONTROLEPROTOCOL voor de accountantscontrole op de jaarrekening 2013 van de gemeente Hengelo CONTROLEPROTOCOL voor de accountantscontrole op de jaarrekening 2013 van de gemeente Hengelo 0 Inleiding De Gemeentewet(GW), art. 213, schrijft voor dat de gemeenteraad één of meer accountants aanwijst

Nadere informatie

Beleidsnotitie reserves en voorzieningen (inclusief risicomanagement / weerstandsvermogen)

Beleidsnotitie reserves en voorzieningen (inclusief risicomanagement / weerstandsvermogen) Beleidsnotitie reserves en voorzieningen (inclusief risicomanagement / weerstandsvermogen) 2 januari 2014 2 Beleidsnotitie reserves en voorzieningen (inclusief risicomanagement / weerstandsvermogen) Inhoudsopgave

Nadere informatie

Regeling Financieel Beheer Belastingsamenwerking Gouwe- Rijnland

Regeling Financieel Beheer Belastingsamenwerking Gouwe- Rijnland Regeling Financieel Beheer Belastingsamenwerking Gouwe- Rijnland Het Algemeen Bestuur van de Gemeenschappelijke regeling Gouwe-Rijnland (BSGR), gelet op: Artikel 212 van de Gemeentewet; Het Waterschapsbesluit;

Nadere informatie

Willem Wijntjes (voorzitter commissie BBV) Melchior Kerklaan (secretaris commissie BBV) Henk Satter (lid commissie BBV) Elma van der Mortel (lid

Willem Wijntjes (voorzitter commissie BBV) Melchior Kerklaan (secretaris commissie BBV) Henk Satter (lid commissie BBV) Elma van der Mortel (lid Willem Wijntjes (voorzitter commissie BBV) Melchior Kerklaan (secretaris commissie BBV) Henk Satter (lid commissie BBV) Elma van der Mortel (lid adviescommissie BBV) Regiodagen gemeentefinanciën 2014 Eerste

Nadere informatie

Door de intreding van de dualisering zijn er een aantal dingen veranderd op het gebied van de controle. De belangrijkste wijzigingen zijn:

Door de intreding van de dualisering zijn er een aantal dingen veranderd op het gebied van de controle. De belangrijkste wijzigingen zijn: gb03.103 1 RAADSVOORSTEL raadsvergadering: 5 november 2003 onderwerp: verordening ex art 213 Gw bijlage: ontwerpbesluit datum: 23 oktober 2003 gemeenteblad I nr.: 103 agenda nr.: 9 Aan de gemeenteraad,

Nadere informatie

2 Algemene uitgangspunten voor de controle (getrouwheid én rechtmatigheid)

2 Algemene uitgangspunten voor de controle (getrouwheid én rechtmatigheid) Controleprotocol voor de accountantscontrole 2013 van de gemeente Sliedrecht 1. Inleiding Voor het jaar 2013 heeft de gemeenteraad aan Deloitte Accountants B.V. opdracht verstrekt om de accountantscontrole

Nadere informatie

A.J. Gerritsen 25 september 2014

A.J. Gerritsen 25 september 2014 Portefeuillehouder Datum raadsvergadering A.J. Gerritsen 25 september 2014 Datum voorstel 15 juli 2014 Agendapunt Onderwerp Publicatie van gemeentelijke kennisgevingen De raad wordt voorgesteld te besluiten:

Nadere informatie

(Proces)voorstel aanpak opstellen Nota Risicomanagement

(Proces)voorstel aanpak opstellen Nota Risicomanagement (Proces)voorstel aanpak opstellen Nota Risicomanagement Aanleiding Het college heeft de opdracht een Nota Risicomanagement op te stellen. Hiertoe heeft de raad besloten bij de rapportage Financiële Strategie.

Nadere informatie

Naam Financiële verordening Gemeenschappelijke Regeling Bijsterhuizen (2006)

Naam Financiële verordening Gemeenschappelijke Regeling Bijsterhuizen (2006) Gemeenteblad Nijmegen Jaartal / nummer 2006 / 85 Naam Financiële verordening Gemeenschappelijke Regeling Bijsterhuizen (2006) Publicatiedatum 25 oktober 2006 Opmerkingen - Vaststelling van de verordening

Nadere informatie

TOELICHTING op de Verordening op de rekenkamercommissie Wassenaar, Voorschoten en Oegstgeest.

TOELICHTING op de Verordening op de rekenkamercommissie Wassenaar, Voorschoten en Oegstgeest. TOELICHTING op de Verordening op de rekenkamercommissie Wassenaar, Voorschoten en Oegstgeest. Algemeen Ingevolge de Gemeentewet dient elke gemeente per 1 januari 2006 te beschikken over een rekenkamer

Nadere informatie

Controleverordening gemeente Papendrecht 2015

Controleverordening gemeente Papendrecht 2015 Controleverordening gemeente Papendrecht 2015 Verordening voor de controle op het financieel beheer en op de inrichting van de financiële organisatie van de gemeente Papendrecht Inhoudsopgave Controleverordening

Nadere informatie

Financiële verordening gemeente Achtkarspelen

Financiële verordening gemeente Achtkarspelen Financiële verordening gemeente Achtkarspelen De raad van de gemeente Achtkarspelen; gezien het voorstel van het college van burgemeester en wethouders van @; gelet op artikel 212 van de gemeentewet en

Nadere informatie

Provinciale Normenkader Rechtmatigheid 2015(aangepast)

Provinciale Normenkader Rechtmatigheid 2015(aangepast) Provinciale Normenkader Rechtmatigheid 2015(aangepast) Inleiding Met ingang van 2004 moeten alle provinciale jaarrekeningen worden voorzien van een accountantsverklaring met betrekking tot de financiële

Nadere informatie

Datum voorstel Datum raadsvergadering Bijlagen Ter inzage 17 juli 2012 17 juli 2012 1 5 vertrouwelijke bijlages

Datum voorstel Datum raadsvergadering Bijlagen Ter inzage 17 juli 2012 17 juli 2012 1 5 vertrouwelijke bijlages Raadsvoorstel Agendapunt: 16 Onderwerp risicomanagement grondexploitaties Datum voorstel Datum raadsvergadering Bijlagen Ter inzage 17 juli 2012 17 juli 2012 1 5 vertrouwelijke bijlages Aan de gemeenteraad,

Nadere informatie

ons kenmerk ECFE/U201401021 Lbr. 14/036

ons kenmerk ECFE/U201401021 Lbr. 14/036 Brief aan de leden T.a.v. het college en de raad informatiecentrum tel. (070) 373 8393 betreft Rapport Vernieuwing van de begroting en verantwoording van gemeenten Samenvatting uw kenmerk ons kenmerk ECFE/U201401021

Nadere informatie

Raadsstuk. Onderwerp: Actualisatie financiële verordening Haarlem BBV nr: 2015/98823

Raadsstuk. Onderwerp: Actualisatie financiële verordening Haarlem BBV nr: 2015/98823 Raadsstuk Onderwerp: Actualisatie financiële verordening Haarlem BBV nr: 2015/98823 1. Inleiding De gemeenteraad stelt kaders vast o.a. in de vorm van gemeentelijke verordeningen. De financiële beheersverordening

Nadere informatie

Artikel 1. Definities

Artikel 1. Definities Pagina 1 van 5 Artikel 1. Definities Onder a van dit artikel wordt aangegeven wat daarin wordt verstaan onder het begrip accountant. Een bevoegd account voor de controle van de gemeentelijke jaarrekening

Nadere informatie

Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der Meer)

Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der Meer) Vergadering: 11 december 2012 Agendanummer: 12 Status: Besluitvormend Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 E mail: gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 34 300 VII Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (VII) voor het jaar 2016 Nr. 11

Nadere informatie

undert Zundertse Regelgeving Wetstechnische informatie 2013/17314 Rubriek: Naam regeling: Verordening auditcommissie gemeente Zundert

undert Zundertse Regelgeving Wetstechnische informatie 2013/17314 Rubriek: Naam regeling: Verordening auditcommissie gemeente Zundert undert Zundertse Regelgeving Wetstechnische informatie 2013/17314 Rubriek: 1 Naam regeling: Verordening auditcommissie gemeente Zundert Citeertitel: Geen citeertitel 1 Wettelijke grondslag Artikel 82 Gemeentewet

Nadere informatie

Verordening voor de controle op het financieel beheer en op de inrichting. organisatie van de gemeente Heemskerk 2008

Verordening voor de controle op het financieel beheer en op de inrichting. organisatie van de gemeente Heemskerk 2008 Verordening voor de controle op het financieel beheer en op de inrichting van de financiële organisatie van de gemeente Heemskerk 2008 Wetstechnische informatie Gegevens van de regeling Overheidsorganisatie

Nadere informatie

Raadsinformatiebrief Nr. :

Raadsinformatiebrief Nr. : Raadsinformatiebrief Nr. : Onderwerp: Risicomanagement Reg.nr. : 12.0693 B&W verg. : 19 juni 2012 : 1) Status In het licht van de actieve informatieplicht informeren wij U over de stand van zaken met betrekking

Nadere informatie

Toelichting op de artikelen Financiële Verordening gemeente Groningen

Toelichting op de artikelen Financiële Verordening gemeente Groningen Toelichting op de artikelen Financiële Verordening gemeente Groningen Artikel 1 Definities Voor de gehanteerde begrippen in de verordening gelden de definities uit de Gemeentewet, de Wet Fido, het besluit

Nadere informatie

Rapportage. Effectmeting naar onderzoek Weten waarom uit 2008. Alphen-Chaam. Rekenkamercommissie Alphen-Chaam / Baarle-Nassau.

Rapportage. Effectmeting naar onderzoek Weten waarom uit 2008. Alphen-Chaam. Rekenkamercommissie Alphen-Chaam / Baarle-Nassau. 1 Rekenkamercommissie Alphen-Chaam / Baarle-Nassau Rapportage Effectmeting naar onderzoek Weten waarom uit 2008 Alphen-Chaam 7 juli 2011 W E T E N W A A R O M A L P H E N - C H A A M 2 1 Inleiding De Rekenkamercommissie

Nadere informatie

Advies commissie BBV aan ministerie van BZK mei 2013. Van een rechtmatigheidsoordeel naar een rechtmatigheidsverantwoording

Advies commissie BBV aan ministerie van BZK mei 2013. Van een rechtmatigheidsoordeel naar een rechtmatigheidsverantwoording Van een rechtmatigheidsoordeel naar een rechtmatigheidsverantwoording Samenvatting Mede op verzoek van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties heeft de commissie BBV een onderzoek

Nadere informatie

NOTA WEERSTANDSVERMOGEN EN RISICOMANAGEMENT

NOTA WEERSTANDSVERMOGEN EN RISICOMANAGEMENT NOTA WEERSTANDSVERMOGEN EN RISICOMANAGEMENT Vastgesteld in de gemeenteraad 25 januari 2011 Nota weerstandsvermogen en risicomanagement Pagina 1 van 9 Weerstandsvermogen en risicomanagement 1. Inleiding.

Nadere informatie

Nota weerstandsvermogen. gemeente Leeuwarderadeel

Nota weerstandsvermogen. gemeente Leeuwarderadeel Nota weerstandsvermogen gemeente Leeuwarderadeel Inhoudsopgave Inleiding...3 Wet- en regelgeving en huidig beleid...4 2.1 Besluit begroting en Verantwoording...4 2.2 Financiële verordening gemeente Leeuwarderadeel...4

Nadere informatie

Het assurance-raamwerk De accountant en het verstrekken van zekerheid

Het assurance-raamwerk De accountant en het verstrekken van zekerheid Het assurance-raamwerk De accountant en het verstrekken van zekerheid Koninklijk Nederlands Instituut van Registeraccountants Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Het begrip assurance en maatschappelijke ontwikkelingen

Nadere informatie

Hellendoom. Aan de raad. III II III IIII IIII III III II (code voor postverwerking)

Hellendoom. Aan de raad. III II III IIII IIII III III II (code voor postverwerking) Punt 11. : Controleprotocol jaarrekeningen G 6 m 6 6 R T 6 2011 tot en met 2014 _- sa. Hellendoom Aan de raad Samenvatting: De accountant geeft bij de jaarrekening een controleverklaring af waarin zowel

Nadere informatie

Bestuurlijk spoorboekje planning en control 2015

Bestuurlijk spoorboekje planning en control 2015 Bestuurlijk spoorboekje planning en control Gemeente Velsen 17 december 2014 Inleiding In de Wet dualisering gemeentebestuur zijn de posities, functies en bevoegdheden van de Raad en het College formeel

Nadere informatie

Financieel toezicht door de provincie

Financieel toezicht door de provincie Financieel toezicht door de provincie Waarom een brochure over toezicht op gemeentefinanciën? Op 7 maart 2002 is de Wet Dualisering Gemeente - bestuur inwerking getreden. Deze wet versterkt uw kaderstellende

Nadere informatie

pagina 1 van 5 15052014 Zoek regelingen op overheid.nl Gemeente Coevorden Ziet u een fout in deze regeling? Meld het ons op regelgeving@overheid.nl! Wetstechnische informatie Gegevens van de regeling Overheidsorganisatie

Nadere informatie

Nota Reserves en Voorzieningen Gemeente Bergen (N-H)

Nota Reserves en Voorzieningen Gemeente Bergen (N-H) Nota Reserves en Voorzieningen Gemeente Bergen (N-H) INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE... 1 1. INLEIDING... 2 1.1 Waarom een nota reserves en voorzieningen?... 2 1.2 Inhoud van de nota... 2 2 Regelgeving en

Nadere informatie

VERORDENING voor de controle op het financieel beheer en op de. beheer en op de inrichting van de financiële organisatie van de gemeente Lelystad

VERORDENING voor de controle op het financieel beheer en op de. beheer en op de inrichting van de financiële organisatie van de gemeente Lelystad VERORDENING voor de controle op het financieel beheer en op de inrichting van de financiële organisatie van de gemeente Lelystad Wetstechnische informatie Gegevens van de regeling Overheidsorganisatie

Nadere informatie

JAARVERSLAG 2012. Rekenkamercommissie Raalte

JAARVERSLAG 2012. Rekenkamercommissie Raalte JAARVERSLAG 2012 Rekenkamercommissie Raalte Voorwoord. Voor u ligt het Jaarverslag 2012 van de rekenkamercommissie Raalte. Naast de wettelijke verplichting om een jaarverslag op te stellen doet de rekenkamercommissie

Nadere informatie

Whitepaper Verbonden Partijen

Whitepaper Verbonden Partijen Whitepaper Verbonden Partijen Om meer aandacht te kunnen besteden aan hun kernactiviteiten zijn steeds meer lokale overheden geneigd om organisatieonderdelen te verzelfstandigen al dan niet in samenwerking

Nadere informatie

Financiële verordening RUD Zuid-Limburg

Financiële verordening RUD Zuid-Limburg Financiële verordening RUD Zuid-Limburg 1 Inhoud Hoofdstuk 1 Algemene bepalingen... 3 Artikel 1 Begrippenkader... 3 Hoofdstuk 2 Begroting en verantwoording... 4 Artikel 2 Opstellen begroting en verantwoording...

Nadere informatie

Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam

Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam Robert t Hart / Geert Haisma 26 september 2013 r.hart@risicomanagement.nl / haisma@risicomanagement.nl 1www.risicomanagement.nl Visie risicomanagement Gemeenten

Nadere informatie

Nota Weerstandsvermogen en Risicomanagement Omgevingsdienst West- Holland

Nota Weerstandsvermogen en Risicomanagement Omgevingsdienst West- Holland Nota Weerstandsvermogen en Risicomanagement Omgevingsdienst West- Holland 1 Inhoud Management Samenvatting... 3 Hoofdstuk 1 Inleiding... 4 Hoofdstuk 2 Weerstandsvermogen... 5 Hoofdstuk 3 Begrippenkader...

Nadere informatie

Controleverordening gemeente Enschede 2014

Controleverordening gemeente Enschede 2014 Controleverordening gemeente Enschede 2014 De raad van de gemeente Enschede besluit; gelet op artikel 213 Gemeentewet en het Besluit accountantscontrole decentrale overheden; vast te stellen: Verordening

Nadere informatie

Nota Risicomanagement Echt-Susteren 2015

Nota Risicomanagement Echt-Susteren 2015 Nota Risicomanagement Echt-Susteren 2015 Datum : 19 februari 2015 Afdeling: ConcernController - 1 - Nota Risicomanagement INHOUDSOPGAVE Hoofdstuk 1 Inleiding 3 Hoofdstuk 2 Waarom doen we aan risicomanagement?

Nadere informatie

RAADSVOORSTEL Agendanummer 9.1. Onderwerp: Voortgang uitvoering plan van aanpak voor de realisatie van risicomanagement

RAADSVOORSTEL Agendanummer 9.1. Onderwerp: Voortgang uitvoering plan van aanpak voor de realisatie van risicomanagement RAADSVOORSTEL Agendanummer 9.1 Raadsvergadering van 2 oktober 2008 Onderwerp: Voortgang uitvoering plan van aanpak voor de realisatie van risicomanagement Verantwoordelijke portefeuillehouder: M.G. de

Nadere informatie

Raadsvergadering van 1 november 2012 Agendanummer: 5

Raadsvergadering van 1 november 2012 Agendanummer: 5 RAADSVOORSTEL Verseon kenmerk: 368891 Raadsvergadering van 1 november 2012 Agendanummer: 5 Onderwerp: Beleidsbegroting 2013-2016 Verantwoordelijk portefeuillehouder: Drs. F.P. Fakkers SAMENVATTING Vanuit

Nadere informatie

Kennismakings- informatiebijeenkomst gemeente Utrecht (nieuwe) raadsleden Raadsleden centraal Goede raad voor een sterke gemeenteraad

Kennismakings- informatiebijeenkomst gemeente Utrecht (nieuwe) raadsleden Raadsleden centraal Goede raad voor een sterke gemeenteraad Kennismakings- informatiebijeenkomst gemeente Utrecht (nieuwe) raadsleden Raadsleden centraal Goede raad voor een sterke gemeenteraad 10 juni 2014 Gemeente Utrecht Agenda 1. Wie is de gemeentelijke accountant?

Nadere informatie

Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur

Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur 1. Algemeen Deugdelijk ondernemingsbestuur is waar corporate governance over gaat. Binnen de bedrijfskunde wordt de term gebruikt voor het aanduiden van hoe een

Nadere informatie

P R O V 1 N su È F R VS l! Ä N. Doe. nr.: Class, nr. * Ingek.: AfdelirrT. Beh. door; Afd. Hoofd AWB.. weken. voor kenn isg. aangenomen/tel.

P R O V 1 N su È F R VS l! Ä N. Doe. nr.: Class, nr. * Ingek.: AfdelirrT. Beh. door; Afd. Hoofd AWB.. weken. voor kenn isg. aangenomen/tel. Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties > Retouradres Postbus 20011 2500 EA Den Haag Gedeputeerde Staten van Fryslan Postbus 20120 8900 HM LEEUWARDEN Datum 18 december 2014 Betreft Begroting

Nadere informatie

b e s l u i t : 1 Inleidende bepaling 2 Begroting en verantwoording Nr: 07-104a De raad van de gemeente Barneveld;

b e s l u i t : 1 Inleidende bepaling 2 Begroting en verantwoording Nr: 07-104a De raad van de gemeente Barneveld; Nr: 07-104a De raad van de gemeente Barneveld; gelezen het voorstel van burgemeester en wethouders, nr. 07-104; gelet op artikel 212 van de Gemeentewet; overwegende dat de verordening op de uitgangspunten

Nadere informatie

CONTROLEPROTOCOL VOOR DE ACCOUNTANTSCONTROLE OBJECT VAN CONTROLE: JAARREKENING 2014 EN 2015

CONTROLEPROTOCOL VOOR DE ACCOUNTANTSCONTROLE OBJECT VAN CONTROLE: JAARREKENING 2014 EN 2015 CONTROLEPROTOCOL VOOR DE ACCOUNTANTSCONTROLE OBJECT VAN CONTROLE: JAARREKENING 2014 EN 2015 Voor de gemeenten Tubbergen, Dinkelland en het Openbaar lichaam Noaberkracht Dinkelland Tubbergen September 2014

Nadere informatie

De nieuwe ISO norm 2015 Wat nu?!

De nieuwe ISO norm 2015 Wat nu?! De nieuwe ISO norm 2015 Wat nu?! Stichting QualityMasters Nieuwland Parc 157 3351 LJ Papendrecht 078-3030060 info@qualitymasters.com www.qualitymasters.com 02-2015 Inhoud Inleiding pagina 3 Van Oud naar

Nadere informatie

Hoofdstuk 1 Algemene bepalingen

Hoofdstuk 1 Algemene bepalingen Verordening financieel beleid en beheer 2015 gemeente Heemstede De raad van de gemeente Heemstede; gelezen het voorstel van burgemeester en wethouders van 28 juli 2015; gezien het advies van de commissie

Nadere informatie

Onderwerp: Aanpassing Financiële Verordening

Onderwerp: Aanpassing Financiële Verordening Onderwerp: Aanpassing Financiële Verordening In Algemeen Bestuur van 21 december 2011 is de Financiële Verordening (FV) vastgesteld. In de FV is in artikel 13 de bepaling opgenomen dat een inventarisatie

Nadere informatie

MEMO AAN DE GEMEENTERAAD

MEMO AAN DE GEMEENTERAAD MEMO AAN DE GEMEENTERAAD Aan T.a.v. Datum Betreft Van Ons kenmerk CC De gemeenteraad - 23 maart 2012 Interim-controle 2011 Deloitte Het college 112623 Paraaf Datum Controller RP 22-3-2012 Directie Geachte

Nadere informatie

Hoe financieel gezond is uw gemeente?

Hoe financieel gezond is uw gemeente? Hoe financieel gezond is uw gemeente? drs. R.M.J.(Rein-Aart) van Vugt RA A.(Arie)Elsenaar RE RA 1 Hoe financieel gezond is uw gemeente? In dit artikel geven de auteurs op hoofdlijnen aan welke indicatoren

Nadere informatie

dat de wijze van ondersteuning van de rekenkamercommissie is gewijzigd; Verordening Rekenkamercommissie Koggenland 2010

dat de wijze van ondersteuning van de rekenkamercommissie is gewijzigd; Verordening Rekenkamercommissie Koggenland 2010 De raad van de gemeente Koggenland; gelezen het voorstel van het presidium van 22 november 2010; OVERWEGENDE GELET OP BESLUIT dat de wijze van ondersteuning van de rekenkamercommissie is gewijzigd; de

Nadere informatie

Nota Weerstandsvermogen 2013 - Gemeente Olst-Wijhe 1 van 10

Nota Weerstandsvermogen 2013 - Gemeente Olst-Wijhe 1 van 10 Nota Weerstandsvermogen 2013 Gemeente Olst-Wijhe Olst-Wijhe, maart 2013 doc. nr.: 13.014804 Nota Weerstandsvermogen 2013 - Gemeente Olst-Wijhe 1 van 10 Inhoudsopgave Samenvatting 3 Hoofdstuk indeling 1.

Nadere informatie

Nota Reserves en Voorzieningen 2014 Gemeente Zundert

Nota Reserves en Voorzieningen 2014 Gemeente Zundert Nota Reserves en Voorzieningen 2014 Gemeente Zundert Intern document 2014/10084 behorende bij B&W nota 2014/10024 Colofon Uitgave Mei 2014 Gemeente Zundert Markt 1 4881 CN Zundert Postbus 10.001 4880 CA

Nadere informatie

Het algemeen bestuur van de gemeenschappelijke regeling Publieke Gezondheid en Zorg Groningen (hierna PG&Z) besluit,

Het algemeen bestuur van de gemeenschappelijke regeling Publieke Gezondheid en Zorg Groningen (hierna PG&Z) besluit, GEMEENTEBLAD Officiële uitgave van gemeente Leek. Nr. 62106 17 mei 2016 Verordening op de uitgangspunten voor het financieel beleid, alsmede voor het financieel beheer en voor de inrichting van de financiële

Nadere informatie

Gemeente Breda ~Q~ ~,,~ Registratienr: [ 40523] Raadsvoorstel

Gemeente Breda ~Q~ ~,,~ Registratienr: [ 40523] Raadsvoorstel ~,,~ Raadsvoorstel Agendapuntnummer: Registratienr: [ 40523] Onderwerp Instemmen met het doonoeren van een stelselwijziging voor de verantwoording- en dekkingswijze van investeringen met maatschappelijk

Nadere informatie

4.2 Weerstandsvermogen

4.2 Weerstandsvermogen 4.2 Weerstandsvermogen 4.2.1 Inleiding Deze paragraaf handelt over de hoogte van de algemene reserve en andere weerstandscapaciteit waarover de gemeente Spijkenisse beschikt om calamiteiten en andere tegenvallers

Nadere informatie

REGELING AMBTELIJKE ORGANISATIE GEMEENTE HILLEGOM. Vastgesteld in vergadering van het college van de gemeente Hillegom op 5 oktober 2004, B&W nummer..

REGELING AMBTELIJKE ORGANISATIE GEMEENTE HILLEGOM. Vastgesteld in vergadering van het college van de gemeente Hillegom op 5 oktober 2004, B&W nummer.. REGELING AMBTELIJKE ORGANISATIE GEMEENTE HILLEGOM Vastgesteld in vergadering van het college van de gemeente Hillegom op 5 oktober 2004, B&W nummer.. HOOFDSTUK 1 Artikel 1 De structuur van de ambtelijke

Nadere informatie

De raad van de gemeente Koggenland; D14.001691. gelezen het voorstel van burgemeester en wethouders van 20 maart 2012.

De raad van de gemeente Koggenland; D14.001691. gelezen het voorstel van burgemeester en wethouders van 20 maart 2012. RAADSBESLUIT De raad van de gemeente Koggenland; D14.001691 gelezen het voorstel van burgemeester en wethouders van 20 maart 2012. OVERWEGENDE dat de "verordening voor de controle op het financiële beheer

Nadere informatie

Reserve Ontwikkelingsprojecten Spelregels. Gemeente Albrandswaard

Reserve Ontwikkelingsprojecten Spelregels. Gemeente Albrandswaard Reserve Ontwikkelingsprojecten Spelregels Gemeente Albrandswaard Reserve Ontwikkelingsprojecten Spelregels Gemeente Albrandswaard Datum: 18 mei 2012 Afdeling: Bestuur, team ontwikkeling Afdelingshoofd:

Nadere informatie

Lange Voorhout 8 Voorzitter van de Tweede Kamer

Lange Voorhout 8 Voorzitter van de Tweede Kamer Algemene Rekenkamer Lange Voorhout 8 Voorzitter van de Tweede Kamer Postbus 20015 der Staten-Generaal 2500 EA Den Haag Binnenhof 4 r 070-342 43 44 DEN HAAG E voorlichbng@rekenkamer.nl w www.rekenkamer.ni

Nadere informatie

Doorkiesnummer : (0495) 57 50 00 Agendapunt: - ONDERWERP VOORSTEL COLLEGE

Doorkiesnummer : (0495) 57 50 00 Agendapunt: - ONDERWERP VOORSTEL COLLEGE Meijer, Jacco FIN S3 RAD: RAD150701 woensdag 1 juli 2015 BW: BW150526 voorstel gemeenteraad Vergadering van de gemeenteraad van 1 juli 2015 Portefeuillehouder : H.A. Litjens Behandelend ambtenaar : Jacco

Nadere informatie

Effectmeting van de aanbevelingen uit het rekenkameronderzoek naar de programmabegroting

Effectmeting van de aanbevelingen uit het rekenkameronderzoek naar de programmabegroting Rekenkamercommissie Alphen-Chaam / Baarle-Nassau Effectmeting van de aanbevelingen uit het rekenkameronderzoek naar de programmabegroting Rapportage Alphen-Chaam 02 juni 2009 R A P P O R T A G E E F F

Nadere informatie

RISICOMANAGEMENT BIJ WONINGCORPORATIES

RISICOMANAGEMENT BIJ WONINGCORPORATIES Together you make the difference RISICOMANAGEMENT BIJ WONINGCORPORATIES Deel 1 van een drieluik over het belang van goed risicomanagement in de corporatiesector Auteur Drs. Frank van Egeraat RC. Frank

Nadere informatie

Eerste Kamer der Staten-Generaal

Eerste Kamer der Staten-Generaal Eerste Kamer der Staten-Generaal 1 Vergaderjaar 2004 2005 29 436 Wijziging van de mbtenarenwet en enkele andere wetten in verband met goed ambtelijk handelen, goed werkgeverschap en algemene regels over

Nadere informatie

2003. Nr. : 03.0120. Dnst. : Griffie

2003. Nr. : 03.0120. Dnst. : Griffie Nr. : 03.0120. Dnst. : Griffie 2003. Verordening op controle financieel beheer en op de inrichting van de financiele organisatie van de gemeente Leiden ex artikel 213 GW. Leiden, 9 september 2003. In de

Nadere informatie

Aanbevelingen Rekenkamer Breda in relatie tot nota Verbonden Partijen

Aanbevelingen Rekenkamer Breda in relatie tot nota Verbonden Partijen Bijlage 5 Aanbevelingen Rekenkamer Breda in relatie tot nota Verbonden Partijen Aanbevelingen rapport Rekenkamer Breda 1. Geef als raad opdracht aan het college om samen met de raad een nieuwe Nota Verbonden

Nadere informatie

HANDHAVINGSVERORDENING WWB en WIJ gemeente Lelystad

HANDHAVINGSVERORDENING WWB en WIJ gemeente Lelystad HANDHAVINGSVERORDENING WWB en WIJ Wetstechnische informatie Gegevens van de regeling Overheidsorganisatie Officiële naam regeling Besloten door Deze versie is geldig tot (als de vervaldatum is vastgesteld)

Nadere informatie

Deloitte. Openbaar Lichaam Afvalstoffenverwijdering Zeeland. Rapport van bevindingen voor het boekjaar eindigend op 31 december 2014.

Deloitte. Openbaar Lichaam Afvalstoffenverwijdering Zeeland. Rapport van bevindingen voor het boekjaar eindigend op 31 december 2014. Deloitte Accountants B.V. Park Veidzigt 25 4336 DR Middelburg Postbus 7056 4330 GB Middelburg Nederland Tel: 088 288 2888 Fax 088 288 9895 www.deloitte.n1 Openbaar Lichaam Afvalstoffenverwijdering Zeeland

Nadere informatie

Gemeente Doetinchem. Clientserviceplan voor het boekjaar 2013

Gemeente Doetinchem. Clientserviceplan voor het boekjaar 2013 Clientserviceplan voor het boekjaar 2013 oktober 2013 Inhoud 1. Inleiding 4 2. Controleopdracht 4 2.1 Opdracht 4 2.2 Materialiteit en tolerantie 5 2.3 Fraude 6 3. Planning 6 3.1 Inleiding 6 3.2 Algemene

Nadere informatie

Besluit van de gemeenteraad

Besluit van de gemeenteraad Gemeenteblad 2005, nummer 19. Onderwerp Datum 5 april 2005. Verordening voor de controle op het financieel beheer en inrichting van de financiële organisatie Pagina 1 van 6 De raad van de gemeente Venray,

Nadere informatie

MID 11/004. Financiële verordening gemeente Haarlemmerliede en Spaarnwoude (Artikel 212 Gemeentewet)

MID 11/004. Financiële verordening gemeente Haarlemmerliede en Spaarnwoude (Artikel 212 Gemeentewet) MID 11/004 Financiële verordening gemeente Haarlemmerliede en Spaarnwoude (Artikel 212 Gemeentewet) Versie: 29 maart 2011 2 Artikel 1 Definities In deze verordening wordt verstaan onder: Afdeling: iedere

Nadere informatie

De definitieve Code Corporate Governance, enige beschouwingen vanuit risicoperspectief.

De definitieve Code Corporate Governance, enige beschouwingen vanuit risicoperspectief. De definitieve Code Corporate Governance, enige beschouwingen vanuit risicoperspectief. In de Code van Commissie Peters De Veertig Aanbevelingen (juni 1997) staat in zeer algemene termen iets over risicobeheersing.

Nadere informatie

Raamwerk Risicomanagement

Raamwerk Risicomanagement Raamwerk Risicomanagement Op basis van het Enterprise Risk Management van COSO heeft Olde Bijvank advies in samenwerking met Quintis een raamwerk voor risicomanagement ontwikkeld. Specifiek voor Nederlandse

Nadere informatie