FINANCIEEL EDUCATIEF GAMEN, NEXT LEVEL SCHULDPREVENTIE!

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "FINANCIEEL EDUCATIEF GAMEN, NEXT LEVEL SCHULDPREVENTIE!"

Transcriptie

1 1 FINANCIEEL EDUCATIEF GAMEN, NEXT LEVEL SCHULDPREVENTIE!

2 Inhoudsopgave 1. Aanleiding Serious gaming in financiële educatie Financieel gezond gedrag, wat is dat?... 6 Competenties en vaardigheden... 6 Een overzicht... 7 De gedragsfactor... 8 Conclusies Financiële educatie in de Verenigde Staten Doelstellingen van spellen Financieel educatief gamen in de Verenigde Staten Levensgebeurtenissen Moneytopia Mo doh Island Klassikale spellen My Classroom economy Creditability van Experian JA programma Individuele games Gen I revolution Planet Orange Financial Soccer Find Financial Freedom Spellen gericht op bewustwording en gedrag Spent Admongo Education Cents Casual games met een educatief karakter Celebrity Calamity Bite Club Farm Blitz Een overzicht Onderzoek naar games

3 Bereik van games Effectiviteit van serious games in educatie Conclusies Aandachtspunten bij de ontwikkeling van games Samenwerking met markt organisaties Ontsluiting financiële games Ontwikkeling door de doelgroep Aanbevelingen Vervolgstappen Bijlage 1 National Standard

4 1. Aanleiding Uit onderzoek van het NIBUD 1 blijkt dat maar liefst 40 procent van de jongeren tussen de 18 en 25 jaar schulden heeft. Jongeren geven hun geld steeds makkelijker uit. Twee derde van de jongeren zegt het moeilijk te vinden om met geld om te gaan. En de helft van de jongeren vindt dat hun ouders hun de waarde van geld niet goed hebben bijgebracht. Ook heeft het Nibud recent aangetoond dat jongeren die van hun ouders geleerd hebben goed met geld om te gaan, een kleinere kans op financiële problemen hebben 2. De resultaten van dit onderzoek tonen in zekere mate aan dat financiële opvoeding loont: er is een duidelijk verschil tussen hoe iemand financieel is opgevoed en de manier waarop hij met zijn geld omgaat. Studenten 3 die zeggen financieel goed te zijn opgevoed lenen minder vaak bij DUO en van anderen dan de groep die aangeeft een minder goede financiële opvoeding te hebben gehad. Ook sparen zij meer, komen makkelijker rond, houden hun administratie beter bij en geven zich een hoger rapportcijfer voor omgaan met geld. De groei van de schuldenproblematiek bij jongeren geeft aanleiding om daar aandacht aan te besteden. Slecht financieel gedrag kan leiden tot schulden en tot een groter beroep op onder meer schuldhulpverlening in de toekomst. Tegelijkertijd lijkt het er op dat het loont om te investeren in de financiële opvoeding van jongeren. Maar hoe is dat het beste aan te pakken? In diverse sectoren worden serious games gebruikt om doelgroepen te onderwijzen. Gezien het grootschalige gebruik van internet, smartphones en tablets dor jongeren lijken serious games ook een mooi vehikel om te voorzien in schuldpreventie. Amerika loopt in veel financiële ontwikkelingen voor op Nederland. Veel ontwikkelingen in de Verenigde Staten zijn na enkele jaren ook in Nederland te ontdekken. Denk bijvoorbeeld maar aan de crisis op de huizenmarkt en het gebruik van creditcards. Doordat ze in de Verenigde Staten voorop lopen, zijn ze ook op een eerder moment geconfronteerd met de problemen die dit bij jongeren veroorzaken. Hierdoor is men al enkele jaren geleden gestart met het ontwikkelen van instrumenten voor financiële educatie. Daarnaast is de schaalomvang van het land groot, zodat de ontwikkeling van financiële educatie een grotere afzetmarkt heeft en gemakkelijker plaats vindt. Met name op het gebied van serious gaming zijn veel producten ontwikkeld. Dit maakt de Verenigde Staten een ideaal gebied om onderzoek te doen naar financieel educatieve games. Wat hebben zij daar ontwikkeld en wat kunnen we daar in Nederland van leren? Voorliggend rapport bevat een analyse van de toepasbaarheid van (reeds ontwikkelde) serious games als interventie in het kader van de schuldpreventie. Op basis van die analyse zijn er aanbevelingen opgesteld over de wenselijkheid en manier waarop we serious games een plek kunnen geven in de Nederlandse schuldpreventie. 1 Geldzaken in de praktijk, Nibud Kans op Financiële problemen, Nibud Nibud Studentenonderzoek

5 2. Serious gaming in financiële educatie Serious games zijn hot 4. Volgens TNO 5 groeit de markt voor serious gaming gestaag. Serious gaming heeft de potentie om door te groeien tot een serieuze industrietak. Hoewel het lastig is om echt betrouwbare uitspraken te doen over de omvang en de groei van het veld serious gaming, zijn er duidelijke signalen de markt groeit. Er zijn steeds meer games met het label serious. Meer ondernemingen die serious games in het dienstenportfolio opnemen of zich exclusief richten op de ontwikkeling ervan. Meer (game)opleidingen die het curriculum verrijken met serious games. En meer congressen over serious gaming. Al deze bedrijvigheid maakt dat inmiddels ook beleidsmakers steeds meer interesse krijgen in serious games als middel voor gedragsbeinvloeding. Onderzoek toont aan dat de inzet van serious games ook resultaten oplevert. Er zijn spellen ontwikkeld waardoor kinderen met diabetici beter hun bloedsuiker in de gaten hielden. Breder onderzoek van Traci Sitzmann van de universiteit van Colorado 6 kwam tot de conclusie dat serious games het leren ondersteun. Studenten die ondersteund werden met een game, bleken 11% meer feitelijke kennis te hebben dan de controlegroep. Onderzoek van TNO toont aan dat soldaten de het spel Virtual Battlespace speelden, beter voorbereid waren op hun uitzending naar Uruzgan. De inzet van serious games lijkt te werken. Hoewel het onderzoek nog beperkt is, blijkt in de Verenigde Staten dat het spel Groove Nation het financieel zelfvertrouwen van de spelers 45 tot 60% vergroot 7. 4 Position paper, oktober 2009, Stichting Toekomstbeeld der Techniek, dr. Jacco van Uden (projectleider) 5 TNO (2006). Serious gaming: onderzoek naar knelpunten en mogelijkheden van serious gaming. 6 Sitzmann, T., Kraiger, K., Stewart, D., & Wisher, R. (2006). The comparative effectiveness of Web-based and classroom instruction: A meta-analysis. Personnel Psychology, 59,

6 3. Financieel gezond gedrag, wat is dat? Voordat we kijken naar de financiële educatieve games die in de Verenigde Staten ontwikkeld zijn, is het van belang om te definiëren wat eigenlijk financieel gezond gedrag is. Zijn het vooral vaardigheden en competenties die bepalen of iemand een financieel gezonde toekomst heeft, of zijn er meer factoren die hierin meegenomen moeten worden? Competenties en vaardigheden In de Verenigde Staten werkt men met een Nationale Standaard voor financiële educatie voor de klassen K-12. De standaard is een set aan competenties waar jongeren in de verschillende fasen van hun schoolcarrière over moeten kunnen beschikken om financieel gezond gedrag te vertonen. Deze standaard is ontwikkeld door de organisatie Jumpstart 8. Dit is een samenwerkingsverband tussen diverse organisaties die de interesse delen om financiële geletterdheid voor studenten van de kleuterschool tot de universiteit te bevorderen. Het samenwerkingsverband bestaat uit meer dan honderdvijftig organisaties en heeft in negenenveertig staten een subafdeling. Qua opzet is het te vergelijken met Wijzer in Geldzaken in Nederland. De klassen K-12 zijn vergelijkbaar met de kleuterklas tot 5 havo/vwo (17 jaar). In deze standaard kennen ze de volgende competenties: ( Een volledige uitwerking is opgenomen in bijlage 1) 1. Financial Responsibility and Decision Making 2. Income and Careers 3. Credit and Debt 4. Planning and Money Management 5. Risk Management and Insurance 6. Saving and Investing Naast deze standaard heeft men ook een standaard van de Council for Economic Education 9. Deze standaard bestaat uit twintig competenties, die echter meer op algemene economie gericht zijn, dan op persoonlijke financiën. Ondanks het feit dat ze zeker ook bij zullen dragen aan financiële zelfstandigheid, worden ze daarom verder buiten beschouwing gelaten. Elke staat in de Verenigde Staten mag zijn eigen financiële standaard opstellen. In grote lijnen komen ze veelal op hetzelfde neer. Ter vergelijk zijn de standaard van de staten Wisconsin en New Jersey opgenomen. Zij geven zeven verschillende competenties aan: 1. Relating Income and Education 2. Money Management 3. Credit and Debt Management 4. Planning, Saving, and Investing 5. Becoming a Critical Consumer 6. Community and Financial Responsibility 7. Risk Management In Nederland zijn het vooral het Nibud en Wijzer in Geldzaken die competenties en leerdoelen voor financiële zelfredzaamheid geformuleerd hebben. Ook in Nederland zijn competenties benoemd,

7 onder andere door het Nibud in het rapport; goed omgaan met geld 10 en in leerdoelen die beschreven zijn voor jongeren. Ook noemt het Nibud in het boek; Geld en Gedrag 11, een aantal competenties. Om tot een vergelijk te komen tussen de verschillende indelingen van competenties en vaardigheden, zijn deze in een overzicht geplaats. Een overzicht Competenties VS National Standard Financial Responsibility and Decision Making New Jersey Wisconsin Nibud leerdoelen Becoming a Critical Consumer Community and Financial Responsibility Becoming a Critical Consumer Community and Financial Responsibility Kennismaken met financiële begrippen Leren keuzes maken Reclame de baas blijven Oude Nibud competenties volwassenen Assertiviteit en weerbaarheid Nieuwe Nibud competenties Over voldoende kennis beschikken Verantwoord besteden Bewust financiële producten kiezen Planning and Money Management Money management Money Management Geldzaken op orde hebben Administratie ordenen In kaart brengen Income and Career Income and Career Relating Income and Education Zelf geld verdienen Voldoende inkomen Credit and Debt Saving and Investing Risk Management and Insurance Planning, Saving, and Investing Risk Management and Insurance Planning, Saving, and Investing Risk Management Sparen Lenen Sparen en lenen Vooruit kijken Verzekeren Verzekeren Vooruit kijken Credit and Debt Credit and Debt Management Credit and Debt Management Bankzaken regelen Betalingen regelen Schulden voorkomen Planning and Money Management Money management Money Management Begroten Verantwoord besteden 10 Goed omgaan met geld, Nibud Geld en Gedrag, Budgetbegeleiding in de beroepspraktijk, Nibud 7

8 Er is een grote overlap tussen de VS en de oude competenties van het Nibud. De indeling verschilt, maar zeker als gekeken wordt naar de uitleg per competentie, dan zijn er veel overeenkomsten. In Nederland wordt schulden voorkomen als een aparte competentie genoemd. In de Verenigde Staten is dit opgenomen onder de competentie Credit and Debt. In de Verenigde Staten is in twee staten de competentie Community and Financial responsebility opgenomen. Ook in de nationale standaard is bij Planing and Money Management opgenomen dat je het schenken aan goede doelen moet overwegen. Deze grote rol voor het geven aan goede doelen is in Nederland niet aanwezig. Nederland neemt met assertiviteit en weerbaarheid een belangrijke plek in op de lijst met competenties. Dit ontbreekt in de standaard van de Verenigde Staten. Dit verschil laat zien dat we in Nederland schulden veel meer als een gedragsvraagstuk beschouwen dan in de Verenigde Staten. Met de nieuwe competentie-indeling is het Nibud een weg ingeslagen die nadrukkelijker de gedragscomponent een plek geeft. Maar als inhoudelijk naar de competenties gekeken wordt, zijn alle punten eigenlijk nog steeds onder te brengen in de andere indelingen. Wat het meest opvalt, is dat het Nibud in de nieuwe indeling het beschikken over voldoende kennis als aparte competentie noemt. Met betrekking tot assertiviteit en weerbaarheid, valt op dat dit een competenties die veel meer neigt naar de gedragscomponent, hij zou logischer wijs eerder opgenomen worden bij andere componenten die financieel gezond gedrag bepalen. Op basis van de verschillende lijstjes en de overeenkomsten daartussen zijn, is de onderstaande lijst op te stellen. Deze bevat de competenties die eigenlijk in alle lijstjes op enigerlei wijze terugkomen. - Kritisch en bewust consumeren - Planning en geldmanagement - Inkomen en carrière - Sparen en lenen - Betalingen regelen en schulden voorkomen De gedragsfactor Financieel gezond gedrag is meer dan het hebben van de juiste competenties en vaardigheden. Recente onderzoeken 11 onderstrepen dat vaardigheden niet voldoende zijn om financieel gezond gedrag te vertonen. In het rapport Basisvisie Financiële educatie van Centiq 13 wordt de volgende definitie van gezond financieel gedrag gehanteerd. Uit het overzicht van verschillende omschrijvingen en begrippen blijkt dat financieel inzicht verschillende componenten heeft: het gaat om kennis, inzicht en vaardigheden, maar ook om de ontwikkeling van motivatie, bewustzijn en verantwoordelijkheid. In het rapport wordt aangegeven dat financieel competent zijn, niet alleen afhangt van kennis en competenties, maar dat het in een groter geheel geplaatst moet worden. Gepland gedrag Een manier om te onderzoeken welke factoren nog meer meegenomen moeten worden is te kijken naar de theorie van gepland gedrag (Ajzen, 2011; Van Geuns e.a., 2011). Hierin wordt aangegeven 11 Van Geuns, R, Jungmann, N, De Weert, M (2011) Klantprofielwerken in de schuldhulpverlening, Regioplan/Hogeschool Utrecht, Amsterdam/Den Haag en Madern, T & Van der Schors, A (2012) Kans op financiële problemen, Nibud, Utrecht 13 Basisvisie Financiële Educatie, Financiële educatie in primair en voortgezet onderwijs, Centiq, januari

9 dat het gedrag van een persoon samenhangt met de intentie van die persoon om het gedrag te vertonen; de gedragsintentie. Hoe sterker de intentie, hoe groter de kans dat een persoon dat bepaalde gedrag gaat vertonen. De gedragsintentie wordt bepaald door drie factoren: 1. de eigen houding ten opzichte van het gedrag, waarbij persoonskenmerken een rol spelen; 2. de opvattingen van anderen ten opzichte van het gedrag en de sociale context; 3. de inschatting van de eigen mogelijkheden om het gedrag daadwerkelijk te kunnen uitvoeren: het vertrouwen in eigen handelen. Schema gepland gedrag Andere invalshoeken Ook andere organisaties zien in dat het niet alleen gaat om competenties. Vaak wordt uitgegaan van vier onderwerpen: Financiële kennis Financiële vaardigheden Financieel gedrag Ervaren kennis, het vertrouwen in eigen kennis In deze opdeling wordt ook duidelijk dat de gedragskant kan binnen de financiële educatie aandacht nodig heeft. Onder andere door aandacht te geven aan houding ten aanzien van geld. De organisatie Education Cents 12 heeft een onderwijsprogramma geschreven in de VS, waarbij ruimschoots aandacht is voor de psychologie van geld. In dat programma wordt aandacht besteed aan onderwerpen als; uitstel gedrag, eigenwaarde, stress, waarden en normen. Al deze onderwerpen hebben invloed op de manier waarop mensen met geld om zullen gaan. Mensen met een grotere eigenwaarde en goede manieren om met stress om te gaan, zullen waarschijnlijk minder snel in de problemen komen dan mensen die weinig eigen waarde hebben en die niet goed om kunnen gaan met stress

10 Naast al deze factoren is motivatie ook een belangrijke factor. Uit het rapport Motivation and Financial Literacy van Klein en Mandell 13 komt naar voren dat financiële educatie pas zin heeft als de jongeren waar het aan gegeven wordt, ook daadwerkelijk inzien dat het nuttig is om zich er in te verdiepen en als ze gemotiveerd zijn om iets over het onderwerp te leren. Ze moeten zich er van bewust zijn dat er iets geleerd moet worden. Conclusies Duidelijk is dat er veel verschillende termen door elkaar worden gebruikt. Variërend van financiële geletterdheid, financieel inzicht, financiële zelfredzaamheid tot financiële competenties en vaardigheden. Daarom is het goed om te komen tot één uniforme taal als het gaat om financiële educatie. Ten aanzien van financiële kennis en vaardigheden en financiële competenties in Nederland zou het goed zijn om te gaan werken met een Nationale Standaard. Het opstellen daarvan biedt de mogelijkheid om op een gedeelde wijze invulling te geven aan de verwachtingen die we hebben van het financiële gedrag van jongeren in een bepaalde leeftijdscategorie. De verschillende onderzoeken van het Nibud en Centiq bieden hier een mooie basis voor. Na het creëren van een Nationale Standaard is het ook mogelijk om te gaan werken met een examen en tussentijdse toetsen om te onderzoeken hoe ver men is in de ontwikkeling. Zeker voor het onderzoeken van effectiviteit van preventie middelen heeft dit een grote toegevoegde waarde. Een verweving in het onderwijsprogramma is daardoor ook beter mogelijk. Bij het ontwikkelen van financiële educatie tools in het algemeen en games in het bijzonder is het goed om te weten welke competenties en vaardigheden gevraagd worden om financieel capabel te zijn. Bij voorkeur per leeftijdscategorie en mogelijk doelgroep. Niet alleen competenties en vaardigheden bepalen financieel gezond gedrag. Zoals onder andere uit de theorie van gepland gedrag blijkt, spelen ook andere elementen een rol, zoals motivatie, bewustwording en het beïnvloeden van financieel gedrag. Duidelijk wordt dat financiële educatie zich moet richten op verschillende doelen. Ideaal gezien moet er om tot financieel capabel gedrag te komen er aandacht zijn op de volgende onderdelen: 1. Bewustwording en motivatie. Begrijpen dat het onderwerp belangrijk is en dat er een gebrek aan kennis of vaardigheden is, en er ook aan willen werken. 2. Financiële kennis. Basisbegrippen en kennis ontwikkelen over diverse onderwerpen. 3. Financiële vaardigheden en competenties. In staat zijn om diverse financiële handelingen ook daadwerkelijk uit te voeren. 4. Financieel gedrag. De houding ten opzichte van geld, uitstel gedrag en eigenwaarde. 5. Ervaren financiële competentie. Hoe goed denkt iemand met geld om te gaan, hoe groot is zijn vertrouwen in eigen handelen. 13 Motivation and financial literacy, Lewis Mandell en Linda Schmid Klein, Financial Services Review 16 (2007)

11 4. Financiële educatie in de Verenigde Staten In de Verenigde Staten is op het gebied van financiële educatie veel ontwikkeld. Veel banken gebruiken hun financiële educatieprogramma om zich te profileren bij hun consumenten. Het is in de Verenigde Staten gebruikelijk dat marktpartijen een deel van de doelstellingen van nonprofitorganisaties op zich nemen. Banken en andere organisaties op het gebied van financiën hebben zich duidelijk gericht op financiële educatie. Daardoor zijn er naast games ook allerlei andere zaken ontwikkeld: - Stripboeken - Gewone boeken, prentenboeken voor jongere kinderen - Bordspellen - Posters - Georganiseerde activiteiten, zoals prijsvragen - Lesprogramma s voor scholen - Digitale games voor klassen - Digitale games voor individuen - Tv programma s - Cabaretprogramma s - Video s - Podcasts Veel van deze instrumenten gaan samen met lesprogramma s voor scholen. In dit onderzoek beperken we ons tot serious games, maar het is zeker belangrijk om de andere methoden niet uit het oog te verliezen. Inzichten uit de schuldpreventie leren ons dat effectieve gedragsbeïnvloeding juist vraagt om een consistente benadering langs meerdere lijnen. Door de veelzijdigheid kunnen er talloze voorbeelden uit de Verenigde Staten als basis worden gebruikt voor verdere ontwikkeling in Nederland. Doelstellingen van spellen Als de verschillende games in de Verenigde Staten worden bekeken, wordt duidelijk dat er verschillende doelstellingen zijn. Deze doelstellingen variëren en kunnen ook gecombineerd worden: Bewustwording/ motivatie Taboe doorbreken Overbrengen kennis Aanleren gedrag Leren vaardigheden of competenties Of een combinatie van deze Ook is duidelijk dat games zich soms richten op het totale pakket waarvan de makers denken dat jongeren nodig hebben, terwijl andere spellen zich meer richten op slechts enkele competenties of vaardigheden. De doelstellingen van de Amerikaanse spellen verschillen niet veel van de doelstellingen die in Nederland bereikt willen worden met financiële educatie en preventie. Daarom is het interessant om de games die in de Verenigde Staten ontwikkeld zijn nader te bekijken en te onderzoeken in hoeverre ze in Nederland bruikbaar kunnen zijn. 11

12 5. Financieel educatief gamen in de Verenigde Staten Als gekeken wordt naar de verschillende spellen, kunnen grofweg de volgende categorieën onderscheiden worden: 1. Spellen gebaseerd op levensgebeurtenissen 2. Klassikale spellen 3. Individuele spellen 4. Spellen gericht op bewustzijn 5. Casual games Per categorie wordt hieronder een aansprekend voorbeeld behandeld. Per spel is aangegeven wat de doelstelling van de spellen is, welke competenties ze willen verbeteren en wat de mogelijke toepasbaarheid voor de Nederlandse markt is. Ook is onderzocht of er een inbedding is in de totale financiële educatie. 5.1 Levensgebeurtenissen Een manier om te kijken naar te ontwikkelen vaardigheden is om uit te gaan van levensgebeurtenissen. Welke fases doorloop je in het leven, tegen welke financiële beslissingen loop je aan en wat moet je op dat moment weten. De Presidentiele Advies Council voor Financial Capability heeft in het programma; Money as you Grow 14, twintig essentiële, leeftijdsafhankelijke financiële lessen geformuleerd. Bij deze lessen is aangegeven wat ouders kunnen doen om hun kinderen deze lessen te leren. Twee voorbeelden van spellen die zich richten op levensgebeurtenissen zijn Moneytopia en Mo doh Island. Moneytopia Inleiding Moneytopia 15 is gemaakt door saveandinvest.org, een organisatie die zich voornamelijk richt op een gezonde financiële toekomst voor (ex)militairen en hun families. Het spel is bedoeld voor jongeren tussen de 12 en 20 jaar. Het is een spel waarbij je keuzes moet maken voor vandaag en voor de toekomst en je daadwerkelijk rekeningen moet betalen, een huis moet huren en inkomen krijgt. Bij alle onderdelen is er een tutorial waarbij je uitleg krijgt over het specifieke onderwerp. Aan het einde 14 Money as you Grow;

13 van de tutorial kun je extra geld verdienen, waardoor de speler gestimuleerd wordt om de hele instructie te bekijken. Je kunt ook raad vragen aan je vrienden en aan een expert. Er is een budgetoverzicht dat je inzicht geeft in je huidige financiële situatie maar ook in hoeverre je je geformuleerde wensen voor de toekomst kunt halen. En je kunt geld overmaken van je lopende rekening naar een spaarrekening. Het spel gaat meer uit van gebeurtenissen die je kunnen overkomen in plaats van in eerste instantie gericht te zijn op competenties. Maar veel competenties zijn wel verwerkt in het spel. Het spel is afwisselend en de saaiere onderwerpen worden afgewisseld met spellen en praktische informatie die je gelijk toe kunt passen op je eigen situatie. Competenties en vaardigheden De onderwerpen die in het spel behandeld worden zijn: Wat ben je waard? Een onderdeel waar je berekent hoeveel schulden en spaargeld je hebt. Je eigen financiële gezondheid in de gaten houden Hoeveel leningen heb je, hoe verhouden spaargeld en leningen zich. Hoe kredietwaardig ben je en wanneer zit je in de problemen? Het vermijden van consumenten fraude en scams Hoe kun je jezelf beschermen tegen fraude? Hoe werkt een hypotheek Waaruit bestaat een hypotheek? Gebruik van Cash or Creditcard? Wanneer gebruik je wat en wat zijn de kosten? Het budgetplan Waar gaat je geld heen. Hoe maak je een goed budgetplan? Stap voor stap wordt de speler begeleid. Verleidelijke Kredietpraktijken vermijden Wanneer is het goed om te lenen, wanneer niet? Wat zijn goede producten, wat niet? Sparen voor opleiding Hoeveel moet je sparen en wat zijn goede producten om dat te doen? Hoe stel je financiële doelen Een uitleg over hoe je SMART doelen stelt en ook kunt bereiken. Wanneer moet je hulp vragen of je faillissement aanvragen Wanneer zijn je schulden dusdanig ernstig dat je er alleen niet meer uit kunt komen? Wat is een faillissement? Schulden managen Wat zijn alternatieven voor een faillissement en hoe pak je dat aan? Een auto kopen of leasen Wat zijn de keuzes waar je voor komt te staan en waar moet je aan denken? Financiële producten vergelijken Er zijn veel financiële producten. Hoe kun je onderzoeken welke voor jou geschikt zijn? Foute investeringen herkennen en vermijden Je pensioen Hoe spaar je voor je pensioen, waar denk je aan, wat zijn je doelen? Bij het spelen van het spel kun je gelijk aan de slag. Er zitten lege werkbladen bij en er worden veel voorbeelden gegeven. Inbedding in financiële educatie Het spel bestaat al uit een aantal lessen. Die kunnen ook gebruikt worden in een klassikale omgeving. Bij elke les is extra materiaal verkrijgbaar. 13

14 Geschiktheid voor de Nederlandse markt Het spel is zeker geschikt voor de Nederlandse markt. Het behandelt veel onderwerpen die alleen vertaling nodig zullen hebben en een aantal onderwerpen die ook wat betreft inhoud aangepast zullen moeten worden. Het spel is aantrekkelijk om te spelen en het is erg educatief. Zeker omdat het gecombineerd wordt met de eigen situatie van de spelers en het hen de mogelijkheid biedt er gelijk mee aan de slag te gaan. Mo doh Island Inleiding Mo doh Island 16 is gemaakt door een commerciële partij, Thwakk. Het is geprogrammeerd in Second Live en maakt gebruik van avatars. Het spel gaat uit van het feit dat jongeren vooral leren door te experimenteren. In het spel doorlopen ze een aantal levensgebeurtenissen. Zo moeten ze een huis huren of kopen, een auto aanschaffen en investeren voor de toekomst. Het spel start met het zoeken naar een schat waarmee je Mo doh dollars kunt verdienen. Die maken op een later moment het verschil tussen geld overhouden en failliet gaan. Competenties en vaardigheden Het spel is er vooral op gericht om de spelers te laten ervaren en daardoor hun kennis en hun financiële zelfvertrouwen te vergroten. De competenties; sparen en lenen, en betalingen regelen komen aan bod. Inbedding in financiële educatie Het spel kan individueel maar ook klassikaal gespeeld worden. Naast het spel is lesmateriaal beschikbaar voor docenten. Geschiktheid voor de Nederlandse markt Vooral het concept van het spel is goed te gebruiken in Nederland. De onderwerpen die behandeld worden in het spel zijn duidelijk gericht op de Amerikaanse markt. Het gebruik van Second Life en de opzet zijn echter zeker interessant. 5.2 Klassikale spellen Ook in de klas is de manier waarop kinderen leren veranderd. Waar vroeger een klassikale les gegeven werd waarna enkele oefeningen werden gedaan, wordt in de huidige klassen steeds meer gebruik gemaakt van interactieve werkvormen en internet. Een aantal spellen in de VS speelt hier handig op in

15 My Classroom economy Inleiding My Classroom economy 17 is een spel dat niet digitaal is, maar wel ondersteund wordt met een website. Het spel bootst in de klas een echte economie na. Kinderen krijgen verschillende beroepen, vertaald in taken in de klas en verdienen daarmee een inkomen. Ze moeten ook huur en andere vaste lasten betalen. Doordat er elke maand uitbetaald wordt, is er een duidelijk moment waarop lessen over geld maandelijks terug komen. Het spel is gratis beschikbaar gesteld door een investeringsmaatschappij. Competenties en vaardigheden In het spel worden de basale vaardigheden en competenties aangeleerd, maar daarnaast doen de leerlingen ook echt mee aan de simulatie. Hierdoor moeten ze ook daadwerkelijk gedrag gaan vertonen. De competenties die aan bod komen zijn; - Inkomen en carrière - Budgetteren - Sparen en lenen - Betalen en schulden voorkomen Inbedding in financiële educatie Dit spel is in feite een lesprogramma. De manier waarop het is opgezet zorgt ervoor dat het spel niet op zich staat maar geïntegreerd is in het totaal onderwijs. Naast het spel is er voor de docent materiaal beschikbaar om te behandelen in de klas. Geschiktheid voor de Nederlandse markt Het spel is goed te vertalen naar de Nederlandse markt. De principes die behandeld worden zijn onder andere inkomen verwerven, betalingen doen, sparen en budgetteren. De manier waarop de onderwerpen behandeld worden is goed toepasbaar in Nederland. Creditability van Experian Inleiding Creditability 18 is wel een digitaal spel. Het kan ook individueel gespeeld worden, maar is vooral geschikt voor het spelen in de klas. Dit is een spel uit de UK dat speelt in een virtuele wereld. Je kunt andere mensen tegen komen en informatie bij hen inwinnen en je moet opdrachten uitvoeren. Als het binnen een klas gespeeld wordt, kun je klasgenoten tegen komen

16 Competenties en vaardigheden In het spel komen de volgende onderwerpen aan bod: Wat is credit? Verschillende soorten credit Budgetteren Beslissingen nemen Het BKR rapport Identiteitsfraude Hulp zoeken Schulden en insolventie Daarnaast komen bij het spel leuke keuzes aan bod. Je moet een huis kopen, een bankrekening openen en je wordt je bewust van de gevolgen van een faillissement. Inbedding in financiële educatie Bij dit pakket zijn ook lespakketten voor docenten beschikbaar. Het richt zich op kinderen van 14 tot 16 jaar maar is ook geschikt (te maken) voor oudere kinderen. Het lespakket is een uitleg over het spel en achtergrond informatie bij het spel. In de les kan het spel gespeeld worden en kan er daarnaast enige achtergrondinformatie gegeven worden. Geschiktheid voor de Nederlandse markt Het spel behandelt veel onderwerpen die ook in Nederland van toepassing zijn. Het is voor kinderen die redelijk Engels kennen waarschijnlijk al te spelen zonder vertaling. Er zitten echter wel een aantal onderdelen in die gericht zijn op de Engelse markt met termen waar we in Nederland niet bekend mee zijn. JA programma Inleiding Junior Achievement is een organisatie die zich richt op de financiële educatie van jongeren. Ze doen dit door vrijwilligers les te laten geven op middelbare scholen. Daarnaast hebben ze verschillende Finacial Parks in het land waar jongeren op bezoek kunnen komen. Deze locaties zijn helemaal ingericht om te leren met geld om te gaan. Jongeren kunnen er op schoolreis komen. Een hele dag krijgen ze een nieuwe identiteit en moeten ze omgaan met het geld en de uitdagingen die daar bij horen. Naast de parken is er een spel ontwikkeld, Financial Park Virtual 19. Daarnaast bieden ze het Here You Are programma aan voor jongeren kinderen (6 tot 12 jaar), ontwikkeld door Federal Trade Commission. Financial Park Virtual richt zich op middelbare scholieren

17 Competenties en vaardigheden Het programma is opgedeeld in verschillende onderdelen. 1 Financiële instellingen, sparen en lenen Welke financiële instellingen zijn er en welke rol spelen ze. Daarnaast leren de studenten wat de voordelen van lenen en sparen zijn. 2 Belastingen en salaris Wat zijn belastingen, waar worden ze voor gebruikt en hoe beïnvloeden ze je salaris. 3 Budgetteren Hoe maak je een persoonlijk budget. 4 Simulatie Tijdens deze fase worden de jongeren of ontvangen op een Financial Park of ze spelen het virtuele spel. Ze krijgen een identiteit en moeten allerlei beslismomenten doorlopen. 5 Toetsing Na het hele programma kunnen jongeren een test afleggen om te kijken in hoeverre ze nu voldoende weten. Inbedding in financiële educatie Het Junior Achievement programma is een zeer uitgebreid programma. Het spel staat niet los en het is ook bijna niet los te spelen. Veel grijpt terug op lessen die door vrijwilligers gegeven worden. Bij dit pakket zijn ook lespakketten voor docenten beschikbaar. Het richt zich op kinderen van 14 tot 16 jaar maar is ook geschikt (te maken) voor oudere kinderen. Het lespakket is een uitleg over het spel en achtergrond informatie bij het spel. In de les kan het spel gewoon gespeeld worden en kan er daarnaast enige achtergrondinformatie gegeven worden. Naast de lessen is er ook een televisieprogramma ontwikkeld met een aparte website voor jongeren. Geschiktheid voor de Nederlandse markt Dit spel is alleen geschikt te maken voor de Nederlandse markt als het opgenomen wordt in een totaalpakket van financiële educatie. De onderwerpen zijn op zich geschikt, maar het spel is moeilijk te spelen zonder uitleg over een aantal zaken. Een mogelijkheid is om die uitleg in te bouwen in het spel, zoals bij Moneytopia is gebeurd. 5.3 Individuele games Individuele games zijn spellen die alleen gespeeld kunnen worden, zonder dat het noodzakelijk is dat er met een groep gespeeld wordt of dat er een lesprogramma bij gegeven moet worden. Bij veel 17

18 individuele games is wel een lespakket beschikbaar, zodat ze ook in een lesomgeving gebruikt kunnen worden. Gen I revolution Inleiding Het spel Gen I Revolution 20 speelt in een tijd dat het in de wereld slecht gaat. Je moet een team maken om de wereld te redden van financiële ondergang. Je mag per missie eigen teamleden kiezen die elk een eigen expertise hebben. Met het team moet je missies volbrengen. De missies zijn vergelijkbaar met de leerdoelen van het economisch onderwijs in de Verenigde Staten. Competenties en vaardigheden Mission 1 - Building Wealth Over the Long Term Rente en Sparen Mission 2 - Investing in Human Capital: Job Choice Menselijk kapitaal, carrier keuzes Mission 3 - Investing in Human Capital: Education Investeren in menselijk kapitaal, educatie en inkomen Mission 4 Budgeting Budgetteren en financiële doelen stellen Mission 5 Credit Schulden, creditcards en rente Mission 6 - Risk and Return Sparen en investeren Mission 15 - Financial Planning Financiële plannen voor de toekomst, pensioen De missies 7 tot en met 14 gaan voornamelijk over beleggen en investeren. Het spel is breder dan persoonlijke financiën alleen. Het gaat ook over algemenere economische begrippen. Begrijpelijk als je bedenkt dat het spel gemaakt is door de Council for Economic Education 21, en er dus ook veel economie leerdoelen in verwerkt zijn. Inbedding in totale financiële educatie Mooi is dat er lesmateriaal aan vast zit en dat er links opgenomen zijn naar webpagina s met informatie. Het spel is ook te gebruiken door leraren, die in het spel een eigen virtuele klas aan kunnen maken. Hoewel de lessen soms wat lang zijn, is er tussendoor afleiding voor de speler doordat er kleine opdrachten gegeven worden. Geschiktheid Nederlandse markt Als je het moet vergelijken met Nederlandse leerdoelen, dan komen de volgende doelen in het spel terug; Voldoende inkomen, Betalingen regelen, Begroten, Sparen en lenen, Verzekeren. Er ligt echter een grote nadruk op het onderdeel investeren en aandelenhandel. Met een aantal aanpassingen zou het spel geschikt gemaakt kunnen worden voor de Nederlandse markt

19 Planet Orange Inleiding Planet Orange 22 is ontwikkeld door de ING bank. Je bevindt je in een ruimteschip en moet op een aantal planeten missies volbrengen. Je kunt reizen tussen planeten en op de verschillende planeten krijg je verschillende opdrachten. Om te reizen heb je benzine nodig, die moet je aanschaffen. Om genoeg geld te verdienen kun je verschillende spellen spelen. Het is bedoeld voor kinderen van groep 3 tot groep 8. Er zijn in het spel vier werelden naast een controlepanel. Space Station and Dashboard: Dit is het startscherm. Hier kunnen kinderen kleinere games spelen om geld te verdienen en kunnen ze het ook uitgeven om bijvoorbeeld benzine te kopen of hun spaceship in te richten. Als je niet genoeg benzine hebt, kun je niet naar de andere planeten reizen. Mandarin Mountains: Op deze planeet leren kinderen wat geld is, hoe je het kunt krijgen en wat je er mee kunt doen. Tangy Tow: Hier creëren kinderen een budget en leren ze over money management. Navel Cit: Kinderen leren hier wat sparen is, wat de voordelen daarvan zijn en waarom je moet sparen voor de toekomst. Orangeopolis: Op deze planeet worden moeilijkere onderwerpen uitgelegd zoals investeren en risico s nemen bij investeren. Competenties en vaardigheden; De competenties die behandeld worden zijn: 1. Voldoende inkomen 2. Betalingen regelen 3. Begroten 4. Sparen en lenen Inbedding in totale financiële educatie Naast het spel is er ook een lesprogramma voor leraren ontwikkeld met kant en klare lessen voor de Amerikaanse groepen 1-6 vergelijkbaar met de groepen 3-8 in Nederland. Geschiktheid Nederlandse markt Het principe is toegankelijk ook voor de Nederlandse markt. De begrippen die behandeld worden zijn niet specifiek alleen voor de Amerikaanse markt, waardoor het waarschijnlijk gemakkelijk te vertalen is. Daarnaast is de aanbieder, ING, een bedrijf dat in Nederland gevestigd is

20 Financial Soccer Inleiding Het spel Financial Soccer 23 is in de VS ook verkrijgbaar als Financial Football, een sport die daar veel populairder is dan het voetballen. Het is ontwikkeld door Visa en het baseert zich op een echte wedstrijd tussen twee teams. Als speler ben je een van de teams. Hoe beter je vragen beantwoordt, hoe beter je team speelt. Het aardige van het spel is dat de resultaten kunnen worden bijgehouden in een wereldwijde databank, waarbij je dus kunt zien hoe goed jouw favoriete team het doet. Dat zal stimuleren om het vaker te spelen en anderen, die ook voor jouw team zijn, te attenderen op het spel. Het spel vraagt je niet om handelingen uit te voeren, het is zuiver gericht op kennis, doordat er vragen gesteld worden. De vragen zijn opgedeeld in drie categorieën; 1. Amateur, de makkelijke vragen, 11 t/m 14 jaar 2. Semi, de gemiddelde vragen, 14 t/m 18 jaar 3. World Class, de moeilijkste vragen, 18+ jaar Deze drie categorieën zijn dus ook gelijk de leeftijdscategorieën, handig omdat daarmee niet verschillende games ontwikkeld hoeven te worden. Competenties en vaardigheden Het spel behandelt de volgende onderwerpen/ competenties; - Sparen - Budgetteren - Creditcards, debitcards en pre-paid cards - Hoe kredietwaardig ben je? Inbedding in totale financiële educatie Bij het spel is ook lesmateriaal beschikbaar voor docenten en daarnaast zijn er ook lesboeken voor de kinderen waarmee ze zonder begeleiding aan de slag kunnen. Geschiktheid Nederlandse markt Het spel richt zich nu op de Amerikaanse markt. Die verschilt zeker van de Nederlandse markt als het om creditcards en verzekeren gaat. Het spel is echter zo ingericht dat eigenlijk alleen nieuwe vragen gemaakt hoeven te worden. Hierdoor is het vrij eenvoudig geschikt te maken voor de Nederlandse markt en biedt het de mogelijkheid om Nederlandse competenties er in te verwerken. Find Financial Freedom Inleiding Find Financial Freedom 24 van New Hampshire Housing, is een digitaal bordspel. Het concept is leuk omdat het verschilt van de andere spellen. De onderwerpen zijn divers. Je loopt met een auto over het bord en moet vragen beantwoorden. Bij foute antwoorden moet je een rad draaien waarbij je https://www.findfinancialfreedom.org/ 20

Goed omgaan met geld. Achtergronden bij de competenties voor financiële zelfredzaamheid. Nibud, 2012

Goed omgaan met geld. Achtergronden bij de competenties voor financiële zelfredzaamheid. Nibud, 2012 Goed omgaan met geld Achtergronden bij de competenties voor financiële zelfredzaamheid Nibud, 2012 Inhoud 1 AANLEIDING... 2 2 COMPETENTIES BESCHREVEN ALS VAARDIGHEDEN... 4 3 AANSLUITEN BIJ INTERNATIONALE

Nadere informatie

Financiële Educatie aan Jongeren. Thea Hazel-Stals Netty Blijlevens

Financiële Educatie aan Jongeren. Thea Hazel-Stals Netty Blijlevens Financiële Educatie aan Jongeren Thea Hazel-Stals Netty Blijlevens NVVK Studiedag Schuldhulpverlening 28 oktober 2014 WWJB richt zich op jongeren en hun financiën Stichting Weet Wat Je Besteedt (WWJB)

Nadere informatie

Spaarpot van de Toekomst lesbrief en prijsvraag

Spaarpot van de Toekomst lesbrief en prijsvraag Spaarpot van de Toekomst lesbrief en prijsvraag In 2009 bestond het Nibud 30 jaar. Tijdens het jubileumjaar heeft het Nibud geld ingezameld om binnen het onderwijs extra aandacht te kunnen besteden aan

Nadere informatie

Financiële opvoeding. September 2007

Financiële opvoeding. September 2007 Financiële opvoeding September 2007 Inhoud INHOUD... 1 1 INLEIDING... 2 1.1 AANLEIDING... 2 1.2 METHODE VAN ONDERZOEK... 2 1.3 ACHTERGRONDVARIABELEN... 3 LEESWIJZER... 4 2 ZAKGELD EN KLEEDGELD... 5 2.1

Nadere informatie

Financiële Educatie aan Jongeren. Thea Hazel-Stals Netty Blijlevens

Financiële Educatie aan Jongeren. Thea Hazel-Stals Netty Blijlevens Financiële Educatie aan Jongeren Thea Hazel-Stals Netty Blijlevens WWJB richt zich op jongeren en hun financiën Stichting Weet Wat Je Besteedt (WWJB) richt zich op het vergroten van de financiële zelfredzaamheid

Nadere informatie

[zelf op te maken en in te vullen > denk hierbij aan het tonen van een foto en/of logo van de bank, je naam etc.

[zelf op te maken en in te vullen > denk hierbij aan het tonen van een foto en/of logo van de bank, je naam etc. Beschrijving Deze gastles gaat over inzicht krijgen in je inkomen en uitgaven. Jongeren moeten zorgen dat ze inkomen hebben. Anders is het lastig om een eigen leven in te vullen. Zakgeld, kleedgeld, baantje,

Nadere informatie

Actieplan 'Wijzer in geldzaken'

Actieplan 'Wijzer in geldzaken' DD-NR Regelingen en voorzieningen CODE 5.2.5.5 Actieplan 'Wijzer in geldzaken' bronnen Brief van de minister van Financiën, 19.6.2008, Tweede Kamer, vergaderjaar 2007-1008, Kamerstuk 29507, nr. 62 In Nederland

Nadere informatie

Handleiding voor docenten

Handleiding voor docenten Handleiding voor docenten Inleiding Het EnerCities pakket biedt je school de mogelijkheid om gebruik te maken van een serious game (leerspel) met bijbehorende educatieve toolkit en communicatiefaciliteiten

Nadere informatie

Lesbrief Meneer Beer

Lesbrief Meneer Beer Lesbrief Meneer Beer Het verhaal Het verhaal gaat over Meneer Beer. Hij is verliefd op een prachtig berinnetje, maar hij durft het haar niet te vertellen. Hij vindt zichzelf maar een eenvoudige beer. Om

Nadere informatie

Speelwijzer Go VMBO game

Speelwijzer Go VMBO game Speelwijzer Go VMBO game Voor docenten basisonderwijs Welkom bij Go VMBO. Het spel dat uw leerlingen helpt om een gedegen keuze te maken voor het voortgezet onderwijs. Door het spelen van deze uitdagende

Nadere informatie

Het Nibud Spaarbiggetje lesbrief en prijsvraag

Het Nibud Spaarbiggetje lesbrief en prijsvraag Het Nibud Spaarbiggetje lesbrief en prijsvraag In 2009 bestond het Nibud 30 jaar. Tijdens het jubileumjaar heeft het Nibud geld ingezameld om binnen het onderwijs extra aandacht te kunnen besteden aan

Nadere informatie

Jongeren & hun financiële verwachtingen

Jongeren & hun financiële verwachtingen Nibud, februari Jongeren & hun financiële verwachtingen Anna van der Schors Daisy van der Burg Nibud in samenwerking met het 1V Jongerenpanel van EenVandaag Inhoudsopgave 1 Onderzoeksopzet Het Nibud doet

Nadere informatie

Financiële opvoeding & het financiële gedrag als volwassene

Financiële opvoeding & het financiële gedrag als volwassene Financiële opvoeding & het financiële gedrag als volwassene Anna van der Schors Nina Stierman Nibud/Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting Financiële opvoeding & het financiële gedrag als volwassene

Nadere informatie

MoneySkills De financiële vaardigheden van jongeren. Thea Hazel-Stals (WWJB) en Anna van der Schors (Nibud)

MoneySkills De financiële vaardigheden van jongeren. Thea Hazel-Stals (WWJB) en Anna van der Schors (Nibud) MoneySkills De financiële vaardigheden van jongeren Thea Hazel-Stals (WWJB) en Anna van der Schors (Nibud) WWJB: door, met, voor jongeren over omgaan met geld Stichting Weet Wat Je Besteedt (WWJB) richt

Nadere informatie

September 2014. Jongeren & geld. De financiële situatie en hulpbehoefte van 12- tot en met 24-jarigen. Anna van der Schors Minou van der Werf

September 2014. Jongeren & geld. De financiële situatie en hulpbehoefte van 12- tot en met 24-jarigen. Anna van der Schors Minou van der Werf September 2014 Jongeren & geld De financiële situatie en hulpbehoefte van 12- tot en met 24-jarigen Anna van der Schors Minou van der Werf SAMENVATTING EN CONCLUSIE... 5 De financiële situatie en de beleving

Nadere informatie

Lesbrief MoneyRace. Spelbord MoneyRace

Lesbrief MoneyRace. Spelbord MoneyRace MoneyRace is een spel van stichting Weet Wat Je Besteedt (WWJB). WWJB is een onafhankelijke stichting die zich richt op het vergroten van de financiële zelfredzaamheid van jongeren (12-25 jaar). Dit doen

Nadere informatie

Money Matters. Docentenhandleiding

Money Matters. Docentenhandleiding Money Matters Docentenhandleiding Money Matters Money Matters is een simulatiegame waarin jongeren ervaren wat de gevolgen zijn van keuzes die zij maken tussen 15 en 30 jaar. Ze moeten in staat zijn volledig

Nadere informatie

Leer- en Ontwikkelingsspel

Leer- en Ontwikkelingsspel SPEELWIJZE LEER- EN ONTWIKKELINGSSPEL - Bladzijde 1 / 13 SPEELWIJZE Leer- en Ontwikkelingsspel Leren en ontwikkelen spelen een belangrijke rol in onze samenleving. Veranderingen op allerlei gebied volgen

Nadere informatie

Relatie Financieel Adviseur - Klant

Relatie Financieel Adviseur - Klant Relatie Financieel Adviseur - Klant Dr Anita Vlam 28 maart 2012 Inhoud: Voorbeelden Het onderzoek Rentes Leningen Financieel Advies Expertise Tevreden met relatie Relatie adviseur en consument Aanbevelingen

Nadere informatie

Beeldtaal in toekomstgericht onderwijs

Beeldtaal in toekomstgericht onderwijs Beeldtaal in toekomstgericht onderwijs Eind januari bracht het Platform Onderwijs2032 het eindadvies uit met hun visie op toekomstgericht onderwijs. Het rapport bevat veel bruikbare ideeën en aandacht

Nadere informatie

G ldwijs. Financiële educatie voor het basisonderwijs in de gemeente Barneveld

G ldwijs. Financiële educatie voor het basisonderwijs in de gemeente Barneveld G ldwijs 2015 2016 Financiële educatie voor het basisonderwijs in de gemeente Barneveld Geachte heer/mevrouw, Welzijn Barneveld biedt u, in opdracht van de gemeente, met genoegen het programma G ldwijs

Nadere informatie

Effectieve schuldhulp, een stand van zaken

Effectieve schuldhulp, een stand van zaken Seminariereeks sociaal werk de toekomst in! Effectieve schuldhulp, een stand van zaken Dr. Nadja Jungmann Een organisatie van de Master in het sociaal werk en sociaal beleid (KU Leuven i.s.m. hogescholen)

Nadere informatie

Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel

Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel Workshop voorbereiden Uitleg Start De workshop start met een echte, herkenbare en uitdagende situatie. (v.b. het is een probleem, een prestatie, het heeft

Nadere informatie

Welkom en voorstellen

Welkom en voorstellen 3 november 2015 Welkom en voorstellen Francine Nijkamp-Ririhena Pubers en geld Zakgeld, richtlijnen (bron: NIBUD) Leeftijd Bedrag per week in 12 tussen 3,00 en 4,60 (19,00/mnd) 13 tussen 3,50 en 4,60 (19,00/mnd)

Nadere informatie

IMPACTMETING VAN HET FINANCIEEL STUDIEPLAN

IMPACTMETING VAN HET FINANCIEEL STUDIEPLAN IMPACTMETING VAN HET FINANCIEEL STUDIEPLAN IMPACTMETING VAN HET FINANCIEEL STUDIEPLAN - eindrapport - dr. M. Witvliet Y. Bleeker, MSc Regioplan Jollemanhof 8 09 GW Amsterdam Tel.: + (0)0 5 5 5 Amsterdam,

Nadere informatie

Financieel bewustzijn kun je leren

Financieel bewustzijn kun je leren Financieel bewustzijn kun je leren prinses máxima 10 VERZEKERD! nummer 2, december 2010 Ze zet zich al jarenlang in voor een toegankelijke financiële sector. Sinds kort heeft ze er een nieuwe functie

Nadere informatie

De Taxonomie van Bloom Toelichting

De Taxonomie van Bloom Toelichting De Taxonomie van Bloom Toelichting Een van de meest gebruikte manier om verschillende kennisniveaus in te delen, is op basis van de taxonomie van Bloom. Deze is tussen 1948 en 1956 ontwikkeld door de onderwijspsycholoog

Nadere informatie

Utrecht, september 2010 Gerjoke Wilmink directeur Nibud

Utrecht, september 2010 Gerjoke Wilmink directeur Nibud Voorwoord Ongeveer twee jaar geleden publiceerde het Nibud Geld en Gedrag, Budgetbegeleiding voor de beroepspraktijk. Het boek werd enthousiast ontvangen door het werkveld, vooral vanwege de competenties

Nadere informatie

Product en prijzen 2014

Product en prijzen 2014 Product en prijzen 2014 1 Augustus 2014 Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 2 Maak kennis met Social Media Rijbewijs... 3 Opbouw en inhoud lessenreeks... 4 Digitale leeromgeving... 5 Docentenomgeving... 6 Prijzen

Nadere informatie

Product en prijzen schooljaar 2015-2016

Product en prijzen schooljaar 2015-2016 Product en prijzen schooljaar 2015-2016 1 * Dit betreft de kosten per leerling. Er worden ook kosten per school en per docent in rekening gebracht. Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 Maak kennis met Social

Nadere informatie

(1 m.) Klassikale aftrap Docent stelt jou als gastdocent voor

(1 m.) Klassikale aftrap Docent stelt jou als gastdocent voor (1 m.) Klassikale aftrap Docent stelt jou als gastdocent voor Beschrijving (ter info voor gastdocent) Deze gastles gaat over je leefstijl en welk soort uitgavenpatroon de leerling heeft. Ben je je bewust

Nadere informatie

Hoe gelukkig ben je? Opdracht 1

Hoe gelukkig ben je? Opdracht 1 Hoe gelukkig ben je? Geluk is een veranderlijk iets. Het ene moment kun je jezelf diep gelukkig voelen, maar het andere moment lijkt het leven soms maar een zware last. Toch is voor geluk ook een soort

Nadere informatie

Inge Test 07.05.2014

Inge Test 07.05.2014 Inge Test 07.05.2014 Inge Test / 07.05.2014 / Bemiddelbaarheid 2 Bemiddelbaarheidsscan Je hebt een scan gemaakt die in kaart brengt wat je kans op werk vergroot of verkleint. Verbeter je startpositie bij

Nadere informatie

WIKI-Games. Wiki-based games in higher education. Wim Westera Peter van Rosmalen

WIKI-Games. Wiki-based games in higher education. Wim Westera Peter van Rosmalen WIKI-Games Wiki-based games in higher education Wim Westera Peter van Rosmalen SURF Academy: Seminar innovatie en inspiratie, Utrecht, 17 februari 2011 Overzicht Project inbedding Learning Media Progamma

Nadere informatie

Speluitleg online simulatiegame MoneyMatters

Speluitleg online simulatiegame MoneyMatters Speluitleg online simulatiegame MoneyMatters Deze speluitleg is bedoeld voor ouders die de online game MoneyMatters met hun kind(eren) gaan spelen. MoneyMatters is een online game van stichting Weet Wat

Nadere informatie

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Jouw ervaring Neem iets in gedachten dat je nu goed kunt en waarvan je veel plezier hebt in je werk: Vertel waartoe je in staat bent. Beschrijf

Nadere informatie

KiesWijzer. een les over kiezen voor het voortgezet onderwijs

KiesWijzer. een les over kiezen voor het voortgezet onderwijs KiesWijzer een les over kiezen voor het voortgezet onderwijs Inleiding Met veel plezier presenteert Intermijn de les KiesWijzer. Uw leerlingen staan in het nieuwe schooljaar weer voor grote keuzes. Welk

Nadere informatie

Evaluatie Bank voor de klas Impact van gastlessen NVB tijdens de Week van het geld

Evaluatie Bank voor de klas Impact van gastlessen NVB tijdens de Week van het geld Evaluatie Bank voor de klas Impact van gastlessen NVB tijdens de Week van het geld Auteurs Tamara Madern Nadja Jungmann Minou van der Werf Gea Schonewille De financiële gastles die medewerkers van banken

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Bijlage 20. Inleiding 3. Nuttige websites 27. Lesmateriaal 3 Leerdoelen 3 Lesopzet 4 Uitgangspunten 5 Voorbereiding 5

Inhoudsopgave. Bijlage 20. Inleiding 3. Nuttige websites 27. Lesmateriaal 3 Leerdoelen 3 Lesopzet 4 Uitgangspunten 5 Voorbereiding 5 Inhoudsopgave Inleiding 3 Lesmateriaal 3 Leerdoelen 3 Lesopzet 4 Uitgangspunten 5 Voorbereiding 5 Bijlage 20 Nuttige websites 27 Literatuurlijst 28 Lesdag 1: Les 1 Zakgeld 6 Les 2 Besteding zakgeld en

Nadere informatie

Factsheet Vrouwen en financiën

Factsheet Vrouwen en financiën Vergroten van financiële zelfredzaamheid AANLEIDING Drie miljoen vrouwen in Nederland zijn niet in staat om zelfstandig in hun levensonderhoud te voorzien. Oftewel zijn niet economisch zelfstandig. Hun

Nadere informatie

IMPACTMETING VAN HET FINANCIEEL STUDIEPLAN

IMPACTMETING VAN HET FINANCIEEL STUDIEPLAN IMPACTMETING VAN HET FINANCIEEL STUDIEPLAN IMPACTMETING VAN HET FINANCIEEL STUDIEPLAN - eindrapport - dr. M. Witvliet Y. Bleeker, MSc Regioplan Jollemanhof 8 09 GW Amsterdam Tel.: + (0)0 5 5 5 Amsterdam,

Nadere informatie

Het EBC*L onderscheidt drie niveaus, die zich met name richten op bedrijfseconomische (basis)kennis.

Het EBC*L onderscheidt drie niveaus, die zich met name richten op bedrijfseconomische (basis)kennis. Vergelijking inhoud EBC*L en CE Ondernemerschap Inleiding Met de komst van de CE Ondernemerschap zijn er veel vragen gesteld over de overeenkomsten en verschillen tussen de CE Ondernemerschap en EBC*L.

Nadere informatie

Terug naar de kern Bob Hendriks

Terug naar de kern Bob Hendriks Terug naar de kern Bob Hendriks Oktober 2013 Waarom nog beleggen? 2 Agenda BlackRock? Sparen & beleggen We leven langer/pensioen Inkomsten uit beleggen Conclusie 3 BlackRock is opgericht voor deze nieuwe

Nadere informatie

Docentevaluaties: zó geef je studenten een stem

Docentevaluaties: zó geef je studenten een stem Docentevaluaties: zó geef je studenten een stem Docentevaluaties worden gebruikt om studenten feedback te laten geven op de kwaliteit van de docenten. In dit artikel wordt ingegaan op de randvoorwaarden

Nadere informatie

Recensie: Wat wij moeten weten over jongeren en hun digitale wereld

Recensie: Wat wij moeten weten over jongeren en hun digitale wereld reageren bijlagen attenderen printversie Recensie: Wat wij moeten weten over jongeren en hun digitale wereld Datum 01/02/2007 Auteur publicatie Guus Wijngaards, Jos Fransen, Pieter Swager (INHOLLAND) Titel

Nadere informatie

1. Effectiviteittest lesmateriaal. Effectiviteittest lesmateriaal onder 84 kinderen

1. Effectiviteittest lesmateriaal. Effectiviteittest lesmateriaal onder 84 kinderen Effectiviteittest lesmateriaal onder 84 kinderen Kwalitatief onderzoek onder ouders en leerkrachten door IPM Kidwise Bronnenonderzoek Kinderen, media en commercie in Europa en USA 2005 Ontwikkeling Nationale

Nadere informatie

Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning

Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning Helder &Wijzer Mijn opdrachten In een kort, blended programma In het kort Voor wie docenten/trainers die blended opdrachten willen leren ontwerpen en ontwikkelen

Nadere informatie

Onderzoek Je wordt 18 jaar en dan? De gevolgen voor je geldzaken

Onderzoek Je wordt 18 jaar en dan? De gevolgen voor je geldzaken Onderzoek Je wordt 18 jaar en dan? De gevolgen voor je geldzaken Rapportage Juli 2013 Meer informatie: info@wijzeringeldzaken.nl Samenvatting (1/3) 1. Veel 17-jarigen maken de indruk verstandig om te gaan

Nadere informatie

M&O - een nieuw vak. Management & Organisatie. Management. Organisatie. Een nieuw vak in de bovenbouw van havo/vwo

M&O - een nieuw vak. Management & Organisatie. Management. Organisatie. Een nieuw vak in de bovenbouw van havo/vwo Management & Organisatie Een nieuw vak in de bovenbouw van havo/vwo M&O - een nieuw vak Management en Organisatie (M&O) komt als vak niet voor in de basisvorming. In de Tweede Fase kan je M&O kiezen in

Nadere informatie

Stichting Weet Wat Je Besteedt (WWJB) Lesbrief Pensioenworkshop Mañana 1

Stichting Weet Wat Je Besteedt (WWJB) Lesbrief Pensioenworkshop Mañana 1 Stichting Weet Wat Je Besteedt (WWJB) 1 Deze instructie is bedoeld voor (gast-)docenten die de pensioenworkshop Mañana gaan geven. Na het lezen van deze instructie ben je in staat om zelfstandig deze les

Nadere informatie

2013-2017. Huiswerkbeleid

2013-2017. Huiswerkbeleid 01-017 Huiswerkbeleid Inhoudsopgave Beschrijving doelgroep Visie op onderwijs Basisvisie Leerinhouden/Activiteiten De voor- en nadelen van het geven van huiswerk Voordelen Nadelen Richtlijnen voor het

Nadere informatie

Omgaan met Bumpy Moments in de context van Technisch Beroepsonderwijs

Omgaan met Bumpy Moments in de context van Technisch Beroepsonderwijs VELON/VELOV CONFERENTIE Brussel, 4-5 februari 2016 Omgaan met Bumpy Moments in de context van Technisch Beroepsonderwijs Fontys Hogescholen, Eindhoven Dr. E. Klatter, Dr. K. Vloet, Dr. S. Janssen & MEd

Nadere informatie

2012-2016. Zelfstandig Leren

2012-2016. Zelfstandig Leren 2012-2016 Zelfstandig Leren 0 Inhoud Beschrijving doelgroep... 2 Visie op onderwijs... 2 Basisvisie... 2 Leerinhouden/ activiteiten... 2 Doelen voor het zelfstandig leren... 3 Definitie zelfstandig leren...

Nadere informatie

De kansen en mogelijkheden voor serious gaming in de logistieke sector. 25 mei 2016

De kansen en mogelijkheden voor serious gaming in de logistieke sector. 25 mei 2016 De kansen en mogelijkheden voor serious gaming in de logistieke sector 25 mei 2016 Agenda Serious gaming lijkt overal op te komen in de logistiek. Een bekend en veel gebruikt voorbeeld van serious gaming

Nadere informatie

Zeker van je Zaak op het mbo. 5 stappen. Stappenplan

Zeker van je Zaak op het mbo. 5 stappen. Stappenplan Zeker van je Zaak op het mbo Tijdens Zeker van je Zaak onderzoekt de student in vijf stappen waar zijn passie ligt en hoe hij vanuit die passie een eigen zaak start. Aan het einde van het programma weet

Nadere informatie

Consument minder ver dan retailer denkt De 10 retailtrends van 2013

Consument minder ver dan retailer denkt De 10 retailtrends van 2013 Consument minder ver dan retailer denkt De 10 retailtrends van 2013 accepteren en adapteren nieuwe diensten en technologieën steeds sneller. Zij zien vooral veel in het gebruik van een zelfscankassa, Click

Nadere informatie

Patrick Venendaal 1553805. Creative Industries

Patrick Venendaal 1553805. Creative Industries Naam: Cursus: Coördinator: Docent: Patrick Venendaal 1553805 Entrepreneurship Creative Industries Aljan de boer Mark Nutzel Inhoudsopgave Het idee... 3 De doelgroep... 3 Introductie... 3 Wat wordt er getest...

Nadere informatie

Beschrijving Sparen en lenen zijn, naast het betalingsverkeer, de diensten van de bank waar de meeste mensen gebruik van maken.

Beschrijving Sparen en lenen zijn, naast het betalingsverkeer, de diensten van de bank waar de meeste mensen gebruik van maken. Beschrijving Sparen en lenen zijn, naast het betalingsverkeer, de diensten van de bank waar de meeste mensen gebruik van maken. Heb jij inzicht in jouw geld- en bankzaken? Welke betaalvormen zijn er en

Nadere informatie

Leerscenario Kata-App (werktitel) Raymond Stoops Hogeschool Utrecht. Analyse. Inleiding. Doelstellingen

Leerscenario Kata-App (werktitel) Raymond Stoops Hogeschool Utrecht. Analyse. Inleiding. Doelstellingen Leerscenario Kata-App (werktitel) Raymond Stoops Hogeschool Utrecht Analyse Inleiding Bij het beoefenen van karate zijn er meerdere trainingsvormen. Een individuele trainingsvorm is de kata, waar een vast

Nadere informatie

Presskit Gamification

Presskit Gamification Leren gamen Tegenwoordig leert de jeugd veel te weinig in de praktijk. Ze bladeren een boekje open en leren de woordjes uit hun hoofd. Waar is de tijd gebleven dat je door het dóén de vaardigheden onder

Nadere informatie

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, hergebruikt, openbaar gemaakt in welke vorm dan ook zonder mijn persoonlijke voorafgaande

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, hergebruikt, openbaar gemaakt in welke vorm dan ook zonder mijn persoonlijke voorafgaande Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, hergebruikt, openbaar gemaakt in welke vorm dan ook zonder mijn persoonlijke voorafgaande INHOUDSOPGAVE WELKOM! 5 1. EEN LEERPLATFORM KIEZEN 7 2. E-LEARNING

Nadere informatie

ecourse Moeiteloos leren leidinggeven

ecourse Moeiteloos leren leidinggeven ecourse Moeiteloos leren leidinggeven Leer hoe je met minder moeite en tijd uitmuntende prestaties met je team bereikt 2012 Marjan Haselhoff Ik zou het waarderen als je niets van de inhoud overneemt zonder

Nadere informatie

Toepassen van Sociale Marketing op ontwikkeling van alcoholmatigingsinterventies

Toepassen van Sociale Marketing op ontwikkeling van alcoholmatigingsinterventies Toepassen van Sociale Marketing op ontwikkeling van alcoholmatigingsinterventies A. van Leeuwenhoeklaan 9 3721 MA Bilthoven Postbus 1 3720 BA Bilthoven www.rivm.nl KvK Utrecht 30276683 T 030 274 91 11

Nadere informatie

+100. Lesbrief online game MoneyMatters LESBRIEF ONLINE GAME MONEYMATTERS (GAST)LES MONEYMATTERS VOORBEREIDEN (GAST)LES. Benodigde informatie

+100. Lesbrief online game MoneyMatters LESBRIEF ONLINE GAME MONEYMATTERS (GAST)LES MONEYMATTERS VOORBEREIDEN (GAST)LES. Benodigde informatie LESBRIEF ONLINE GAME MONEYMATTERS Deze instructie is bedoeld voor (gast)docenten die de online game met een vooraf gespecificeerde doelgroep gaan spelen. Na het lezen van deze instructie ben je in staat

Nadere informatie

Presentatie onderzoeksresultaten consumentenonderzoek

Presentatie onderzoeksresultaten consumentenonderzoek Presentatie onderzoeksresultaten consumentenonderzoek Pauline van Esterik-Plasmeijer Voorzitter Projectgroep Onderzoek Fred van Raaij Hoogleraar Economische psychologie, Universiteit van Tilburg Den Haag,

Nadere informatie

Leren bedrijfseconomische problemen op te lossen door het maken van vakspecifieke schema s

Leren bedrijfseconomische problemen op te lossen door het maken van vakspecifieke schema s Leren bedrijfseconomische problemen op te lossen door het maken van vakspecifieke schema s Bert Slof, Gijsbert Erkens & Paul A. Kirschner Als docenten zien wij graag dat leerlingen zich niet alleen de

Nadere informatie

Medewerkers met schulden

Medewerkers met schulden Medewerkers met schulden oplossen en voorkomen Financieel inzicht met de digitale loonstrook We verkeren wereldwijd in een financiële crisis. Deze economische situatie heeft z n weerslag op ieder persoonlijk.

Nadere informatie

SECTORWERKSTUK 2013-2014

SECTORWERKSTUK 2013-2014 SECTORWERKSTUK 2013-2014 1 HET SECTORWERKSTUK Het sectorwerkstuk is een verplicht onderdeel voor alle leerlingen uit het Mavo. Het maken van een sectorwerkstuk is een manier waarop je, als eindexamenkandidaat,

Nadere informatie

Meer doen in minder tijd én met minder stress!

Meer doen in minder tijd én met minder stress! Meer doen in minder tijd én met minder stress! Is Werken in Flow iets voor jou? Wil jij grip op je overvolle inbox? Een opgeruimde werkomgeving? Een halve tot een hele werkdag tijdswinst per week? Een

Nadere informatie

Hoofdstuk 43. Financiële situatie

Hoofdstuk 43. Financiële situatie Stadsenquête Leiden Hoofdstuk 43. Financiële situatie Samenvatting Circa tweederde van de Leidenaren geeft aan gemakkelijk rond te komen met het huishoudinkomen, ruim een kwart komt net rond en kan moeilijk

Nadere informatie

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Het gaat om de volgende zeven verandercompetenties. De competenties worden eerst toegelicht en vervolgens in een vragenlijst verwerkt. Veranderkundige

Nadere informatie

Utrecht, 2011. Het financiële gedrag van kinderen tussen 12 en 18 & de rol van hun ouders

Utrecht, 2011. Het financiële gedrag van kinderen tussen 12 en 18 & de rol van hun ouders Utrecht, 2011 Het financiële gedrag van kinderen tussen 12 en 18 & de rol van hun ouders Samenvatting en Conclusie Geld van de ouders De meeste scholieren krijgen zakgeld (88 procent). Kleedgeld is minder

Nadere informatie

Studiefinanciering? of sparen voor de studie van uw kinderen

Studiefinanciering? of sparen voor de studie van uw kinderen Studiefinanciering? of sparen voor de studie van uw kinderen De studiefinanciering gaat in september 2015 drastisch veranderen. Het zogenaamde leenstelsel wordt geïntroduceerd. Dat heeft heel veel financiële

Nadere informatie

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten Bijlage 1: Methode In deze bijlage doen wij verslag van het tot stand komen van onze onderzoeksinstrumenten: de enquête en de interviews. Daarnaast beschrijven wij op welke manier wij de enquête hebben

Nadere informatie

Betalen? Wij zijn uw bank.

Betalen? Wij zijn uw bank. Betalen? Wij zijn uw bank. U wilt eenvoudig uw bankzaken regelen? Met ons betaalpakket doet u dat op úw manier. In deze tijd kunt u niet meer zonder een betaalpakket. Pinnen, overboeken en betalen. Op

Nadere informatie

Scenario: theoretisch blok (voorbeeldscenario / blauwdruk van een leerpraktijk)

Scenario: theoretisch blok (voorbeeldscenario / blauwdruk van een leerpraktijk) Christine Prast, onderwijskundige Scenario: theoretisch blok (voorbeeldscenario / blauwdruk van een leerpraktijk) Vooraf Onderwijskundig kader waarbinnen herontwerp plaatsvond Uitgangspunt bij het hier

Nadere informatie

In basis vertegenwoordigd geld zekerheid (letterlijk dak boven ons hoofd en eten op de tafel)

In basis vertegenwoordigd geld zekerheid (letterlijk dak boven ons hoofd en eten op de tafel) Wellness Ontwikkelings Activiteit Financiële zekerheid Hoe deze techniek je leven kan verbeteren Voordelen Meer gevoel van controle Beter slapen Meer harmonie in relaties Meer positieve stemming en gevoelens

Nadere informatie

Upact Scholenpakket 2012 / 2013

Upact Scholenpakket 2012 / 2013 zet vrede in beweging Upact Scholenpakket 2012 / 2013 Upact ontwikkelt innovatieve tools om jongeren bij vrede, duurzaamheid en ontwikkelingssamenwerking te betrekken. Onze projecten zijn geschikt voor

Nadere informatie

LIEVERWIJS. kindercoaching & training. kindercoaching basisschool trainingen kindercoach op bestelling. Een rups kan altijd nog een vlinder worden

LIEVERWIJS. kindercoaching & training. kindercoaching basisschool trainingen kindercoach op bestelling. Een rups kan altijd nog een vlinder worden LIEVERWIJS kindercoaching & training kindercoaching basisschool trainingen kindercoach op bestelling Een rups kan altijd nog een vlinder worden Kindercoaching Van Rups naar Vlinder Voor kinderen in de

Nadere informatie

De begroting voor een eigen woning: een kopzorg voor de Belgen!

De begroting voor een eigen woning: een kopzorg voor de Belgen! De begroting voor een eigen woning: een kopzorg voor de Belgen! 13 februari 2014 In aanwezigheid van: 1 Johan Vande Lanotte, vice-eersteminister en minister van Economie en Consumenten 2 Koen Geens, minister

Nadere informatie

Implementatie van de gewenste cultuur m.b.v. bewegingsmonitoren. als essentieel onderdeel van uw organisatie DNA

Implementatie van de gewenste cultuur m.b.v. bewegingsmonitoren. als essentieel onderdeel van uw organisatie DNA Implementatie van de gewenste cultuur m.b.v. bewegingsmonitoren als essentieel onderdeel van uw organisatie DNA 1 Verandering naar de verscherpte cultuur: meetbaar? Binnen veel organisaties wordt er gewerkt

Nadere informatie

Evaluatierapport. Workshop. Bewust en positief omgaan met ADHD. Universiteit van Tilburg Forensische psychologie. 23 april 2010

Evaluatierapport. Workshop. Bewust en positief omgaan met ADHD. Universiteit van Tilburg Forensische psychologie. 23 april 2010 Evaluatierapport Workshop Bewust en positief omgaan met ADHD Universiteit van Tilburg Forensische psychologie 23 april 2010 Drs. Arno de Poorter (workshopleider) Drs. Anne van Hees (schrijver evaluatierapport)

Nadere informatie

Maak je eigen jaarbegroting

Maak je eigen jaarbegroting Maak je eigen jaarbegroting Inleiding Een begroting maken. Het woord begroting wordt normaal gesproken alleen gebruikt bij bedrijven en de overheid. Maar het is tijd om ook jouw budget dezelfde aandacht

Nadere informatie

Preventief werken rond schulden

Preventief werken rond schulden Preventief werken rond schulden Studiedag Vlaams Centrum Schuldbemiddeling Drongen, 24 november 2011 Totaalproject schuldpreventie OCMW Zottegem Jeanine Bellens Coördinator Lokaal Sociaal Beleid Karen

Nadere informatie

Ik en geld Gastlessen 2016 - Handleiding

Ik en geld Gastlessen 2016 - Handleiding Ik en geld Gastlessen 2016 - Handleiding Voorwoord Nederlandse jongeren hebben steeds meer geld te besteden, maar ze hebben ook vaker schulden. Om te voorkomen dat deze problemen groter worden naarmate

Nadere informatie

Advies Rapport Zoek ieders Talent & Excelleer! Hoe excellentie ook in het hoger onderwijs kan worden gestimuleerd

Advies Rapport Zoek ieders Talent & Excelleer! Hoe excellentie ook in het hoger onderwijs kan worden gestimuleerd Advies Rapport Zoek ieders Talent & Excelleer! Hoe excellentie ook in het hoger onderwijs kan worden gestimuleerd Samenvatting Excellentie kan het beste worden gestimuleerd door het coachen van de persoonlijke

Nadere informatie

SPEL VAN DE GOUDEN EEUW - LESMATERIAAL

SPEL VAN DE GOUDEN EEUW - LESMATERIAAL Amsterdam in 1594, aan het begin van de Gouden Eeuw. De Nederlandse kunst, wetenschap en vooral de economie bloeien op. Ondernemers krijgen nieuwe kansen en kunnen steeds grotere investeringen doen. De

Nadere informatie

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden zelfstandig leren Leren leren is veel meer dan leren studeren, veel meer dan sneller lijstjes blokken of betere schema s maken. Zelfstandig leren houdt in: informatie kunnen verwerven, verwerken en toepassen

Nadere informatie

Publieksmonitor Gebruik digitale huishoudboekjes & geld besteden aan leuke dingen

Publieksmonitor Gebruik digitale huishoudboekjes & geld besteden aan leuke dingen Publieksmonitor Gebruik digitale huishoudboekjes & geld besteden aan leuke dingen Wijzer in geldzaken Mei 2012 Samenvatting (1/2) Digitale huishoudboekjes 1. Het bekijken van de uitgaven via het online

Nadere informatie

ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK

ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK Iedereen heeft er de mond van vol: Het beste uit de leerling halen Recht doen aan verschillen van leerlingen Naast kennis en vaardigheden, aandacht voor het

Nadere informatie

LESHANDLEIDING. NIVEAU vmbo 2 e en 3 e leerjaar. VAKGEBIEDEN burgerschap/maatschappijleer, Nederlands.

LESHANDLEIDING. NIVEAU vmbo 2 e en 3 e leerjaar. VAKGEBIEDEN burgerschap/maatschappijleer, Nederlands. LESHANDLEIDING NIVEAU vmbo 2 e en 3 e leerjaar. VAKGEBIEDEN burgerschap/maatschappijleer, Nederlands. DOELSTELLING Met deze les worden doelen bereikt die aansluiten op referentieniveau 2F en 3F mondelinge

Nadere informatie

Docenten die hun onderwijs meer willen afstemmen op de individuele verschillen tussen leerlingen en hun leeropbrengst willen vergroten.

Docenten die hun onderwijs meer willen afstemmen op de individuele verschillen tussen leerlingen en hun leeropbrengst willen vergroten. 1. Differentiëren Onderzoeken welke manieren en mogelijkheden er zijn om te differentiëren en praktische handvatten bieden om hiermee aan de slag te gaan. Vervolgens deze kennis toepassen in de praktijk

Nadere informatie

Curriculum Vitae. Jan Willem Huisman

Curriculum Vitae. Jan Willem Huisman Curriculum Vitae Jan Willem Huisman Jan Willem Huisman haalde zijn master in interaction design aan de Royal College of Arts in Londen. Met twee mede-studenten richtte hij in 1997 IJsfontein op, gespecialiseerd

Nadere informatie

Een Positief. leer en leefklimaat. op uw school

Een Positief. leer en leefklimaat. op uw school Een Positief leer en leefklimaat op uw school met TOPs! positief positief denken en doen Leerlingen op uw school ontwikkelen zich het beste in een positief leer- en leefklimaat; een klimaat waarin ze zich

Nadere informatie

Handleiding voor het geven van een gastles 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 <

Handleiding voor het geven van een gastles 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 < Handleiding voor het geven van een gastles 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 < Inhoud Inhoud 2 Introductie 3 Wat is de Week van het geld? 4 Opzet van een gastles 5 Hoe organiseert u een gastles 6 Praktische tips

Nadere informatie

Consumenteninformatie van de AFM en het Nibud. Loop geen onnodig risico. Verstandig Lenen

Consumenteninformatie van de AFM en het Nibud. Loop geen onnodig risico. Verstandig Lenen Consumenteninformatie van de AFM en het Nibud Loop geen onnodig risico Verstandig Lenen Een lening kan soms uitkomst bieden. Maar geld lenen kan ook voor problemen zorgen. In deze folder van het Nationaal

Nadere informatie

Kinderen leren omgaan met geld

Kinderen leren omgaan met geld Kinderen leren omgaan met geld Een onderzoek onder ouders van kinderen in groep 7 en 8 Rapportage November 2012 Samenvatting (1/4) 1.Negen op de tien kinderen in groep zeven en acht krijgen zakgeld Het

Nadere informatie

18 april 2014 versie 1.1

18 april 2014 versie 1.1 18 april 2014 versie 1.1 Inhoud Inhoud... 2 Voorwoord... 3 Introductie van de Muiswerk Online Tablet-app... 4 Muiswerk Online Tablet Individueel account instellen... 5 Muiswerk Online Tablet Individueel

Nadere informatie

Inhoud. Deel 1 Inleiding in professional organizing 9

Inhoud. Deel 1 Inleiding in professional organizing 9 Inhoud Deel 1 Inleiding in professional organizing 9 1 Geschiedenis en context van professional organizing 11 1.1 Een stukje geschiedenis 11 1.2 Een definitie 12 1.3 Klanten 12 1.4 Voorbeelden van professional

Nadere informatie