Op-stap nei duorsumens

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Op-stap nei duorsumens"

Transcriptie

1 CONCEPTVERSIE Op-stap nei duorsumens Titel beleidsnota Titel Titel beleidsnota onder titel beleidsnota (optioneel) onder titel (optioneel) onder titel (optioneel) Bijlagenboek Bijlagenboek: Op-stap nei duorsumens 1

2 Op-stap nei duorsumens Bijlagenboek Bijlagenboek: Op-stap nei duorsumens - - 2

3 Inhoudsopgave bijlagenboek Inhoudsopgave bijlagenboek... 3 Bijlage 1... Proces om te komen tot Op-stap nei duorsumens 4 Bijlage 2... Werksessie 21 juli Bijlage 3... Verslagen gesprekken maatschappelijk middenveld LTO-Noord, Friese Milieufederatie en Bouwend Nederland De woningbouwcorporaties Recron en Kamer van Koophandel Bijlage 4... Kaders voor de duurzaamheidsvisie Mondiale kaders Europese kaders Nationale kaders Regionale kaders Bijlage 5...The Natural Step 15 Bijlage 6... Concept van de Biobased Economy 17 Bijlage 7...Rapportage Burgerpanel door Quint-result 18 Bijlage 8. Samenvatting workshops april Bijlage 9...Verslag inspraak 42 Bijlagenboek: Op-stap nei duorsumens 3

4 Bijlage 1. Proces om te komen tot Op-stap nei duorsumens Mei/juni 2011 Gesprekken in gemeentelijke organisatie Juli juli: ambtelijke werksessie Duurzaamheidsvisie September september: vaststelling Startnotitie door gemeenteraad 27 september: bespreking Hoofdlijnennotitie Duurzaamheidsvisie in raadscommissie DSO (ambities gemeente) November november: raadpleging Bouwend Nederland, Friese Milieufederatie en LTO- Noord 15 november: raadpleging woningbouwcorporaties 23 november: presentatie aan directie en managementteam December december: raadpleging Recron en Kamer van Koophandel Januari 2012 Burgerpanel 17 januari: gesprek provincie Fryslân Februari februari: gesprek Vereniging Biologische Boeren Opstellen conceptvisie Bespreken conceptvisie ambtelijk en bestuurlijk Maart maart: behandeling 1 e concept-duurzaamheidsvisie door College April april: interne workshop duurzaamheid 23 april: interne workshop duurzaamheid Mei 2012 Verwerken resultaten workshop in visie en concept-uitvoeringsprogramma 16 mei: presentatie aan directie en managementteam Bijlagenboek: Op-stap nei duorsumens - - 4

5 Juni juni: behandeling duurzaamheidsvisie en conceptuitvoeringsprogramma door College Van 15 juni gedurende vier weken ter inzage Juli 2012 Verwerken reacties Augustus augustus: behandeling college duurzaamheidsvisie en uitvoeringsprogramma September september: commissie DSO 20 september: behandeling in gemeenteraad Bijlagenboek: Op-stap nei duorsumens - - 5

6 Bijlage 2. Werksessie 21 juli 2011 Op 21 juli 2011 heeft een ambtelijke werksessie plaatsgevonden in het kader van de ontwikkeling van de Duurzaamheidsvisie. Het eerste deel van de werksessie bestond uit dromen van een Duurzaam Súdwest-Fryslân. Aan de werksessie nam afvaardiging van de volgende afdelingen van de organisatie deel: Afdeling Ontwikkeling, team Ruimtelijke en Economische Ontwikkeling (REO), en team Leefbaarheid en Maatschappelijke Ontwikkeling (LMO), afdeling Backoffice Ruimtelijke ordening, team Milieu en Water en Backoffice Welzijn en Onderwijs, afdeling Realisatie, team Ingenieursbureau, afdeling Dorpen en Steden, team Beleid Ruimtelijk Beheer en team Dorpen en Wijkcoördinatoren en afdeling Bedrijfsvoering, team Juridische en Veiligheidszaken. De werkopdracht was om een dag in Súdwest-Fryslân in 2040 te beschrijven. De drie groepen zagen de volgende toekomst: Groep 1: Hoe ziet een dag eruit in SWF in 2040? We wonen nog in de kernen die er anno 2011 ook zijn, maar dan wel met meerdere mensen in woongebouwen, bijvoorbeeld in een woongroep. Hierdoor is er meer gemeenschapszin. Er zijn nog steeds dorpshuizen en culturele voorzieningen. De krant wordt nog elke dag bezorgd, maar dan in tabloidformaat. Ook kan de krant digitaal worden gelezen. We eten biologisch en uit eigen moestuin. Afval wordt gebruikt als grondstof voor andere producten. In de directe leefomgeving is een goed evenwicht tussen groen, blauw en rood. In het buitengebied is het cultuurlandschap in ere hersteld, waarbij tevens ruimte is voor positieve ontwikkelingen. Natuur en landschap zijn steeds belangrijker geworden. Onze energie wordt geleverd door hernieuwbare bronnen zoals de zon, wind, getijden, aardwarmte en biobrandstoffen. Door nieuwe lichttechnieken is het donker s nachts. We vervoeren onszelf met alternatieve brandstoffen, vervoersmiddelen stoten geen CO2 meer uit. Er vindt meer groepsvervoer plaats. Recreatie vindt plaats dicht bij de woonomgeving. In Súdwest-Fryslân blijft water belangrijk voor de recreatie. We werken meer thuis en er zijn flexibele werkplekken. De meest innovatieve en winstgevende bedrijven bevinden zich in de energie en afvalsector. De landbouw is biologisch en kleinschalig. Onderwijs is belangrijk, maar meer gericht op praktische vaardigheden. Er wordt (nog) meer samengewerkt met het bedrijfsleven. Groep 2: Hoe ziet een dag eruit in SWF in 2040? We wonen in flexibele woningen die gemakkelijk aan te passen zijn en zelfvoorzienend zijn op gebied van water en energie (kringloop). De woningen zijn duurzaam gebouwd en energiezuinig. We wonen met een flexibele gezinssamenstelling in groene en natte steden (waterberging) met duurzame stadsrandzones. We eten een combi van lokale en internationale producten, maar wel steeds meer seizoensproducten. Bijlagenboek: Op-stap nei duorsumens - - 6

7 Het sociale leven is veel gedigitaliseerd. Op het platteland is er een sterke sociale cohesie als gevolg van zelfredzaamheid. Er worden minder subsidies verleend en men is afhankelijk van elkaar. Ook het lezen vindt digitaal plaats (e-readers) De directe leefomgeving is groen en er zijn minder auto s (worden gedeeld). Het buitengebied is sterk herkenbaar als Nationaal Landschap. Er is een combinatie van geïndustrialiseerde landbouw (schaalvergroting) en kleinschalige verbrede (eventueel biologische) en zelfvoorzienende landbouw. Het water bepaalt waar landbouw mogelijk is. Het wordt stiller, de lucht en het milieu is schoner geworden. In het buitengebied is het donker en er is minder verlichting in steden en dorpen. Er staan weer meer koeien in de wei, de biodiversiteit is toegenomen, evenals het aantal weidevogels. In de dorpen en steden is ook meer groen en zijn er meer stadsvogels. Er is een biobased economy waar stoffen worden hergebruikt en Cradle to Cradle plaatsvindt. We zijn zelfvoorzienend op het gebied van energie. Voorwaarde hiervoor is dat de behoefte afneemt. We vervoeren onszelf met kleinere vervoersmiddelen die elektrisch aangedreven worden. Er heeft een afname aan verkeersbewegingen plaatsgevonden doordat auto s gedeeld worden, mensen carpoolen en meer thuiswerken. Recreëren is flexibeler en kan bijvoorbeeld ook onder werktijd. Dit is meer gericht op bioritme s. Er wordt meer thuis gewerkt en samenwerken is van belang. De sociaal culturele en ecologische waarden bepalen de economische belangen. Innovatieve bedrijfssectoren zijn de biologische landbouw, energie-uitwisseling, watertechnologie en bedrijven die zorgen voor synergie. De landbouw is een combinatie van geïndustrialiseerde en regionale landbouw. Het onderwijs gaat terug naar de scholen en is gericht op leerlingen en op doen waar je goed in bent. Er zijn geen managers meer maar schoolleiders. Kernwoorden zijn digitaal, samenwerking, maatwerk. Het blijft van belang om ervaring op te doen. Groep 3: Hoe ziet een dag eruit in 2040? De samenleving is divers. Er is sprake van individualisme, maar ook van groepen. Er is een grote verscheidenheid in steden. Er is hoogbouw waar voorzieningen worden gedeeld (bijv. supermarkt, zwembad, etc). Lezen gaat van papier naar digitaal. We eten gezond maar snel. Gezond omdat we minder lichamelijk werk doen en snel, omdat het leven snel gaat. De leefomgeving is schoon en er zijn parken. Er zijn voorzieningen op gebied van cultuur, recreatie en toerisme, zorg en digitale infrastructuur. Afval wordt meer gescheiden of er is een betere scheidingsinstallatie. Er wordt minder energie verbruikt door onder meer efficiënter gebruik. Ook worden alternatieve energiebronnen gebruikt. In het buitengebied is het donker, maar de sociale veiligheid is een aandachtspunt. We vervoeren onszelf met alternatieve energiebronnen (biobrandstoffen). Aan het fileprobleem is gewerkt, technische oplossingen zijn mogelijk waardoor de snelheid gereguleerd wordt. Er is nog Openbaar Vervoer. Bijlagenboek: Op-stap nei duorsumens - - 7

8 We recreëren dichtbij. Er is meer natuur door nieuwe woonvormen. We werken meer thuis en er zijn minder vaste werktijden. We werken in/met virtuele netwerken. Winstgevende en innovatieve bedrijfssectoren zijn de innovatieve, kennisintensieve en creatieve bedrijven. In de landbouw zijn er minder maar grotere bedrijven waaronder biologische. Vanwege mondialisering zijn wereldtalen in het onderwijs belangrijk. Er wordt in ieder geval Chinees, Portugees en Indiaas onderwezen. Bijlagenboek: Op-stap nei duorsumens - - 8

9 Bijlage 3. middenveld Verslagen gesprekken maatschappelijk 3.1 LTO-Noord, Friese Milieufederatie en Bouwend Nederland 10 november 2011 De bijeenkomst is op initiatief van de gemeente georganiseerd met als doel het verkrijgen van input voor het gemeentelijke duurzaamheidsbeleid. Alle aanwezige partijen geven een presentatie over definitie van duurzaamheid binnen hun organisatie en wat er speelt op gebied van duurzaamheid binnen hun branche. Presentaties (in kernwoorden) LTO Noord - Duurzaamheid soms conflicterend - Duurzaamheid moet betaalbaar zijn - Diverse thema s en projecten (bv Koe in de wei): - Diverse uitvoeringsprogramma s i.s.m. overheid - Tot transitiekanalen (hoe komen we tot) - Melk de groene motor zuivel energieneutraal produceren Friese Milieu Federatie - FMF is een koepelorganisatie - Beleid is gericht op lobbyen - Project: Lokale energie voorwaarts - FMF is een makelaar die verbindingen legt Bouwend Nederland afdeling Friesland - Marktwerking - Duurzaamheid moet/kan winstgevend zijn voor bedrijf en consument - Samenwerking binnen de keten - Energieneutraal bouwen Discussie In de discussie zijn een aantal zaken langs gekomen onder andere het Nationaal Landschap en de rol van de gemeente. Het Nationaal Landschap is belangrijk voor Súdwest-Fryslân. Ontwikkelingen moeten worden ingepast in het Nationaal Landschap, een voorbeeld hiervan is verbreding van de Hemdiken zonder het karakter aan te tasten. Voor de gemeente wordt een rol gezien in het leggen van verbindingen, verminderen van regeldruk, het geven van kaders waarbinnen de markt haar werk kan doen en communicatie. Het leggen van verbindingen Er gebeurt veel op gebied van duurzaamheid maar het is de kunst om deze zaken te verbinden. Hier kan een rol voor de gemeente liggen. Verminderen regeldruk en het geven van kaders De tijdsplanning van veel projecten is lang, de kennis van nu is anders dan die van aanvang van het project en van de toekomst. In haar kaders moet de gemeente hier rekening mee houden. Geef vrijheid en denk out-of-the-box. Het bedrijfsleven is Bijlagenboek: Op-stap nei duorsumens - - 9

10 creatief. Advies aan de gemeente: Wees een aanjager, inspirator, stimulator, geen regelmaker. Gemeente kan obstakels in regelgeving inventariseren en moet daarin proactief zijn. Aandachtspunten zijn vergunningverlening en toezicht. In de praktijk wordt ervaren dat vergunningverlening soms lang duurt of dat er steeds andere eisen worden gesteld waardoor de ondernemer niet verder kan. De gemeente zou kunnen overwegen om een hardheidsclausule in vergunningen op te nemen en bij overtreding consequent op te treden of een vergunningencoördinator aan te stellen. De gemeente geeft aan dat ze in het geval van regelgeving vaak gebonden is aan landelijke regelgeving en daar niet zomaar van kan afwijken. Communicatie Goede communicatie kan resultaat opleveren. Er is vaak onbegrip. Denk vanuit alle kanten/belangen en baseer hier de communicatie op. Een voorbeeld is bestaande bouw. Bestaande gebouwen zijn eigenlijk belangrijker dan nieuwbouw. De bestaande bouw verbruikt meer energie. De gemeente heeft een taak op gebied van bewustwording in verbruik en de winst van energiebesparing. Een andere vorm van communicatie kan zijn het uitschrijven van een prijsvraag voor duurzaamste onderneming in de gemeente. Maak hier een show van, ondernemers vinden dat leuk. In deze heb je dan een aanjaagfunctie. Wat betreft de ambities: begin klein, maak succes zichtbaar. Promotie is belangrijk. 3.2 De woningbouwcorporaties 15 november 2011 De bijeenkomst is op initiatief van de gemeente georganiseerd met als doel het verkrijgen van input voor het gemeentelijke duurzaamheidsbeleid. Alle aanwezige partijen geven een presentatie over definitie van duurzaamheid binnen hun organisatie en wat er speelt op gebied van duurzaamheid binnen de branche. Uit de presentaties blijkt dat alle partijen duurzaamheid hoog in het vaandel hebben. De gemeente moet haar ambities hierin nog bepalen. De ambities van de woningbouwcorporaties liggen vooral in het energiezuinig maken van haar woningbezit. Dit wordt uitgedrukt in labelstappen zoals 2 labelstappen omhoog of alle hebben woningen in 2020 minimaal label C of B. De aanpak en ambitie verschilt per woningcorporatie. De woningbouwcorporaties zien voor de gemeente een rol op gebied van communicatie. Als objectieve partij kan de gemeente voor legitimiteit en draagvlak zorgen. Ook is aangedragen dat de gemeente en woningcorporaties prestatieafspraken kunnen vastleggen. Een ander punt dat aan de orde is gekomen, is toezicht op naleving van afspraken door bijvoorbeeld een blowertest uit te laten voeren. De particuliere woningen worden gezien als knelpunt. Om te bevorderen dat particulieren hun woning ook energiezuiniger maken kan gedacht worden aan het aanstellen van een aanjager door de gemeente, samenwerking tussen gemeente en corporatie, instellen van een revolving fund zodat de financiering voor de particuliere eigenaar gemakkelijker wordt of andere vormen van financiële ondersteuning. Ook voor de particuliere woningeigenaar is communicatie heel belangrijk. Bijlagenboek: Op-stap nei duorsumens

11 3.3 Recron en Kamer van Koophandel 13 december 2011 De bijeenkomst is op initiatief van de gemeente georganiseerd met als doel het verkrijgen van input voor het gemeentelijke duurzaamheidsbeleid. De gemeente geeft een presentatie over de definitie van duurzaamheid en de voorlopige ambities. De aanwezige partijen lichten mondeling toe wat er speelt op gebied van duurzaamheid binnen de branche. De Kamer van Koophandel was voorheen actiever op gebied van milieu dan op dit moment. De ervaring met eerdere projecten is dat het vooral belangrijk is om goede voorbeelden van ondernemers zelf te laten zien. Timing is ook belangrijk omdat ondernemers het liefst gebruik maken van natuurlijke momenten om te investeren. De KvK begeleidt nu een project dat insteekt op de Cradle-to-Cradle gedachte. De Recron is al langer bezig met het thema milieu bezig, bijvoorbeeld met het project Milieubarometer (later Green Key). Probleem bij dit project bleek de administratie erom heen. Ondernemers zijn geïnteresseerd in besparende maatregelen, vooral bij nieuwe investeringen. De Recron probeert via haar site hier op in te spelen. Recron geeft aan dat vooral het laten zien van goede voorbeelden helpt. Duurzaamheid heeft met innovatie te maken. Regelgeving betreft niet nieuwe situaties. Het zou mooi zijn als er bij nieuwe ontwikkelingen ruimte is om te experimenteren. Er is een voornemen om in krimpgebieden regelvrije zones aan te wijzen. Gesignaleerd wordt dat de dynamiek in steden als Sneek en Bolsward heel anders is dan in het overige grondgebied van de gemeente. Dynamiek moet wel behouden blijven. Er liggen kansen voor de gemeente om te faciliteren en gebruik te maken van bestaande podia zoals parkmanagement of ontwikkelingen zoals ondernemingsdossier en vrijkomende boerderijen (voorbeeld gemeente De Wolden). Bijlagenboek: Op-stap nei duorsumens

12 Bijlage 4. Kaders voor de duurzaamheidsvisie 4.1 Mondiale kaders De Verenigde Naties hebben in september 2000 op de millenniumtop in New York acht millenniumdoelen vastgesteld. Door goedkeuring van de millenniumverklaring verbinden de landen zich ertoe om armoede en honger te bestrijden en onderwijs, gezondheidszorg, de positie van vrouwen en de toestand van het milieu te verbeteren. In 2015 moeten deze doelstellingen zijn gehaald. 4.2 Europese kaders Europa 2020 is de groeistrategie van de Europese Unie. De EU heeft vijf ambitieuze doelstellingen vastgesteld voor werkgelegenheid, innovatie, onderwijs, sociale samenhang en klimaat/energie die ze tegen 2020 wil bereiken. De EU zet in op een slimme en duurzame groei. Duurzame groei betekent: - een concurrerende, CO 2 -arme economie die zuinig en duurzaam omgaat met grondstoffen; - zorg voor het milieu, minder emissie, behoud van biodiversiteit; - profiteren van de Europese voorlopersrol op het gebied van groene technologie; - slimme elektriciteitsnetwerken; - Europese netwerken benutten voor de concurrentiepositie van het bedrijfsleven; - zakendoen gemakkelijker maken; - de consument in staat stellen weloverwogen keuzes te maken. Concrete doelstellingen zijn dat tegen 2020 de uitstoot van broeikasgassen met 20% verminderd moet zijn in vergelijking met Daarnaast moet 20% van de energie uit duurzame energiebronnen komen en moet het totale energieverbruik zijn verlaagd met 20% ten opzichte van de geprojecteerde trend. Ook is afgesproken om 10% van het verbruik van fossiele brandstoffen voor vervoer te vervangen door biobrandstoffen, elektriciteit of waterstof. 4.3 Nationale kaders Het kabinet Rutte wil Nederland sterker, veiliger en welvarender maken. Een goede en betrouwbare energievoorziening is van levensbelang voor de Nederlandse samenleving. Energie is daarom benoemd als economische topsector. De doelstelling is dat in % van ons energieverbruik duurzaam is. Duurzame energie is beter voor het milieu dan fossiele energie en het maakt Nederland minder afhankelijk van landen die olie en gas produceren. Verder wil het kabinet duurzaam produceren, consumeren en ondernemen ondersteunen. Bijvoorbeeld met beleid voor milieu, landbouw, water, innovatie, verkeer en ruimtelijke ordening en met de duurzame bedrijfsvoering van de overheid zelf (Klimaatakkoord). De belangrijkste afspraken van het Klimaatakkoord tussen de VNG en het Rijk betreffen duurzaam inkopen, duurzame energie en een klimaatneutrale nieuwbouw: - Gemeenten streven naar 75% duurzaam inkopen in 2010 en 100% in 2015; - Rijk en gemeenten bevorderen dat het aandeel duurzame energie in 2020 uitkomt op 20%. - Rijk en gemeenten willen dat in 2020 de nieuwbouw klimaatneutraal is. Het energieverbruik in woningen en gebouwen moet dan 50% lager zijn; Bijlagenboek: Op-stap nei duorsumens

13 - Biobrandstoffen moeten meer zijn te verkrijgen langs de snelweg en in gemeentelijke omgeving. 4.4 Regionale kaders Noord-Nederland, bestaande uit de provincies Noord Holland, Fryslân, Groningen en Drenthe, wil Europese koploper op gebied van energie zijn. De regio heeft een sterke energiekennisinfrastructuur met de Hotspot Duurzame Energie van het Van Hall Instituut, NHL en Stenden University, het Energiekenniscentrum van de Hanzehogeschool Groningen, Rijksuniversiteit Groningen, het Energieonderzoek Centrum Nederland en vele andere kenniscentra en kennisinstellingen. De Stichting Energy Valley opent een nieuwe vestiging in Leeuwarden in Nij Bosma Zathe. Op deze manier wil de stichting beter samenwerken met andere instellingen die zich bezighouden met duurzame energie in Friesland. In Nij Bosma Zathe zitten onder meer ook stichting Groen Gas Nederland en de Dairy Campus, het internationale kennisinstituut voor melkveehouderij. In 2007 heeft de regio een energieakkoord gesloten met het Rijk. Het Energy Valley gebied wil hiermee een forse bijdrage leveren aan het realiseren van de nationale klimaat- en energiedoelstellingen. De inspanningen zijn erop gericht om energieprojecten van de grond te krijgen die aansluiten bij de sterke punten van het Energy Valley-gebied. Dan gaat het om projecten op het terrein van: energiebesparing in de gebouwde omgeving, glastuinbouw en industrie; duurzame energie: onder andere biomassa, windenergie en zonne-energie; biobrandstoffen en duurzame mobiliteit; schone fossiele energie door het mogelijk maken van opslag van CO2; het stimuleren van onderzoek en innovatie voor energie. In het nationale Topsectorenbeleid, waar energie één van is, liggen kansen voor de regio s. Noord-Nederland zet in om met het Rijk een structurele en langjarige samenwerking te creëren, met een helder en stabiel ontwikkel- en investeringsklimaat en hiertoe een nieuw energieakkoord af te sluiten. Speerpunten voor Noord-Nederland zijn: (groene) gasrotonde, biobased energy, smart energy systems, power production and balancing en onderzoek en onderwijs. Provinsje Fryslân In het Coalitieakkoord Nije Enerzjy foar Fryslân wordt duurzaamheid benoemd als leidend principe in al het provinciaal handelen. Duurzame groei, natuur en landschap, een schoon milieu en duurzame landbouw zijn van belang. De provincie wil de eerste millenniumprovincie van Nederland worden. Daarnaast zal de provincie het initiatief nemen tot de oprichting van de Energie Koöperaasje Fryslân. De EKF energiemaatschappij heeft als doel het stimuleren en produceren van duurzame en betaalbare energie. In februari 2011 hebben Provinciale Staten het Frysk Miljeuplan vastgesteld. In haar milieubeleid zet de provincie in op duurzame ontwikkeling. Fryslân wil graag de mooiste provincie blijven en wil daarom het schone leefmilieu behouden en uitbouwen. Dit gaat de provincie doen door integrale programma s, waaronder de programma s duurzame energie, duurzame landbouw, ruimtelijke kwaliteit en watertechnologie. Elk programma faciliteert rondom het desbetreffende thema een gelijktijdige ontwikkeling van minsken (sociale samenhang), wurk (economie) en omjouwing (ecologie) waarbij rekening wordt gehouden met andere delen van de wereld en volgende generaties. Het programma Duurzame Energie (2009) is de uitwerking van de provinciale visie op duurzame ontwikkeling en is de Friese vertaling van de afspraken in het Energieakkoord Bijlagenboek: Op-stap nei duorsumens

14 Noord-Nederland op het gebied van klimaat en energie. Speerpunten van het programma Duurzame Energie zijn: - Energiebesparing in de gebouwde omgeving - Opwekken van Duurzame Energie - Duurzame mobiliteit Bijlagenboek: Op-stap nei duorsumens

15 Bijlage 5. The Natural Step The Natural Step is in 1989 opgericht door de Zweedse oncoloog, dr. Karl-Hendrik Robért. Het is een bewezen, op de wetenschap gebaseerd model dat gemeenschappen en bedrijven helpt een beter begrip te ontwikkelen over duurzaamheid en dit te integreren in milieu, sociale en economische beslissingen. Het model is toegepast over de gehele wereld en steeds bleek dat duurzame besluitvorming leidt tot het creëren van nieuwe kansen, lagere kosten en verbeterde duurzaamheid. Organisaties als Scandic Hotels, Ikea, Philips en de gemeente Eindhoven passen The Natural Steps met succes toe. De Natural Step principes en benadering van duurzaamheid zijn gebaseerd op de natuurwetenschappelijke wetten die ten grondslag liggen aan de systemen op de aarde. Ze zijn als volgt: Niets verdwijnt. Alle materie en energie in het universum is geconserveerd. Energie kan worden omgezet in verschillende vormen, maar de totale hoeveelheid energie in een geïsoleerd systeem blijft constant. Dit principe van behoud van materie en de Eerste Wet van Thermodynamica zijn nuttig bij het begrijpen van de aarde als een systeem. Bijvoorbeeld, afgezien van de incidentele meteoriet of ruimteschip is de hoeveelheid materie die op aarde aanwezig is hetzelfde als miljarden jaren geleden. Wanneer materie is verbrand is het niet vernietigd maar omgezet in afval, voornamelijk in de vorm van zichtbare en onzichtbare gassen. Alles verspreidt zich. Energie en materie hebben de neiging om spontaan te verspreiden (de Tweede Wet van Thermodynamica, of de Wet van de Entropie). Hoewel de totale hoeveelheid energie constant blijft, neemt de hoeveelheid energie die beschikbaar is in bruikbare vorm af met elke transformatie en heeft het de neiging zich te verspreiden in een systeem. Entropie is een maat voor de hoeveelheid wanorde of willekeur die er in een systeem aanwezig is en in elk geïsoleerd systeem - zoals het heelal neemt entropie altijd toe. Voorbeelden hiervan zijn het rotten van voedsel, kleurstof in helder water dat oplost, een auto die roest, en ijsmonsters, genomen in de poolcirkel, met meetbare hoeveelheden van de mensgemaakte PCB's. Dus, materialen gegenereerd door of opgenomen in de menselijke samenleving zullen uiteindelijk oplossen in de natuur. Er zit waarde in structuur. We bepalen de kwaliteit van het materiaal door de concentratie en de structuur van de materie; dat maakt een materiaal. Bijvoorbeeld voedsel en benzine zijn waardevol omdat ze een hoge concentratie en structuur hebben. Wat we consumeren zijn de kwaliteiten van materie en energie - de concentratie, de zuiverheid en de structuur van de materie - en het vermogen van de energie om werk te verrichten. We verbruiken energie of materie nooit want het is noch geschapen, noch vernietigd. Als je een theekopje laat vallen en het breekt op de vloer, dan is een groot deel van de waarde van de structuur ervan verloren gegaan, maar elk van de oorspronkelijke atomen is nog steeds aanwezig. Fotosynthese betaalt de rekening. Netto toename van de kwaliteit van het materiaal op aarde wordt bijna volledig gegenereerd door een door de zon gestuurd proces van fotosynthese. Chloroplasten in plantencellen vangen de energie uit zonlicht en vormen verbindingen die energie leveren voor andere vormen van leven, zoals dieren. Volgens de Tweede Wet van de Thermodynamica neemt chaos toe in alle geïsoleerde systemen. De aarde is een gesloten systeem met betrekking tot materie, maar het is een open systeem met betrekking tot energie, omdat het licht ontvangt van de zon. Het is deze stroom van zonlicht die zorgt voor het ontstaan van structuur en orde uit de chaos. The Natural Step (TNS) is gebaseerd op systeemdenken; erkennen dat wat er gebeurt in een deel van een systeem invloed heeft op elk ander deel. Denk aan een voetbalteam. Bijlagenboek: Op-stap nei duorsumens

16 We kunnen pas begrijpen waarom het team de wedstrijd verloren heeft als we kijken naar hoe elke speler - de keeper, verdedigers en aanvallers hebben samengewerkt op het veld. We zullen niet veel leren als we alleen maar kijken naar de individuele spelers van het team. The Natural Step geeft een organisatie de tools in handen om te kijken naar het hele team, het begrip van de regels van het spel, hoe succes is gedefinieerd, en op welke manier men heeft samengewerkt. Elk succesvol team moet een gemeenschappelijke taal en begrip hebben om de samenwerking optimaal te kunnen laten plaatsvinden. The Natural Step biedt dit gedeelde mental model van duurzaamheid door mensen in organisaties, vakgebieden en culturen te helpen om effectief te communiceren, consensus te bereiken en uiteindelijk stappen voorwaarts te maken in de richting van hun visie (succes). The Natural Step maakt gebruik van een upstream -benadering die anticipeert op de achterliggende oorzaken van problemen voordat ze zich manifesteren, in plaats van te reageren op hun downstream -effecten; de symptomen. Dit wetenschappelijk robuust kader geeft organisaties de middelen in handen om een analyse te maken van de kloof tussen huidige realiteit en hun visie voor duurzaamheid en succes. Met behulp van een gedeelde taal voor duurzaamheid kunnen zij er vervolgens aan werken om de duurzaamheidkloof te overbruggen. Bovendien biedt The Natural Step een manier om andere duurzaamheidtools en -methodes, zoals analyse van de levenscyclus, Cradle to Cradle of het gebruik van milieuzorgsystemen te plaatsen in de juiste context in relatie tot de strategische visie zodat de toepassing daarvan doeltreffender wordt. The Natural Step: maakt gebruik van metaforen, zoals het trechtermodel om het probleem met onze huidige industriële en maatschappelijke systeem te illustreren, en een wetenschappelijk inzicht om te bepalen hoe we de wanden van die trechter kunnen vermijden....definieert duurzaamheid met 4 duurzaamheidsprincipes (spelregels) die individuen en organisaties kunnen gebruiken om strategieën te ontwikkelen in de richting van duurzaamheid....heeft door toepassing in de praktijk aangetoond dat voor strategische duurzaamheid de volgende benaderingen tot de beste resultaten leiden: o o backcasting vanuit duurzaamheidsprincipes (planning vanuit succes) stellen van prioriteiten door de volgende strategische vragen te stellen: 1. is de actie een stap in de goede richting (de richting van duurzaamheid)? 2. geeft de actie genoeg flexibiliteit om bij te sturen in de richting van duurzaamheid (voorkomen van slechte of onrendabele investeringen)? 3. levert de actie een goed rendement op de investering (ROI: sociaal, maatschappelijk, financieel)? The Natural Step is gebruikt bij de strategische besluitvorming door honderden organisaties, in meerdere sectoren, in waardeketens op diverse niveaus, door met concrete en eenvoudige manieren organisaties snel te helpen veranderen in de richting van duurzaamheid. Bijlagenboek: Op-stap nei duorsumens

17 Bijlage 6. Concept van de Biobased Economy Bijlagenboek: Op-stap nei duorsumens

18 Bijlage 7. Rapportage Burgerpanel door Quint-result Op de volgende pagina s volgt de rapportage van het onderzoek onder het Burgerpanel. Bijlagenboek: Op-stap nei duorsumens 18

19 Bijlagenboek: Op-stap nei duorsumens

20 Bijlagenboek: Op-stap nei duorsumens

21 Bijlagenboek: Op-stap nei duorsumens

22 Bijlagenboek: Op-stap nei duorsumens

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Thema-avond Duurzaamheid in de gemeente Donderdag 28 mei 2015

Thema-avond Duurzaamheid in de gemeente Donderdag 28 mei 2015 Thema-avond Duurzaamheid in de gemeente Donderdag 28 mei 2015 20.00 20.15 Erwin Keun 20.15 21.00 Bindert Kloosterman 21.00 21.30 Geurt van de Kerk Opening intro gasten Twitter: #ikbenduurzaam (#d66) https://kahoot.it:

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Duurzaamheid op basis van. The Natural Step. voor gemeente Eindhoven. Joop Ketelaers Adviseur Duurzam Bouwen Gemeente Eindhoven

Duurzaamheid op basis van. The Natural Step. voor gemeente Eindhoven. Joop Ketelaers Adviseur Duurzam Bouwen Gemeente Eindhoven Duurzaamheid op basis van The Natural Step voor gemeente Eindhoven Joop Ketelaers Adviseur Duurzam Bouwen Gemeente Eindhoven Wat wil de gemeente? We willen van Eindhoven een duurzame stad maken: een stad

Nadere informatie

Werken volgens The Natural Step bij de gemeente Eindhoven. Nicole Vernig & Maaike Veenbrink

Werken volgens The Natural Step bij de gemeente Eindhoven. Nicole Vernig & Maaike Veenbrink Werken volgens The Natural Step bij de gemeente Eindhoven Nicole Vernig & Maaike Veenbrink Hoe weten we dat we de dingen die we doen, duurzaam doen? We zitten in een trechter Afname Duurzame samenleving

Nadere informatie

Samen werken aan een duurzaam Hellendoorn. Collegebesluit 14 mei 2013. Raadsbesluit 29 oktober 2013.

Samen werken aan een duurzaam Hellendoorn. Collegebesluit 14 mei 2013. Raadsbesluit 29 oktober 2013. Samen werken aan een duurzaam Hellendoorn Collegebesluit 14 mei 2013. Raadsbesluit 29 oktober 2013. 1 Samenvatting Definitie duurzaamheid volgens Brundtland Aanmelden als Millenniumgemeente Speerpunten:

Nadere informatie

Duurzaamheid in Amersfoort: kansen en inspiratie Het Amersfoorts Afwegingskader Duurzaamheid

Duurzaamheid in Amersfoort: kansen en inspiratie Het Amersfoorts Afwegingskader Duurzaamheid Duurzaamheid in : kansen en inspiratie Het s Afwegingskader Duurzaamheid s Afwegingskader Duurzaamheid s Afwegingskader Duurzaamheid Leefomgeving Dit project draagt bij aan een gezond woon- en werkklimaat

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling. Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur

Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling. Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur Inhoud presentatie 0. Hoe omgaan met ambities 1. Wat is het Ecomunitypark 2. Voor wie is het park 3. Van samenwerking

Nadere informatie

Duurzame ontwikkeling:

Duurzame ontwikkeling: Duurzaam Tynaarlo Duurzame ontwikkeling: Een ontwikkeling die kan voorzien in de behoeften van de huidige generaties zonder die van de toekomstige generaties in gevaar te brengen. (Our common future 1987)

Nadere informatie

Sterker, Slimmer, Schoner

Sterker, Slimmer, Schoner Sterker, Slimmer, Schoner D66 visie op duurzaamheid en groei C100 01-11-2014 Stientje van Veldhoven Groene genen Van Mierlo Terlouw Club van Rome Richtingwijzer: streef naar een duurzame en harmonieuze

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Perspectief voor de Achterhoek

Perspectief voor de Achterhoek Perspectief voor de Achterhoek 1 Perspectief voor de Achterhoek Aanleiding Op 23 september organiseerde De Maatschappij met Rabobank Noord- en Oost-Achterhoek een interactieve bijeenkomst met als doel

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

WAAROM 50PLUS IN ALLE PROVINCIALE STATEN.

WAAROM 50PLUS IN ALLE PROVINCIALE STATEN. WAAROM 50PLUS IN ALLE PROVINCIALE STATEN. De 50PLUS-partij doet voor de tweede keer in haar bestaan mee aan de verkiezingen voor Provinciale Staten. Daarbij wil de partij in alle provincies haar aanwezigheid

Nadere informatie

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen De Meeuw Nederland Industrieweg 8 Postbus 18 5688 ZG Oirschot T +31 (0)499 57 20 24 F +31 (0)499 57 46 05 info@demeeuw.com www.demeeuw.com De Meeuw en MVO Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord

Nadere informatie

Strategisch Beleidsplan 2013-2015

Strategisch Beleidsplan 2013-2015 Strategisch Beleidsplan 2013-2015 Switch, samen naar duurzaam en rechtvaardig Switch stimuleert gedrag dat bijdraagt aan een duurzame en rechtvaardige wereld. Hier én daar, nu én in de toekomst. Switch

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

Wat is het Agroconvenant?

Wat is het Agroconvenant? Wat is het Agroconvenant? Nationale doelen Agroconvenant: 200 PJ Biomassa, 12 PJ Windenergie 2 %/jr Efficiencyverbetering 30 % Reductie broeikasgasemissies Gebaseerd op ambitieuze Schoon & Zuinig doelen,

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2015-2016

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2015-2016 Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2015-2016 Van verbruik naar gebruik Pagina 1 van 5 Inleiding: Voor u ligt het MVO beleid van ABIRD Industrial Rental Services. Maatschappelijk Verantwoord en Duurzaam

Nadere informatie

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025 De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 Startnotitie: Naar een Visie voor de Nederlandse industrie 28 maart 2010 Naar de Visie 2025 -

Nadere informatie

Verslag publieksdebat Brummen

Verslag publieksdebat Brummen Verslag publieksdebat Brummen Datum bijeenkomst: 3 april 2013 Auteur: Els Holsappel Aanwezig: 15 deelnemers Doel van de bijeenkomst: Verzamelen reacties op de conceptvisie; Input leveren voor de definitieve

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

Riedsútstel. Underwerp Duurzaamheidsbeleid 2014-2018

Riedsútstel. Underwerp Duurzaamheidsbeleid 2014-2018 Riedsútstel Ried : 22 januari 2015 Status : Opiniërend/Besluitvormend Eardere behandeling : Informerend d.d. 6 november 2014 Agindapunt : 10 Portefúljehâlder : M. van der Veen Amtner : mw. R.M.A. van Sonsbeek

Nadere informatie

VNG Raadsledencampagne

VNG Raadsledencampagne Duurzaam Drimmelen VNG Raadsledencampagne Klimaat niet zonder de Raad Invloed raadsleden Borging beleid Collegiaal bestuur Collegeakkoord 2010-2014 Duurzame ontwikkeling: Een ontwikkeling die kan voorzien

Nadere informatie

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk De Lokale Duurzame Energie Coöperatie EnergieCoöperatieBoxtel Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk WWW.ECBOXTEL.NL LDEC: Waarom en waartoe leidt het Samen met leden realiseren van betaalbare, duurzame,

Nadere informatie

JA: BETTER YN WETTER! VERKIEZINGSPROGRAMMA PVDA FRYSLÂN WETTERSKIP MAKKELIJK LEZEN

JA: BETTER YN WETTER! VERKIEZINGSPROGRAMMA PVDA FRYSLÂN WETTERSKIP MAKKELIJK LEZEN JA: BETTER YN WETTER! VERKIEZINGSPROGRAMMA PVDA FRYSLÂN WETTERSKIP MAKKELIJK LEZEN INLEIDING Foto: Timo Tijhof, Creative Commons OP PEIL BRENGEN Voor iedereen is het belangrijk dat er genoeg schoon water

Nadere informatie

Innovatieagenda Melkveehouderij

Innovatieagenda Melkveehouderij Innovatieagenda Melkveehouderij stappen naar een nieuwe melkweg samen met ketenpartijen in de melkveehouderij INLEIDING NL 20 Waarom een innovatieagenda? Innovatie is een belangrijke voorwaarde voor de

Nadere informatie

Bent u. duurzaamheid. al de baas?

Bent u. duurzaamheid. al de baas? Bent u al de baas? Wat levert het je op? Inzicht in hoe u het sbereik binnen een leefgebied kunt vergroten door slimme inrichting van uw sbeleid en duurzame aanpak van infrastructurele (her)inrichtingsprojecten.

Nadere informatie

Ontstaan. Onderdeel Onderwerpen Beelden. Logo, foto s, plattegrond met route beschrijving

Ontstaan. Onderdeel Onderwerpen Beelden. Logo, foto s, plattegrond met route beschrijving Onderdeel Onderwerpen Beelden 6. Stichting E.V.A. -ontstaan -filosofie -E.V.A. concept -adres -routebeschrijving Logo, foto s, plattegrond met route beschrijving Ontstaan De Stichting E.V.A.- Ecologisch

Nadere informatie

Kansen voor Noord-Drenthe Triple P-monitor: onderzoek naar de duurzaamheid in Tynaarlo en Aa en Hunze.

Kansen voor Noord-Drenthe Triple P-monitor: onderzoek naar de duurzaamheid in Tynaarlo en Aa en Hunze. Kansen voor Noord-Drenthe Triple P-monitor: onderzoek naar de duurzaamheid in Tynaarlo en Aa en Hunze. Rabobank Noord-Drenthe. Een bank met ideeen. www.rabobank.nl/noord-drenthe Triple P-onderzoek Rabobank

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Naar een duurzaam Hyperion. Bouwen als een. Wortels halen water uit de grond om dit te transporteren door de aderen van de boom

Naar een duurzaam Hyperion. Bouwen als een. Wortels halen water uit de grond om dit te transporteren door de aderen van de boom Bouwen als een boom Materialen en Energie Stadskantoor in Venlo gebouwd volgens Cradle to Cradle principes Wortels zijn de fundering Wortels halen water uit de grond om dit te transporteren door de aderen

Nadere informatie

Regie op energie. Investeren in de productie van duurzame energie in de regio Arnhem-Nijmegen

Regie op energie. Investeren in de productie van duurzame energie in de regio Arnhem-Nijmegen Investeren in de productie van duurzame energie in de regio Arnhem-Nijmegen Regie op energie Wij, de 22 gemeenten in de regio Arnhem- Nijmegen, maken ons sterk voor een versnelde transitie van fossiele

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

Het maken van een duurzaamheidsbeleid

Het maken van een duurzaamheidsbeleid Het maken van een duurzaamheidsbeleid Workshop Lekker Betrokken! Phyllis den Brok Projectleider Lekker Betrokken! phyllis@phliss.nl 06-22956623 hhp://www.phliss.nl/lb.html Duurzaamheid Definitie duurzaamheid:

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

Energieakkoord voor duurzame groei

Energieakkoord voor duurzame groei Energieakkoord voor duurzame groei Netwerkbijeenkomst Duurzame regionale energie Gelderland 15 januari 2014 Lodewijk de Waal Energieakkoord Wie zaten aan tafel? Inhoud presentatie Hoofdlijnen Energieakkoord

Nadere informatie

Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO

Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO Esther Loozen Atze Boerstra (Stanley Kurvers) NvvA Symposium 2010 1 Programma Introductie door Esther Loozen Korte inleiding over duurzaamheid+ MVO door Atze

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

KLIMAAT, ENERGIE EN GRONDSTOFFEN

KLIMAAT, ENERGIE EN GRONDSTOFFEN KLIMAAT, ENERGIE EN GRONDSTOFFEN AKKOORDEN EN GREEN DEALS Rafaël Lazaroms Coördinator Energie en duurzaamheid Unie van Waterschappen 1. Duurzaamheid en taken waterschappen 2. Duurzame ambities in akkoorden

Nadere informatie

DATUM ONS KENMERK BEHANDELD DOOR 22 januari 2015 1400334664 B.J. van Oosten - Bronsgeest

DATUM ONS KENMERK BEHANDELD DOOR 22 januari 2015 1400334664 B.J. van Oosten - Bronsgeest POSTADRES Postbus 20 7500 AA Enschede BEZOEKADRES Hengelosestraat 51 Aan de Gemeenteraad TELEFOON 14 0 53 DATUM ONS KENMERK BEHANDELD DOOR 22 januari 2015 1400334664 B.J. van Oosten - Bronsgeest UW BRIEF

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Bijlage 7. Conversie juni 2010 naar 2013 (info)

Bijlage 7. Conversie juni 2010 naar 2013 (info) Bijlage 7. Conversie juni 2010 naar 2013 (info) was wordt onderwerp tekstbron Versie juni Opmerking: Standaardteksten en Versie 2013 2010 hoofdstukindeling vertaald uit Guide 83 H 1 tm 4 Deel A Eisen Managementsysteem

Nadere informatie

Op naar duurzame wijken en dorpen

Op naar duurzame wijken en dorpen Op naar duurzame wijken en dorpen Hilda Feenstra Wie ben ik? Lokale (veer-)kracht aanboren en benutten. Organisaties, overheden, gemeenschappen op weg helpen naar volledige duurzaamheid. Wat bedoelen we

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland en de Provincie Gelderland 22 maart 2016 Overwegende dat: De provincie Gelderland veel waarde hecht aan de aanwezigheid van onderwijs/kennisinstellingen in haar Provincie. Uiteraard in hun functie van

Nadere informatie

Feeding the world with solar power.

Feeding the world with solar power. Feeding the world with solar power. inteqnion-solar.com Zonne-energie. Duurzame energiebron van de toekomst. De markt voor energievoorziening is volop in beweging. Fossiele brandstoffen als gas en olie

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

MVO. Be-Pall International BV Zilverstraat 4, 8211 AN Lelystad Tel 0320-234940 http:/www.be-pall.nl

MVO. Be-Pall International BV Zilverstraat 4, 8211 AN Lelystad Tel 0320-234940 http:/www.be-pall.nl Be-Pall International BV Zilverstraat 4, 8211 AN Lelystad Tel 0320-234940 http:/www.be-pall.nl Een bedrijf waar Mensen gezamenlijk werken aan een kwalitatief en milieuvriendelijk product, rekening houdend

Nadere informatie

Milieu. Waterkwaliteit: Denk aan: nitraat uitspoeling / erfwater / gewasbeschermingsmiddelen / alles wat oppervlakte- en grondwater kan vervuilen

Milieu. Waterkwaliteit: Denk aan: nitraat uitspoeling / erfwater / gewasbeschermingsmiddelen / alles wat oppervlakte- en grondwater kan vervuilen Naam: Milieu Waterkwaliteit: Denk aan: nitraat uitspoeling / erfwater / gewasbeschermingsmiddelen / alles wat oppervlakte- en grondwater kan vervuilen Slootrandenbeheer Baggeren Krabbescheer bevorderen

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Duurzaamheid. De voordelen van blikverpakkingen

Duurzaamheid. De voordelen van blikverpakkingen Duurzaamheid De voordelen van blikverpakkingen Duurzaamheid Duurzaamheid is één van de belangrijke aandachtspunten van het bedrijfsleven. Deze brochure is een initiatief van EMPAC, de organisatie van de

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant'

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' 'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' OPROEP VANUIT DE VRIJETIJDSSECTOR Opgesteld door: Vrijetijdshuis Brabant, TOP Brabant, Erfgoed Brabant, Leisure Boulevard, NHTV, MKB, BKKC, Stichting Samenwerkende

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

B-85 Green Deal verduurzamen dierenbeschermingcentra

B-85 Green Deal verduurzamen dierenbeschermingcentra B-85 Green Deal verduurzamen dierenbeschermingcentra Partijen: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, de heer drs. M.J.M. Verhagen en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu,

Nadere informatie

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Samenvatting Burgers verwachten dat de overheid het voortouw neemt bij het aanpakken van duurzaamheidsproblemen. In deze

Nadere informatie

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling Prof. dr. Patrick Meire Universiteit Antwerpen Ecosystem management research group De polders, tussen de kust en zandig/zandlemig

Nadere informatie

Mosterd uit Almen, kaas van boerderij Pas Op, verse asperges om

Mosterd uit Almen, kaas van boerderij Pas Op, verse asperges om Windenergie als streekproduct: van dichtbij is beter. Mosterd uit Almen, kaas van boerderij Pas Op, verse asperges om de hoek, akkerbrood gebakken door bakker Wijnand van Loarnse tarwe: eerlijk en heerlijk!

Nadere informatie

Gedetailleerde doelen Duurzame Zuivelketen

Gedetailleerde doelen Duurzame Zuivelketen Gedetailleerde doelen Duurzame Zuivelketen Inleiding Via de Duurzame Zuivelketen streven zuivelondernemingen (NZO) en melkveehouders (LTO) gezamenlijk naar een toekomstbestendige en verantwoorde zuivelsector.

Nadere informatie

Verslag publieksdebat Eerbeek

Verslag publieksdebat Eerbeek Verslag publieksdebat Eerbeek Datum bijeenkomst: 8 april 2013 Auteur: Els Holsappel Aanwezig: 16 deelnemers Doel van de bijeenkomst: Verzamelen reacties op de conceptvisie; Input leveren voor de definitieve

Nadere informatie

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten voor financiering van duurzame energie 4 Voorwoord Euro s zijn vaak de sleutel om projecten voor de opwekking van duurzame

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Vóór dat u beleid ontwikkelt is het van belang om de vraag: Waaròm zou ik MVO beleid ontwikkelen? te beantwoorden. Het antwoord op deze vraag bepaalt hóe u het MVO

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

Noord-Nederland en OP EFRO

Noord-Nederland en OP EFRO N o o r d - N e d e r l a n d Noord-Nederland en OP EFRO versterking van de noordelijke economie O P E F R O De afgelopen jaren heeft Noord-Nederland hard gewerkt aan de versterking van haar sociaal economische

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

> Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel

> Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel > Ketenaanpak en -verantwoordelijkheid > Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel > Doel: boeren ondersteunen bij de impact van klimaatverandering en ontbossing tegen te gaan. Ons klimaat verandert

Nadere informatie

Klimaattop Vlaams-Brabant voorbij:

Klimaattop Vlaams-Brabant voorbij: Klimaattop Vlaams-Brabant voorbij: 29 januari 2016 Het Bolwerk Vilvoorde hoe maken we de ambities waar? www.vlaamsbrabant.be/klimaattop Programma 10u Intro (Wouter, Jan) 10u10 Kader provinciaal klimaatplan

Nadere informatie

Krimp in Fryslân. Inwonertal

Krimp in Fryslân. Inwonertal Krimp in Fryslân Bevolkingsdaling, lokaal en regionaal, is een vraagstuk van nu én de komende jaren. Hoewel pas over enkele decennia de bevolking van Fryslân als geheel niet meer zal groeien, is in sommige

Nadere informatie

TOPSURFLAND. 1. Waterschappen

TOPSURFLAND. 1. Waterschappen TOPSURFLAND Hieronder wordt beschreven wat de toegevoegde waarde is van Topsurf voor de samenleving en wat de effecten zijn van het gebruik van Topsurfland voor alle belanghebbenden. 1. Waterschappen De

Nadere informatie

Nije enerzjy foar Fryslân. september 2013

Nije enerzjy foar Fryslân. september 2013 Nije enerzjy foar Fryslân september 2013 Inleiding Nije enerzjy foar Fryslân - 1 Nije enerzjy foar Fryslân Nije enerzjy foar Fryslân geeft een beeld van feiten en cijfers op het gebied van duurzame energie.

Nadere informatie

Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe-

Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe- Vallei & Eem Veluwe Oost Veluwe Noord WELL DRA Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe- februari 2015 concept De aanpak handelingsperspectieven Ontwikkelingen maatschappij

Nadere informatie

Subsidie voor innovatieve projecten. Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen. provincie groningen

Subsidie voor innovatieve projecten. Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen. provincie groningen Subsidie voor innovatieve projecten Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen provincie groningen Subsidie voor innovatieve projecten INFORMATIE OVER HET INNOVATIEF ACTIEPROGRAMMA GRONINGEN

Nadere informatie

Netwerkbijeenkomst VAVI, VIGEF & NEBAFA

Netwerkbijeenkomst VAVI, VIGEF & NEBAFA Netwerkbijeenkomst VAVI, VIGEF & NEBAFA Bio-based Economy Den Haag, 17 april 2013 VAVI VAVI is een belangenvereniging die de belangen behartigt van 7 Nederlandse ondernemingen binnen de aardappelverwerkende

Nadere informatie

Geachte heer Kuks, geachte heer Dijk, geachte heer Kolkman, geachte heer Odding, geachte dames en heren,

Geachte heer Kuks, geachte heer Dijk, geachte heer Kolkman, geachte heer Odding, geachte dames en heren, Toespraak van CdK Ank Bijleveld-Schouten bij de ondertekening van de waterovereenkomst Vechterweerd op Vrijdag 20 januari 2012 van 14.00 16.00 uur in t Boerhoes, Koepelallee 8 te Dalfsen HET GESPROKEN

Nadere informatie

Leerdoelen en kerndoelen

Leerdoelen en kerndoelen Leerdoelen en kerndoelen De leerdoelen in de leerlijn vallen in het leerdomein Oriëntatie op jezelf en de wereld. Naast de gebruikelijke natuur en milieukerndoelen (kerndoelen 39, 40 en 41) zijn ook de

Nadere informatie

Leeuwarden/Ljouwert Culturele Hoofdstad 2018 Informatiebijeenkomst. 30 november 2011

Leeuwarden/Ljouwert Culturele Hoofdstad 2018 Informatiebijeenkomst. 30 november 2011 Leeuwarden/Ljouwert Culturele Hoofdstad 2018 Informatiebijeenkomst 30 november 2011 Inleiding Jocco Eijssen Programmamanager Culturele hoofdstad 2018 Programma Filmpje Ljouwert Culturele Hoofdstad 2018

Nadere informatie

gemeente Eindhoven Uitleg bij de indicatoren behorende bij de einddoelen van het programma Duurzaamheid

gemeente Eindhoven Uitleg bij de indicatoren behorende bij de einddoelen van het programma Duurzaamheid gemeente Eindhoven Inboeknummer Beslisdatum B&W Dossiernummer Bijlage bij RIB Einddoelen programma Duurzaamheid Uitleg bij de indicatoren behorende bij de einddoelen van het programma Duurzaamheid Energie

Nadere informatie

Inzichten uit een regio:

Inzichten uit een regio: Er is een brede duurzaamheidsscope nodig voor afwegingen rond de bodem; de energietransitie staat daarin centraal. Inzichten uit een regio: Sneller afbouwen van fossiele energie De bodem is onmisbaar bij

Nadere informatie

VOORSTEL AB AGENDAPUNT :

VOORSTEL AB AGENDAPUNT : VOORSTEL AB AGENDAPUNT : PORTEFEUILLEHOUDER : F.K.L. Spijkervet AB CATEGORIE : B-STUK (Beleidsstuk) VERGADERING D.D. : 26 november 2013 NUMMER : WM/MIW/RGo/7977 OPSTELLER : R. Gort, 0522-276805 FUNCTIE

Nadere informatie

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo Maak werk van zon & wind Tynaarlo Aanleiding Najaarsnota 2008 aankondiging plannen voor duurzame energie Voorjaar 2009 ontwikkelen scenario s Mei 2009 raadpleging inwoners Tynaarlo Juni 2009 voorstellen

Nadere informatie

Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid?

Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid? Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid? Een onderzoek onder werkgevers in de topsectoren en de overheid. Onderzoeksrapport Samenvatting 1-11-2013 1 7 Facts & figures.

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

Ruimte voor de maatschappij van morgen BRAINPORT SMART VILLAGE

Ruimte voor de maatschappij van morgen BRAINPORT SMART VILLAGE Ruimte voor de maatschappij van morgen BRAINPORT SMART VILLAGE Ruimte voor de maatschappij van morgen De maatschappij van morgen is fundamenteel anders dan die van gisteren. De wereld wordt kleiner door

Nadere informatie

Green Deal. 21 November 2013 Herry Nijhuis (AgentschapNL) Coördinerend manager Green Deals

Green Deal. 21 November 2013 Herry Nijhuis (AgentschapNL) Coördinerend manager Green Deals Green Deal 21 November 2013 Herry Nijhuis (AgentschapNL) Coördinerend manager Green Deals Inhoud presentatie Overheidsbeleid Green Deal Green Deal Aanpak Voorbeelden van Green Deals Green Deal initiatief

Nadere informatie

Hoe groen zijn uw evenementen?

Hoe groen zijn uw evenementen? Even voorstellen... GMB introduceert SaNiPhos : Europa s eerste urineverwerkingsfabriek voor het verwerken en winnen van nuttige meststoffen uit urine. Terugwinning van fosfaat en stikstof uit urine levert

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - HAVO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

Stand van zaken bioenergie in Nederland subsidies en regelgeving

Stand van zaken bioenergie in Nederland subsidies en regelgeving Stand van zaken bioenergie in Nederland subsidies en regelgeving Kees Kwant Inhoud Doelstellingen duurzaam energiebeleid Energiesituatie in Nederland Ondersteuning vanuit SenterNovem (SDE, EOS, EIA, DEN-B)

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Meer met minder. Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel. Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI. 6 juni 2012

Meer met minder. Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel. Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI. 6 juni 2012 Meer met minder Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI 6 juni 2012 Inhoud presentatie Mondiale trends die van invloed zijn op toekomstige watervraag Nationale

Nadere informatie

Overijssels Ontwikkelmodel

Overijssels Ontwikkelmodel Overijssels Ontwikkelmodel Inzicht in duurzaamheid geeft toekomst met uitzicht! Door Egbert Dijk op 20 oktober 2011 Inhoud Wat is duurzame ontwikkeling? Omgevingsvisie Overijssel Processtappen duurzame

Nadere informatie

Duurzame bedrijventerreinen

Duurzame bedrijventerreinen Duurzame bedrijventerreinen Duurzaamheid: meer dan enkel energie Duurzaam bedrijventerrein Energie, water, afval, sociale aspecten, samenwerkingen, Wordt ingewikkelde oefening Gegevens? Project SIS (Sustainable

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie