Good practice manieren om uit de energieschuld te komen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Good practice manieren om uit de energieschuld te komen"

Transcriptie

1 Toepassing van energie-efficiënte beleidsmaatregelen in de EU lidstaten Ondersteund door*

2 Impressum Deze brochure wordt u aangeboden door het Energy- Efficiency-Watch project in samenwerking met EUFORES a.i.s.b.l. European Forum for Renewable Energy Sources Renewable Energy House Rue d Arlon B-1040 Brussels, Belgium Dr. Jan Geiss Lucia Bezáková Gebaseerd op de screening en diepgaande analyse van National Energy Efficiency Action Plans (NEEAPs) en op energieefficiëntie onderzoeken en interviews door deskundigen Wuppertal Institute GmbH Dr. Ralf Schüle Thomas Madry Vera Aydin Jonas Fischer Jan Kaselofsky Thorsten Koska Carolin Schäfer-Sparenberg Lena Tholen Ecofys Germany GmbH Daniel Becker Nikolas Bader Doris Johnsen Met bijdrage van Christiane Egger (O.Ö. Energiesparverband) Reinhold Priewasser (University of Linz) Michaela Kloiber (University of Linz) Lucia Bezáková (EUFORES) Nils Borg (eceee) Dominique Bourges (FEDARENE) Peter Schilken (Energy Cities) Brussel, Wuppertal, Keulen, Berlijn, Linz, februari 2013 *De uitsluitende verantwoordelijkheid voor de inhoud van deze brochure ligt bij de schrijvers. Deze geeft niet noodzakelijkerwijs de mening van de Europese Unie weer. EACI noch de Europese Commissie kunnen aansprakelijk gesteld worden voor welk gebruik dan ook van de informatie in deze brochure. Bron pagina 1: creativ collection/ccvision Graphics: 2

3 Voorwoord Bij veel Europeanen is het belang van energie-efficiëntie nog niet volledig doorgedrongen. Evenals bij duurzame energie richt energie-efficiëntie zich in één keer op de drie voornaamste beleidsonderwerpen tegelijk: klimaatbescherming, energiezekerheid en kansen voor de Europese industrie om voortrekker te worden op technologisch gebied. Claude Turmes EUFORES President Lid van het Europees Parlement Kennis, innovatie en duurzaamheid zijn kernbegrippen van de Europese strategie voor de 21e eeuw. Daarom is de EU vastbesloten om een Europa te bouwen dat efficient met bronnen omgaat door meer gebruik te maken van duurzame energie, een gemoderniseerde tranportsector, energie-efficiënte gebouwen en producten, en groene technologieën. In het document Europe 2020: a European Strategy for Smart, sustainable and Inclusive Growth heeft de Europese Commissie een expliciete rol toegekend aan een duurzame energiesector. De Commissie schat dat het bereiken van de 20% duurzame energie doelstelling in 2020 ongeveer nieuwe banen zal opleveren en samen met de 20% energie-efficiëntie doelstelling zouden het er meer dan 1 miljoen kunnen worden. Fiona Hall EUFORES Vicepresident Lid van het Europees Parlement Het Energy-Effiency-Watch project is in het leven geroepen om het implementatie proces van de Energy Service Directive te ondersteunen. Hierdoor waren de EU lidstaten verplicht om nationale energie-efficiëntie actieplannen op te stellen. Dit was een eerste stap op weg naar samenhangende energie-efficiënte beleidsmaatregelen binnen de EU lidstaten. De ESD zelf had echter enkele duidelijke zwakke punten zoals het ontbreken van een gezamenlijke rekenformule of een rapportage model, en het gebrek aan een ambitieuze energiebesparingsdoelstelling. Daarom werd er in 2012 een nieuwe richtlijn, de ESD, aangenomen, waardoor lidstaten aan bindende afspraken gehouden worden. Het EEW project volgde de implementatie van de eerste twee actieplannen gemaakt door de EU lidstaten en verzamelde waardevolle feedback van de markt over de implementatie van energie-efficiëntie beleidsmaatregelen door middel van onderzoek en bottom-up analyses. Anni Podimata EUFORES Vicepresident Vicepresident van het Europees Parlement Nu moeten we de lessen die we geleerd hebben over de implementatie van de ESD bestuderen en toepassen bij de implementatie van de nieuwe ESD. 3

4 Het Energy-Efficiency-Watch Project Het project Energy-Efficiency-Watch (EWW) loopt van september 2010 tot augustus 2013 en heeft als doel de implementatie van de Energy Service Directive en de Energy Efficiency Directive te ondersteunen. De drie belangrijkste onderdelen in het project zijn: Activeren en consulteren van kernnetwerken (nationale en Europese parlementariërs, de overheid, regionale en lokale netwerken, burgemeesters, experts, verenigingen, bedrijfsleven, etc.). Kennis vergaren door middel van onderzoek, vragenlijsten en screening van beleid. Informatie verspreiden (bijv. briefings, conferenties, brochures). Diverse organisaties met een verschillende achtergrond netwerkorganisaties (EUFORES, eceee, Fedarene, Energy Cities), instituten voor toegepaste onderzoek (Wuppertal Institute, Ecofys) en beleidsinstellingen (Upper Austrian Energy Agency) werken samen om deze doelen verder te verwezenlijken. De belangrijkste pilaren van het project zijn een beoordeling van de tweede Nationale Energie Efficiëntie Actie Plannen (opgeleverd in 2011), een enquette onder experts en diepgaande interviews met experts van elke EU lidstaat. Het doel van deze acties is het benadrukken van de sterke en zwakke punten in het huidige nationale energie-efficiëncy beleid, het identificeren van hiaten in het beleid en de implementatie en het aan het licht brengen van kansen voor verdere actie. Meer informatie over het project en de doelstellingen, en over alle actoren die bij het project betrokken zijn, is te vinden op de EEW website (www.energy-efficiencywatch.org). Deze brochure beschrijft de resultaten van de twee belangrijkste activiteiten van het EEW project. Screening van Nationale Energie-Efficiëntie Actie Plannen (NEEAPs) Experts van Ecofys en het Wuppertal Instituut hebben een analyse gemaakt van het gehele overheidsraamwerk van elke lidstaat over energie-efficiëntie en hun beleid voor de verschillende sectoren (overheid, transport, gebouwen, apparaten, bedrijfsleven en de tertiaire sector). De kwaliteit van nationale beleidspakketten werd bepaald door een optimaal beleidspakket gebaseerd op best practices per sector. Energie-Efficiëntie-Watch deskundig onderzoek: Kwantitatief onderzoek gedurende het jaar 2011 (655 ingevulde vragenlijsten). Diepgaande interviews gehouden tussen april en september 2012 met minstens 3 experts per lidstaat. 4

5 Bron: PhotoDisc Energie-efficiëntie: Veel uitdagingen tegelijk aanpakken Energie-efficiëntie vormt een uitstekende gelegenheid om zich op veel van de voornaamste Europese uitdagingen van de 21e eeuw tegelijk te richten. Energie-efficiëntie is een middel om: de klimaatverandering te beperken; een veilige energievoorraad op te bouwen zonder afhankelijk te zijn van de import van fossiele brandstoffen; energiekosten voor particuliere huishoudens en ondernemeningen op gelijk niveau te houden; een leverancier van technologieën voor de hele wereld te worden als efficiëntie technologieën worden geëxporteerd. Technologische mogelijkheden en gedragsverandering maken een aanzienlijke reductie van primaire en definitieve vraag naar energie in 2020 mogelijk. Fraunhofer ISI heeft berekend dat vergeleken met basisscenario s de primaire energievraag tegen 2050 met 67% verminderd kan worden. ISI verwacht dat ook 92% van het besparingspotentieel kostenefficiënt is, bijv. gekeken naar de levenscyclus kosten, bijna elke energie-efficiënte mogelijkheid bespaart meer dan het kost. Gebaseerd op de uitkomsten van dit onderzoek zal de financiële waarde van de totaal mogelijke besparingen tegen 2050 meer bedragen dan 500 biljoen euro volgens berekening in Energiebesparingsmogelijkheden door energieefficiëntie per sector; bron: Fraunhofer ISI (2012) Bijdrage van energie-efficiënte maatregelen aan de klimaatbescherming binnen de Europese Unie tot Mtoe Primaire energie Besparing omzettingssector Besparingspotentieel TR Besparingspotentieel IN Besparingspotentieel TE Besparingspotentieel HH Transport Industrie Tertiaire sector Huishoudens 5

6 Bron: Rainer Sturm/pixelio.de Energie-efficiëntie: De minder bewandelde weg De Energy Efficiency Directive (EED, 2012/27/EU) werd in 2012 door het Europese Parlement en de Raad aangenomen. Als een amendement op de Directive on Energy End-Use Efficiency and Energy Services3% van het totale vloeroppervlak van alle voornaamste publieke gebouwen die in bezit zijn van de overheid vanaf 2014 jaarlijks op te knappen; (ESD, 2006/32/EC) die in mei 2006 van kracht werd, is de EED een stap naar verdere regulering en coördinatie van activiteiten op het gebied van energie-efficiëntie van de lidstaten. De EED stelt wettelijk bindende maatregelen op en definieert tevens specifieke voorwaarden voor de verschillende energie verbruikende sectoren. De EED vereist onder andere van lidstaten om: Een lange termijn strategie op te stellen voor de renovatie van bestaande woningbouw; 3% van het totale vloeroppervlak van alle voornaamste publieke gebouwen die in bezit zijn van de overheid vanaf 2014 jaarlijks op te knappen; voorwaarden voor duurzaam inkopen op te leggen; een energie-efficient verplichtingenschema in te stellen; het gebruik van slimme meters uit te breiden. bezighouden met het analyseren van de inhoud. Hoewel de EED zeker een stap in de goede richting is, tonen de resultaten van het EEW project dat het op het moment toegepaste beleid ver van voldoende is. Zelfs als de EED, zoals de bedoeling is, met succes zal worden toegepast, bestaat het risico dat de Europese Unie haar energie-efficiëntie doelstelling niet zal halen in Er kan zelfs niet zomaar van uit worden gegaan dat de EED volledig wordt uitgevoerd, omdat de analyse van de NEEAPs en de bijbehorende vragenlijst aantoont dat er vaak hiaten in de uitvoering optreden. Dit laat nogmaals zien dat een gedachtenverandering noodzakelijk is: energie-efficiëntie wordt te vaak als een last gezien en niet als een kans. Deze opvatting leidt tot weinig inzet van de kant van de beleidsmakers en er moeten nog veel hiaten gevuld worden in het energie-efficiëntie beleid. De toegepaste maatregelen benutten de echte mogelijkheden niet volledig. Om echter met een positieve kanttekening te eindigen: dit betekent wel dat er nog steeds veel mogelijkheden voor een energie-efficiëntie beleid bestaan en verder laten de NEEAPs veel veel belovende aanpakken zien. De ESD verplicht lidstaten om een Nationaal Energie Efficiëntie Actie Plan (NEEAP) op te stellen waarin toegepast energieefficiëntie beleid en de verwachte gevolgen moesten worden gerapporteerd. Lidstaten moesten hun tweede NEEAP in juni 2011 inleveren. Het Energy Efficiency Watch project moest zich 6

7 Beleidspakketten voor eindgebruikers Beleidspakketten voor energieleveranciers en maatregelen Informatie bijv. informatie campagnes, labelling, certificaten, auditing Advies en consultancy bijv. eerste advies voor gebouwen Scholing en kwaliteitsgarantie Markt-georiënteerde instrumenten en diensten (bijv. Energie Prestatie Contracten) Fondsen en financiering Subsidies voor renovatie van gebouwen, investeringen in efficiënte technologieën Regelingen Bijv. energie richtlijnen voor gebouwen en apparaten Netwerken en Voluntary Agreements Raamwerken om fondsen te waarborgen en implementatie infrastructuur (Fondsen, verplichtingen schema s) Institutionele Maatregelen Bijv. energie agentschappen Schema met elementen voor een optimaal beleidspakket Energie-Efficiëntie: Beleidsmaatregelen per sector ontwikkelen Een groot deel van de energie-efficiëntie mogelijkheden zijn van economische aard. Toch zijn er obstakels die de toepassing van energie-efficiëntie belemmeren. De belangrijkste hindernissen zijn o.a.: Een gebrek aan motivatie en toegankelijkheid van informatie (informatie verkrijgen over de meest energie-efficiënte oplossingen is duur en energie-efficiëntie is slechts een van de factoren bij aankoopbesluiten). Financiële beperkingen (kapitaal voor investeringen in energie-efficiëntie zijn voor sommige investeerders misschien schaars of duur. Uiteenlopende belangen (degene die profiteert van een investering in energie-efficiëntie is soms niet degene die ervoor moet betalen). Risico vermijden (de terugbetalingstermijn voor investeringen in energie-efficiëntie zijn soms lang en daarom onderhevig aan grote onzekerheid aan de kant van potentiële investeerders). Onderzoek heeft aangetoond dat energie-efficiëntie beleid het meest effectief is als verschillende soorten beleidsmiddelen worden gecombineerd in uitgebreide beleidspakketten per sector. In de gebouwde omgeving moeten zulke pakketten zich bijvoorbeeld richten op eindconsumenten, particuliere huishoudens en institutionele investeerders. Het schema hierboven toont de onderdelen van zulke beleidspakketten, die samen moeten werken om alle genoemde hindernissen aan te pakken. Er kunnen twee aanvullende beleidspakketten worden onderscheiden: I. Beleidspakketten voor eindgebruikers die bedoeld zijn om consumenten over hun energie-efficiëntie mogelijkheden te informeren, om hen advies te geven, om hen financiële ondersteuning te geven en aan wettelijke maatstaven te voldoen. II. Beleidspakketten die zich richten op de aanbodkant, bijv. door ingenieurs, architecten en vaklieden op te leiden, door op de markt gebaseerde instrumenten te introduceren zoals Witte Certificaten, door raamvoorwaarden voor energiediensten op te stellen, door voor fondsen te zorgen en door netwerken te faciliteren. Aanvulling op deze maatregelen moet worden gegeven door instellingen die beleid coördineren en energie-efficiëntie bevorderen (bijv. energie-agentschappen). Zowel deze brochure als de 27 landenrapporten ook gemaakt onder EEW geven veel aanwijzigingen over hoe goede maatregelen opgesteld kunnen worden. Beleidsmakers kunnen nu gebruik maken van onze beoordeling van het energie-efficiëntie beleid van de betreffende lidstaat en goede ideeën opdoen om het beleidspakket van hun land te verbeteren door maatregelen te herschrijven en toe te voegen. 7

8 Bron: Katharina Wieland Müller /pixelio.de Energie-Efficiëntie:Overkoepeling van het overheidsapparaat Sectorbeleid moet in een overkoepelend overheidsraamwerk ingebed worden wat helpt om het resultaat te vergroten. Een ideaal overkoepelend overheidsraamwerk bestaat uit de volgende onderdelen: Energieagentschappen die de taak hebben om activiteiten en maatregelen te initiëren en te coördineren en om ook als intermediair op te treden. Energie-efficiëntie verplichtingen of witte certificatenschema s die een verplichting opleggen om aan een bepaalde energiebesparingsdoelstelling bij energiebedrijven te voldoen. Energie-efficiëntie trusts of fondsen die financiële steun verlenen die noodzakelijk is om in energie-efficiëntie te kunnen investeren. Gunstige raamwerk voorwaarden voor energiediensten. Energiediensten faciliteren investeringen in energie-efficiëntie, omdat vooraf gemaakte investeringskosten voor rekening worden genomen door een derde partij en worden terugbetaald met de financiële opbrengst van energiebesparingen. Een groepsproces dat helpt om rekening te houden met de positie van de aandeelhouders. Resultaten van het deskundig onderzoek: Bij het beoordelen van de algemene ambitie van de verschillende lidstaten om het nationale energie-efficiëntie beleid te verbeteren, verschillen de resultaten beduidend. De volgende drie lidstaten worden als het meest ambitieus gezien: Denemarken, Luxemburg en Finland. Zonder rekening te houden met het uitgangspunt werd ook aan deskundigen gevraagd welke landen de meeste vooruitgang hadden geboekt in de afgelopen drie jaar. De experts noemden Estland, Finland en Malta. Goed praktijkvoorbeeld: Denemarken Denemarken heeft een aantal overkoepelende maatregelen opgesteld om zijn ambitieuze energie-efficiëntie doelstellingen te behalen. Het Deense Energie Agentschap is de belangrijkste speler bij het coördineren en toepassen van het Deense energie-efficiëntie beleid en heeft daarom belangrijke bevoegdheden gekregen. Energiebedrijven in Denemarken moeten elk hun eigen deel bijdragen aan het bereiken van de energie-efficiëntie doelstellingen, wat gegarandeerd wordt door een energiebesparings-verplichting. Bovendien zorgt de energiebesparingstrust, Center for Energibesparelser, voor overheidsgeld voor energieefficiëntie in particuliere huishoudens, de publieke sector en ondernemingen. Bovenop deze maatregelen komen bijvoorbeeld nog belastingverhogingen op fossiele brandstoffen. 8

9 Roadmap beleid Lange termijn (2050) doelen en strategie Coördinatie/Fondsen Energie agentschap-pen Energie-diensten Horizontale maatregelen Cruciale pilaren voor een optimaal overkoepelend overheidsapparaat Energie-Efficiëntie: Overkoepeling van het overheidsapparaat Goed praktijkvoorbeeld: Frankrijk Frankrijk kan, met betrekking tot het ontwerpen van een overkoepelend overheidsraamwerk, als een goed praktijkvoorbeeld genoemd worden. Er is een lange termijn strategie ontwikkeld in samenwerking met sociale partners zoals NGO s, werkgevers en vakbonden, als ook met gemeenten. Dit is een garantie voor wijdverspreide acceptatie van de doelstellingen. Het Franse nationale energie agentschap ADEME speelt een belangrijke rol bij coördinerende en faciliterende maatregelen om energie-efficiëntie te verbeteren. Frankrijk heeft een Energie Efficiëntie Certificaat (EEC) mechanisme ontwikkeld in Dit mechanisme verplicht energiebedrijven om energiebesparingen te behalen. Het gebruik van energieprestatie contracten wordt aangemoedigd. Bij zo n energieprestatie contract wordt van het energiebedrijf verlangd dat ze energiebesparingen leveren en wordt in ruil daarvoor terugbetaald met de financiële waarde ervan. Dit beleid wordt aangevuld met horizontale maatregelen, zoals het financieren van onderzoek & ontwikkeling van nieuwe energietechnologieën. Bovenop de top-down berekening van energiebesparingen heeft de Franse regering een middel ontwikkeld om de energiebesparing die toe te schrijven is aan individuele maatregelen bottom-up te begroten. Goed praktijkvoorbeeld: Bulgarije Het Bulgaarse energie-efficiëntie beleid is een goed praktijkvoorbeeld binnen de Centraal- en Oost-Europese landen. Bulgarije heeft een energiestrategie aangenomen die tot doel heeft zijn primaire energieintensiteit te halveren in 2020, vergeleken met die in Bulgarije heeft een nationale energie-efficiëntie strategie ontwikkeld die ambitieuzere doelstellingen heeft gesteld dan die de Europese Unie vereist. Diverse aandeelhouders zijn betrokken bij het Bulgaarse energie- efficiëntie beleid. Gemeenten nemen bijvoorbeeld deel aan het renovatieprogramma voor flats. In Bulgarije bestaan zowel energie agentschappen die op nationaal als op lokaal nivau werken. Een energie-efficiëntie fonds is opgericht om investeringen in energie-efficiëntie te faciliteren. Ondersteunende raamwerkvoorwaarden voor energiediensten (bijv. het bepalen van een rekenmethode voor energiebesparingen, de vaststelling van de maximale terugbetalingstermijn) zijn ingesteld en in het zich financieel indekken wordt voorzien door een garantiefonds. Tussen de horizontale maatregelen waar de Bulgaarse regering gebruik van maakt zitten vrijwillige afspraken met industriële bedrijven. Bulgarije gebruikt zowel top-down als bottum-up methodes voor monitoring doeleinden. 9

10 Bron: Schmuttel /pixelio.de Energie-Efficiëntie: Publieke sector De publieke sector is een belangrijke speler in het energie- efficiëntie beleid niet alleen vanwege haar eigen energieverbruik, maar des te meer omdat de sector een voorbeeldfunctie heeft. De publieke sector wordt in de EED beschreven door richtlijnen voor het renoveren van publieke gebouwen en duurzaam inkopen. Goed praktijkvoorbeeld: openbare gebouwen Finland kan als goed praktijkvoorbeeld genomen worden voor het energie-efficiëntie beleid gericht op openbare gebouwen. Tussen Finlands maatregelen zit de Energie Efficiëncy Afspraak Lokale Overheid waarin gemeenten, die getekend hebben, kunnen worden aangewezen voor financiële steun bij energie audits en energiebesparende investeringen. Het Finse beleidspakket bevat ook strikte minimum energie prestatienormen voor gerenoveerde gebouwen of nieuwbouw in beheer van de rijksoverheid. Resultaten van het deskundig onderzoek In de meeste EU lidstaten wordt de publieke sector niet gezien als de sector met de belangrijkste hiaten in het beleid. Het is voor de hand liggend dat veel deskundigen duidelijk een verbetering hebben gezien in deze sector in hun lidstaat. Slechts 15% van de experts van alle 27 lidstaten stelde vast dat de publieke sector de sector met de belangrijkste hiaten in het beleid is. De publieke sector acht men de sector met het grootste beleidstekort in deze landen: Tsjechië, Griekenland, Italië en Polen. Goed praktijkvoorbeeld: duurzaam inkopen door de overheid De Nederlandse overheid heeft verschillende maatregelen vastgesteld om er zeker van te zijn dat inkoop beslissingen worden gemaakt waarbij duurzaamheidscriteria in acht worden genomen; deze criteria zijn gedefinieerd voor meer dan 45 produktgroepen. Duurzaam inkopen door de overheid wordt aangemoedigd en ondersteund door het Expertise Centrum Duurzaam Inkopen PIANOo. PIANOo publiceert nuttige informatie en faciliteert netwerken. Tegen 2015 zal elk overheidsagentschap zich houden aan duurzame inkoopcriteria. De Nederlandse overheid schat dat het energiebesparingspotentieel dat toe te schrijven is aan duurzaam inkopen boven de 50TWh is. 10

11 Bron: Siegfried Springer / pixelio.de Energie-Efficiëntie: Bouwsector Aangezien gebouwen meer dan 40 % van het totale energiegebruik van de Europese Unie voor hun rekening nemen, is energie efficiëntie in gebouwen een cruciaal duwtje in de rug op weg naar een energie efficiënt Europa. De, in 2010 herziene, Richtlijn over de Energieprestatie in de Gebouwde Omgeving beschrijft nu ambitieuze minimumnormen voor nieuwbouw en gerestaureerde gebouwen. Toch is er nog verschil in het beleid dat door de afzonderlijke Lidstaten wordt geïmplementeerd aangaande ambitie en uitwerking, maar bieden goede praktijkvoorbeelden mogelijkheden tot verbetering. Resultaten van het expert onderzoek De woonsector werd door de experts beschouwd als de sector-op-één-na met de belangrijkste hiaten in beleid In de landen Cyprus, Frankrijk, Italië, Letland, Litouwen, Polen, Slowakijke en Zweden, staat de woonsector op de eerste plaats als het gaat om belangrijkste hiaten in het beleid Een goed praktijkvoorbeeld: Beleidsmix Duitsland kan beschouwd worden als een goed voorbeeld van een uitgebalanceerd beleidspakket in de gebouwensector. Het pakket houdt o.a. ín het begrenzen van steeds strakker wordende minimum energieprestatienormen voor nieuwbouw en gerestaureerde gebouwen door federale wetgeving. Verder wordt energie efficiëntie aangemoedigd door voorzieningen voor het gebruik van duurzame energie voor verwarming. Financiële ondersteuning door subsidies en gunstige leningen zijn beschikbaar voor de gebouwen die ver boven de gestelde normen uitgaan. Ook worden controles op energieprestatie gesponsord. De aanwezige voorzieningen voor energieprestatie certificaten, mogen wel wat worden verstevigd. Goed praktijkvoorbeeld: Minimum energiepresatienormen (MEPS) In Denemarken heeft de energie-efficiënte van gebouwen al jaren beleidsprioriteit. Als het gaat om de vaststelling van MEPS kan Denemarken beschouwd worden als een goed praktijkvoorbeeld. MEPS worden regelmatig aangescherpt en toekomstige normen worden vele jaren vooruit vastgesteld. Minimum normen worden aangevuld met strengere, vrijwillige normen. Denemarken heeft ook al snel de Energie Prestatie Certificatie ingevoerd. 11

12 Informatie middelen Demonstratieprojecten Andere wetgevende maatregelen (bijv. slimme ruimtelijke planning) Economische stimulans (bijv. belastingonderbre-kingen) Onderwijs en training voor professionals Minimum energie prestatienormen en de naleving ervan Fondsen (bijv. gunstige leningen, subsidies) Energie Prestatie Certificaten Energie advies en audits Bouwstenen voor een uitgebreid beleidspakket voor de bouwsector Energie-Efficiëntie: Bouwsector Goed praktijkvoorbeeld: Estland Op het gebied van energie efficiënt beleid voor de bouwsector kan Estland beschouwd worden als een van de beste Oost- en Centraal Europese landen. Sinds 2008 zijn minimum energieprestatie normen voor nieuwbouw en voor zeer uitgebreide renovaties ingevoerd en deze worden aanzienlijk strenger. Energie prestatiecertificaten moeten worden afgegeven voor gebouwen die verkocht of verhuurd worden. Om zeer uitgebreide renovaties te financieren heeft Estland een programma ingevoerd voor gunstige leningen. Er zijn subsidies beschikbaar voor de renovatie van appartementgebouwen tot wel 35 % van de projectkosten. De rente op de leningen voor gebouwrenovatie kan van de belastingen worden afgetrokken. De uitvoering van de energie-audits wordt ook financieel ondersteund. Veel maatregelen worden voorbereid om professionals bij te scholen en te trainen. Doelgroepen van deze maatregelen zijn architecten, bouwkundig ingenieurs and bouwvakkers. Onder de onderzoeks- en ontwikkelingsprojecten die in Estland worden geïmplementeerd of gepland is de bouw van diverse openbare gebouwen in overeenstemming met de normen voor lage-energie gebouwen. Goed praktijkvoorbeeld: Verenigd Koninkrijk Het Verenigd Koninkrijk erkent het belang van het aanboren van het energiepotentieel in de bestaande bouw en in de nieuwbouw. Minimum energieprestatienormen zijn in de VK geïmplementeerd. Vanaf 2016 moeten nieuwbouw woningen voldoen aan de 0 emissie norm. Financiële ondersteuning voor verbeteringen in de energie efficiëntie wordt beschikbaar gemaakt. Een belangrijk kenmerk van het Britse beleidspakket is de speciale aandacht die wordt besteed aan brandstofarmoede. Voor huishoudens die meer dan 10 % van hun inkomen kwijt zijn aan verwarming ondersteunt de Warm Front subsidieregeling energieheffingen maatregelen zoals efficiëntere verwarmingssystemen, nieuwe isolatie en tochtwerende maatregelen. De regering beschouwt het onlangs vastgestelde Green Deal uitermate belangrijk voor de realisatie van energiebesparing de bouwsector. Binnen dit raamwerk zijn energiebedrijven in staat energie-efficiënte verbeteringen aan hun huiseigenaren aan te bieden, die geen investeringkosten met zich meebrengen, maar die zullen worden terugbetaald aan de hand van de financiële waarde van de energiebesparing. 12

13 Bron: Maggy W./ pixelio.de Energie-Efficiëntie: Apparaten Energie efficiënte apparaten zijn een belangrijk middel om de energiedoelstellingen van de Europese unie te halen. De EU heeft twee belangrijke richtlijnen aangenomen die ervoor moeten zorgen dat apparaten steeds energie efficiënter worden. De Ecodesign Richtlijn vormt de legale basis voor verplichte minimum normen voor energiegebruikende en energiegerelateerde producten. De Energy Labelling Richtlijn is vernieuwd in Deze Richtlijn verplicht het aanbrengen van een label op energiegerelateerde producten. Op dit label moet de efficiency staan van elk product. Toch laat evaluatie van de NEEAP s zien dat nationaal beleid voor deze sector flink verbeterd moet worden. Goed praktijkvoorbeeld: Klima:aktiv: Met Klima:aktiv heeft Oostenrijk een programma ingevoerd dat gericht is op het voorzien in stimuli bij de vraag en aanbod van energie-efficiënte apparaten. Binnen dit programma worden diverse campagnes georganiseerd (bv. een Oostenrijkse Klimaatbeschermingsprijs). Daarbij host Klima:aktiv een online hulpmiddel en voert het bewustzijnsprojecten uit met studenten. De activiteiten van Klima: aktiv worden aangevuld door de website topprodukte.at die consumenten informeert over de meest energiezuinige apparaten. Resultaten van het expert onderzoek: Een meerderheid van de experts eisen meer vastberaden actie met betrekking tot apparaten, vooral door de Europese Unie 87 % van de experts eisen strengere minimum normen voor apparaten 83 % van de experts ondersteunen een uitbreiding van verplichte labelling Goed praktijkvoorbeeld: Energielabelling: Nederland heeft aanvullende maatregelen ingevoerd om de impact van de Europese Energielabelling Richtlijn te versterken en kan daardoor worden beschouwd als een goed praktijkvoorbeeld. Onder deze aanvullende maatregelen is de website Energieweter.nl die klanten informeert over de lifecylce kosten van verschillende apparaten en hen aanmoedigt de meest energiezuinige producten te kopen. Milieucentraal is een onafhankelijke organisatie die kennis verspreidt over energiezuinige apparaten. Zij hebben een website die lijsten aanbiedt van verschillende apparaten en de erbij behorende labels. MilieuCentraal heeft ook een klantenhelpdesk opgericht tot wie klanten zich kunnen wenden met hun vragen over energie efficiëntie en hernieuwbare energie. 13

14 Bron: PhotoDisc Energie-Efficiëntie: Industrie en tertiaire sector De belangrijkste doelgroep van het Emission Trading System is de industriële sector. Toch zijn de effecten ervan met betrekking tot het stimuleren van investering in energie efficiency beperkt door de financiële crisis. Daarom is aanvullende beleid nodig. De eisen die gesteld worden aan bedrijven om concurrerend te blijven veroorzaken tegenzin tegen verplichte maatregelen, die het beleid bemoeilijkt. Huidig beleid moet beschouwd worden als ontoereikend, hoewel goede praktijkvoorbeelden een uitweg kunnen bieden. Resultaten van het expert onderzoek: Weinig experts beschouwen de industriële en tertiaire sector als een sector met de belangrijkste hiaten in beleid De industriële en tertiaire sector heeft in de volgende landen de belangrijkste hiaten in beleid: Tsjechië, Estland, Finland, Nederland, Roemenië Goed praktijkvoorbeeld: Carbon Reduction Commitment Het Verenigd Koninkrijk heeft een vrijwillig emission trading scheme ingevoerd voor bedrijven met een elektriciteitsverbruik van meer dan MWh per jaar die zich niet hoeven te onderwerpen aan het European Emission Trading System. Deze regeling heet Carbon Reduction Inspanning (CRC) en is bedoeld om energie efficiënte investeringen stimuleren door financiële aanmoediging te verstrekken die de bedrijven dwingen hun energieverbruik te evalueren en mogelijkheden te onderzoeken om de energievraag te verminderen. Sinds de introductie van CRC in 2010 (pas) wordt de impact van dit systeem nog steeds zeer zorgvuldig gemonitord. Goed praktijkvoorbeeld: PFE Zweden heeft het Programmeer For improving energy efficiency in energy-intensive industry (PFE) ingevoerd om vaart te zetten achter het doen van investeringen in energie efficiëntie. Bedrijven kunnen vrijwillige contracten afsluiten met het Zweedse Energie Agentschap. Als ze aan de voorwaarden voldoen krijgen ze ontheffing van de energiebelasting. Bedrijven nemen individuele maatregelen zoals de invoering van een energiemanagement systeem en het meenemen van energie efficiëntie in hun investeringen. 14

15 Bron: Rainer Sturm /pixelio.de Energie-Efficiëntie: Transportsector 20% van de Europese uitstoot van broeikasgassen wordt veroorzaakt door de transportsector. Ondanks zijn hoge bijdrage aan deze uitstoot blijven beleidsmaatregelen om energie-efficiëntie in deze sector te stimuleren, onderontwikkeld. Op dit moment betreffen Europese richtlijnen vooral particulier vervoer. Energie-efficiënt vrachtvervoer blijft onderbelicht. Een ideaal beleidspakket voor de transportsector zou zijn analoog de Avoid travel-shift mode of transport-improve fuel efficiency (ASI) aanpak. Echter, hedendaags beleid is voornamelijk eenrichtingsverkeer in de poging brandstofzuiniger en minder koolfstofintensieve voertuigen voort te brengen. Slechts weinig beleidspakketten kunnen worden beschouwd als goede praktijkvoorbeelden in die zin dat ze pogen een volledige ASI-aanpak te implementeren. Er zijn talloze instrumenten om transport energie-efficiënter te maken. Planningsinstrumenten kunnen worden aangewend om minder, of niet te hoeven reizen. Bijvoorbeeld, slimme ruimtelijke planning kan bijdragen aan de reductie van de reisvraag. Regelkundige instrumenten kunnen worden gebruikt om zowel reizen te voorkómen als brandstofefficiëntie te verbeteren. Algemene snelheidsbeperkingen en voorzieningen voor de aankoop van auto s horen ook tot deze categorie. Economische stimuli and informatie zijn nog manieren om de ASI-aanpak te implementeren. Resultaten van het deskundig onderzoek: De transportsector wordt gezien als de sector met de belangrijkste hiaten in het beleid binnen de EU. De transportsector wordt beschouwd als de sector met de belangrijkste hiaten in het beleid in: AT, BE, BG, DK, FI, DE, HU, IE, LU, MT, NL, PT, RO, SI, ES, SE, GB. Goed praktijkvoorbeeld: verandering van reisgedrag Het Verenigd Koninkrijk onderneemt op het moment verschillende maatregelen om mensen te helpen met het maken van duurzamere keuzes wat betreft het kiezen van de manier van vervoer. Een voorbeeld is de Local Sustainable Transport Fund dat 560 miljoen pond verstrekt om lokale overheden te helpen om duurzamer vervoer op gang te brengen. Alle lokale vervoersbedrijven komen aanmerking voor financiering. Er wordt verwacht dat pakketten met verschillende maatregelen worden ontwikkeld in nauwe samenwerking met gemeenten en lokale aandeelhouders. Een deskundig panel en het Ministerie van Transport zullen de aanbiedingen beoordelen. Concrete acties die gesteund worden door het Local Sustainable Transport Fund zouden lopen en fietsen kunnen stimuleren, aanzetten tot modale verandering, beter vervoersmanagement mogelijk maken of een combinatie ervan. 15

16 Planning middelen Economische stimulans incentives Slimme ruimtelijke planning Verbeteringen in de infrastructuur van fietsers en voetgangers Verbeteringen in de infrastructuur van het openbaar vervoer Afname van verkeer Management systeem (controle, informatie, parkeerroute voor auto s) Richtlijnen voor brandstofbesparing /CO2-uitstoot van voertuigen Snelheidslimieten Normen voor de brandstof kwaliteit Less-Emission-Zones/autoluwe zones Beperking van aanbod parkeerplaatsen voor privé auto s Regulerende instrumenten R&D steun Fondsen voor openbaar of particulier R&D voor duurzaam vervoer: Brandstoffen Voertuigen Gebruik, etc. Hervorming van voertuigenbelasting: CO2-gerelateerde registratiebelasting CO2-gerelateerde belasting op brandstoffen Subsidies openbaar vervoer Afschaffing van reisvergoeding woon-werkverkeer Financiële prikkels om alternatieve brandstoffen en technologieën te promoten Mobility management offertes (voor bedrijven, lokale autoriteiten etc.) Mobiliteitsadvies voor transportgebruikers Informatie en imago campagnes voor duurzaam vervoer Labelling van voertuigen (schaal van A tot G) Mobiliteitsopleiding op scholen, binnen bedrijven, etc. Informatie, advies, opleiding Elementen voor een ideaal beleidspakket voor de transportsector Energie-Efficiëntie: Transportsector Goed praktijkvoorbeeld: openbaar vervoer De Sloveense regering onderneemt momenteel verschillende activiteiten om de concurrentie in het openbaar vervoer te verbeteren. Een bijzonder innovatieve aanpak is het aanreiken van een stimulans om een maximum te stellen aan het aantal kilometers per passagier voor vervoersbedrijven. Dit wordt bereikt door subsidies afhankelijk te maken van het aantal kilometers per passagier en niet van het aantal kilometers dat het voertuig heeft afgelegd. Andere maatregelen die aanzetten tot een modale verandering in het openbaar vervoer zijn het op elkaar afstemmen van dienstregelingen, het verbeteren van toegankelijkheid, frequentie, stiptheid en gemiddelde snelheid evenals het ontwikkelen van intermodale terminals en het verhogen van parkeerkosten. Slovenië subsidieert ook de aanschaf van minder vervuilende voertuigen, zoals bussen die op cng rijden. Het gebruik van openbaar vervoer door forenzen wordt aangemoedigd door kaartjes voor werknemers te subsidiëren. Goed praktijkvoorbeeld: beleidspakket Finland heeft een beleidspakket ingevoerd voor de transportsector dat het complete set middelen gebruikt om energie-efficiëntie in de transportsector te bereiken. Een overkoepelend doel van het beleidspakket is het introduceren van een modale verandering door openbaar vervoer, fietsen en wandelen aantrekkelijker te maken. Finland maakt ook gebruik van regulerende maatregelen. Bijvoorbeeld de invoering van een algemene snelheidslimiet en verplichte controles van de bandenspanning twee keer per jaar. In Finland is de wegenbelasting afhankelijk van de uitstoot van de auto. De uitbreiding van openbaar vervoersystemen wordt financieel gesteund door bijvoorbeeld busstroken aan te leggen en kaartjes te subsidiëren. Verscheidene maatregelen zijn erop gericht om hulp te geven door informatie. Onder andere door energie-efficiënt rijden op te nemen in het lesprogramma van de rijopleiding. 16

17 Bron: Hartmuth Bendig / pixelio.de Energie-Efficiëntie: De weg te gaan De belangrijkste energie-efficiëntie richtlijnen zijn herzien en aangescherpt wat betreft ambitie. Hierbij moeten met name de Richtlijn Energie-Efficiëntie (2012/27/EU), de Richtlijn Energie Prestatie in Gebouwen (2012/31/EU), de Richtlijn Energielabels (2010/30/EU) en de Richtlijn Ecodesign (2009/125/EC) genoemd worden. Belangrijke wetten van de Europese Unie die intussen aangenomen zijn, zijn de Verordening labeling van banden (1222/2009) en de Richtlijn over de Promotie van Schoon en Energie-Efficiënt Wegvervoer (2009/33/EC). Ook al is dit zeker een vooruitgang, de beoordeling van de NEEAPs en het deskundigen onderzoek laten zien, dat elk nationaal beleid verschilt in zowel ambitie als geschiktheid, wat ongunstig is, voornamelijk gezien de mogelijkheden die energie-efficiëntie biedt. De omzetting van Europese richtlijnen en verordeningen in nationale wet variëren sterk wat betreft doeltreffendheid en kwaliteit. Harmonisatie en integratie op een hoger niveau zouden het algemene beeld van het Europese energie-efficiëntie beleid kunnen verbeteren. Deze uitkomst is te verklaren door de heterogene posities die de Lidstaten innemen wat betreft energie-efficiëntie. Sommigen proberen actief de kansen te grijpen die voorbij komen op het gebied van energie-efficiëntie, terwijl anderen verplichte maatregelen om energie-efficiëntie te verbeteren nog steeds zien als een last voor klanten en bedrijven en daarom denken dat deze uit de weg gegaan moeten worden. Om de doelstelling van extra energiebesparing van jaarlijks tenminste 1 procent te halen vergeleken met autonome energie-efficiëntie verbeteringen is een ambitieuzere en vastbesloten aanpak noodzakelijk. Bovendien zou een jaarlijkse additionele energiebesparing van 2 procent nog steeds kosten effectief zijn. Het is nu cruciaal dat de regering en beleidsmakers de noodzaak inzien van meer en betere maatregelen om energie-efficiëntie te steunen. Ideeën van goede toepassingen zijn te vinden in deze brochure, in 27 landenrapporten en in de Nationale Energie Efficiëntie Actie Plannen. Redenen om door te zetten zijn de volgende feiten: Energie-efficiëntie helpt de klimaatverandering te matigen. Energie-efficiëntie maakt het mogelijk om de energievoorraad veilig te stellen voor je kiezers zonder afhankelijk te zijn van buitenlandse export. Energie-efficiëncy zal de energiekosten voor je kiezers verminderen. Energie-efficiëntie verbeteren betekent ontwikkelen van technologieën voor de toekomst. 17

18 EUFORES - European Forum for Renewable Energy Sources Coordinator van het Energy-Efficiency-Watch project Europarlementariërs op naar een Toekomst met Duurzame Energie Wie is EUFORES en wat willen we? EUFORES is een Europees cross-party parlementair netwerk bestaande uit leden van het Europees Parlement en de 27 nationale parlementen van de EU. wordt gesteund door een groot aantal niet-parliamentaire leden. is in 1995 opgericht als een onafhankelijke, non-profit organisatie en is een vooraanstaand promotor van duurzame energie en energie-efficiëntie. heeft tot doel de ontwikkeling van beide gebieden in de Europese Unie te ondersteunen en de omzetting van goede praktijkvoorbeelden in overeenkomstig beleid te ondersteunen. erkent het belang van een verband leggen tussen duurzame energie en energie-efficïentie als voornaamste oplossing voor duurzame ontwikkeling. probeert de uitwisseling van informatie tussen zowel Europese en nationale parlementariërs als tussen parlementariërs en betreffende stakeholders te bevorderen. Wat doet EUFORES? EUFORES vergroot haar uitgebreid cross-party parlementair netwerk, verbindt leden van de Europese en van de 27 nationale parlementen van de EU die zich bezighouden met duurzame energievraagstukken. brengt de belangrijkste spelers in de wetenschap, het bedrijfsleven en de maatschappij in haar netwerk bij elkaar, waardoor nieuwe communicatie kanalen worden gecreëerd. organiseert allerlei evenementen (bijv. interparlementaire vergaderingen, parlementaire workshops, ontbijt voor leden van het Europees Parlement, adviescommissies) die de kans bieden om ideeën uit te wisselen. geeft politiek en wetenschappelijk advies, verspreidt de meest relevante informatie. faciliteert de kennisuitwisseling over EU wetgeving, ondersteunt wettelijke voorstellen en initiatieven. beheert een verscheidenheid aan projecten die de nationale implementatie van EU wetgeving ondersteunen. Voor meer informatie zie: 18

19 De electronische versie van deze brochure staat op de Energy-Efficiency-Watch website: Bron: Europees Parlement 19

20 Belangrijkste publicaties Overzichtsrapport: Voortgang in het energie-efficiëntie beleid van de EU lidstaten standpunten van experts 27 landenrapporten Eindrapport met alle bevindingen van Energy Efficiency Watch Beschikbaar op de Energy-Efficiency-Watch website: Contact: EUFORES a.i.s.b.l. European Forum for Renewable Energy Sources Dr. Jan Geiss Renewable Energy House Rue d Arlon B-1040 Brussels, Belgium Tel.: +32 (0) Fax: +32 (0) Wuppertal Institute Dr. Ralf Schüle Goud Sponsoren Zilver Sponsoren

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen -

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen - De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn l - Uitdagingen & oplossingen - DG Energie 22 juni 2011 ENERGIEVOORZIENING NOG AFHANKELIJKER VAN IMPORT Te verwachten scenario gebaseerd op cijfers in 2009 in % OLIE

Nadere informatie

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector Wereld Natuur Fonds Driebergseweg 10 Postbus 7 3700 AA Zeist Tel: +31 30 693 7333 Direct: Fax: +31 30 691 2064 Info@wnf.nl www.wnf.nl Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse

Nadere informatie

Urgenda ESCo-project. Peter Odermatt

Urgenda ESCo-project. Peter Odermatt Urgenda ESCo-project Peter Odermatt Inleiding Ambitie Urgenda: Vergroten energie efficiency in NL Beter benutting hernieuwbare energie potentieel in NL Verkennen onder welke voorwaarden ESCo s een bijdrage

Nadere informatie

Betalingsachterstand bij handelstransacties

Betalingsachterstand bij handelstransacties Betalingsachterstand bij handelstransacties 13/05/2008-20/06/2008 408 antwoorden 0. Uw gegevens Land DE - Duitsland 48 (11,8%) PL - Polen 44 (10,8%) NL - Nederland 33 (8,1%) UK - Verenigd Koninkrijk 29

Nadere informatie

Verplichtingen voor kantoorgebouwen op vlak van energie

Verplichtingen voor kantoorgebouwen op vlak van energie Verplichtingen voor kantoorgebouwen op vlak van energie Een overzicht van maatregelen in een aantal Europese lidstaten Sven Wuyts, Factor4 27 februari 2015 Inhoud Hinderpalen Verplichtingen vanuit Europa

Nadere informatie

HOE BETAALT U? HOE ZOU U WILLEN BETALEN?

HOE BETAALT U? HOE ZOU U WILLEN BETALEN? HOE BETAALT U? HOE ZOU U WILLEN BETALEN? 2/09/2008-22/10/2008 Er zijn 329 antwoorden op 329 die voldoen aan uw criteria DEELNAME Land DE - Duitsland 55 (16.7%) PL - Polen 41 (12.5%) DK - Denemarken 20

Nadere informatie

Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België

Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België Financieel Forum West-Vlaanderen Kortrijk - 24 februari 2015 Jan Smets A. De stand van

Nadere informatie

Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België

Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België Financieel Forum Gent - 26 februari 2015 Jan Smets A. De stand van zaken 1. De (lange)

Nadere informatie

Emissiehandel: Commissie geeft groen licht voor nog eens 8 plannen zodat de handel zoals gepland van start kan gaan

Emissiehandel: Commissie geeft groen licht voor nog eens 8 plannen zodat de handel zoals gepland van start kan gaan IP/04/1250 Brussel, 20 oktober 2004 Emissiehandel: Commissie geeft groen licht voor nog eens 8 plannen zodat de handel zoals gepland van start kan gaan De Europese Commissie gaat akkoord met een tweede

Nadere informatie

Het nieuwe Europese Klimaatplan voor 2030 #EU2030 YVON SLINGENBERG DG CLIMATE ACTION

Het nieuwe Europese Klimaatplan voor 2030 #EU2030 YVON SLINGENBERG DG CLIMATE ACTION Het nieuwe Europese Klimaatplan voor 2030 #EU2030 YVON SLINGENBERG DG CLIMATE ACTION Overzicht 1. Klimaat en energie: waar zijn we? 2. Waarom een nieuw raamwerk voor 2030? 3. Belangrijkste elementen 2030

Nadere informatie

1. 31958 Q 1101: EAEC Raad: De Statuten van het Voorzieningsagentschap van Euratom (PB 27 van 6.12.1958, blz. 534), gewijzigd bij:

1. 31958 Q 1101: EAEC Raad: De Statuten van het Voorzieningsagentschap van Euratom (PB 27 van 6.12.1958, blz. 534), gewijzigd bij: 9. ENERGIE 1. 31958 Q 1101: EAEC Raad: De Statuten van het Voorzieningsagentschap van Euratom (PB 27 van 6.12.1958, blz. 534), gewijzigd bij: 31973 D 0045: Besluit 73/45/Euratom van de Raad van 8 maart

Nadere informatie

VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE RAAD, HET EUROPEES ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITÉ EN HET COMITÉ VAN DE REGIO'S

VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE RAAD, HET EUROPEES ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITÉ EN HET COMITÉ VAN DE REGIO'S EUROPESE COMMISSIE Brussel, 17.6.2011 COM(2011) 352 definitief VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE RAAD, HET EUROPEES ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITÉ EN HET COMITÉ VAN DE REGIO'S Tweede

Nadere informatie

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol?

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Dr. Jos Delbeke, DG Klimaat Actie, Europese Commissie, Universiteit Hasselt, 25/2/2014 Overzicht 1. Klimaat en energie: waar

Nadere informatie

PAKKET ENERGIE-UNIE BIJLAGE STAPPENPLAN VOOR DE ENERGIE-UNIE. bij de

PAKKET ENERGIE-UNIE BIJLAGE STAPPENPLAN VOOR DE ENERGIE-UNIE. bij de EUROPESE COMMISSIE Brussel, 25.2.2015 COM(2015) 80 final ANNEX 1 PAKKET ENERGIE-UNIE BIJLAGE STAPPENPLAN VOOR DE ENERGIE-UNIE bij de MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE RAAD, HET

Nadere informatie

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso,

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 22 mei 2013 Nieuwe omstandigheden op de wereldwijde energiemarkt

Nadere informatie

De Europese Energie Bespaar Prijs (EEBP) IUSES Intelligent USe of Energy at School. Voorwaarden en regels voor de wedstrijd

De Europese Energie Bespaar Prijs (EEBP) IUSES Intelligent USe of Energy at School. Voorwaarden en regels voor de wedstrijd De Europese Energie Bespaar Prijs (EEBP) IUSES Intelligent USe of Energy at School Voorwaarden en regels voor de wedstrijd Over de Prijs De Europese Energie Bespaar Prijs (EEBP) is bedoeld voor middelbare

Nadere informatie

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST E u r o p e s e Commissie INFORMATIESYSTEEM VOOR STRATEGISCHE ENERGIETECHNOLOGIEËN SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST http://setis.ec.europa.eu Europese Commissie Informatiesysteem voor strategische

Nadere informatie

Erasmus voor iedereen: EU-financiering voor 5 miljoen burgers

Erasmus voor iedereen: EU-financiering voor 5 miljoen burgers EUROPESE COMMISSIE - PERSBERICHT Erasmus voor iedereen: EU-financiering voor 5 miljoen burgers Brussel, 23 november 2011 - Tot 5 miljoen mensen, bijna tweemaal zo veel als nu, krijgen de kans om in het

Nadere informatie

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Industrie Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 1% besparing op gas en elektra per jaar. Totaal is dat 8 % besparing in 2020. Opbrengst: 100 kiloton.

Nadere informatie

Bevraging : Rationeel energiegebruik bij bedrijven

Bevraging : Rationeel energiegebruik bij bedrijven Bevraging : Rationeel energiegebruik bij bedrijven 1. Algemene bedrijfsgegevens a) Land : BELGIË b) Aantal personeelsleden: 0 9 10 49 50-99 100-249 250 c) Jaarlijkse omzet (Miljoen EUR): < 2 2-5 5 10 10-25

Nadere informatie

CIR-Isolatie Raad vzw

CIR-Isolatie Raad vzw 15 de ISOLATIEDAG energetisch renoveren bestaande gebouwen Georges Timmermans gti@skynet.be CIR-Isolatie Raad vzw koepel Belgische isolatiesector Duurzame Bouwsystemen 1 CIR-Isolatie Raad vzw jaarlijkse

Nadere informatie

Handelsmerken 0 - DEELNAME

Handelsmerken 0 - DEELNAME Handelsmerken 29/10/2008-31/12/2008 391 antwoorden 0 - DEELNAME Land DE - Duitsland 72 (18.4%) PL - Polen 48 (12.3%) NL - Nederland 31 (7.9%) UK - Verenigd Koninkrijk 23 (5.9%) DA - Denemarken 22 (5.6%)

Nadere informatie

Gecoördineerde handhavingsmaatregelen voor betere naleving consumentenrechten op reiswebsites

Gecoördineerde handhavingsmaatregelen voor betere naleving consumentenrechten op reiswebsites #sweep2013 Gecoördineerde handhavingsmaatregelen voor betere naleving consumentenrechten op reiswebsites Brussel, 14 april 2014 In 2013 bleek uit een gezamenlijke, door de Europese Commissie gecoördineerde

Nadere informatie

MEMORANDUM OF UNDERSTANDING ENERGIE-EFFICIËNTIE IN DE GEBOUWDE OMGEVING IN DE BENELUX EN AANGRENZENDE GEBIEDEN

MEMORANDUM OF UNDERSTANDING ENERGIE-EFFICIËNTIE IN DE GEBOUWDE OMGEVING IN DE BENELUX EN AANGRENZENDE GEBIEDEN MEMORANDUM OF UNDERSTANDING ENERGIE-EFFICIËNTIE IN DE GEBOUWDE OMGEVING IN DE BENELUX EN AANGRENZENDE GEBIEDEN MEMORANDUM OF UNDERSTANDING Energie-efficiëntie in de gebouwde omgeving in de Benelux en

Nadere informatie

Onderzoek gunstige prijsligging.

Onderzoek gunstige prijsligging. Onderzoek gunstige prijsligging. BMW 3 Serie Model 320D. 22 Eu-Lidstaten. Jordy Reijers Marketing/Onderzoek P van. Prijs 1 Inhoud Opgave Onderzoek informatie over Eu landen Welke landen hanteren de euro?

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 18 (De grote klimaat- en Europa- quiz)

Docentenvel opdracht 18 (De grote klimaat- en Europa- quiz) Docentenvel opdracht 18 (De grote klimaat- en Europa- quiz) Lees ter voorbereiding de volgende teksten en bekijk de vragen en antwoorden van de quiz. De juiste antwoorden zijn vetgedrukt. Wat wil en doet

Nadere informatie

Energie-audit: kansen voor energie efficiency met nieuwe richtlijn (EED) Teun Bolder 6 oktober 2015

Energie-audit: kansen voor energie efficiency met nieuwe richtlijn (EED) Teun Bolder 6 oktober 2015 Energie-audit: kansen voor energie efficiency met nieuwe richtlijn (EED) Teun Bolder 6 oktober 2015 EED: Europese energie-efficiëntie richtlijn Energie-audit is onderdeel van een breder Europees kader

Nadere informatie

Energie-audit: kansen voor energie efficiency met nieuwe richtlijn (EED) Teun Bolder 6 oktober 2015

Energie-audit: kansen voor energie efficiency met nieuwe richtlijn (EED) Teun Bolder 6 oktober 2015 Energie-audit: kansen voor energie efficiency met nieuwe richtlijn (EED) Teun Bolder 6 oktober 2015 Energie-audit: kansen voor energie efficiency met nieuwe richtlijn (EED) Teun Bolder 6 oktober 2015 Energie-audit:

Nadere informatie

ENERGIEOPLOSSINGEN. De bekendste organisaties van de wereld rekenen op ons om hun energiebeloften te realiseren

ENERGIEOPLOSSINGEN. De bekendste organisaties van de wereld rekenen op ons om hun energiebeloften te realiseren ENERGIEOPLOSSINGEN De bekendste organisaties van de wereld rekenen op ons om hun energiebeloften te realiseren Vandaag de dag kunnen we onze verplichtingen inzake energie-efficiëntie niet meer naast ons

Nadere informatie

Code Geboorteland Straatnaam

Code Geboorteland Straatnaam Uitwisseling van informatie op grond van artikel 10, eerste lid van de Landsverordening spaarvermogensheffing Info Beneficial owner (1) Data Beneficial owner (2) Naamgegevens(3) Geboortegegevens (4) Adresgegevens

Nadere informatie

Wie bestuurt de Europese Unie?

Wie bestuurt de Europese Unie? Wie bestuurt de Europese Unie? De Europese Unie (EU) is een organisatie waarin 28 landen in Europa samenwerken. Eén ervan is Nederland. Een aantal landen werkt al meer dan vijftig jaar samen. Andere landen

Nadere informatie

vooruitgang met financieringsinstrumenten vanuit ESI-fondsen Het Cohesie Fonds Financieringsinstrumenten

vooruitgang met financieringsinstrumenten vanuit ESI-fondsen Het Cohesie Fonds Financieringsinstrumenten vooruitgang met financieringsinstrumenten vanuit ESI-fondsen Het Cohesie Fonds 2 medegefinancierd door het Cohesie Fonds zijn een duurzame en efficiënte manier om te investeren in het versterken van economische,

Nadere informatie

FEDEC ROADMAP 'OVERZICHT VAN INSTRUMENTEN MET BETREKKING OP ENERGIEBESPARING'

FEDEC ROADMAP 'OVERZICHT VAN INSTRUMENTEN MET BETREKKING OP ENERGIEBESPARING' FEDEC ROADMAP 'OVERZICHT VAN INSTRUMENTEN MET BETREKKING OP ENERGIEBESPARING' INHOUDSOPGAVEN INTRODUCTIE 2 BREEAM NL 3 MEERJARENAFSPRAKEN 5 ENE RGIE-AUDIT 7 ENERGIELABEL VOOR WONINGEN 9 Introductie FedEC

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

O R D E O P Z AKE N. Een rechtvaardiging voor meer maatregelen op het gebied van energie-efficiëntie in woongebouwen S T L L E N

O R D E O P Z AKE N. Een rechtvaardiging voor meer maatregelen op het gebied van energie-efficiëntie in woongebouwen S T L L E N O R D E O P Z AKE N Een rechtvaardiging voor meer maatregelen op het gebied van energie-efficiëntie in woongebouwen S T L L E N E DE VERONTRUSTENDE WAARHEID De mondiale uitdaging Het is verontrustend maar

Nadere informatie

Gezondheid: uw Europese ziekteverzekeringskaart altijd mee op vakantie?

Gezondheid: uw Europese ziekteverzekeringskaart altijd mee op vakantie? MEMO/11/406 Brussel, 16 juni 2011 Gezondheid: uw Europese ziekteverzekeringskaart altijd mee op vakantie? Vakantie verwacht het onverwachte. Gaat u binnenkort op reis in de EU of naar IJsland, Liechtenstein,

Nadere informatie

Energiemanagementsysteem. Van de Kreeke Beheer BV en Habets-van de Kreeke Holding BV

Energiemanagementsysteem. Van de Kreeke Beheer BV en Habets-van de Kreeke Holding BV Van de Kreeke Beheer BV en Habets-van de Kreeke Holding BV Nuth,20augustus 2015 Auteur(s): Tom Kitzen Theo Beckers Geaccordeerd door: Serge Vreuls Financieel Directeur C O L O F O N Het format voor dit

Nadere informatie

Deze perskit bevat informatie over Ecofys, de geschiedenis van het bedrijf, de kenmerken, enkele feiten en cijfers en de belangrijkste activiteiten.

Deze perskit bevat informatie over Ecofys, de geschiedenis van het bedrijf, de kenmerken, enkele feiten en cijfers en de belangrijkste activiteiten. Ecofys Perskit Ecofys Experts in Energy Inleiding Ecofys is al meer dan 25 jaar een toonaangevend internationaal consultancybedrijf in energie en klimaatbeleid. De visie van Ecofys is "sustainable energy

Nadere informatie

Onconventionele fossiele brandstoffen (bijv. schaliegas) in Europa

Onconventionele fossiele brandstoffen (bijv. schaliegas) in Europa Onconventionele fossiele brandstoffen (bijv. schaliegas) in Europa De opsporing en winning van aardgas en aardolie in Europa richtte zich in het verleden vooral op conventionele brandstoffen. De mogelijkheden

Nadere informatie

ENQUÊTE OVER DIVERSITEIT OP HET WERK EN ANTIDISCRIMINAT

ENQUÊTE OVER DIVERSITEIT OP HET WERK EN ANTIDISCRIMINAT ENQUÊTE OVER DIVERSITEIT OP HET WERK EN ANTIDISCRIMINAT 14.06.2005-15.07.2005 803 antwoorden Geef aan op welk gebied uw hoofdactiviteit ligt D - Industrie 225 K - Exploitatie van en handel in onroerend

Nadere informatie

3B1 Reductiebeleid en Doelstellingen. Datum : 3 jul. 2014 Door : Sandra Kleef Functie : KAM-manager Versie : 2014.1

3B1 Reductiebeleid en Doelstellingen. Datum : 3 jul. 2014 Door : Sandra Kleef Functie : KAM-manager Versie : 2014.1 3B1 Reductiebeleid en Doelstellingen Datum : 3 jul. 2014 Door : Sandra Kleef Functie : KAM-manager Versie : 2014.1 INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE 2 INLEIDING 3 01. HET CO2-REDUCTIEBELEID VAN ONS BEDRIJF 3

Nadere informatie

NIEUWE VISIE OP ZONREGELING

NIEUWE VISIE OP ZONREGELING NIEUWE VISIE OP ZONREGELING Zon en daglicht regeling als deel van de energieprestaties in gebouwen Peter Winters President of the European Solar Shading Organization Director Shading & Building Dickson

Nadere informatie

BIJLAGE EEN CONCEPT VOOR DUURZAME STEDELIJKE MOBILITEITSPLANNING. bij de

BIJLAGE EEN CONCEPT VOOR DUURZAME STEDELIJKE MOBILITEITSPLANNING. bij de EUROPESE COMMISSIE Brussel, 17.12.2013 COM(2013) 913 final ANNEX 1 BIJLAGE EEN CONCEPT VOOR DUURZAME STEDELIJKE MOBILITEITSPLANNING bij de MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE RAAD,

Nadere informatie

21.10.2015 A8-0249/139. Door de Commissie voorgestelde tekst

21.10.2015 A8-0249/139. Door de Commissie voorgestelde tekst 21.10.2015 A8-0249/139 139 Jens Rohde e.a. Artikel 4 lid 1 1. De lidstaten beperken op zijn minst hun jaarlijkse antropogene emissies van zwaveldioxide (SO2), stikstofoxiden (NOx), vluchtige organische

Nadere informatie

Grensoverschrijdende aftrek van fiscale verliezen

Grensoverschrijdende aftrek van fiscale verliezen Grensoverschrijdende aftrek van fiscale verliezen 20.01.2006-20.02.2006 220 antwoorden. Geef aan op welk gebied uw hoofdactiviteit ligt D - Industrie 58 26,4% G - Groothandel en kleinhandel; reparatie

Nadere informatie

Praktische voorstellen voor energiebesparing in haven en industrie. Alex Ouwehand Directeur NMZH

Praktische voorstellen voor energiebesparing in haven en industrie. Alex Ouwehand Directeur NMZH Praktische voorstellen voor energiebesparing in haven en industrie Alex Ouwehand Directeur NMZH CO2 emission CO2 reduction Ambities klimaat en energie EU en Rijk 2020 : 20 % CO 2 -reductie (tov 1990),

Nadere informatie

Toelichting EC Green Paper Lighting the future Accelerating the deployment of innovatives lighting technologies

Toelichting EC Green Paper Lighting the future Accelerating the deployment of innovatives lighting technologies Toelichting EC Green Paper Lighting the future Accelerating the deployment of innovatives lighting technologies Catherine Lootens KAHO Sint-Lieven Laboratorium voor Lichttechnologie Groen Licht Vlaanderen

Nadere informatie

Energie management Actieplan

Energie management Actieplan Energie management Actieplan Conform niveau 3 op de CO 2 -prestatieladder 2.2 Auteur: Mariëlle de Gans - Hekman Datum: 30 september 2015 Versie: 1.0 Status: Concept Inhoudsopgave 1 Inleiding... 2 2 Doelstellingen...

Nadere informatie

Energie Management ACTIE Plan

Energie Management ACTIE Plan 1. Inleiding Het Energie Management ACTIE Plan (EMAP) geeft weer hoe binnen Schulte en Lestraden B.V. de zogenaamde stuurcyclus (Plan-Do-Check-Act) wordt ingevuld om de prestaties en doelstellingen van

Nadere informatie

Tijdens de zitting van 18 mei 2009 heeft de Raad Algemene Zaken en Externe Betrekkingen de conclusies in bijlage dezes aangenomen.

Tijdens de zitting van 18 mei 2009 heeft de Raad Algemene Zaken en Externe Betrekkingen de conclusies in bijlage dezes aangenomen. RAAD VA DE EUROPESE U IE Brussel, 18 mei 2009 (26.05) (OR. en) 9909/09 DEVGE 147 E ER 187 E V 371 COAFR 172 OTA van: het secretariaat-generaal d.d.: 18 mei 2009 nr. vorig doc.: 9100/09 Betreft: Conclusies

Nadere informatie

Learnshop. EN16001: Het kader voor uw energiemanagementsysteem? Nimaris b.v. Paul van Wezel Hertog van Brabantweg 15 5175 EA Loon op Zand

Learnshop. EN16001: Het kader voor uw energiemanagementsysteem? Nimaris b.v. Paul van Wezel Hertog van Brabantweg 15 5175 EA Loon op Zand Learnshop EN16001: Het kader voor uw energiemanagementsysteem? Nimaris b.v. Paul van Wezel Hertog van Brabantweg 15 5175 EA Loon op Zand tel: 0416-543060 Fax: 0416-543098 email: Web: paul.van.wezel@nimaris.nl

Nadere informatie

ECC-Net: Travel app. Een nieuwe mobiele applicatie voor de Europese consument bij zijn reizen in het buitenland. Informatieblad app - ECC-Net: Travel

ECC-Net: Travel app. Een nieuwe mobiele applicatie voor de Europese consument bij zijn reizen in het buitenland. Informatieblad app - ECC-Net: Travel 1 ECC-Net: Travel app Een nieuwe mobiele applicatie voor de Europese consument bij zijn reizen in het buitenland Een gezamenlijk project van het Netwerk van Europese Consumentencentra Naam van de APP ECC-Net:

Nadere informatie

Preview. De vragenlijst kan uitsluitend online worden ingevuld.

Preview. De vragenlijst kan uitsluitend online worden ingevuld. Preview. De vragenlijst kan uitsluitend online worden ingevuld. Vragenlijst "Een tussentijdse herziening van Europa 2020 - het standpunt van de EU-regio's en -steden" Achtergrond De tussentijdse herziening

Nadere informatie

Energie-efficiëntierichtlijn. Ann Collys Vlaams Energieagentschap - 13/02/2014 - VAC Gent

Energie-efficiëntierichtlijn. Ann Collys Vlaams Energieagentschap - 13/02/2014 - VAC Gent Energie-efficiëntierichtlijn Ann Collys Vlaams Energieagentschap - 13/02/2014 - VAC Gent Inhoud Algemene inleiding Artikel 5: Voorbeeldfunctie van de gebouwen van overheidsinstanties Standaardaanpak Alternatieve

Nadere informatie

Energiebesparing, geliefd en genegeerd. Colloquium Beleidsstudies Piet Boonekamp, 28 oktober 2011

Energiebesparing, geliefd en genegeerd. Colloquium Beleidsstudies Piet Boonekamp, 28 oktober 2011 Energiebesparing, geliefd en genegeerd Colloquium Beleidsstudies Piet Boonekamp, 28 oktober 2011 Aan de orde Verbruiktrends Wat is besparing Waarom besparen? Stimulering besparing Bereikte besparing Wat

Nadere informatie

Sterker, Slimmer, Schoner

Sterker, Slimmer, Schoner Sterker, Slimmer, Schoner D66 visie op duurzaamheid en groei C100 01-11-2014 Stientje van Veldhoven Groene genen Van Mierlo Terlouw Club van Rome Richtingwijzer: streef naar een duurzame en harmonieuze

Nadere informatie

Maatschappelijk Jaarverslag 2012

Maatschappelijk Jaarverslag 2012 Maatschappelijk Jaarverslag 2012 Inhoudsopgave Blad Voorwoord 2 1. Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO) 3 2. MVO en Prins Bouw 3 3. Beleid 4 4. Speerpunten 5 5. Duurzaam bouwen 9 6. Toekomst 10

Nadere informatie

ONDERHANDELINGEN OVER DE TOETREDING VAN BULGARIJE EN ROEMENIË TOT DE EUROPESE UNIE

ONDERHANDELINGEN OVER DE TOETREDING VAN BULGARIJE EN ROEMENIË TOT DE EUROPESE UNIE ONDERHANDELINGEN OVER DE TOETREDING VAN BULGARIJE EN ROEMENIË TOT DE EUROPESE UNIE Brussel, 31 maart 2005 (OR. en) AA 23/2/05 REV 2 TOETREDINGSVERDRAG: SLOTAKTE ONTWERP VAN WETGEVINGSBESLUITEN EN ANDERE

Nadere informatie

Scope 1 doelstelling Scope 2 doelstelling Scope 1 en 2 gecombineerd 5% CO 2- reductie. 30% CO 2- reductie in 2016 6% CO 2 -reductie in 2016 ten

Scope 1 doelstelling Scope 2 doelstelling Scope 1 en 2 gecombineerd 5% CO 2- reductie. 30% CO 2- reductie in 2016 6% CO 2 -reductie in 2016 ten B. Kwantitatieve doelstellingen & beleid 1 INLEIDING Verhoef wil concreet en aantoonbaar maken dat we ons inspannen om CO 2 te reduceren. Daarvoor hebben wij dit reductiebeleid opgesteld. 2 HET CO 2 REDUCTIE

Nadere informatie

Helvar voor het milieu. P e o p l e I n n o v a t i o n s S o l u t i o n s

Helvar voor het milieu. P e o p l e I n n o v a t i o n s S o l u t i o n s Helvar voor het milieu P e o p l e I n n o v a t i o n s S o l u t i o n s Helvar voor het milieu Het milieu voor Helvar Betrouwbare energie efficiënte producten en lichtsystemen. Energie efficiëntie bij

Nadere informatie

11562/08 CS/lg DG H 1 A

11562/08 CS/lg DG H 1 A RAAD VA DE EUROPESE U IE Brussel, 22 juli 2008 (OR. en) 11562/08 Interinstitutioneel dossier: 2008/0074 (C S) VISA 239 COMIX 554 WETGEVI GSBESLUITE E A DERE I STRUME TE Betreft: VERORDENING VAN DE RAAD

Nadere informatie

Bouw met lef, bouw voor het leven

Bouw met lef, bouw voor het leven Bouw met lef, bouw voor het leven De nieuwe aanpak Energie-efficiënt en duurzaam. Dat is de toekomst van de bouw en installatietechniek. De nieuwe aanpak is intelligent bouwen. Kennis en techniek zijn

Nadere informatie

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Kansen voor warmte Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Centrale boodschap Er is een groot potentieel aan duurzame warmte en warmtebesparing in Nederland beschikbaar. Per situatie

Nadere informatie

2013 Eurostar Ashden Award for Sustainable Travel

2013 Eurostar Ashden Award for Sustainable Travel 2013 Eurostar Ashden Award for Sustainable Travel Dit document bevat een overzicht van de vragen die u moet invullen op het online inschrijvingsformulier. Beantwoord deze vragen online op: http://www.ashden.org/travel_awards

Nadere informatie

Ontstaan van de EU Opdrachtenblad Schooltv-beeldbank

Ontstaan van de EU Opdrachtenblad Schooltv-beeldbank Ontstaan van de EU Opdrachtenblad Schooltv-beeldbank GROEP / KLAS.. Naam: Ga www.schooltv.ntr.nl Zoek op trefwoord: EU Bekijk de clip Het ontstaan van de EU en maak de volgende vragen. Gebruik de pauzeknop

Nadere informatie

IMMIGRATIE IN DE EU 85% 51% 49% Immigratie van niet-eu-burgers. Emigratie van niet-eu-burgers

IMMIGRATIE IN DE EU 85% 51% 49% Immigratie van niet-eu-burgers. Emigratie van niet-eu-burgers IMMIGRATIE IN DE EU Bron: Eurostat, 2014, tenzij anders aangegeven De gegevens verwijzen naar niet-eu-burgers van wie de vorige gewone verblijfplaats in een land buiten de EU lag en die al minstens twaalf

Nadere informatie

GEMEENSCHAPPELIJKE VERKLARINGEN VAN DE HUIDIGE OVEREENKOMSTSLUITENDE PARTIJEN EN DE NIEUWE OVEREENKOMSTSLUITENDE PARTIJEN BIJ DE OVEREENKOMST

GEMEENSCHAPPELIJKE VERKLARINGEN VAN DE HUIDIGE OVEREENKOMSTSLUITENDE PARTIJEN EN DE NIEUWE OVEREENKOMSTSLUITENDE PARTIJEN BIJ DE OVEREENKOMST EN VAN DE HUIDIGE OVEREENKOMSTSLUITENDE PARTIJEN EN DE NIEUWE OVEREENKOMSTSLUITENDE PARTIJEN BIJ DE OVEREENKOMST AF/EEE/BG/RO/DC/nl 1 BETREFFENDE DE TIJDIGE BEKRACHTIGING VAN DE OVEREENKOMST BETREFFENDE

Nadere informatie

CO 2 -reductiedoelstelling 2011-2013

CO 2 -reductiedoelstelling 2011-2013 CO 2 -reductiedoelstelling 2011-2013 Cauberg-Huygen Raadgevende Ingenieurs BV december 2011 2010.0001-15 Inleiding Cauberg-Huygen is sinds 1975 koploper in oplossingen voor de bouw- en infrasector, industrie

Nadere informatie

Europese vergelijking systemen van volwasseneneducatie en aanpak laaggeletterdheid

Europese vergelijking systemen van volwasseneneducatie en aanpak laaggeletterdheid Europese vergelijking systemen van volwasseneneducatie en aanpak laaggeletterdheid Dr. Maurice de Greef Prof. dr. Mien Segers 06-2016 Maastricht University, Educational Research & Development (ERD) School

Nadere informatie

TOYOTA I_SITE Meer dan fleetmanagement

TOYOTA I_SITE Meer dan fleetmanagement E MPOWERING YOUR BUSINE SS TOYOTA I_SITE Meer dan fleetmanagement www.toyota-forklifts.nl TOYOTA I_SITE Meer dan fleetmanagement Toyota I_Site is een unieke combinatie van technologie, informatie, expertise

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Een kwaliteitsbeheersysteem. voor verbetering van binnenmilieu en energiegebruik bij renovatie van sociale meergezinswoningen

Een kwaliteitsbeheersysteem. voor verbetering van binnenmilieu en energiegebruik bij renovatie van sociale meergezinswoningen Een kwaliteitsbeheersysteem voor verbetering van binnenmilieu en energiegebruik bij renovatie van sociale meergezinswoningen 1 Renovatie van meergezinswoningen met behulp van het kwaliteitsbeheersysteem

Nadere informatie

Total Zero Antwoorden op uw vragen

Total Zero Antwoorden op uw vragen Wat is Total Zero? DPD Pakketservice heeft toegezegd om vanaf juli 2012 in zijn zes belangrijkste markten volledig CO 2 -neutraal te werken: dit nieuwe initiatief draagt de naam Total Zero. Als eerste

Nadere informatie

Verhoging fiscale inkomsten op tabak kan staatskas 200 à 300 miljoen opbrengen.

Verhoging fiscale inkomsten op tabak kan staatskas 200 à 300 miljoen opbrengen. Verhoging tabaksaccijnzen : meer inkomsten en minder rokers PERSBERICHT Verhoging fiscale inkomsten op tabak kan staatskas 200 à 300 miljoen opbrengen. In België werden er in 2009 11.617 miljoen sigaretten

Nadere informatie

Raad van de Europese Unie Brussel, 29 oktober 2014 (OR. en)

Raad van de Europese Unie Brussel, 29 oktober 2014 (OR. en) Raad van de Europese Unie Brussel, 29 oktober 2014 (OR. en) Interinstitutioneel dossier: 2014/0298 (E) 14563/14 ACP 166 FIN 764 PTOM 51 WETGEVINGSBESLUITEN EN ANDERE INSTRUMENTEN Betreft: Besluit van de

Nadere informatie

COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN. Aanbeveling voor een BESLUIT VAN DE RAAD

COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN. Aanbeveling voor een BESLUIT VAN DE RAAD COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 25.4.2007 COM(2007) 217 definitief 2007/0077 (CNS) Aanbeveling voor een BESLUIT VAN DE RAAD betreffende de toetreding van Bulgarije en Roemenië tot het

Nadere informatie

BRUSSEL Wat gebeurt daar? Peter N. Ruys

BRUSSEL Wat gebeurt daar? Peter N. Ruys BRUSSEL Wat gebeurt daar? Peter N. Ruys INHOUD 1. Algemene kennis over de EU 2. Wat ging eraan vooraf 3. Structuur 4. Totstandkoming wetten De Europese Unie: 500 miljoen mensen 27 landen EU-landen Kandidaat-EU-landen

Nadere informatie

Examen economie thema 2 deel 1 Theorie thema 2: Produceren voor de wereldmarkt

Examen economie thema 2 deel 1 Theorie thema 2: Produceren voor de wereldmarkt Examen economie thema 2 deel 1 Theorie thema 2: Produceren voor de wereldmarkt Door: F. De Smyter en P. Holvoet 1. Geef een correcte omschrijving van de volgende economische begrippen: a) Globalisering:.

Nadere informatie

Energieprijzen in vergelijk

Energieprijzen in vergelijk CE CE Oplossingen voor Oplossingen milieu, economie voor milieu, en technologie economie en technologie Oude Delft 180 Oude Delft 180 611 HH Delft 611 HH Delft tel: tel: 015 015 150 150 150 150 fax: fax:

Nadere informatie

Smart Power Networks. Energie Management. Bas de Koningh - HARTING B.V.

Smart Power Networks. Energie Management. Bas de Koningh - HARTING B.V. Smart Power Networks Energie Management Bas de Koningh - HARTING B.V. Motivatie Politieke doelen Reductie CO2-Uitstoot nucleare energie fase out Meer renewable energie duurzame energieefficiëntie in de

Nadere informatie

Reductiebeleid en (kwantitatieve) doelstellingen (3.B.1)

Reductiebeleid en (kwantitatieve) doelstellingen (3.B.1) Reductiebeleid en (kwantitatieve) doelstellingen (3.B.1) Directie: K.J. de Jong Handtekening: KAM-Coördinator: D.T. de Jong Handtekening: Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Het CO 2 -reductiebeleid van

Nadere informatie

u kunt er niet omheen

u kunt er niet omheen EPA-W Advies Het energielabel: u kunt er niet omheen Eigenaren van woningen zijn bij de verkoop of verhuur verplicht om een Energielabel te overhandigen aan de koper of huurder. Als erkend EPA-W Adviseur

Nadere informatie

FEDERATION EUROPEENNE DE LA MANUTENTION Productgroep. industriële trucks. Een leidraad voor identificatie van nietconforme

FEDERATION EUROPEENNE DE LA MANUTENTION Productgroep. industriële trucks. Een leidraad voor identificatie van nietconforme FEM-IT-T/N855 FEDERATION EUROPEENNE DE LA MANUTENTION Productgroep Industriële trucks FEM Een leidraad voor identificatie van nietconforme industriële trucks 11.2010 (NL) - Emissie van uitlaatgassen -

Nadere informatie

GreenPlan. Boek groen resultaat

GreenPlan. Boek groen resultaat GreenPlan Boek groen resultaat Waarom groen ondernemen? Groen ondernemen krijgt in het bedrijfsleven steeds meer aandacht. En terecht. We zijn getuige van een opwarming van de aarde. Een toenemende CO

Nadere informatie

(Energie) management-actieplan

(Energie) management-actieplan (Energie) management-actieplan Eis 3.B.2 Barendrecht, Oktober 2013 Auteur: Sabine Droog Geaccordeerd door: Leo Droog Directeur Edwin Oudshoorn Bedrijfsleider/ MVO Verantwoordelijk Inhoud 1. Inleiding 3

Nadere informatie

Energie Efficiëntie in de Europese Unie

Energie Efficiëntie in de Europese Unie Energie Efficiëntie in de Europese Unie VLEVA Energie Debat 20 november 2014 Robert Nuij Head of Sector Efficient Products Directorate General for Breder beleidskader Europa 2020 strategie broeikasgas

Nadere informatie

Investeren in klimaatactie, investeren in LIFE

Investeren in klimaatactie, investeren in LIFE istock Investeren in klimaatactie, investeren in LIFE Overzicht van het nieuwe LIFE-subprogramma Klimaatactie 2014-2020 Klimaat Wat is het nieuwe LIFE-subprogramma Klimaatactie? De Europese staatshoofden

Nadere informatie

Eerste versie langetermijnvisie grondige renovatie van woningen

Eerste versie langetermijnvisie grondige renovatie van woningen Eerste versie langetermijnvisie grondige renovatie van woningen 1 Kenmerken Vlaams woningenbestand Overgrote meerderheid individuele woningen, elke woning quasi anders. Oud met slechte energieprestatie.

Nadere informatie

Samen naar de Europese Agenda Stad

Samen naar de Europese Agenda Stad Samen naar de Europese Agenda Stad VNG Bestuurdersdag 30 November 2015 Nicolaas Beets Dutch Urban Envoy Inhoud Doelstellingen van het NL se EU Voorzitterschap 12 Thema s voor de Europese Agenda Stad Partnerschappen

Nadere informatie

MinervaEC. MInisterial NEtwoRk for Valorising Activities in digitisation, econtentplus. Periode: 1 /10/ 2006 31/09/2008. http://www.minervaeurope.

MinervaEC. MInisterial NEtwoRk for Valorising Activities in digitisation, econtentplus. Periode: 1 /10/ 2006 31/09/2008. http://www.minervaeurope. MinervaEC MInisterial NEtwoRk for Valorising Activities in digitisation, econtentplus Periode: 1 /10/ 2006 31/09/2008 http://www.minervaeurope.org/ Hans van der Linden 11 december 2007 Coördinerend netwerk

Nadere informatie

WERKDOCUMENT VAN DE DIENSTEN VAN DE COMMISSIE SAMENVATTING VAN DE EFFECTBEOORDELING. Begeleidend document bij de

WERKDOCUMENT VAN DE DIENSTEN VAN DE COMMISSIE SAMENVATTING VAN DE EFFECTBEOORDELING. Begeleidend document bij de EUROPESE COMMISSIE Brussel, 22.6.2011 SEC(2011) 780 definitief WERKDOCUMENT VAN DE DIENSTEN VAN DE COMMISSIE SAMENVATTING VAN DE EFFECTBEOORDELING Begeleidend document bij de RICHTLIJN VAN HET EUROPEES

Nadere informatie

Grensoverschrijdende betalingen

Grensoverschrijdende betalingen Grensoverschrijdende betalingen Snel en makkelijk geld overschrijven naar een buitenlandse rekening Valable à partir du 1 e janvier 2007 Gelgig vanaf 1 januari 2007 Het leven van vandaag is zo opgevat

Nadere informatie

De overgang naar labeling van energiegerelateerde producten Wat betekent dit?

De overgang naar labeling van energiegerelateerde producten Wat betekent dit? De overgang naar labeling van energiegerelateerde producten Wat betekent dit? 01-10 - 2014 Het goede gevoel, het juiste te doen. Verwarming Koeling Duurzame energie CONS ROCH ERP_V6.indd 1 23/10/14 15:37

Nadere informatie

ZA5907. Flash Eurobarometer 394 (The Role of Public Support in the Commercialization of Innovations) Country Questionnaire Netherlands

ZA5907. Flash Eurobarometer 394 (The Role of Public Support in the Commercialization of Innovations) Country Questionnaire Netherlands ZA90 Flash Eurobarometer 9 (The Role of Public Support in the Commercialization of Innovations) Country Questionnaire Netherlands FL9 Innobarometer 0 A Flashnummer FLA B Land FLB C Nummer van het interview

Nadere informatie

FIAT RADIONAV - Europe. SD 2012

FIAT RADIONAV - Europe. SD 2012 3URGXFWGDWDVKHHW +,*+/,*+76 FIAT RADIONAV - Europe. SD 2012 Beschikbaarheid: 04/2011 Merk Fiat Systeem Instant NAV Onderdeelnummer klant 51900429 Onderdeelnummer NAVTEQ T1000-17913 Dekkingsoverzicht Inclusief

Nadere informatie

Energie Management Programma A&M Recycling

Energie Management Programma A&M Recycling Energie Management Programma A&M Recycling Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Reductiedoelstellingen 4 2.1 Bedrijfsdoelstelling 4 2.2 Scope 1 4 2.3 Scope 2 4 3. Plan van Aanpak 5 3.1 Maatregelen voor behalen

Nadere informatie

ECODESIGN & ENERGY LABELLING ACV GIDS

ECODESIGN & ENERGY LABELLING ACV GIDS ECODESIGN & ENERGY LABELLING ACV GIDS ECODESIGN NAAR EEN STEEDS GROENER WORDENDE ENERGIE! Sinds september 2015 is de Europese Ecodesign-verordening van kracht. Die heeft als doel de impact op het milieu

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 22 112 Nieuwe Commissievoorstellen en initiatieven van de lidstaten van de Europese Unie Nr. 1474 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN BUITENLANDSE

Nadere informatie