Studie naar de niet-functionele eigenschappen van AUTOSAR gebaseerde software

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Studie naar de niet-functionele eigenschappen van AUTOSAR gebaseerde software"

Transcriptie

1 IWT Beursaanvraag Studie naar de niet-functionele eigenschappen van AUTOSAR gebaseerde software Auteur: Joachim DENIL Karel de Grote Hogeschool Promotor: Prof. dr. Serge DEMEYER Universiteit Antwerpen Lab On REengineering Co-Promotor: dr. Paul DEMEULENAERE Karel de Grote Hogeschool Labo Automotive-ICT versie: 1.00

2 Samenvatting Software speelt een steeds belangrijkere rol in voertuigen, getuige de recente standaardisatie inspanningen rond het AUTOSAR platform. Er rijzen echter vragen betreffende de impact van deze standaardisatie op de nietfunctionele eigenschappen van de software. Daarom zal dit onderzoek een vergelijkende studie uitvoeren van AUTOSAR gebaseerde software op geheugengebruik, snelheid en real-time gedrag met verschillende AUTOSAR configuraties. Keuzes in het ontwerpproces van AUTOSAR gebaseerde software hebben een invloed op de geheugen- en snelheidseigenschappen van de software. Door indentificatie van deze keuzes en hun uitwerking op het systeem te meten, zullen wij patterns voorstellen die het ontwerp optimaliseren voor deze niet-functionele vereisten. Op het ontwerpniveau laat AUTOSAR verschillende communicatieparadigma s toe; daarom zullen wij de relatieve invloed van die paradigma s onderzoeken. Ontwikkelaars kunnen hierdoor beter de real-time eigenschappen van hun applicatie inschatten. Eens de software ontwikkeld is, moeten de taken gepland worden op het AUTOSAR besturingssysteem en de berichten op de bus. Verschillende heuristieken werden ontwikkeld om dit proces te optimaliseren. Wij zullen verschillende bestaande heuristieken vergelijken in functie van hun haalbaarheid. Uiteindelijk zal dit resulteren in een heuristiek die een backbone topologie met AUTOSAR kan optimaliseren. Door dit onderzoek kunnen automotive bedrijven, vroeger in de ontwerp cyclus de impact op de niet-functionele eigenschappen van hun software inschatten. Het zal bijdragen tot een beter begrip van de AUTOSAR standaard wat op termijn een competitief voordeel zal opleveren voor de toeleveranciers in de Vlaamse automobielindustrie. Het onderzoek zal worden uitgevoerd aan de Karel de Grote Hogeschool in de onderzoeksgroep Automotive-ICT. Er wordt intensief samengewerkt met het Lab On REengineering van Prof. Demeyer. 1

3 1 Probleemstelling Sinds het begin van de jaren 90 speelt software een steeds belangrijkere rol in de ontwikkeling van automotive elektronica. Tegenwoordig zijn meer dan 80% van de innovaties in wagens software gerelateerd [1]. De stuwende kracht voor deze ontwikkelingen is te danken aan de marktvraag naar nieuwe, innovatieve toepassingen op comfortgebied. Denken we maar aan de opkomst van parkeerassistentie [2], nachtvisie [3] en innovaties op gebied van cruisecontrol [4]. Een andere stuwende kracht voor deze innovaties zijn de overheden. Deze leggen de autoconstructeurs steeds scherpere normen op betreffende: (a) emissie: de beperkingen op de uitstoot van vervuilende emissies [5]; (b) veiligheid: regelgeving met betrekking op passagiers en kwetsbare weggebruikers [6]; (c) beveiliging: regelgeving met betrekking tot de beveiliging[7]. De meeste deelsystemen in de wagen hebben een eigen stuurdoos, opgebouwd rond een microcontroller met eigen software. Dit impliceert dat in een gemiddelde personenwagen al vlug 25 tot 35 microcontrollers aanwezig zijn. In luxevoertuigen kan dit zelfs oplopen tot 80 microcontrollers [8]. Om uniformiteit binnen de ontwikkeling van automotive software te bekomen is het AUTOSAR consortium opgericht. Dit consortium, bestaande uit automobielconstructeurs en toeleveranciers, heeft als doel het ontwikkelen van een open systeemarchitectuur. Door het definiëren van standaarden bevordert AUTOSAR de samenwerking tussen verschillende producenten en garandeert meer functionaliteit van elektronische componenten en/of hun software [9]. De AUTOSAR standaarden hebben een dubbele focus. Enerzijds definiëren ze een platform voor embedded automotive systemen via gestandaardiseerde interfaces. Anderzijds standaardiseert AUTOSAR het ontwikkelingsproces van nieuwe automotive software toepassingen. Dat brengt ons tot volgende probleemstelling: De automotive industrie werkt in een zeer competitieve markt waarbij kostprijs een bepalende factor is. Als gevolg hiervan wordt veel ontwerptijd geïnvesteerd in het reduceren van geheugen- en snelheidsvereisten van de software, zodat de gekozen geheugengroottes en processorperformantie optimaal zijn [1]. De impact van de ontwerpkeuzes op deze niet-functionele eigenschappen moet gekend zijn om efficiënte en betrouwbare software te ontwikkelen voor het onderliggende hardware platform [10]. Vele huidige en toekomstige toepassingen binnen de automotive context zijn zeer tijdkritisch, bijvoorbeeld X-by-Wire systemen[11]. Om veilige software voor dergelijke systemen te kunnen ontwikkelen, moet de impact van ontwerp keuzes op het real-time gedrag van de software onderzocht worden[12]. Eens de software ontwikkeld is, moet de data gepland worden op het netwerk en de taken gepland worden op het AUTOSAR besturingssysteem. Belangrijk is dat de deadlines van de taken nagekomen worden. 2

4 2 Doelstellingen Gedurende dit onderzoek zal ik enerzijds de geheugen- en snelheidsvereisten en anderzijds het real-time gedrag van AUTOSAR gebaseerde software in kaart brengen voor verschillende configuraties. Dit moet leiden naar een beter inzicht in deze niet-functionele eigenschappen op AUTOSAR gebaseerde software. Hierdoor kunnen er sneller in de ontwikkelingscyclus al inschattingen gedaan worden van deze eigenschappen. We definiëren volgende subdoelen: 2.1 Doelstellingen in de ontwerp fase van de software Geheugen- en snelheidsvereisten: Dit onderdeel spitst zich toe op de geheugenen snelheidsvereisten van AUTOSAR-gebaseerde applicaties. In een eerste fase identificeer ik de beslissingsfazen in het ontwikkelingsproces die een invloed kunnen hebben op deze eigenschappen. Met de resultaten uit deze eerste fase ga ik de invloed van de te maken keuzes na op het eindresultaat. Hierdoor kunnen de relaties tussen de verschillende keuzes en de uiteindelijke uitvoerbare code worden vastgelegd. Dankzij deze relaties kunnen er patterns worden opgesteld die toelaten het ontwerpproces systematisch te sturen. Real-time gedrag van AUTOSAR communicatieparadigma s: AUTOSAR stelt communicatieparadigma s voor die kunnen gebruikt worden in het ontwikkelen van een applicatie [13]. Deze verschillende paradigma s kunnen een effect hebben op het real-time gedrag van de applicatie. De impact hiervan moet gekend zijn om de juiste beslissingen te nemen tijdens het designproces. In dit onderdeel zal ik de impact van deze paradigma s karakteriseren. Met de opgedane ervaring in deze doelstelling kunnen indicaties van het real-time gedrag worden gegeven. 2.2 Doelstellingen in de integratie fase van het systeem Invloed van de onderliggende hardware-architectuur op het real-time gedrag: AUTOSAR beoogt de ontkoppeling van de applicatie met de onderliggende HW-architectuur. Maar real-time gedrag kan echter onmogelijk worden losgekoppeld van deze onderliggende architectuur [12]. Om tijdskritische applicaties te ontwikkelen is het belangrijk dat de invloed van de onderliggende architectuur kan worden ingeschat. In deze doelstelling zal ik de invloed van de onderliggende architectuur onderzoeken. Er worden heuristieken vergeleken die de bus- en processorplanning optimaliseren voor de real-time eisen van de applicatie. 3

5 3 Projectomschrijving 3.1 Inleiding tot AUTOSAR Deze inleiding moet de lezer een introductie geven tot de concepten, methode en architectuur van het AUTOSAR-platform Concepten Het AUTOSAR consortium werd 6 jaar geleden opgericht door enkele grote spelers in de automobiel industrie. Ondertussen bevat het consortium meer dan 100 bedrijven uit de industrie. De grootste doelstelling van AUTOSAR omvat de hergebruik van software tussen verschillende voertuigplatformen, autoconstructeurs en toeleveranciers [14]. Het fundamentele concept van AUTOSAR is de volledige scheiding van de applicaties en de onderliggende infrastructuur. Deze applicaties worden gerealiseerd door AUTOSAR software-componenten (SW-C). Een SW-C is een deel van de functionaliteit van een applicatie. SW-C s zijn eveneens atomisch, dit wil zeggen dat we ze niet kunnen opsplitsen over verschillende gedistribueerde ECU s. Deze ECU of electronic control unit is een embedded systeem dat een of meerdere (sub)systemen controleert in de wagen. Iedere software-component heeft buiten z n bron- of objectcode ook metadata. Deze metadata, opgenomen in de software component description, omvat eisen naar de gevraagde diensten, geleverde diensten en resource vereisten [13]. Om de mogelijkheid van herlocatie aan te bieden zijn de SW-C volledig onafhankelijk van de hardware. Deze onafhankelijkheid wordt bereikt door de virtuele functie-bus die optreedt als de virtuele hardware. De virtuele bus zorgt voor een snellere integratie van de software componenten in vergelijking met de traditionele manier van werken [13]. Figuur 1 verduidelijkt dit concept. Figuur 1: De Virtual Functional Bus (uit [13]) 4

6 3.1.2 ECU software architectuur Figuur 2: Software Architectuur van een AUTOSAR node (uit [13]) Figuur 2 toont de software structuur van een enkele ECU. SW-C s worden uitgevoerd in de applicatielaag van de node. Alle interacties tussen deze SW- C s en SW-C s op andere nodes worden doorgeschakeld via de run-time environment (RTE). De services die de RTE moet aanbieden zijn afhankelijk van de SW-C die worden uitgevoerd. Onder de RTE is de basic software gesitueerd. Deze biedt services aan de SW-C s aan. De basic software bestaat uit gestandaardiseerde en nodespecifieke componenten Methodologie Figuur 3: AUTOSAR methode (uit [15]) 5

7 Figuur 3 geeft een overzicht van de AUTOSAR methode. De methode start met het system configuration bestand. Deze bevat de architectuur van het systeem waaronder de topologie van het netwerk, de software-componenten en een formele beschrijving van de verschillende ECU s. De volgende activiteit, configure system, is het mappen van de SW-C s op de ECU s. Hierbij moet rekening gehouden worden met de grootte van het geheugen en de snelheid van de processoren. De output van dit proces, het system description configuration bestand, bevat alle informatie over het systeem. Hieruit wordt de ECU specifieke informatie gehaald waarna de eigenschappen van de taken kunnen worden vastgelegd. Uit deze ECU specifieke informatie wordt de uitvoerbare code gegenereerd. 3.2 Geheugen- en snelheidsvereisten Probleemstelling Zoals eerder reeds vermeld is de automotive sector zeer competitief. Het toevoegen van een meer geheugen of een zwaardere processor op een subsysteem verhoogt de kostprijs van het systeem aanzienlijk. De redenering is als volgt: een component kan geproduceerd worden voor 7 jaar of langer met ongeveer stuks per jaar. Een hardware reductie van e1 voor 20 van dergelijke componenten (bijv. kleinere processor) in elke auto leidt tot een kost reductie van e70 miljoen. AUTOSAR heeft een directe impact op de geheugenen snelheidsvereisten voor automotive toepassingen. AUTOSAR is zeer modulair opgebouwd. De ontwerpkeuzes die gemaakt worden tijdens het modelleren van de software, bepalen de verschillende basic software componenten die in de uitvoerbare code opgenomen worden. Ook de Run-Time Environment wordt volledig gegenereerd. Het is dus van belang om te weten op modelleringsniveau wat de impact is van deze keuzes. Bestaande technieken Op dit vlak van AUTOSAR werd nog slechts weinig werk verricht vanuit de onderzoeksgemeenschap. In [10] werd een verkennende studie uitgevoerd naar het geheugengebruik van de communicatieparadigma s die in AUTOSAR aanwezig zijn. Er worden enkele patterns voorgesteld die het geheugengebruik kunnen verminderen. In andere domeinen van de embedded systems gemeenschap werd de laatste jaren veel energie gestoken in het onderzoek naar geheugen- en snelheidsvereisten. In [16] werden schattingen van het geheugengebruik en snelheidvereisten onderzocht op UML niveau. De paper gaat uit van een reeds volledig gekarakteriseerd platform en bibliotheken. Recent werd in [17] de invloed van data-structuren op het geheugengebruik en de energieconsumptie gekarakteriseerd. Er werden patterns voorgesteld zodat een optimale oplossing kan worden bekomen. Deze en andere expertise uit de embedded systems gemeenschap zal ingezet worden in ons project waar de opportuniteiten zich 6

8 voordoen. Tekortkomingen Op gebied van AUTOSAR is nog heel wat werk te verrichten in de karakterisatie van het volledige systeem. Het onderzoek in [10] is een eerste stap in deze richting. Dit onderzoek is evenwel zeer beperkt en neemt enkel de communicatieparadigma s op het hoogste niveau in beschouwing. Tijdens het AU- TOSAR ontwikkelingsproces zijn andere zaken ook van belang. Een voorbeeld hiervan is het verdelen van de SW-C s in runnables: de verschillende atomische SW-C s moeten verdeeld worden in verschillende taken. Deze taken worden dan uitgevoerd op het AUTOSAR besturingssysteem. Hoe deze SW-C s verdeeld worden, is een beslissing van de ontwikkelaar. Concrete uitwerking In de eerste fase van dit onderzoek wordt een representatieve applicatie voor de automotive industrie gemodelleerd. Deze applicatie moet voldoen aan enkele eigenschappen. Volgende gevalstudie wordt uitgevoerd: gevalstudie 1 - Deurvergrendelingssysteem: Het deurvergrendelingssysteem bevat verschillende SW-C s. Deze SW-C s interageren met elkaar door middel van zowel interne als externe communicatie. Het deurvergrendelingssysteem wordt voorgesteld in [18]. Deze applicatie zal in een labo-opstelling verwezenlijkt worden. In het labo Automotive-ICT zijn voldoende hardwareplatformen ter beschikking om dit te realiseren. Daarna begint de exploratie van de ontwerpruimte. De applicatie wordt een aantal keer gemodelleerd waarbij andere ontwikkelingskeuzes gemaakt worden. Door de uitvoerbare code te vergelijken kunnen relaties gelegd worden tussen de niet-functionele eigenschappen van de applicatie en het design model. Belangrijk is te weten hoe deze verschillen ontstaan. Met de kennis opgebouwd in de vorige fase kan een pattern-handboek worden opgesteld dat gebruikt kan worden door software ontwikkelaars. Hiervoor zal ik steunen op de ervaring binnen het Lab On Reengineering dat al verschillende pattern catalogi heeft uitgebracht [19, 20, 17]. Om de patterns te valideren wordt een tweede applicatie gemodelleerd die aan dezelfde eisen als het deurvergrendelingssysteem voldoet. De keuze van deze applicatie moet nog worden gemaakt, maar een mogelijkheid is het verlichtingssysteem van een wagen. 7

9 3.3 Real-time gedrag van communicatieparadigma s Probleemstelling AUTOSAR biedt de software ontwikkelaars 2 communicatieparadigma s aan die kunnen gebruikt worden bij het sturen en ontvangen van data. Dit kan een client-server interface of een sender-receiver interface zijn. Het gedetailleerde gedrag van deze paradigma s wordt bepaald door de eigenschappen. Deze eigenschappen omvatten het type van de queue, het gedrag van de verzender en het gedrag van de ontvanger [13]. Zo kan een taak, omdat ze moet wachten op data van een server, naar een wacht status gaan, wat een impact betekent op het real-time gedrag van de applicatie. Anderzijds moeten er op een 2e ontwerpniveau, wanneer het abstracte communicatiemodel reeds opgesteld is, keuzes gemaakt worden voor de communicatie -eigenschappen van de data. Zo is er de keuze voor het type transmissiemode (direct, periodic,...) en de transfereigenschappen (triggered, pending) van de data. Deze hebben ook een impact op het real-time gedrag van de applicatie [21]. Om tijdskritische applicaties te ontwikkelen moeten applicatie ontwikkelaars op de hoogte zijn van de impact van een communicatie-paradigma. Indien er wordt gekozen voor een verkeerd paradigma moet dit later in de ontwerpcyclus worden weggewerkt. Dit kan leiden tot suboptimale oplossingen. Bestaande technieken In andere domeinen werden communicatieparadigma s reeds vergeleken. Zo werd in [22] een analytische methode voorgesteld om het real-time gedrag van verschillende communicatie paradigma s te vergelijken. Op het einde worden ook enkele praktische richtlijnen gegeven voor ontwikkelaars. Tekortkomingen Voor het AUTOSAR platform werd dergelijke studie nog niet uitgevoerd. Omdat real-time gedrag zeer sterk afhankelijk is van de onderliggende hardware, kunnen enkel indicatoren gegeven worden. Concrete uitwerking Om een goed begrip van de eigenschappen van deze paradigma s te vormen, wordt eerst een theoretische studie uitgevoerd. In deze theoretische studie achterhalen we het gedrag van de software componenten onder invloed van deze paradigma s. Parameters van deze studie omvatten de eigenschappen van de paradigma s, het verschil tussen interne en externe communicatie, het type transmissie-mode en de transfereigenschappen. Uit deze studie volgt een model die de relatieve eigenschappen van de paradigma s beschrijft. Na het opstellen van dit theoretische model worden deze eigenschappen getoetst aan de realiteit. De testapplicatie moet inter en intra ECU communi- 8

10 catie ondersteunen. Aangezien het deurvergrendelingssysteem uit de eerste gevalstudie voldoet aan deze eis, kunnen veel software componenten worden hergebruikt. De resultaten worden geanalyseerd en vergeleken met het theoretische model. Met de ervaring opgedaan bij het modelleren van de applicaties en het theoretische model kunnen patterns worden opgesteld die als richtlijnen kunnen dienen voor ontwikkelaars. Om de toepasbaarheid van de patterns te bewijzen wordt een nieuwe applicatie gemodelleerd aan de hand van deze patterns. Hierbij moet ook inter en intra ECU communicatie worden ondersteund. Grote delen van de tweede case-studie kunnen hierbij hergebruikt worden. 3.4 Invloed van de HW-architectuur op het real-time gedrag Probleemstelling System level design methodologie in een actief onderzoeksveld in de embedded systems gemeenschap. Hieronder wordt een zeer gesimplificeerde voorstelling van de methode gegeven. Door middel van de specificaties van het systeem wordt er een systeemmodel opgesteld. Een exploratie van verschillende architecturen, verschillende manieren om de software componenten op de hardware te plaatsen en alternatieve bus- en processorplanning worden onderzocht zodat het uiteindelijke systeemmodel aan de eisen van de applicatie voldoet[23]. In de automobielsector komt hier nog een gegeven bij. Zo verschilt de uitgave van een type wagen met dezelfde wagen 2 jaar later. De ontwikkelaars moeten rekening houden met toekomstige uitbreidingen [1]. Op gebied van busstructuren hebben de systeemontwikkelaars keuze uit verschillende types van netwerken. Deze verschillen onderling van doelstellingen en paradigma s. Het meest bekende netwerk dat tegenwoordig gebruikt wordt is het controller area network (CAN). Deze bus gebruikt een eventtriggered schema gebaseerd op het CSMA/BA protocol [24]. Om tijdskritische systemen te realiseren zijn andere paradigma s ontwikkeld zoals een puur time-triggered schema (vb TTP/C [25]). Om aan de toekomstige eisen van automotive datacommunicatie te voldoen werd een combinatie van beide ontwikkeld, nl. FlexRay [26]. Elk van deze bussen vraagt zijn eigen specifieke benadering van de scheduling problematiek. Om het geheel nog meer complexiteit te geven, wordt er niet met een enkele bus gewerkt. Sommige wagens hebben tot 5 bussen in de wagen die verbonden zijn via een gateway [27]. Het werk dat in deze fase verricht wordt, situeert zich in de fase waarin de scheduling van de bus en de taken gebeurt. We formuleren het probleem als volgt: vanuit de systeemarchitectuur, bouw een cyclische planning voor de 9

11 taken en berichten zodat alle deadlines van de applicatie gehaald worden. Bestaande technieken Er werd de laatste decennia reeds veel onderzoek verricht in de problematiek van planning en de planningsanalyse. Een van deze methoden, het holistische plannen, werd reeds zeer vaak toegepast in de automotive context. Denk maar aan de Volcano tool suite die een bus- en netwerk planning opstelt voor het CAN en LIN 1 netwerk [28]. Recenter werd in [23] en [29] een holistische methode opgesteld voor het FlexRay netwerk. Tekortkomingen Zoals in de vorige sectie reeds besproken is, bestaan er reeds verschillende heuristieken voor systemen die slechts 1 bus gebruiken. Ik wens de verschillende heuristieken te vergelijken voor het gebruik met de AUTOSAR scheduler. We vergelijken de heuristieken op basis van (a) oplossing: geeft de gegeven heuristiek een planning die de deadlines haalt? (b) uitbreidbaarheid: is er nog voldoende processortijd / netwerk bandbreedte om toekomstige toepassingen toe te laten? (c) uitvoeringstijd: hoe lang duurt voor een oplossing gevonden wordt? De invloed van de AUTOSAR gebaseerde gateway s tussen netwerken en de combinatie van verschillende netwerken is in een automotive context nog niet voldoende onderzocht [23]. Ik wens de kennis opgebouwd van de verschillende heuristieken voor de CAN en FlexRay bus te combineren en de invloed van de gateways hierin mee te rekenen. Omdat holistische methodes moeilijk schaalbaar zijn, vernauwen we de problematiek. We nemen slechts een enkele topologie in beschouwing. Deze topologie is een backbone topologie die werd voorgesteld in [30]. Deze topologie bevat een FlexRay backbone netwerk met voor de verschillende domeinen (powertrain, drivetrain, comfort,...) een CAN of FlexRay netwerk. Deze topologie zal een praktische navolging hebben in de toekomstige automotive architectuur [31]. Concrete uitwerking Dit deel van het onderzoek start met een uitgebreide literatuurstudie naar de huidige technieken die gebruikt worden voor bus- en netwerk planning. Het aantal heuristieken wordt beperkt tot diegene die speciaal ontwikkeld zijn voor een CAN-bus of voor een FlexRay-bus. We beperken ons tot deze 2 bussen omdat de backbone topologie deze ondersteunt. Om de heuristieken te testen op hun geldigheid moet een simulatie omgeving worden opgezet. Verschillende tools zijn in de academische wereld ter beschikking. Zo is er bijvoorbeeld de fortissimo simulator die wordt voorgesteld in [32] of een die werd ontwikkeld in SystemC [33]. Kleine aanpassingen zullen moeten gebeuren aan de simulator zodat deze afgesteld is op de AUTO- SAR scheduler en de onderliggende bus. 1 Local Interconnect Network: ontwikkeld als subnetwerk voor de CAN-bus 10

12 De gevonden heuristieken worden gesimuleerd onder verschillende omstandigheden. Hierbij kunnnen het aantal processoren, de task-load en busload als parameter dienen. De resultaten van de simulator worden verder geanalyseerd om tot een vergelijking te komen. Als laatste wordt met de verworven kennis een heuristiek opgesteld die een planning kan realiseren voor de backbone topologie. 3.5 Onderzoeksomgeving Het onderzoek zal worden uitgevoerd in de onderzoeksgroep Automotive-ICT van de Karel de Grote-Hogeschool. In dit lab is een zeer toegepaste kennis van automotive datacommunicatie protocollen aanwezig dankzij het hobucan en FlexRay (TETRA) project. Dit jaar start ook een nieuw TETRA-project dat kennis disseminatie van de AUTOSAR standaard beoogt. Verder zijn er nog enkele kortere-termijn projecten in aanmaak. De onderzoeksgroep is mee gestapt in het onderzoeksvoorstel ASIL dat zal worden aangevraagd in het kader van Flanders Drive 2. De onderzoeksgroep zal het deel op zich nemen waarbij de AUTOSAR standaard wordt getoetst aan de ASIL 2 -normen. Een ander project, in samenwerking met LMS, beoogt het gebruik van model based design met AUTOSAR. In het labo zijn reeds verschillende hardware platformen, met bijhorende tools, aanwezig die speciaal ontwikkeld zijn voor de automobiel sector. Een AUTOSAR compatibel besturingssysteem is gratis te verkrijgen [34]. Andere tools die nodig zijn voor het AUTOSAR platform worden in het kader van het TETRA-project gekocht. De academische garanties voor een doctoraat worden geleverd door de Universiteit Antwerpen. Er zal daarbij intensief worden samengewerkt met het Lab On REengineering (LORE) van Prof. Demeyer, dat in gelijkaardige omstandigheden al aanleiding heeft gegeven tot een doctoraat [17]. Naast de algemene academische expertise rond academisch onderzoek (publiceren, presenteren van wetenschappelijke resultaten) draagt LoRE ook expertise bij rond het opstellen van patterns en pattern handboeken [19, 20], software architectuur en hoe die te analyseren, en tools en hoe die te exploiteren. 2 Automotive Safety Integrity Level 11

13 4 Planning Tijdsindeling: Het projectvoorstel wordt opgedeeld in 4 fases. Ik vat deze periodes kort samen en geef een takenlijst. In de eerste fase worden 2 onderzoeksvragen onderzocht, nl. Op welke plaatsen in het ontwikkelingsproces kunnen er keuzes gemaakt worden die invloed hebben op geheugen- en snelheidseigenschappen? en Wat is de invloed van deze keuzes?. Deze vragen kunnen slechts beantwoord worden door het hele AUTO- SAR ontwikkelingsproces te doorlopen. Daarom wordt een eerste gevalstudie uitgewerkt, het deurvergrendelingssysteem. Door het exploreren van de ontwerpruimte worden relaties gelegd tussen het model en de uitvoerbare code. Met de kennis van deze relaties wordt een pattern handboek opgesteld. Figuur 4: Fase 1: Oktober november 2009 De tweede fase beantwoordt de vraag Wat zijn de invloeden van de voorgestelde communicatieparadigma s op het real-time gedrag van AUTOSAR gebaseerde applicaties?. Een theoretisch model van het gedrag wordt opgesteld en getoetst aan de realiteit met behulp van de eerste gevalstudie. Veel van het werk uit de eerste fase kan hierbij hergebruikt worden. Figuur 5: Fase 2: november mei 2010 Om de opgestelde patterns te valideren, wordt een tweede gevalstudie uitgevoerd. Indien blijkt dat de gekozen applicatie niet relevant is om de hypothese te testen, zijn er nog tal van gevalstudies aanwezig in [18]. 12

14 Figuur 6: Fase 3: mei november 2010 De laatste fase van het onderzoek is onafhankelijk van de eerste 3 fases. De vraag Hoe kunnen we bus- en processorplanning optimaliseren voor de eigenschappen van de applicatie? wordt beantwoord. Een literatuurstudie en vergelijking van bestaande heuristieken wordt uitgevoerd. Dit moet leiden tot een heuristiek die een backbonetopologie met het AUTOSAR platform kan plannen. Figuur 7: Fase 4: november april 2012 In de laatste 6 maanden rond ik het onderzoek en de rapportering af en schrijf ik de doctoraatsverhandeling. Publiceren: De publicatiestrategie bestaat erin de initiële resultaten voor te stellen op een workshop. Na de verificatie van de patterns kunnen deze worden gebundeld in een conference paper. Mogelijke doelen voor deze publicatie zijn de conferenties: Automotive Electronics Conference of de Design, Automation and Test in Europe conferentie. Naar het einde van het onderzoek, tracht ik de resultaten te publiceren in een journal zoals de Journal on Real-Time Systems of de Journal on Systems and Software. 13

15 5 Toepassingsmogelijkheden De automobiel industrie is traditioneel zeer modulair opgebouwd. Vanuit de constructeurs wordt veel van het ontwikkelingswerk uitbesteed aan de toeleveranciers. Toeleveranciers halen ook voordelen uit deze modulaire opbouw van de markt, ze kunnen een subsysteem bouwen voor verschillende constructeurs. Door de opkomst van elektronica en de interactie van verschillende deelsystemen is de taak van de constructeur gewijzigd van een assemblage taak naar een integratietaak [1]. Een grondige kennis van AUTOSAR is van groot economisch belang voor de Vlaamse automotive industrie. Deze bestaat uit een groot deel uit toeleveranciers (GPS-systemen, transmissies,...) en enkele constructeurs. De interesse voor AUTOSAR vanuit de Vlaamse insdustrie is zeer groot. Dit bewijst het aantal bedrijven die zijn meegestapt in het TETRA-project AU- TOSAR - gestandardiseerde software in voertuigen, dit zijn o.a. DSP Valley, Flanders Drive, Flanders Mechatronics Technolgy Centre, Dana Spicer Off- Highway, EIA Electronics NV, LMS International NV, Luperco, Melexis NV, NXP Semiconductors, Open License Society, Punch Powertrain, Triphase en Verhaert new products and services NV. Dit project werd aangevraagd door de Karel de Grote Hogeschool. Ook het aantal deelnemers op de workshop autosar 3, georganiseerd door Flanders DRIVE, wijst in deze richting. Flanders DRIVE wenst in het ASIL 4 -project, partners uit de Vlaamse industrie samen te brengen die in de toekomst AUTOSAR zullen gebruiken. Enkele van deze partners zijn Altreonic, Dana Spicer Off-Highway, EIA Electronics NV, Karel de Grote Hogeschool, Punch Powertrain, Triphase en PsiControl. Dit project draagt op twee vlakken bij tot een beter begrip en toepasbaarheid van de AUTOSAR standaard. Enerzijds worden de geheugen- en snelheidsvereisten van AUTOSAR gebaseerde software in kaart gebracht. Ontwikkelaars kennen de impact van hun keuzes op deze niet-functionele eisen en kunnen hierop inspelen. Anderzijds wordt de bus- en processor scheduling geoptimaliseerd voor de eisen van de applicatie. Zo kan er voor gezorgd worden dat de deadlines, die belangrijk zijn voor tijdskritische applicaties, gehaald worden. 3 Autosar Information Day, 16 november 2006, Lanaken 4 Automotive Safety Integrity Level 14

16 Referenties [1] M. Broy, I. Kruger, A. Pretschner, and C. Salzmann. Engineering automotive software. Proceedings Of the IEEE, 95, February [2, 9, 14] [2] Li Li, Jingyan Song, Fei-Yue Wang, Wolfgang Niehsen, and Nan-Ning Zheng. Ivs 05: New developments and research trends for intelligent vehicles. IEEE Intelligent Systems, 20(4):10 14, [2] [3] T. Tsuji, H. Hattori, M. Watanabe, and N. Nagaoka. Development of night-vision system. Intelligent Transportation Systems, IEEE Transactions on, 3(3): , [2] [4] P. Ioannou and C. Chien. Autonomous intelligent cruise control. IEEE Transactions on Vehicular Technology, 42(4), [2] [5] Europese Unie. Euro 5- en euro 6-normen: beperking van de vervuilende emissies van lichte voertuigen. online: [2] [6] Europese Unie. Technische implicaties van de verkeersveiligheid. online: [2] [7] Europese Unie. Directive 74/61/eec. online: [2] [8] M. Ruff. Reducing power consumption in battery-powered applications. EDN, articleid=ca [2] [9] G.R. AUTOSAR. Automotive open system architecture. online: [2] [10] DL Buttle, SE Mitchell, and NS Walker. Guiding AUTOSAR Design Decisions for Memory Constrained Electronic Control Units. VDI BERICHTE, 1931:799, [2, 6, 7] [11] C. Wilwert, N. Navet, Y.Q. Song, and F. Simonot-Lion. Design of automotive X-by-Wire systems. The Industrial Communication Technology Handbook, [2] [12] W Damm. Findings of the artist2 workshop: Beyond autosar [2, 3] [13] G.R. AUTOSAR. Technical overview, versie online: [3, 4, 5, 8] [14] H. Fennel, S. Bunzel, H. Heinecke, J. Bielefeld, S. Fuerst, K.P. Schnelle, W. Grote, N. Maldener, T. Weber, F. Wohlgemuth, et al. Achievements and exploitation of the AUTOSAR development partnership. AUTOSAR Convergence, [4] 15

17 [15] G.R. AUTOSAR. Autosar methodology, versie online: [5] [16] M.F.S. Oliveira, L. Brisolara, F.R. Wagner, and L. Carro. Embedded SW Design Exploration Using UML-based Estimation Tools. DAC Workshop on UML for SoC Design (UML-SOC), Anaheim, USA, [6] [17] M. Temmerman. Optimizing Abstract Data Type Models for Dynamic and Data-Dominant Embedded Applications. PhD thesis, Universiteit Antwerpen, [6, 7, 11] [18] G.R. AUTOSAR. Explanation of application interfaces of the body and comfort domain, versie online: [7, 12] [19] S. Demeyer, S. Ducasse, and O.M. Nierstrasz. Object-Oriented Reengineering Patterns. Morgan Kaufmann, [7, 11] [20] B. Van Rompaey and M. Rieger. Serious refactoring handbook. SERIOUS Project Deliverable. [7, 11] [21] R. Racu, A. Hamann, R. Ernst, and K. Richter. Automotive software integration. Proceedings of the 44th annual conference on Design automation, pages , [8] [22] A. Puliafito, S. Riccobene, and M. Scarpa. Which paradigm should I use? An analytical comparison of the client-server, remote evaluation and mobile agent paradigms. Concurrency and Computation: Practice and Experience, 13(1):71 94, [8] [23] T. Pop. Analysis and Optimisation of Distributed Embedded Systems with Heterogeneous Scheduling Policies. PhD thesis, Linkoping University, Dep. of computer and information science, [9, 10] [24] N. Navet. Controller area network [automotive applications]. Potentials, IEEE, 17(4):12 14, [9] [25] H. Kopetz. Specification of the TTP/C Protocol. TTTech, A, 1040:131 7, [9] [26] R. Makowitz and C. Temple. Flexray-A communication network for automotive control systems. Factory Communication Systems, 2006 IEEE International Workshop on, pages , [9] [27] G. Leen and D. Heffernan. Expanding Automotive Electronic Systems. COMPUTER, pages 88 93, [9] [28] S. Byhlin, A. Ermedahl, J. Gustafsson, and B. Lisper. Applying Static WCET Analysis to Automotive Communication Software. Real-Time Systems, 2005.(ECRTS 2005). Proceedings. 17th Euromicro Conference on, pages , [10] 16

18 [29] S. Kanajan. A Hierarchical Flexray Bus and Task Scheduler [10] [30] EASIS. Deliverable d2.2, conceptual hardware architecture specification, versie 1.0. online: [10] [31] A Schedl. Goals and architectures for flexray at bmw. Vector FlexRay Symposium, [10] [32] Thorsten Kramp, Matthias Adrian, and Rainer Koster. An open framework for real-time scheduling simulation online: [10] [33] P. Hastrono, S. Klaus, and S.A. Huss. An integrated SystemC framework for real-time scheduling. Assessments on system level. Proceedings of the 25th IEEE International Real-Time Systems Symposium (RTSS04), [10] [34] J.L. Bechennec, M. Briday, S. Faucou, and Y. Trinquet. Trampoline An Open Source Implementation of the OSEK/VDX RTOS Specification. Emerging Technologies and Factory Automation, ETFA 06. IEEE Conference on, pages 62 69, [11] 17

Studie naar de niet-functionele eigenschappen van AUTOSAR gebaseerde software

Studie naar de niet-functionele eigenschappen van AUTOSAR gebaseerde software IWT Beursaanvraag Studie naar de niet-functionele eigenschappen van AUTOSAR gebaseerde software Auteur: Joachim DENIL Karel de Grote Hogeschool Joachim.Denil@KdG.be Promotor: Prof. dr. Serge DEMEYER Universiteit

Nadere informatie

MC4ES. Going Multicore for Embedded Software. Jeroen Boydens (KHBO) Marijn Temmerman (KdG)

MC4ES. Going Multicore for Embedded Software. Jeroen Boydens (KHBO) Marijn Temmerman (KdG) MC4ES Going Multicore for Embedded Software Jeroen Boydens (KHBO) Marijn Temmerman (KdG) 13/09/2012 MC4ES 2 Problem Statement Moore s and Amdahl s Law Better performance Parallelism Embedded constraints

Nadere informatie

Software Processen. Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 4 Slide 1. Het software proces

Software Processen. Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 4 Slide 1. Het software proces Software Processen Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 4 Slide 1 Het software proces Een gestructureerd set van activiteiten nodig om een software systeem te ontwikkelen Specificatie;

Nadere informatie

Software Test Plan. Yannick Verschueren

Software Test Plan. Yannick Verschueren Software Test Plan Yannick Verschueren November 2014 Document geschiedenis Versie Datum Auteur/co-auteur Beschrijving 1 November 2014 Yannick Verschueren Eerste versie 1 Inhoudstafel 1 Introductie 3 1.1

Nadere informatie

Software Mobiliteit. UAMS - 6 maart 2001. Theo D'Hondt Lab voor Pogrammeerkunde Vrije Universiteit Brussel http://prog.vub.ac.

Software Mobiliteit. UAMS - 6 maart 2001. Theo D'Hondt Lab voor Pogrammeerkunde Vrije Universiteit Brussel http://prog.vub.ac. Software Mobiliteit Theo D'Hondt Lab voor Pogrammeerkunde Vrije Universiteit Brussel http://prog.vub.ac.be/~tjdhondt p. 1 Overzicht Stelling Objecttechnologie Distributie Mobiliteit Evolutie Besluit p.

Nadere informatie

OpenTraffic. Open Traffic: open source software modellen toolbox. Guus Tamminga, Peter Knoppers, Hans van Lint, Alexander Verbraeck, Yufei Yuan

OpenTraffic. Open Traffic: open source software modellen toolbox. Guus Tamminga, Peter Knoppers, Hans van Lint, Alexander Verbraeck, Yufei Yuan OpenTraffic. Open Traffic: open source software modellen toolbox Guus Tamminga, Peter Knoppers, Hans van Lint, Alexander Verbraeck, Yufei Yuan Grontmij TU Delft Data Hub Functional Modules Your Application

Nadere informatie

Socio-technisch systemen. Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 2 Slide 1

Socio-technisch systemen. Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 2 Slide 1 Socio-technisch systemen Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 2 Slide 1 Systeem categoriën Technische op computer gesteunde systemen Systemen die HW en SW bevatten, maar waar

Nadere informatie

Hardware-software Co-design

Hardware-software Co-design Jan Genoe KHLim Versie: maandag 10 juli 2000 Pagina 1 Wat is HW/SW Co-design Traditioneel design: De verdeling tussen de HW en de SW gebeurt bij het begin en beiden worden onafhankelijk ontwikkeld Verweven

Nadere informatie

Cerussa FIN Pre-requirements

Cerussa FIN Pre-requirements Pre-requirements Inhoudstafel A. Algemeen... 3 B. Type installaties... 3 C. Hardware en software vereisten... 4 1. PC Clients... 4 2. Terminal Server Clients (Thin Clients)... 4 3. Server... 4 D. Operating

Nadere informatie

Software Test Plan. PEN: Paper Exchange Network Software Engineering groep 1 (se1-1415) Academiejaar 2014-2015

Software Test Plan. PEN: Paper Exchange Network Software Engineering groep 1 (se1-1415) Academiejaar 2014-2015 Software Test Plan PEN: Paper Exchange Network Software Engineering groep 1 (se1-1415) Academiejaar 2014-2015 Jens Nevens - Sander Lenaerts - Nassim Versbraegen Jo De Neve - Jasper Bevernage Versie 1 Versie

Nadere informatie

High Performance Computing

High Performance Computing High Performance Computing Kristian Rietveld (krietvel@liacs.nl, kamer 138) Groep Computer Systems High-Performance Computing Optimizing compilers (generieke codes, maar ook specifieke rekenkernels). Parallel

Nadere informatie

Het SEESCOA project; jouw user interface, altijd en overal

Het SEESCOA project; jouw user interface, altijd en overal Het SEESCOA project; jouw user interface, altijd en overal Kris Luyten Karin coninx 17 januari 2002 Samenvatting De informatica kende een ware revolutie voordat men tot de desktop PC gekomen is. 20 jaar

Nadere informatie

Jaarproject programmeren bij LORE

Jaarproject programmeren bij LORE Jaarproject programmeren bij LORE Elke onderzoeksgroep heeft een eigen karakter en vereisten. Zo ook met LORE. Opdat je zou weten wat we van je verwachten maar ook wat je van ons mag verwachten, hebben

Nadere informatie

Software Test Plan. Yannick Verschueren

Software Test Plan. Yannick Verschueren Software Test Plan Yannick Verschueren Maart 2015 Document geschiedenis Versie Datum Auteur/co-auteur Beschrijving 1 November 2014 Yannick Verschueren Eerste versie 2 December 2014 Yannick Verschueren

Nadere informatie

ADVIES voor mobiele toepassingen

ADVIES voor mobiele toepassingen ADVIES voor mobiele toepassingen Software-expertise bij KaHo Sint-Lieven Bart Blanckaert Joris Maervoet Overzicht software-expertise (1/2) 1. Begeleiden van bedrijven bij het maken van hun keuze in Hardwareplatformen

Nadere informatie

High Performance Computing

High Performance Computing High Performance Computing Kristian Rietveld (krietvel@liacs.nl, kamer 138) Groep Computer Systems - Embedded systems - Specifieke software mappen op specfieke hardware. - Hardware synthesis. - Real-time

Nadere informatie

Operationeelrisicomodeleren

Operationeelrisicomodeleren Operationeelrisicomodeleren Eencombinatievanrisicomanagmenten procesmodelereninhetfinanciëledomein RolandSwinkels Juli2009 Plan van Aanpak Master Thesis Operationeel risico modelleren afstudeernummer:

Nadere informatie

BiZZdesign. Bouwen van sterke en wendbare organisaties met behulp van standaarden, methode, technieken en tools. Research & Development

BiZZdesign. Bouwen van sterke en wendbare organisaties met behulp van standaarden, methode, technieken en tools. Research & Development BiZZdesign Bouwen van sterke en wendbare organisaties met behulp van standaarden, methode, technieken en tools Research & Development 1 Profile CV Joost Niehof Name Grade Nationality Residence Role Joost

Nadere informatie

Industry 4.0. Big Data: van shopfloor naar IT level MES/ERP: Trends & Technologieën. Advantech Europe Jim ten Broeke Business Development Manager IoT

Industry 4.0. Big Data: van shopfloor naar IT level MES/ERP: Trends & Technologieën. Advantech Europe Jim ten Broeke Business Development Manager IoT Industry 4.0 Big Data: van shopfloor naar IT level MES/ERP: Trends & Technologieën Advantech Europe Jim ten Broeke Business Development Manager IoT Internet of Things: de evolutie Vandaag, 2016, groeit

Nadere informatie

Software Test Document

Software Test Document Software Test Document PEN: Paper Exchange Network Software Engineering groep 1 (se1-1415) Academiejaar 2014-2015 Jens Nevens - Sander Lenaerts - Nassim Versbraegen Jo De Neve - Jasper Bevernage Versie

Nadere informatie

" Inleiding: " Sectie GISt " GDMC " TUDelft " Case studies " Conclusies

 Inleiding:  Sectie GISt  GDMC  TUDelft  Case studies  Conclusies De impact van open vs closed source voor geo DBMS research Seminar Open Source GEO ICT Delft Wilko Quak 1 Overzicht " Inleiding: " Sectie GISt " GDMC " TUDelft " Case studies " Conclusies 2 Section GIS

Nadere informatie

Continuous testing in DevOps met Test Automation

Continuous testing in DevOps met Test Automation Continuous ing in met Continuous testing in met Marco Jansen van Doorn Tool Consultant 1 is a software development method that emphasizes communication, collaboration, integration, automation, and measurement

Nadere informatie

Cerussa HR Pre-requirements

Cerussa HR Pre-requirements Pre-requirements Inhoudstafel A. Algemeen... 3 B. Type installaties... 3 C. Hardware en software vereisten... 4 1. PC Clients... 4 2. Terminal Server Clients (Thin Clients)... 4 3. Server... 4 D. Operating

Nadere informatie

Welkom. Christophe Limpens. Solution Consultancy Manager

Welkom. Christophe Limpens. Solution Consultancy Manager Welkom Christophe Limpens Solution Consultancy Manager Veranderende tijden For internal use only. Select your 'R' level. De huidige taal van onze klanten CLOUD Disaster Recovery MAART OKTOBER DECEMBER

Nadere informatie

Controle over domotica Plan van aanpak

Controle over domotica Plan van aanpak Controle over domotica Plan van aanpak April 2005 Student Naam: Studentnr: 0249440 E-mail: bas@tonissen.com Radboud Universiteit Nijmegen Begeleider: Gert Veldhuijzen van Zanten Inhoudsopgave 1 Inleiding...

Nadere informatie

EEN SIMULATIESTUDIE VAN DE SCHEDULE CONTROL INDEX

EEN SIMULATIESTUDIE VAN DE SCHEDULE CONTROL INDEX EEN SIMULATIESTUDIE VAN DE SCHEDULE CONTROL INDEX Universiteit Gent Faculteit economie en bedrijfskunde Student X Tussentijds Rapport Promotor: prof. dr. M. Vanhoucke Begeleider: Y Academiejaar 20XX-20XX

Nadere informatie

Kwetsbaarheden in BIOS/UEFI

Kwetsbaarheden in BIOS/UEFI Kwetsbaarheden in BIOS/UEFI ONDERZOEKSRAPPORT DOOR TERRY VAN DER JAGT, 0902878 8 maart 2015 Inhoudsopgave Inleiding... 2 Wat is een aanval op een kwetsbaarheid in het BIOS?... 2 Hoe wordt een BIOS geïnfecteerd?...

Nadere informatie

Distributed Systems Architectures

Distributed Systems Architectures Distributed Systems Architectures Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 12 Slide 1 Topics covered Multiprocessor architectures Client-server architectures Distributed object architectures

Nadere informatie

Verantwoording van het Logica In Lagen referentiemodel

Verantwoording van het Logica In Lagen referentiemodel Verantwoording van het Logica In Lagen referentiemodel Bijlage bij Meer inzicht in gelaagde architectuur - Deel 1: Uitleg, terminologie en methoden [Pruijt10]. Leo Pruijt, Lectoraat Architectuur van Digitale

Nadere informatie

Adequate and consistent Black-Box Testing methods in Refactorings

Adequate and consistent Black-Box Testing methods in Refactorings Onderzoeksstage 2 - Master Informatica Adequate and consistent Black-Box Testing methods in Refactorings David Van den Enden April 2009 Promotor: Prof. Dr. Serge Demeyer LORE (Lab On Reengineering) Universiteit

Nadere informatie

Systems Engineering en de Modelgebaseerde aanpak. Eric Burgers

Systems Engineering en de Modelgebaseerde aanpak. Eric Burgers Systems Engineering en de Modelgebaseerde aanpak Eric Burgers 2 Context: Toepassing MBSE in tunnelprojecten Modelprecisie / formaliteit LST 1.2 LST 1.1 Nijverdal (2011) SysML Statisch model Dynamisch model

Nadere informatie

Agenda. 1. voorstelling projectuitvoerders. 2. overzicht van tetra project SecureApps. 3. voorstelling leden gebruikersgroep

Agenda. 1. voorstelling projectuitvoerders. 2. overzicht van tetra project SecureApps. 3. voorstelling leden gebruikersgroep 1 Agenda 1. voorstelling projectuitvoerders 2. overzicht van tetra project SecureApps 3. voorstelling leden gebruikersgroep 4. QR based out-of-band communicatie 5. planning komende periode 6. discussie

Nadere informatie

Software Design Document

Software Design Document Software Design Document Mathieu Reymond, Arno Moonens December 2014 Inhoudsopgave 1 Versiegeschiedenis 2 2 Definities 3 3 Introductie 4 3.1 Doel en Scope............................. 4 4 Logica 5 4.1

Nadere informatie

Cloud Computing. Definitie. Cloud Computing

Cloud Computing. Definitie. Cloud Computing Cloud Computing Definitie In de recente literatuur rond Cloud Computing zijn enorm veel definities te vinden die het begrip allemaal op een verschillende manier omschrijven. Door deze diversiteit zijn

Nadere informatie

Software Requirements Specification

Software Requirements Specification Software Requirements Specification PEN: Paper Exchange Network Software Engineering groep 1 (se1-1415) Academiejaar 2014-2015 Jens Nevens - Sander Lenaerts - Nassim Versbraegen Jo De Neve - Jasper Bevernage

Nadere informatie

Zelftest Java concepten

Zelftest Java concepten Zelftest Java concepten Document: n0838test.fm 22/03/2012 ABIS Training & Consulting P.O. Box 220 B-3000 Leuven Belgium TRAINING & CONSULTING INLEIDING BIJ DE ZELFTEST JAVA CONCEPTEN Om de voorkennis nodig

Nadere informatie

Enterprise Architecture Compliance. Informatiekunde, Radboud Universiteit Nijmegen. Plan van Aanpak

Enterprise Architecture Compliance. Informatiekunde, Radboud Universiteit Nijmegen. Plan van Aanpak Plan van aanpak Enterprise Architecture Compliance Project: Master Thesis Studie: Informatiekunde, Radboud Universiteit Nijmegen Product: Plan van Aanpak Auteurs: Chiel Schutter & Freek van Workum Versie:

Nadere informatie

Tim Mallezie Architectuur van besturingssystemen: Vraag A2.

Tim Mallezie Architectuur van besturingssystemen: Vraag A2. Procesbeheer: kenmerken van moderne besturingssystemen. 1. Bespreek de (drie) meest typische kenmerken van moderne besturingssystemen. 2. In hoeverre beantwoorden UNIX, Linux en Windows NT hieraan? Geef

Nadere informatie

OV Control. Opdracht voor het afstuderen bij HiTECHnologies. HiTECHnologies Industrial Automation B.V.

OV Control. Opdracht voor het afstuderen bij HiTECHnologies. HiTECHnologies Industrial Automation B.V. OV Control Opdracht voor het afstuderen bij HiTECHnologies Bedrijf: Contract personen: Periode: HiTECHnologies Industrial Automation B.V. Dennis Dunne & Erwin Bergkamp januari - juli HiTECHnologies Industrial

Nadere informatie

Application interface. service. Application function / interaction

Application interface. service. Application function / interaction Les 5 Het belangrijkste structurele concept in de applicatielaag is de applicatiecomponent. Dit concept wordt gebruikt om elke structurele entiteit in de applicatielaag te modelleren: softwarecomponenten

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting (Dutch summary)

Nederlandse samenvatting (Dutch summary) Nederlandse samenvatting (Dutch summary) Ditproefschriftpresenteerteen raamwerk voorhetontwikkelenvanparallellestreaming applicaties voor heterogene architecturen met meerdere rekeneenheden op een chip.

Nadere informatie

Veel (onderzoeks)simulatoren voor verkeer en transport

Veel (onderzoeks)simulatoren voor verkeer en transport OpenTrafficSim Een innovatief platform voor verkeersmodellen en dataverrijking 17-11-2015 Guus Tamminga, Grontmij Alexander Verbraeck, TU Delft Delft University of Technology Challenge the future Veel

Nadere informatie

EVO:RAIL VDI AANPAK Plaveit VMware EVO:RAIL de weg voor VDI?

EVO:RAIL VDI AANPAK Plaveit VMware EVO:RAIL de weg voor VDI? EVO:RAIL VDI AANPAK Plaveit VMware EVO:RAIL de weg voor VDI? APRIL 8, 2015 SLIDE 1 #Name: Verloigne Geert #Function: Technical Consultant #Email: geert.verloigne@realdolmen.com #UC: +32 2 801 51 81 Company:

Nadere informatie

Business Process Management

Business Process Management Business Process Management Prof. dr. Manu De Backer Universiteit Antwerpen Katholieke Universiteit Leuven Hogeschool Gent Wat is een bedrijfsproces? Een verzameling van (logisch) gerelateerde taken die

Nadere informatie

Masterproeven 2012-2013 Wireless & Cable Research Group (WiCa)

Masterproeven 2012-2013 Wireless & Cable Research Group (WiCa) Masterproeven 2012-2013 Wireless & Cable Research Group (WiCa) Aanbevelingssystemen Vakgroep Informatietechnologie Onderzoeksgroep WiCa WiCa Wireless 13 onderzoekers Cable 3 onderzoekers Fysische laag

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20225 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20225 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20225 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Heijstek, Werner Title: Architecture design in global and model-centric software

Nadere informatie

Masterproeven 2013-2014 Wireless & Cable Research Group (WiCa) Aanbevelingssystemen

Masterproeven 2013-2014 Wireless & Cable Research Group (WiCa) Aanbevelingssystemen Masterproeven 2013-2014 Wireless & Cable Research Group (WiCa) Aanbevelingssystemen WiCa Wireless 15 onderzoekers Cable 3 onderzoekers Fysische laag Toepassingslaag Karakterisatie en interactie van draadloze

Nadere informatie

Free Technology Academy

Free Technology Academy Free Technology Academy Symposium 21 november 2009 Wat is vrije software? Begrip geïntroduceerd door Richard Stallman in 1985 Niet verwarren met gratis software (freeware) 'Free as in free speech, not

Nadere informatie

Technische Specificaties nieuwe Unix Applikaties

Technische Specificaties nieuwe Unix Applikaties Technische Specificaties nieuwe Unix Applikaties In 2010 werden 7 Unix servers geconsolideerd naar een nieuwe Unix omgeving, waar gebruik gemaakt wordt van srp s (vergelijkbaar met zone, of container).

Nadere informatie

Disseminatie: artikels schrijven, presenteren en publiceren. Katrien Struyven

Disseminatie: artikels schrijven, presenteren en publiceren. Katrien Struyven Disseminatie: artikels schrijven, presenteren en publiceren Katrien Struyven Ervaringen Wie heeft pogingen ondernomen of reeds een artikel geschreven? Hoe heb je dit ervaren? Wie heeft er reeds deelgenomen

Nadere informatie

Wireless Leiden. Project Brief. 802.1x

Wireless Leiden. Project Brief. 802.1x Wireless Leiden 802.1x RADIUS server AP Hsleiden Hogeschool Leiden Wireless Ledien SURFnet RADIUS proxy Internet Universiteit Leiden RADIUS server RADIUS server UTwente Project Brief Naam : Richard van

Nadere informatie

The OSI Reference Model

The OSI Reference Model Telematica Applicatielaag Hoofdstuk 16, 17 Applicatielaag 4Bevat alle toepassingen die van het netwerk gebruik maken n E-mail n Elektronisch nieuws n WWW n EDI (Electronic Data Interchange) n Napster,

Nadere informatie

Business Architectuur vanuit de Business

Business Architectuur vanuit de Business Business Architectuur vanuit de Business CGI GROUP INC. All rights reserved Jaap Schekkerman _experience the commitment TM Organization Facilities Processes Business & Informatie Architectuur, kun je vanuit

Nadere informatie

Beschrijving toolset Netwerk/Protocol/Applicatie test Datum 11 januari 2012 Auteur Louis de Wolff Versie 1.0

Beschrijving toolset Netwerk/Protocol/Applicatie test Datum 11 januari 2012 Auteur Louis de Wolff Versie 1.0 Beschrijving toolset Netwerk/Protocol/Applicatie test Datum 11 januari 2012 Auteur Louis de Wolff Versie 1.0 Netwerk evaluatie tools Inleiding In een pakket geschakelde netwerk gebeurt de communicatie

Nadere informatie

Van productidee tot realiteit.

Van productidee tot realiteit. Van productidee tot realiteit. De Digital Factory Divisie van Siemens AG Unrestricted / Siemens AG 2014. All Rights Reserved. siemens.com/automation Agenda 13.30 Welkom, Introductie I4.0, Kuka robot integratie

Nadere informatie

Software Test Documentation

Software Test Documentation FACULTEIT INGENIEURSWETENSCHAPPEN & WE- TENSCHAPPEN DEPARTMENT OF COMPUTER SCIENCE AND APPLIED COMPUTER SCIENCE Software Test Documentation Software Engineering Nicolas Carraggi, Youri Coppens, Christophe

Nadere informatie

Ontwikkeling van simulationbased serious games ten behoeve van logistieke besluitvorming

Ontwikkeling van simulationbased serious games ten behoeve van logistieke besluitvorming faculteit economie en bedrijfskunde center for operational excellence 18-05-2016 1 18-05-2016 1 Ontwikkeling van simulationbased serious games ten behoeve van logistieke besluitvorming Durk-Jouke van der

Nadere informatie

CENTUM CS 3000 Revisie 3.04

CENTUM CS 3000 Revisie 3.04 CENTUM CS 3000 Revisie 3.04 In de loop van september 2003 werd de nieuwe revisie 3.04 van Centum CS 3000 gelanceerd. Hieronder vindt u een introductie van de nieuwe functies : Centum CS 3000 R3 : geperfectioneerd,

Nadere informatie

a. Wat wordt verstaan onder V&V? b. Uit welke kernactiviteiten bestaat V&V? c. Noem enkele voor- en nadelen van inspecties. d. Idem voor testen.

a. Wat wordt verstaan onder V&V? b. Uit welke kernactiviteiten bestaat V&V? c. Noem enkele voor- en nadelen van inspecties. d. Idem voor testen. Eindtoets T07351 Software engineering Een eindtoets staat in het algemeen model voor het tentamen van de betreffende cursus. Aangezien deze cursus een mondeling tentamen heeft, bevat deze eindtoets slechts

Nadere informatie

Master Software Engineering. Inhoud, begeleiding, tentamen dr. Anda Counotte Docent en mentor

Master Software Engineering. Inhoud, begeleiding, tentamen dr. Anda Counotte Docent en mentor Master Software Engineering Inhoud, begeleiding, tentamen dr. Anda Counotte Docent en mentor Thema Software Architectuur Design Patterns (DP) ir. Sylvia Stuurman, dr.ir. Harrie Passier en dr. Bastiaan

Nadere informatie

6-4-2015. Je kunt de presentaties downloaden op: www.gelsing.info. Docent: Marcel Gelsing. Les 1

6-4-2015. Je kunt de presentaties downloaden op: www.gelsing.info. Docent: Marcel Gelsing. Les 1 Les 1 Docent: Marcel Gelsing Je kunt de presentaties downloaden op: www.gelsing.info 1 Maak een (verbeter)voorstel voor Enterprise Architectuur, waarbij u zowel de mogelijkheden als de beperkingen van

Nadere informatie

TestNet Voorjaarsevenement 2010 Jurian van de Laar 12 mei 2010 info@improveqs.nl

TestNet Voorjaarsevenement 2010 Jurian van de Laar 12 mei 2010 info@improveqs.nl Testers helpen ontwikkelaars of andersom? TestNet Voorjaarsevenement 2010 Jurian van de Laar 12 mei 2010 info@improveqs.nl Improve Quality Services B.V. 2 Agenda Hoe veilig is een muur? Past Scrum ook

Nadere informatie

BRAIN FORCE THE JOURNEY TO THE CLOUD. Ron Vermeulen Enterprise Consultant

BRAIN FORCE THE JOURNEY TO THE CLOUD. Ron Vermeulen Enterprise Consultant BRAIN FORCE THE JOURNEY TO THE CLOUD Ron Vermeulen Enterprise Consultant BRAIN FORCE Europe Europese Professional Services Provider Consultancy, Projects & Solutions, Staffing Belangrijkste Partnerships

Nadere informatie

Microsoft; applicaties; ontwikkelaar; developer; apps; cloud; app; azure; cloud computing; DevOps; microsoft azure

Microsoft; applicaties; ontwikkelaar; developer; apps; cloud; app; azure; cloud computing; DevOps; microsoft azure Asset 1 van 7 Over het bouwen van cloudoplossingen Gepubliceerd op 24 february 2015 Praktische handleiding voor ontwikkelaars die aan de slag willen met het maken van applicaties voor de cloud. Zij vinden

Nadere informatie

vanuit de technische en organisatorische omgeving, werk-verdeling, budget, planning, en hergebruik van componenten. Het documenteren van SA dient

vanuit de technische en organisatorische omgeving, werk-verdeling, budget, planning, en hergebruik van componenten. Het documenteren van SA dient 9 Samenvatting Software heeft vooruitgang in veel vakgebieden mogelijk gemaakt en heeft een toenemend invloed op ons leven en de samenleving in zijn geheel. Software wordt gebruikt in computers, communicatienetwerken,

Nadere informatie

Duurzame software? Single- versus multi-tenant software. Erik Jagroep 10-04-2013

Duurzame software? Single- versus multi-tenant software. Erik Jagroep 10-04-2013 Duurzame software? Single- versus multi-tenant software Erik Jagroep 10-04-2013 Agenda Achtergrond Eerste experiment Resultaten Toekomstig onderzoek Centric Opgericht in 1992 door Gerard Sanderink Uitgegroeid

Nadere informatie

Totally Integrated Automation. Realizing visions every day in every industry

Totally Integrated Automation. Realizing visions every day in every industry Totally Integrated Automation Realizing visions every day in every industry Industriële trends Hardware complexer en krachtiger Kortere innovatiecycli en snellere modelwijzigingen om in te spelen op veeleisende

Nadere informatie

Plan van Aanpak. Christophe Deloo, Roy Straver & Machiel Visser. Versie 4 (26-06-2010)

Plan van Aanpak. Christophe Deloo, Roy Straver & Machiel Visser. Versie 4 (26-06-2010) Plan van Aanpak Christophe Deloo, Roy Straver & Machiel Visser Versie 4 (26-06-2010) Inhoudsopgave Voorwoord... 2 1 Inleiding... 3 1.1 Aanleiding... 3 1.2 Accordering en bijstelling... 3 1.3 Toelichting

Nadere informatie

Stichting NIOC en de NIOC kennisbank

Stichting NIOC en de NIOC kennisbank Stichting NIOC Stichting NIOC en de NIOC kennisbank Stichting NIOC (www.nioc.nl) stelt zich conform zijn statuten tot doel: het realiseren van congressen over informatica onderwijs en voorts al hetgeen

Nadere informatie

Onderzoeksvaardigheden 2

Onderzoeksvaardigheden 2 Performance van Phonegap Naam: Datum: april 2012 Studentnummer: 0235938 Opleiding: CMD Docenten: Pauline Krebbers Modulecode: MEDMO101DT Modulenaam: Onderzoeksvaardigheden 2 / Media & Onderzoek Inhoudsopgave

Nadere informatie

1. Introductie...3 2. Verleden...4 2.1 De ENIAC... 4 2.2 ARPANET... 6

1. Introductie...3 2. Verleden...4 2.1 De ENIAC... 4 2.2 ARPANET... 6 DEEL 1 E-LEARNING IN DE TIJD 1. Introductie...3 2. Verleden...4 2.1 De ENIAC... 4 2.2 ARPANET... 6 3. Heden... 10 3.1 Voor- en nadelen van e-learning...10 3.1.1 Voordelen van e-learning...10 3.1.2 Nadelen

Nadere informatie

BeCloud. Belgacom. Cloud. Services.

BeCloud. Belgacom. Cloud. Services. Cloud Computing Webinar Unizo Steven Dewinter Steven.Dewinter@belgacom.be January 20 th, 2012 Agenda Agenda: Wat is nu precies Cloud Computing? Voordelen & Nadelen Hoe ga ik naar de Cloud? Belgacom Cloud

Nadere informatie

Het I*Teach project. Innovative Teacher BG/05/B/P/PP-166 038. Nico van Diepen Universiteit Twente

Het I*Teach project. Innovative Teacher BG/05/B/P/PP-166 038. Nico van Diepen Universiteit Twente Het I*Teach project Innovative Teacher B Nico van Diepen Universiteit Twente Overzicht Het project De doelen De resultaten De plannen Het project Internationaal / EU Leonardo Partners - Sofia University

Nadere informatie

Volwassenheid en effectiviteit van enterprise

Volwassenheid en effectiviteit van enterprise Volwassenheid en effectiviteit van enterprise architectuur http://igitur-archive.library.uu.nl/dissertations/2011-0609- 200519/steenbergen.pdf Marlies van Steenbergen Even voorstellen Principal Consultant

Nadere informatie

Rent+ Pre-requirements

Rent+ Pre-requirements Pre-requirements Inhoudstafel A. Algemeen... 3 B. Type installaties... 3 C. Hardware en software vereisten... 4 1. PC Clients... 4 2. Terminal Server Clients (Thin Clients)... 4 3. Server... 4 D. Operating

Nadere informatie

Hans Jurgen Kroon Industrial HVAC Control Solutions hjkroon@ihcs033.nl

Hans Jurgen Kroon Industrial HVAC Control Solutions hjkroon@ihcs033.nl Hans Jurgen Kroon Industrial HVAC Control Solutions hjkroon@ihcs033.nl Introductie IHCS Introductie Industrial HVAC Control Solutions Commissioning in Farmacie Uitgangspunten van de Farmacie Commissioning

Nadere informatie

Nieuwe dimensies in gebruikerservaring en design

Nieuwe dimensies in gebruikerservaring en design Nieuwe dimensies in gebruikerservaring en design Vanaf Planon Accelerator 6.0 en Planon Software Suite Release 2014 Een innovatieve specialist met dertig jaar ervaring in het IWMSdomein Een partner die

Nadere informatie

Software Requirements Specification

Software Requirements Specification Software Requirements Specification PEN: Paper Exchange Network Software Engineering groep 1 (se1-1415) Academiejaar 2014-2015 Jens Nevens - Sander Lenaerts - Nassim Versbraegen Jo De Neve - Jasper Bevernage

Nadere informatie

Uitgebreid voorstel Masterproef Informatica. Titel van het project: Rolnummerherkenning van op een kraan

Uitgebreid voorstel Masterproef Informatica. Titel van het project: Rolnummerherkenning van op een kraan HoGent Uitgebreid voorstel Masterproef Informatica Titel van het project: Rolnummerherkenning van op een kraan Datum: 17/11/12 Naam student: Cédric Verstraeten Interne promotor: Tim De Pauw In samenwerking

Nadere informatie

Enphase Micro omvormers in een snel veranderende wereld. Frank Berets Country Manager NL April 2015

Enphase Micro omvormers in een snel veranderende wereld. Frank Berets Country Manager NL April 2015 Enphase Micro omvormers in een snel veranderende wereld Frank Berets Country Manager NL April 2015 Solar Power verandert Stand alone Geintegreerd 2 2 Solar Power verandert Stand alone Geïsoleerde systemen

Nadere informatie

Waarom Cloud? Waarom nu? Marc Gruben April 2015

Waarom Cloud? Waarom nu? Marc Gruben April 2015 Waarom Cloud? Waarom nu? Marc Gruben April 2015 Waarom Daarom Cloud? Cloud! Waarom Daarom nu? nu! Marc Gruben April 2015 Wie ben ik? Informatie analist Project/development manager Developer/architect Wie

Nadere informatie

DICOMAS: Voorstelling vakgroep IT - KaHo Sint-Lieven 29 Jan 2008

DICOMAS: Voorstelling vakgroep IT - KaHo Sint-Lieven 29 Jan 2008 DICOMAS: Voorstelling vakgroep IT - KaHo Sint-Lieven 29 Jan 2008 Katholieke Hogeschool Sint-Lieven Gebroeders Desmetstraat 1 9000 Gent KaHo Sint-Lieven Hogeschool in Oost-Vlaanderen op drie locaties: Gent

Nadere informatie

Het ontwikkelproces naar Inkjet Modules

Het ontwikkelproces naar Inkjet Modules Het ontwikkelproces naar Inkjet Modules ML13.027 2013-01-31 FHI Future Technology Today 2013 1 Waar staan wij voor? intelligente elektronica voor meet- en regeltechniek fysica in hard en software tot uiting

Nadere informatie

Standaardisatie of Maatwerk

Standaardisatie of Maatwerk Standaardisatie of Maatwerk Eindhoen 7-2-2007 Automation & Dries Business Units 8Harro Bosch Automation & Dries Product Launch July 2004 Omron Automation & Dries Product Launch July 2004 8Omron Color Sensing

Nadere informatie

INVERSE ENGINEERING EXPERTKENNIS OVER DROGEN TOEGANKELIJK GEMAAKT. Wouter Schotborgh

INVERSE ENGINEERING EXPERTKENNIS OVER DROGEN TOEGANKELIJK GEMAAKT. Wouter Schotborgh INVERSE ENGINEERING EXPERTKENNIS OVER DROGEN TOEGANKELIJK GEMAAKT Wouter Schotborgh 29-1-2010 Presentatietitel: aanpassen via Beeld, Koptekst en voettekst 1 Introductie De paarse wereld: uitdagingen Onderzoek:

Nadere informatie

Software Requirements Specification

Software Requirements Specification Software Requirements Specification PEN: Paper Exchange Network Software Engineering groep 1 (se1-1415) Academiejaar 2014-2015 Jens Nevens - Sander Lenaerts - Nassim Versbraegen Jo De Neve - Jasper Bevernage

Nadere informatie

Integratie in de praktijk

Integratie in de praktijk Integratie in de praktijk Werken als integratie consultant bij KLM Werken als integratie consultant bij KLM T. Lansbergen A. Kwekel Hogeschool Rotterdam 13/10/2015 Agenda Introductie - Organisatie Use

Nadere informatie

Ontwikkeld voor mensen, vanzelfsprekend.

Ontwikkeld voor mensen, vanzelfsprekend. Priva blue id & Top control 8 Ontwikkeld voor mensen, vanzelfsprekend. Priva Blue ID & Top Control 8 Ontwikkeld voor mensen, vanzelfsprekend. Nooit eerder waren gebruiksgemak, snelheid en betrouwbaarheid

Nadere informatie

Variability in Multi-tenant SaaS Applications:

Variability in Multi-tenant SaaS Applications: Variability in Multi-tenant SaaS Applications: Gastcollege voor het vak Product Software Jaap Kabbedijk, MSc. Universiteit Utrecht, Nederland 1 Wat gaan we behandelen? Introductie Uitleg ontwikkeling SaaS

Nadere informatie

Inleiding Wat zijn paradata en welke data voor welk gebruik. verzamelen?

Inleiding Wat zijn paradata en welke data voor welk gebruik. verzamelen? Inleiding Wat zijn paradata en welke data voor welk gebruik Ann Carton verzamelen? Discussiemiddag paradata, Nederlandstalig Platform voor Survey-Onderzoek Brussel, 11 maart 2010 Wat zijn paradata? Data»Gegevens

Nadere informatie

Geracc.Net Pre-requirements

Geracc.Net Pre-requirements Pre-requirements Inhoudstafel A. Algemeen... 3 B. Type installaties... 3 C. Hardware en software vereisten... 4 1. PC Clients... 4 2. Terminal Server Clients (Thin Clients)... 4 3. Server... 4 D. Operating

Nadere informatie

Factsheet BEHEER CONSULTANCY Managed Services

Factsheet BEHEER CONSULTANCY Managed Services Factsheet BEHEER CONSULTANCY Managed Services BEHEER CONSULTANCY Managed Services We geven gedegen advies om de beschikbaarheid van uw platform en daarmee de user experience te verbeteren. Inclusief concrete

Nadere informatie

Productie Automatisering. Efficiënt en betrouwbaar automatiseren! www.newton.nl

Productie Automatisering. Efficiënt en betrouwbaar automatiseren! www.newton.nl Productie Automatisering Efficiënt en betrouwbaar automatiseren! www.newton.nl Automatisch kwaliteit Productieautomatisering is voor veel bedrijven een belangrijke factor om kwaliteit te optimaliseren,

Nadere informatie

ONZE INTERPRETATIE VAN HET KNOOPPUNT PLATFORM

ONZE INTERPRETATIE VAN HET KNOOPPUNT PLATFORM MEMO: ONZE INTERPRETATIE VAN HET KNOOPPUNT PLATFORM Boek.be 1 INHOUDSTAFEL 1 INHOUDSTAFEL... 2 2 ALGEMENE INFORMATIE... 3 2.1 DOCUMENT INFO... 3 2.2 NASCOM INFO... 3 2.3 KLANT INFO... 3 3 INTERPRETATIE

Nadere informatie

Session Educa-on. 14-15 October 2013

Session Educa-on. 14-15 October 2013 Session Educa-on 14-15 October 2013 FIRE facilities in education: Networking courses (fixed and wireless) IP fixed networks ComNet Labs Build your own network [Lab router] Calculate IP ranges According

Nadere informatie

Analyse Vlaamse portaal applicaties

Analyse Vlaamse portaal applicaties Audit opdracht Analyse Vlaamse portaal applicaties Hans C. Arents, kenniscentrummanager Cel Media-innovatie, Departement Wetenschap, Innovatie en Media Tel: (02) 553 45 63 Fax: (02) 553 45 79 E-mail: hans.arents@wim.vlaanderen.be

Nadere informatie