Studie naar de niet-functionele eigenschappen van AUTOSAR gebaseerde software

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Studie naar de niet-functionele eigenschappen van AUTOSAR gebaseerde software"

Transcriptie

1 IWT Beursaanvraag Studie naar de niet-functionele eigenschappen van AUTOSAR gebaseerde software Auteur: Joachim DENIL Karel de Grote Hogeschool Promotor: Prof. dr. Serge DEMEYER Universiteit Antwerpen Lab On REengineering versie: 0.13

2 Samenvatting Software speelt een steeds belangrijkere rol in voertuigen, getuige de recente standaardisatie inspanningen rond het AUTOSAR platform. Er rijzen echter vragen betreffende de impact van deze standaardisatie op de niet-functionele eigenschappen van de software. Daarom zal dit onderzoek een vergelijkende studie uitvoeren van AUTOSAR gebaseerde software op geheugengebruik, snelheid en real-time gedrag met verschillende AUTOSAR configuraties. Hierdoor kunnen automotive bedrijven, vroeger in de design cyclus de impact op de niet-functionele eigenschappen van hun software inschatten. Dit onderzoek zal bijdragen tot een beter begrip van de AUTOSAR standaard wat op termijn een competitief voordeel zal opleveren voor de toeleveranciers in de Vlaamse automobielindustrie. 1

3 1 Probleemstelling Sinds het begin van de jaren 90 speelt software een steeds belangrijkere rol in de ontwikkeling van automotive elektronica. Tegenwoordig zijn meer dan 80% van de innovaties in wagens software gerelateerd [1]. De stuwende kracht voor deze ontwikkelingen zijn te danken aan de marktvraag voor nieuwe, innovatieve toepassingen op comfortgebied. Denken we maar aan de opkomst van parkeer assistentie [2], nacht-visie [3] en innovaties op gebied van cruisecontrol [4]. Een andere stuwende kracht voor deze innovaties zijn de overheden, deze leggen de constructeurs steeds scherpere normen op: (a)emissie: De beperkingen op de uitstoot van vervuilende emissies [5]; (b)veiligheid: Regelgeving met betrekking passagiers en kwetsbare weggebruikers [6]; (c)beveiliging: Regelgeving met betrekking tot de beveiliging van voertuigen [7] De meeste van deze deelsystemen hebben een eigen stuurdoos, opgebouwd rond een microcontroller met elk met hun eigen software. Dit impliceert dat in een gemiddelde personenwagen al vlug 25 tot 35 microcontrollers aanwezig zijn. In luxevoertuigen kan dit zelfs oplopen tot 80 microcontrollers [8]. Om uniformiteit binnen de ontwikkeling van automotive software te bekomen is het AUTOSAR consortium opgericht. Dit consortium, bestaande uit automobiel constructeurs en toeleveranciers, heeft als doel het ontwikkelen van een open systeemarchitectuur. Door het definiëren van standaarden bevordert AUTOSAR de samenwerking tussen verschillende producenten en garandeert meer functionaliteit van elektronische componenten en/of hun software [9]. De AUTOSAR standaarden hebben een dubbele focus. Enerzijds definieert ze een platform voor automotive embedded systemen met gestandardiseerde interfaces. Anderzijds standaardiseert AUTOSAR het ontwikkelingsproces van nieuwe automotive software toepassingen. Dat brengt ons tot volgende probleemstelling: De automotive industrie werkt in een zeer competitieve markt waarbij kost een bepalende factor is. Als gevolg hiervan wordt veel energie geïnversteerd in het reduceren van geheugen- en snelheidsvereisten van de software waardoor de gekozen geheugengrootte en processorperformantie optimaal zijn [1]. De impact van de design keuzes op deze nietfunctionele eigenschappen moet gekend zijn om software te ontwikkelen voor het onderliggende hardware platform [10]. Vele huidige en toekomstige toepassingen binnen de automotive context zijn zeer tijdkritisch, bijvoorbeeld X-by-Wire systemen[11]. Om veilige software voor dergelijke systemen te kunnen ontwikkelen moet de impact van design keuzes op het real-time gedrag van de software onderzocht worden[12]. Eens de software ontwikkeld is, moet de data gescheduled worden op het netwerk en de taken gescheduled worden op het AUTOSAR besturingssysteem. Belangrijk is dat de deadlines van de taken gehaald worden. 2

4 2 Doelstellingen Gedurende dit onderzoek zal ik enerzijds de geheugen- en snelheidsvereisten en anderzijds real-time gedrag van AUTOSAR gebaseerde software in kaart brengen voor verschillende configuraties. Dit moet leiden naar een beter inzicht in de niet-functionele eigenschappen van AUTOSAR gebaseerde software. Hierdoor kunnen er sneller in de ontwikkelingscyclus al inschattingen gedaan worden van deze eigenschappen. We definiëren volgende subdoelen: 2.1 Doelstellingen in de design fase Geheugen- en snelheidsvereisten: Dit onderdeel spitst zich toe op de geheugen- en snelheidsvereisten van AUTOSAR-gebaseerde applicaties. In een eerste fase identificeer ik de plaatsten in het ontwikkelingsproces die een invloed kunnen hebben op deze eigenschappen. Met de resultaten uit de eerste fase ga ik de invloed van deze keuzes na op het eindresultaat. Hierdoor kunnen de relaties tussen de verschillende keuzes en de uiteindelijke uitvoerbare code worden vastgelegd. Dankzij deze relaties kunnen er design patterns worden opgesteld die het proces optimaliseren. NOTE Goal: karakterisatie van resource consumptie. Questions: Op welke plaatsen in het ontwikkelingsproces kunnen er keuzes gemaakt worden die invloed hebben op geheugen- en snelheidseigenschappen?, Wat is de invloed van deze keuzes? Real-time gedrag van AUTOSAR communicatie paradigma s: AUTO- SAR stelt communicatie paradigma s voor die kunnen gebruikt worden in het ontwikkelen van een applicatie [13]. Deze verschillende paradigma s kunnen een effect hebben op het real-time gedrag van de applicatie. De impact hiervan moet gekend zijn om de juiste beslissingen te nemen tijdens het design-proces. In dit onderdeel zal ik de impact van deze paradigma s karakteriseren. Met de opgedane ervaring in deze doelstelling kunnen indicaties van het real-time gedrag worden gegeven. NOTE Goal: Karakterisatie van real-time gedrag van communicatieparadigma s. Questions: Wat zijn de invloeden van de voorgestelde communicatie-paradigma s op het real-time gedrag van AUTOSAR gebaseerde applicaties? 2.2 Doelstellingen in de integratie-fase Invloed van de onderliggende hardware-architectuur op het real-time gedrag: AUTOSAR beoogt de ontkoppeling van de applicatie met de onderliggende HW-architectuur. Maar real-time gedrag kan onmogelijk worden losgekoppeld van deze onderliggende architectuur [12]. Om tijdskritische applicaties te ontwikkelen is het belangrijk dat de invloed van de onderliggende architectuur kan worden ingeschat. In deze doelstelling zal ik de invloed van de onderliggende architectuur onderzoeken. Er worden heuristieken vergele- 3

5 ken die de bus- en processorscheduling optimaliseren voor de real-time eisen van de applicatie. NOTE Goal: Karakterisatie van real-time gedrag onder invloed van de onderliggende architectuur. Questions: Wat zijn de invloeden van de onderliggende architectuur? Hoe kunnen we bus- en processor scheduling optimaliseren voor de eigenschappen van de applicatie? 4

6 3 Projectomschrijving 3.1 Inleiding tot AUTOSAR Deze inleiding moet de lezer een introductie geven tot de concepten, methodologie en architectuur van het AUTOSAR-platform Concepten Het AUTOSAR consortium werd 6 jaar geleden opgericht door enkele grote spelers in de automotive industrie. Ondertussen bevat het consortium meer dan 100 bedrijven uit de automotive industrie. De grootste doelstelling van AUTOSAR omvat de herbruik van software tussen verschillende voertuigplatformen, autoconstructeurs en toeleveranciers [14]. Het fundamentele concept van AUTOSAR is de volledige scheiding van applicaties en de onderliggende infrastructuur. Deze applicaties worden gerealiseerd door AUTOSAR software-componenten (SW-C). Een SW-C is een deel van de functionaliteit van een applicatie. SW-C s zijn eveneens atomisch, dit wil zeggen dat we ze niet kunnen opsplitsen over verschillende gedistribueerde ECU 1 s. Iedere software-component heeft buiten z n bron- of objectcode ook metadata. Deze metadata, opgenomen in de software component description, omvat eisen naar de gevraagde services, geleverde services en resource vereisten. [13] Om de mogelijkheid van herlocatie aan te bieden zijn de SW-C volledig onafhankelijk van de hardware. Deze onafhankelijkheid wordt bereikt door de virtuele functie-bus die optreedt als de virtuele hardware. De virtuele bus zorgt voor een snellere integratie van de software componenten in vergelijking met de traditionele manier van werken. [13] Figuur 1 verduidelijkt dit concept ECU software architectuur Figuur 2 toont de software structuur van een enkele ECU. SW-C s worden uitgevoerd in de applicatie laag van de node. Alle interacties tussen deze SW- C s en SW-C s op andere nodes worden gerouteerd via de run-time environment(rte). De services die de RTE moet aanbieden zijn afhankelijk van de SW-C die worden uitgevoerd. Onder de RTE is de basic software gesitueerd. Deze biedt services aan de SW-C s aan. De basic software bestaat uit gestandaardiseerde en node specifieke componenten. 1 Electronic Control Unit: Een embedded systeem dat een of meerdere elektrische (sub)systemen controleert in de wagen 5

7 Figuur 1: De Virtual Functional Bus Figuur 2: Software Architectuur van een AUTOSAR node Methodologie 3.2 Geheugen- en snelheidsvereisten Probleemstelling Zoals eerder reeds vermeld is de automotive sector zeer competitief. Het toevoegen van een meer geheugen of een zwaardere processor op een subsysteem verhoogt de kostprijs van het systeem aanzienlijk. De redenering is als volgt: een component kan geproduceerd worden voor 7 jaar of langer met ongeveer stukken per jaar. Een hardware reductie van e1 voor 20 van dergelijke componenten (bijv. kleinere processor) in elke auto leidt tot een kost reductie van e70 miljoen. AUTOSAR heeft een directe impact op de geheugenen snelheidsvereisten voor automotive toepassingen. 6

8 AUTOSAR is zeer modulair opgebouwd. Door design keuzes die gemaakt worden in het modelleren van de software worden verschillende basic software componenten in de uitvoerbare code opgenomen. Ook de Run-time Environment wordt volledig gegenereerd. Het is dus van belang om te weten op modelleringsniveau wat de impact is van de keuzes op geheugen- en snelheid. Bestaande technieken Op dit vlak van AUTOSAR werd nog slechts weinig werk verricht vanuit de onderzoeksgemeenschap. In [10] werd een verkennende studie uitgevoerd naar het geheugengebruik van de communicatie-paradigma s die in AUTO- SAR aanwezig zijn. Er worden enkele patterns voorgesteld die het geheugengebruik kunnen verminderen. In andere domeinen van de embedded systems gemeenschap werd reeds veel energie gestoken in het onderzoek naar geheugen- en snelheidsvereisten. In [15] werden schattingen van het geheugengebruik en snelheidvereisten onderzocht op UML niveau. De paper gaat uit van een reeds volledig gekarakteriseerd platform en bibliotheken. Recent werd in [16] de invloed van datastructuren op het geheugengebruik en de energieconsumptie gekarakteriseerd. Er werden patterns voorgesteld zodat een optimale oplossing kan worden bekomen. Tekortkomingen Op gebied van AUTOSAR is nog heel wat werk te verrichten in de karakterisatie van het volledige systeem. De paper [10] is een eerste stap in deze richting. Dit onderzoek is evenwel zeer beperkt en neemt enkel de communicatieparadigma s op het hoogste niveau in beschouwing. Tijdens het AUTOSAR ontwikkelingsproces zijn andere zaken ook van belang. Een voorbeeld is het verdelen van de SW-C s in runnables 2. Concrete doelstellingen In een eerste fase wordt een representatieve applicatie voor de automotive industrie gemodelleerd. Deze applicatie moet voldoen aan enkele eigenschappen. Ze moet (a)verschillende SW-C bevatten, (b)zowel inter-ecu als intra-ecu communicatie ondersteunen, (c)concrete deadlines voor de uitvoering van subsystemen hebben. Ik heb gekozen om een deel van het door-lock systeem te modelleren zoals voorgesteld in [17]. Deze applicatie zal in een labo-opstelling verwezenlijkt worden. Een meetmethodiek moet worden opgesteld zodat de resultaten betrouwbaar zijn en niet onderhevig aan optimalisaties die gebeuren door de compiler. AUTOSAR basic software is eveneens zeer implementatie-afhankelijk. Hiermee moet rekening gehouden worden om de impact van design-keuzes goed te kunnen inschatten. 2 SW-C s worden verdeeld in runnables. Deze runnables kunnen dan gescheduled worden als taken op het AUTOSAR OS. 7

9 In een tweede fase modelleren we de applicatie opnieuw waarbij andere design keuzes gemaakt worden. Door de uitvoerbare code te vergelijken kunnen relaties gelegd worden tussen de niet-functionele eigenschappen van de applicatie en het design model. Belangrijk is te weten hoe deze verschillen ontstaan. Met de kennis opgebouwd in de vorige fase kan een pattern-handboek worden opgesteld dat gebruikt kan worden door designers. Om de correctheid van de patterns te bewijzen wordt een tweede applicatie gemodelleerd die aan dezelfde eisen als de eerste voldoet. 3.3 Real-time gedrag van communicatie paradigma s Probleemstelling AUTOSAR biedt de software ontwikkelaars 2 communicatie paradigma s aan die kunnen worden gebruikt bij het sturen en ontvangen van data. Dit kan enerzijds een client-server interface of een sender-receiver interface zijn. Het gedetailleerde gedrag van deze paradigma s wordt bepaald door z n eigenschappen. Deze eigenschappen omvatten het type van de queue, het gedrag van de verzender en het gedrag van de ontvanger [13]. Zo kan een taak, omdat ze moet wachten op data van een server, naar een waiting status gaan wat een impact betekent op het real-time gedrag van de applicatie. Anderzijds moeten er op een 2e design niveau, wanneer het abstracte communicatiemodel reeds opgesteld is, keuzes gemaakt worden voor de communicatieeigenschappen van de data. Zo is er de keuze voor het type transmissie mode en de transfereigenschappen van de data. Deze hebben ook een impact op het real-time gedrag van de applicatie [18]. Om tijdskritische applicaties te ontwikkelen moeten applicatie designers op de hoogte zijn van de impact van een communicatie-paradigma. Indien er wordt gekozen voor een verkeerd paradigma moet dit later in de design fase worden weggewerkt. Dit kan leiden tot sub-optimale oplossingen. Bestaande technieken Tekortkomingen Indicatoren opstellen Concrete doelstellingen 3.4 Invloed van de HW-architectuur op het real-time gedrag Probleemstelling System level design methodologie evolueert continu, we geven een gesimplificeerde voorstelling van het geheel. Door middel van de specificaties van 8

10 het systeem wordt er een system model opgesteld, hieruit kan een architectuur gekozen worden die aan de vereisten voldoet. Eens de architectuur vastligt en de software componenten bepaald zijn kan het mappen van de software op de hardware beginnen. Daarna volgt het proces om de bus en de taken te schedulen. Als laatste gebeurt er een analyse om te kijken dat de eisen van de applicatie, waaronder de deadlines, gehaald zijn. Indien dit niet het geval is kan er opnieuw een mapping en schedule worden opgesteld of voor een andere architectuur worden gekozen [19]. In de automotive sector komt hier nog een gegeven bij. Zo verschilt de release van een type wagen met dezelfde wagen 2 jaar later. De ontwikkelaars moeten rekening houden met toekomstige uitbreidingen [1]. Op gebied van busstructuren hebben de systeem ontwikkelaars keuze uit verschillende types van netwerken. Deze verschillen onderling van doelstellingen en paradigma s. De meest bekende netwerk dat tegenwoordig gebruikt wordt is het controller area network (CAN), deze bus gebruikt een event-triggered schema gebaseerd op het CSMA/BA protocol [20]. Om tijdskritische systemen te gebruiken zijn andere paradigma s ontwikkeld zoals een puur timetriggered schema (vb TTP/C [21]). Om aan de toekomstige eisen van automotive datacommunicatie te voldoen werd een combinatie van beide ontwikkeld, nl. FlexRay [22]. Elk van deze bussen vraagt zijn eigen specifieke benadering tot de scheduling problematiek. Om het geheel nog meer complexiteit te geven wordt er niet met een enkele bus gewerkt. Sommige wagens hebben tot 5 bussen in de wagen die geconnecteerd zijn via een gateway [23]. Het werk dat in deze fase verricht wordt, situeert zich in de fase waarin de scheduling van de bus en de taken gebeurt. We formuleren het probleem als volgt: vanuit de systeem architectuur, bouw een cyclische schedule voor de taken en berichten zodat alle deadlines van de applicatie kunnen gehaald worden. Bestaande technieken Er werd de laatste decennia reeds veel onderzoek verricht in de problematiek van scheduling en de schedulability analyse. Een van deze methoden, het holistische schedulen, werd reeds zeer vaak toegepast in de automotive context. Denk maar aan de Volcano tool suite die een bus- en netwerk schedule opstelt voor het CAN en LIN 3 netwerk [24]. Recenter werd in [19] en [25] een holistische methode opgesteld voor het FlexRay netwerk. Tekortkomingen Zoals in de vorige sectie reeds besproken is, bestaan er reeds verschillende heuristieken voor systemen die slechts 1 bus gebruiken. Ik wens de verschillende heuristieken te vergelijken voor het gebruik met de AUTOSAR scheduler. We vergelijken de heuristieken op basis van (a) oplossing: geeft de gegeven heuristiek een schedule die de deadlines haalt? (b) uitbreidbaarheid: Is er nog 3 Local Interconnect Network: ontwikkeld als subnetwerk voor de CAN-bus 9

11 voldoende processortijd / netwerk bandbreedte om toekomstige toepassingen toe te laten? (c) snelheid tot oplossing: Is de heuristiek bruikbaar voor het gebruik in een tool-suite? De invloed van de AUTOSAR gebaseerde gateway s tussen netwerken en de combinatie van verschillende netwerken is in een automotive context nog niet voldoende onderzocht [19]. Ik wens de kennis opgebouwd voor de verschillende bussen te combineren en de invloed van de gateways hierin mee te rekenen. Omdat holistische methodes moeilijk schaalbaar zijn, vernauwen we de problematiek. We nemen slechts een enkele topologie in beschouwing. Deze topologie is een backbone topologie die werd voorgesteld in [26]. Deze topologie bevat een FlexRay backbone netwerk met voor de verschillende domeinen (powertrain, drivetrain, comfort,...) een CAN of FlexRay netwerk. Deze topologie zal een praktische navolging hebben in de toekomstige automotive architectuur TOFIX BMW paper. Concrete doelstellingen Literatuurstudie: evaluatie van bestaande heuristieken die gebruikt worden voor bus- en netwerk scheduling. Simulator aanpassen van [27]. Hier is scheduling policy reeds OK maar de bus moet nog worden meegesimuleerd. Ofwel simulator vanuit van [28] aanpassen aan de AUTOSAR OS scheduler. Evaluatie van de verschillende heuristieken met verschillende processorloads, aantal taken, bus-loads. Proberen generaliseren van een heuristiek 3.5 Onderzoeksomgeving Het onderzoek zal worden uitgevoerd in de onderzoeksgroep Automotive-ICT van de Karel de Grote-Hogeschool. In dit lab is een zeer toegepaste kennis van automotive datacommunicatie protocollen aanwezig dankzij het hobucan en FlexRay (TETRA) project. Dit jaar start ook een nieuw TETRA-project dat kennis disseminatie van de AUTOSAR standaard beoogt. TOFIX Marijn haar onderzoek, eveneens in samenwerking met LORE, ook over niet-functionele vereisten van software maar gericht op geheugen en power consumptie optimalisatie TOFIX LORE lab: kennis op gebied van design patterns zie design pattern boek over reengineering en optimalisatie 10

12 4 Planning Tijdsindeling: Publiceren: 11

13 5 Toepassingsmogelijkheden De automotive industrie is traditioneel zeer verticaal opgebouwd. Vanuit de constructeurs wordt veel van het ontwikkelingswerk verdeeld naar de toeleveranciers. Toeleveranciers halen ook voordelen uit deze modulaire opbouw van de markt, ze kunnen een subsysteem bouwen voor verschillende constructeurs. Door de opkomst van electronica en de interactie van verschillende deelsystemen is de taak van de constructeur gewijzigd van een assemblage taak naar een integratietaak [1]. Een grondige kennis van AUTOSAR is van groot economisch belang voor de Vlaamse automotive industrie. Deze bestaat uit een groot deel uit toeleveranciers (GPS-systemen, transmissies,...) en enkele constructeurs. De interesse voor AUTOSAR vanuit de Vlaamse insdustrie is zeer groot. Dit bewijst het aantal bedrijven die zijn meegestapt in het TETRA-project AU- TOSAR - gestandardiseerde software in voertuigen, dit zijn o.a. DSP Valley, Flanders Drive, Flanders Mechatronics Technolgy Centre, Dana Spicer Off- Highway, EIA Electronics NV, LMS International NV, Luperco, Melexis NV, NXP Semiconductors, Open License Society, Punch Powertrain, Triphase en Verhaert new products and services NV. Dit project werd aangevraagd door de Karel de Grote Hogeschool. Ook het aantal deelnemers op de workshop autosar 4, georganiseerd door Flanders DRIVE, wijst in deze richting. TOFIX klein voorbeeldje wie autosar in de toekomst wenst te gebruiken DANA? Dit project draagt op twee vlakken bij tot een beter begrip van de AUTO- SAR standaard. Enerzijds worden de geheugen- en snelheidsvereisten van AUTOSAR gebaseerde software in kaart gebracht. Ontwikkelaars kennen de impact van hun keuzes op deze niet-functionele eisen en kunnen hierop inspelen. Anderzijds wordt de bus- en processor scheduling geoptimaliseerd voor de eisen van de applicatie. Zo kan er voor gezorgd worden dat de deadlines, die belangrijk zijn voor tijdskritische applicaties, gehaald worden. 4 Autosar Information Day, 16 november 2006, Lanaken 12

14 Referenties [1] M. Broy, I. Kruger, A. Pretschner, and C. Salzmann. Engineering automotive software. Proceedings Of the IEEE, 95, February [2, 9, 12] [2] Li Li, Jingyan Song, Fei-Yue Wang, Wolfgang Niehsen, and Nan-Ning Zheng. Ivs 05: New developments and research trends for intelligent vehicles. IEEE Intelligent Systems, 20(4):10 14, [2] [3] T. Tsuji, H. Hattori, M. Watanabe, and N. Nagaoka. Development of night-vision system. Intelligent Transportation Systems, IEEE Transactions on, 3(3): , [2] [4] P. Ioannou and C. Chien. Autonomous intelligent cruise control. IEEE Transactions on Vehicular Technology, 42(4), [2] [5] Europese Unie. Euro 5- en euro 6-normen: beperking van de vervuilende emissies van lichte voertuigen. online: [2] [6] Europese Unie. Technische implicaties van de verkeersveiligheid. online: [2] [7] Europese Unie. Directive 74/61/eec. online: 61 cee.html, [2] [8] M. Ruff. Reducing power consumption in battery-powered applications. EDN, [2] [9] G.R. AUTOSAR. Automotive open system architecture. online: [2] [10] DL Buttle, SE Mitchell, and NS Walker. Guiding AUTOSAR Design Decisions for Memory Constrained Electronic Control Units. VDI BERICHTE, 1931:799, [2, 7] [11] C. Wilwert, N. Navet, Y.Q. Song, and F. Simonot-Lion. Design of automotive X-by-Wire systems. The Industrial Communication Technology Handbook, [2] [12] W Damm. Findings of the artist2 workshop: Beyond autosar [2, 3] [13] G.R. AUTOSAR. Technical overview, versie online: [3, 5, 8] 13

15 [14] H. Fennel, S. Bunzel, H. Heinecke, J. Bielefeld, S. Fuerst, K.P. Schnelle, W. Grote, N. Maldener, T. Weber, F. Wohlgemuth, et al. Achievements and exploitation of the AUTOSAR development partnership. AUTOSAR Convergence, [5] [15] M.F.S. Oliveira, L. Brisolara, F.R. Wagner, and L. Carro. Embedded SW Design Exploration Using UML-based Estimation Tools. DAC Workshop on UML for SoC Design (UML-SOC), Anaheim, USA, [7] [16] Marijn Temmerman. Optimizing Abstract Data Type Models for Dynamic and Data-Dominant Embedded Applications. PhD thesis, Universiteit Antwerpen, [7] [17] G.R. AUTOSAR. Explanation of application interfaces of the body and comfort domain, versie online: [7] [18] R. Racu, A. Hamann, R. Ernst, and K. Richter. Automotive software integration. Proceedings of the 44th annual conference on Design automation, pages , [8] [19] Traian Pop. Analysis and Optimisation of Distributed Embedded Systems with Heterogeneous Scheduling Policies. PhD thesis, Linkoping University, Dep. of computer and information science, [9, 10] [20] N. Navet. Controller area network [automotive applications]. Potentials, IEEE, 17(4):12 14, [9] [21] H. Kopetz. Specification of the TTP/C Protocol. TTTech, A, 1040:131 7, [9] [22] R. Makowitz and C. Temple. Flexray-A communication network for automotive control systems. Factory Communication Systems, 2006 IEEE International Workshop on, pages , [9] [23] G. Leen and D. Heffernan. Expanding Automotive Electronic Systems. COMPUTER, pages 88 93, [9] [24] S. Byhlin, A. Ermedahl, J. Gustafsson, and B. Lisper. Applying Static WCET Analysis to Automotive Communication Software. Real-Time Systems, 2005.(ECRTS 2005). Proceedings. 17th Euromicro Conference on, pages , [9] [25] S. Kanajan. A Hierarchical Flexray Bus and Task Scheduler [9] [26] EASIS. Deliverable d2.2, conceptual hardware architecture specification, versie 1.0. online: [10] [27] Thorsten Kramp, Matthias Adrian, and Rainer Koster. An open framework for real-time scheduling simulation online: [10] 14

16 [28] P. Hastrono, S. Klaus, and S.A. Huss. An integrated SystemC framework for real-time scheduling. Assessments on system level. Proceedings of the 25th IEEE International Real-Time Systems Symposium (RTSS04), [10] 15

Studie naar de niet-functionele eigenschappen van AUTOSAR gebaseerde software

Studie naar de niet-functionele eigenschappen van AUTOSAR gebaseerde software IWT Beursaanvraag Studie naar de niet-functionele eigenschappen van AUTOSAR gebaseerde software Auteur: Joachim DENIL Karel de Grote Hogeschool Joachim.Denil@KdG.be Promotor: Prof. dr. Serge DEMEYER Universiteit

Nadere informatie

MC4ES. Going Multicore for Embedded Software. Jeroen Boydens (KHBO) Marijn Temmerman (KdG)

MC4ES. Going Multicore for Embedded Software. Jeroen Boydens (KHBO) Marijn Temmerman (KdG) MC4ES Going Multicore for Embedded Software Jeroen Boydens (KHBO) Marijn Temmerman (KdG) 13/09/2012 MC4ES 2 Problem Statement Moore s and Amdahl s Law Better performance Parallelism Embedded constraints

Nadere informatie

Socio-technisch systemen. Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 2 Slide 1

Socio-technisch systemen. Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 2 Slide 1 Socio-technisch systemen Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 2 Slide 1 Systeem categoriën Technische op computer gesteunde systemen Systemen die HW en SW bevatten, maar waar

Nadere informatie

High Performance Computing

High Performance Computing High Performance Computing Kristian Rietveld (krietvel@liacs.nl, kamer 138) Groep Computer Systems - Embedded systems - Specifieke software mappen op specfieke hardware. - Hardware synthesis. - Real-time

Nadere informatie

Software Processen. Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 4 Slide 1. Het software proces

Software Processen. Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 4 Slide 1. Het software proces Software Processen Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 4 Slide 1 Het software proces Een gestructureerd set van activiteiten nodig om een software systeem te ontwikkelen Specificatie;

Nadere informatie

Hardware-software Co-design

Hardware-software Co-design Jan Genoe KHLim Versie: maandag 10 juli 2000 Pagina 1 Wat is HW/SW Co-design Traditioneel design: De verdeling tussen de HW en de SW gebeurt bij het begin en beiden worden onafhankelijk ontwikkeld Verweven

Nadere informatie

Cerussa FIN Pre-requirements

Cerussa FIN Pre-requirements Pre-requirements Inhoudstafel A. Algemeen... 3 B. Type installaties... 3 C. Hardware en software vereisten... 4 1. PC Clients... 4 2. Terminal Server Clients (Thin Clients)... 4 3. Server... 4 D. Operating

Nadere informatie

Software Test Plan. PEN: Paper Exchange Network Software Engineering groep 1 (se1-1415) Academiejaar 2014-2015

Software Test Plan. PEN: Paper Exchange Network Software Engineering groep 1 (se1-1415) Academiejaar 2014-2015 Software Test Plan PEN: Paper Exchange Network Software Engineering groep 1 (se1-1415) Academiejaar 2014-2015 Jens Nevens - Sander Lenaerts - Nassim Versbraegen Jo De Neve - Jasper Bevernage Versie 1 Versie

Nadere informatie

Software Mobiliteit. UAMS - 6 maart 2001. Theo D'Hondt Lab voor Pogrammeerkunde Vrije Universiteit Brussel http://prog.vub.ac.

Software Mobiliteit. UAMS - 6 maart 2001. Theo D'Hondt Lab voor Pogrammeerkunde Vrije Universiteit Brussel http://prog.vub.ac. Software Mobiliteit Theo D'Hondt Lab voor Pogrammeerkunde Vrije Universiteit Brussel http://prog.vub.ac.be/~tjdhondt p. 1 Overzicht Stelling Objecttechnologie Distributie Mobiliteit Evolutie Besluit p.

Nadere informatie

Het SEESCOA project; jouw user interface, altijd en overal

Het SEESCOA project; jouw user interface, altijd en overal Het SEESCOA project; jouw user interface, altijd en overal Kris Luyten Karin coninx 17 januari 2002 Samenvatting De informatica kende een ware revolutie voordat men tot de desktop PC gekomen is. 20 jaar

Nadere informatie

Distributed Systems Architectures

Distributed Systems Architectures Distributed Systems Architectures Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 12 Slide 1 Topics covered Multiprocessor architectures Client-server architectures Distributed object architectures

Nadere informatie

High Performance Computing

High Performance Computing High Performance Computing Kristian Rietveld (krietvel@liacs.nl, kamer 138) Groep Computer Systems High-Performance Computing Optimizing compilers (generieke codes, maar ook specifieke rekenkernels). Parallel

Nadere informatie

OpenTraffic. Open Traffic: open source software modellen toolbox. Guus Tamminga, Peter Knoppers, Hans van Lint, Alexander Verbraeck, Yufei Yuan

OpenTraffic. Open Traffic: open source software modellen toolbox. Guus Tamminga, Peter Knoppers, Hans van Lint, Alexander Verbraeck, Yufei Yuan OpenTraffic. Open Traffic: open source software modellen toolbox Guus Tamminga, Peter Knoppers, Hans van Lint, Alexander Verbraeck, Yufei Yuan Grontmij TU Delft Data Hub Functional Modules Your Application

Nadere informatie

Kwetsbaarheden in BIOS/UEFI

Kwetsbaarheden in BIOS/UEFI Kwetsbaarheden in BIOS/UEFI ONDERZOEKSRAPPORT DOOR TERRY VAN DER JAGT, 0902878 8 maart 2015 Inhoudsopgave Inleiding... 2 Wat is een aanval op een kwetsbaarheid in het BIOS?... 2 Hoe wordt een BIOS geïnfecteerd?...

Nadere informatie

Architectuur SynGuard Comfort

Architectuur SynGuard Comfort Architectuur SynGuard Comfort Met SynGuard voor toegangscontrole wil Syntegro een moderne en krachtige oplossing brengen geschikt voor alle bedrijven van welke grootte of complexiteit ook. SynGuard heeft,

Nadere informatie

ADVIES voor mobiele toepassingen

ADVIES voor mobiele toepassingen ADVIES voor mobiele toepassingen Software-expertise bij KaHo Sint-Lieven Bart Blanckaert Joris Maervoet Overzicht software-expertise (1/2) 1. Begeleiden van bedrijven bij het maken van hun keuze in Hardwareplatformen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting (Dutch summary)

Nederlandse samenvatting (Dutch summary) Nederlandse samenvatting (Dutch summary) Ditproefschriftpresenteerteen raamwerk voorhetontwikkelenvanparallellestreaming applicaties voor heterogene architecturen met meerdere rekeneenheden op een chip.

Nadere informatie

Cerussa HR Pre-requirements

Cerussa HR Pre-requirements Pre-requirements Inhoudstafel A. Algemeen... 3 B. Type installaties... 3 C. Hardware en software vereisten... 4 1. PC Clients... 4 2. Terminal Server Clients (Thin Clients)... 4 3. Server... 4 D. Operating

Nadere informatie

Software Test Document

Software Test Document Software Test Document PEN: Paper Exchange Network Software Engineering groep 1 (se1-1415) Academiejaar 2014-2015 Jens Nevens - Sander Lenaerts - Nassim Versbraegen Jo De Neve - Jasper Bevernage Versie

Nadere informatie

Industry 4.0. Big Data: van shopfloor naar IT level MES/ERP: Trends & Technologieën. Advantech Europe Jim ten Broeke Business Development Manager IoT

Industry 4.0. Big Data: van shopfloor naar IT level MES/ERP: Trends & Technologieën. Advantech Europe Jim ten Broeke Business Development Manager IoT Industry 4.0 Big Data: van shopfloor naar IT level MES/ERP: Trends & Technologieën Advantech Europe Jim ten Broeke Business Development Manager IoT Internet of Things: de evolutie Vandaag, 2016, groeit

Nadere informatie

Architectuur SynGuard Elegant

Architectuur SynGuard Elegant Architectuur SynGuard Elegant Met SynGuard voor toegangscontrole wil Syntegro een moderne en krachtige oplossing brengen geschikt voor alle bedrijven van welke grootte of complexiteit ook. SynGuard heeft,

Nadere informatie

Les 11: systeemarchitectuur virtuele machines

Les 11: systeemarchitectuur virtuele machines Les 11: systeemarchitectuur virtuele machines Geavanceerde computerarchitectuur Lieven Eeckhout Academiejaar 2008-2009 Universiteit Gent Virtuele machines Motivatie Interfaces Virtualisatie: inleiding

Nadere informatie

Tim Mallezie Architectuur van besturingssystemen: Vraag A2.

Tim Mallezie Architectuur van besturingssystemen: Vraag A2. Procesbeheer: kenmerken van moderne besturingssystemen. 1. Bespreek de (drie) meest typische kenmerken van moderne besturingssystemen. 2. In hoeverre beantwoorden UNIX, Linux en Windows NT hieraan? Geef

Nadere informatie

Verantwoording van het Logica In Lagen referentiemodel

Verantwoording van het Logica In Lagen referentiemodel Verantwoording van het Logica In Lagen referentiemodel Bijlage bij Meer inzicht in gelaagde architectuur - Deel 1: Uitleg, terminologie en methoden [Pruijt10]. Leo Pruijt, Lectoraat Architectuur van Digitale

Nadere informatie

Totally Integrated Automation. Realizing visions every day in every industry

Totally Integrated Automation. Realizing visions every day in every industry Totally Integrated Automation Realizing visions every day in every industry Industriële trends Hardware complexer en krachtiger Kortere innovatiecycli en snellere modelwijzigingen om in te spelen op veeleisende

Nadere informatie

Software Test Plan. Yannick Verschueren

Software Test Plan. Yannick Verschueren Software Test Plan Yannick Verschueren November 2014 Document geschiedenis Versie Datum Auteur/co-auteur Beschrijving 1 November 2014 Yannick Verschueren Eerste versie 1 Inhoudstafel 1 Introductie 3 1.1

Nadere informatie

Zelftest Java concepten

Zelftest Java concepten Zelftest Java concepten Document: n0838test.fm 22/03/2012 ABIS Training & Consulting P.O. Box 220 B-3000 Leuven Belgium TRAINING & CONSULTING INLEIDING BIJ DE ZELFTEST JAVA CONCEPTEN Om de voorkennis nodig

Nadere informatie

Masterproeven 2012-2013 Wireless & Cable Research Group (WiCa)

Masterproeven 2012-2013 Wireless & Cable Research Group (WiCa) Masterproeven 2012-2013 Wireless & Cable Research Group (WiCa) Aanbevelingssystemen Vakgroep Informatietechnologie Onderzoeksgroep WiCa WiCa Wireless 13 onderzoekers Cable 3 onderzoekers Fysische laag

Nadere informatie

" Inleiding: " Sectie GISt " GDMC " TUDelft " Case studies " Conclusies

 Inleiding:  Sectie GISt  GDMC  TUDelft  Case studies  Conclusies De impact van open vs closed source voor geo DBMS research Seminar Open Source GEO ICT Delft Wilko Quak 1 Overzicht " Inleiding: " Sectie GISt " GDMC " TUDelft " Case studies " Conclusies 2 Section GIS

Nadere informatie

Het ontwikkelproces naar Inkjet Modules

Het ontwikkelproces naar Inkjet Modules Het ontwikkelproces naar Inkjet Modules ML13.027 2013-01-31 FHI Future Technology Today 2013 1 Waar staan wij voor? intelligente elektronica voor meet- en regeltechniek fysica in hard en software tot uiting

Nadere informatie

BRAIN FORCE THE JOURNEY TO THE CLOUD. Ron Vermeulen Enterprise Consultant

BRAIN FORCE THE JOURNEY TO THE CLOUD. Ron Vermeulen Enterprise Consultant BRAIN FORCE THE JOURNEY TO THE CLOUD Ron Vermeulen Enterprise Consultant BRAIN FORCE Europe Europese Professional Services Provider Consultancy, Projects & Solutions, Staffing Belangrijkste Partnerships

Nadere informatie

Software Test Plan. Yannick Verschueren

Software Test Plan. Yannick Verschueren Software Test Plan Yannick Verschueren Maart 2015 Document geschiedenis Versie Datum Auteur/co-auteur Beschrijving 1 November 2014 Yannick Verschueren Eerste versie 2 December 2014 Yannick Verschueren

Nadere informatie

CENTUM CS 3000 Revisie 3.04

CENTUM CS 3000 Revisie 3.04 CENTUM CS 3000 Revisie 3.04 In de loop van september 2003 werd de nieuwe revisie 3.04 van Centum CS 3000 gelanceerd. Hieronder vindt u een introductie van de nieuwe functies : Centum CS 3000 R3 : geperfectioneerd,

Nadere informatie

Van productidee tot realiteit.

Van productidee tot realiteit. Van productidee tot realiteit. De Digital Factory Divisie van Siemens AG Unrestricted / Siemens AG 2014. All Rights Reserved. siemens.com/automation Agenda 13.30 Welkom, Introductie I4.0, Kuka robot integratie

Nadere informatie

Waarom Cloud? Waarom nu? Marc Gruben April 2015

Waarom Cloud? Waarom nu? Marc Gruben April 2015 Waarom Cloud? Waarom nu? Marc Gruben April 2015 Waarom Daarom Cloud? Cloud! Waarom Daarom nu? nu! Marc Gruben April 2015 Wie ben ik? Informatie analist Project/development manager Developer/architect Wie

Nadere informatie

Zet de volgende stap in bedrijfsinnovatie met een Open Network Environment

Zet de volgende stap in bedrijfsinnovatie met een Open Network Environment Overzicht van oplossingen Zet de volgende stap in bedrijfsinnovatie met een Open Network Environment Wat u leert De opkomst van nieuwe technologieën zoals cloud, mobiliteit, sociale media en video die

Nadere informatie

OV Control. Opdracht voor het afstuderen bij HiTECHnologies. HiTECHnologies Industrial Automation B.V.

OV Control. Opdracht voor het afstuderen bij HiTECHnologies. HiTECHnologies Industrial Automation B.V. OV Control Opdracht voor het afstuderen bij HiTECHnologies Bedrijf: Contract personen: Periode: HiTECHnologies Industrial Automation B.V. Dennis Dunne & Erwin Bergkamp januari - juli HiTECHnologies Industrial

Nadere informatie

Integrated decision making. Op de ORTEC Plandag Donderdag 3 oktober, Fort Voordorp www.ortec.nl/plandag

Integrated decision making. Op de ORTEC Plandag Donderdag 3 oktober, Fort Voordorp www.ortec.nl/plandag Integrated decision making Op de ORTEC Plandag Donderdag 3 oktober, Fort Voordorp www.ortec.nl/plandag Integrated decision making 12-11-2013 2 Operatie Tactiek Strategie Integrated decision making Integrated

Nadere informatie

Volwassenheid en effectiviteit van enterprise

Volwassenheid en effectiviteit van enterprise Volwassenheid en effectiviteit van enterprise architectuur http://igitur-archive.library.uu.nl/dissertations/2011-0609- 200519/steenbergen.pdf Marlies van Steenbergen Even voorstellen Principal Consultant

Nadere informatie

Droom of werkelijkheid? Integratie VMware NSX en F5 zorgt voor effectieve uitrol van applicaties.

Droom of werkelijkheid? Integratie VMware NSX en F5 zorgt voor effectieve uitrol van applicaties. Droom of werkelijkheid? Integratie VMware NSX en F5 zorgt voor effectieve uitrol van applicaties. Ralph Wanders Datacenter Solutions Manager IT SECURITY IS TOPSPORT! Datacenter solutions componenten Orchestrate

Nadere informatie

PicknPack. Gert Kootstra, Wageningen UR. gert.kootstra@wur.nl

PicknPack. Gert Kootstra, Wageningen UR. gert.kootstra@wur.nl PicknPack Gert Kootstra, Wageningen UR gert.kootstra@wur.nl EU project: PicknPack FP7 project automation in food packaging systems 14 partners (onderzoeksinstituten en bedrijven) 14 M (9 M subsidie) Coördinatie

Nadere informatie

EVO:RAIL VDI AANPAK Plaveit VMware EVO:RAIL de weg voor VDI?

EVO:RAIL VDI AANPAK Plaveit VMware EVO:RAIL de weg voor VDI? EVO:RAIL VDI AANPAK Plaveit VMware EVO:RAIL de weg voor VDI? APRIL 8, 2015 SLIDE 1 #Name: Verloigne Geert #Function: Technical Consultant #Email: geert.verloigne@realdolmen.com #UC: +32 2 801 51 81 Company:

Nadere informatie

Veel (onderzoeks)simulatoren voor verkeer en transport

Veel (onderzoeks)simulatoren voor verkeer en transport OpenTrafficSim Een innovatief platform voor verkeersmodellen en dataverrijking 17-11-2015 Guus Tamminga, Grontmij Alexander Verbraeck, TU Delft Delft University of Technology Challenge the future Veel

Nadere informatie

Support Center GIS-Flanders

Support Center GIS-Flanders Support Center GIS-Flanders Our mission: Ensuring the optimal use of geographic information in Flanders Het Ondersteunend Centrum GIS-Vlaanderen is

Nadere informatie

Agenda. 1. voorstelling projectuitvoerders. 2. overzicht van tetra project SecureApps. 3. voorstelling leden gebruikersgroep

Agenda. 1. voorstelling projectuitvoerders. 2. overzicht van tetra project SecureApps. 3. voorstelling leden gebruikersgroep 1 Agenda 1. voorstelling projectuitvoerders 2. overzicht van tetra project SecureApps 3. voorstelling leden gebruikersgroep 4. QR based out-of-band communicatie 5. planning komende periode 6. discussie

Nadere informatie

Jaarproject programmeren bij LORE

Jaarproject programmeren bij LORE Jaarproject programmeren bij LORE Elke onderzoeksgroep heeft een eigen karakter en vereisten. Zo ook met LORE. Opdat je zou weten wat we van je verwachten maar ook wat je van ons mag verwachten, hebben

Nadere informatie

Continuous testing in DevOps met Test Automation

Continuous testing in DevOps met Test Automation Continuous ing in met Continuous testing in met Marco Jansen van Doorn Tool Consultant 1 is a software development method that emphasizes communication, collaboration, integration, automation, and measurement

Nadere informatie

6-4-2015. Je kunt de presentaties downloaden op: www.gelsing.info. Docent: Marcel Gelsing. Les 1

6-4-2015. Je kunt de presentaties downloaden op: www.gelsing.info. Docent: Marcel Gelsing. Les 1 Les 1 Docent: Marcel Gelsing Je kunt de presentaties downloaden op: www.gelsing.info 1 Maak een (verbeter)voorstel voor Enterprise Architectuur, waarbij u zowel de mogelijkheden als de beperkingen van

Nadere informatie

UNIFORME LAADSTEKKER VOOR PUBLIEKE OPLAADINFRASTRUCTUUR ELEKTRISCHE VOERTUIGEN

UNIFORME LAADSTEKKER VOOR PUBLIEKE OPLAADINFRASTRUCTUUR ELEKTRISCHE VOERTUIGEN PERSMEDEDELING VAN VICEMINISTER-PRESIDENT INGRID LIETEN VLAAMS MINISTER VAN INNOVATIE, OVERHEIDSINVESTERINGEN, MEDIA EN ARMOEDEBESTRIJDING 25 mei 2012 UNIFORME LAADSTEKKER VOOR PUBLIEKE OPLAADINFRASTRUCTUUR

Nadere informatie

De PROFIBUS, PROFINET & IO-Link dag 2010. Share our Vision for Automation. Wireless Sensor Netwerken. WirelessHART. Toepassingen. PROFIBUS integratie

De PROFIBUS, PROFINET & IO-Link dag 2010. Share our Vision for Automation. Wireless Sensor Netwerken. WirelessHART. Toepassingen. PROFIBUS integratie Share our Vision for Automation De, PROFINET & IO-Link dag 2010 instrumentatie in een landschap De mogelijkheden, toepassingen en voordelen. Daan Roks, Intation De, PROFINET & IO-Link dag 2010 Agenda 3

Nadere informatie

INVERSE ENGINEERING EXPERTKENNIS OVER DROGEN TOEGANKELIJK GEMAAKT. Wouter Schotborgh

INVERSE ENGINEERING EXPERTKENNIS OVER DROGEN TOEGANKELIJK GEMAAKT. Wouter Schotborgh INVERSE ENGINEERING EXPERTKENNIS OVER DROGEN TOEGANKELIJK GEMAAKT Wouter Schotborgh 29-1-2010 Presentatietitel: aanpassen via Beeld, Koptekst en voettekst 1 Introductie De paarse wereld: uitdagingen Onderzoek:

Nadere informatie

Introductie. Met Flowcode software ontwikkelt u snel en gemakkelijk de meest complexe elektronische en elektromechanische systemen.

Introductie. Met Flowcode software ontwikkelt u snel en gemakkelijk de meest complexe elektronische en elektromechanische systemen. Introductie Met software ontwikkelt u snel en gemakkelijk de meest complexe elektronische en elektromechanische systemen. is een van 's werelds meest geavanceerde ontwikkelomgevingen voor elektronica en

Nadere informatie

1. Introductie...3 2. Verleden...4 2.1 De ENIAC... 4 2.2 ARPANET... 6

1. Introductie...3 2. Verleden...4 2.1 De ENIAC... 4 2.2 ARPANET... 6 DEEL 1 E-LEARNING IN DE TIJD 1. Introductie...3 2. Verleden...4 2.1 De ENIAC... 4 2.2 ARPANET... 6 3. Heden... 10 3.1 Voor- en nadelen van e-learning...10 3.1.1 Voordelen van e-learning...10 3.1.2 Nadelen

Nadere informatie

Enphase Micro omvormers in een snel veranderende wereld. Frank Berets Country Manager NL April 2015

Enphase Micro omvormers in een snel veranderende wereld. Frank Berets Country Manager NL April 2015 Enphase Micro omvormers in een snel veranderende wereld Frank Berets Country Manager NL April 2015 Solar Power verandert Stand alone Geintegreerd 2 2 Solar Power verandert Stand alone Geïsoleerde systemen

Nadere informatie

Intelligent Gebouw. Relatie met de technische infrastructuur. Heerlen, 15 december 2009 Anton.Lankhuizen@apg.nl Architect Technische Infrastructuur

Intelligent Gebouw. Relatie met de technische infrastructuur. Heerlen, 15 december 2009 Anton.Lankhuizen@apg.nl Architect Technische Infrastructuur Intelligent Gebouw Relatie met de technische infrastructuur Heerlen, 15 december 2009 Anton.Lankhuizen@apg.nl Architect Technische Infrastructuur Agenda Toegepaste technologieën Ontwikkeling netwerkinfrastructuur

Nadere informatie

Operationeelrisicomodeleren

Operationeelrisicomodeleren Operationeelrisicomodeleren Eencombinatievanrisicomanagmenten procesmodelereninhetfinanciëledomein RolandSwinkels Juli2009 Plan van Aanpak Master Thesis Operationeel risico modelleren afstudeernummer:

Nadere informatie

Enterprise Architecture Compliance. Informatiekunde, Radboud Universiteit Nijmegen. Plan van Aanpak

Enterprise Architecture Compliance. Informatiekunde, Radboud Universiteit Nijmegen. Plan van Aanpak Plan van aanpak Enterprise Architecture Compliance Project: Master Thesis Studie: Informatiekunde, Radboud Universiteit Nijmegen Product: Plan van Aanpak Auteurs: Chiel Schutter & Freek van Workum Versie:

Nadere informatie

Masterproeven 2013-2014 Wireless & Cable Research Group (WiCa) Aanbevelingssystemen

Masterproeven 2013-2014 Wireless & Cable Research Group (WiCa) Aanbevelingssystemen Masterproeven 2013-2014 Wireless & Cable Research Group (WiCa) Aanbevelingssystemen WiCa Wireless 15 onderzoekers Cable 3 onderzoekers Fysische laag Toepassingslaag Karakterisatie en interactie van draadloze

Nadere informatie

Vier aandachtspunten bij het specificeren van digitaal geregelde voedingen

Vier aandachtspunten bij het specificeren van digitaal geregelde voedingen Vier aandachtspunten bij het specificeren van digitaal geregelde voedingen De industrie staat soms nog wat afwachtend tegenover digitaal geregelde voedingen omdat engineers, anders dan bij de traditionele

Nadere informatie

Systems Engineering en de Modelgebaseerde aanpak. Eric Burgers

Systems Engineering en de Modelgebaseerde aanpak. Eric Burgers Systems Engineering en de Modelgebaseerde aanpak Eric Burgers 2 Context: Toepassing MBSE in tunnelprojecten Modelprecisie / formaliteit LST 1.2 LST 1.1 Nijverdal (2011) SysML Statisch model Dynamisch model

Nadere informatie

Zelftest Informatica-terminologie

Zelftest Informatica-terminologie Zelftest Informatica-terminologie Document: n0947test.fm 01/07/2015 ABIS Training & Consulting P.O. Box 220 B-3000 Leuven Belgium TRAINING & CONSULTING INTRODUCTIE Deze test is een zelf-test, waarmee u

Nadere informatie

Application interface. service. Application function / interaction

Application interface. service. Application function / interaction Les 5 Het belangrijkste structurele concept in de applicatielaag is de applicatiecomponent. Dit concept wordt gebruikt om elke structurele entiteit in de applicatielaag te modelleren: softwarecomponenten

Nadere informatie

Het gebruik van OSB ebms contracten in complexe infrastructuren

Het gebruik van OSB ebms contracten in complexe infrastructuren Inleiding Het gebruik van OSB ebms contracten in complexe infrastructuren Whitepaper Ernst Jan van Nigtevecht Maart 2009 Contracten die gepubliceerd worden voor een OSB ebms service hebben tot doel om

Nadere informatie

Hoge beschikbaarheid bij Lips Textielservices Johan Westerduin, Transfer Solutions

Hoge beschikbaarheid bij Lips Textielservices Johan Westerduin, Transfer Solutions Hoge beschikbaarheid bij Lips Textielservices Johan Westerduin, Transfer Solutions 22 April, 2010 Woerden, Nederland Introductie Transfer Solutions Transfer Solutions is een gespecialiseerde

Nadere informatie

Intelligente Verkeers Regel Installatie (ivri) Fase 1

Intelligente Verkeers Regel Installatie (ivri) Fase 1 Intelligente Verkeers Regel Installatie (ivri) Fase 1 Deliverable C: Standaard tekst uitvraag Standaardtekst voor uitvraag bij vervanging VRI's voor wegbeheerders (t.b.v. voorbereiding infrastructuur op

Nadere informatie

Cloud Computing. Definitie. Cloud Computing

Cloud Computing. Definitie. Cloud Computing Cloud Computing Definitie In de recente literatuur rond Cloud Computing zijn enorm veel definities te vinden die het begrip allemaal op een verschillende manier omschrijven. Door deze diversiteit zijn

Nadere informatie

Software Project Management Plan

Software Project Management Plan Software Project Management Plan GameTrac Versie Datum Auteur(s) Opmerking 0.1 3/11/2010 Brecht Van Laethem 1 Door hieronder te tekenen verklaart u akkoord te zijn met dit document en zijn inhoud. Het

Nadere informatie

Software Defined Datacenter Visie van Cisco. Erwin uit de Bos Datacenter Strategie Specialist NL euitdebo@cisco.com Versie: 5 februari 2015

Software Defined Datacenter Visie van Cisco. Erwin uit de Bos Datacenter Strategie Specialist NL euitdebo@cisco.com Versie: 5 februari 2015 Software Defined Datacenter Visie van Cisco Erwin uit de Bos Datacenter Strategie Specialist NL euitdebo@cisco.com Versie: 5 februari 2015 Tomorrow Starts Here. Make amazing things happen by connecting

Nadere informatie

Controle over domotica Plan van aanpak

Controle over domotica Plan van aanpak Controle over domotica Plan van aanpak April 2005 Student Naam: Studentnr: 0249440 E-mail: bas@tonissen.com Radboud Universiteit Nijmegen Begeleider: Gert Veldhuijzen van Zanten Inhoudsopgave 1 Inleiding...

Nadere informatie

De PROFIBUS & PROFINET dag 2009. Edegem, 10 juni 2009

De PROFIBUS & PROFINET dag 2009. Edegem, 10 juni 2009 De PROFIBUS & PROFINET dag 2009 Edegem, 10 juni 2009 Wat is PROFIBUS? Ronald Poosen PI Competence Center ACRO 2 Waarom PROFIBUS - Centrale PLC - Sensoren/Actuatoren - Gebaseerd op 4-20mA of 0-10V technologie

Nadere informatie

Duurzame software? Single- versus multi-tenant software. Erik Jagroep 10-04-2013

Duurzame software? Single- versus multi-tenant software. Erik Jagroep 10-04-2013 Duurzame software? Single- versus multi-tenant software Erik Jagroep 10-04-2013 Agenda Achtergrond Eerste experiment Resultaten Toekomstig onderzoek Centric Opgericht in 1992 door Gerard Sanderink Uitgegroeid

Nadere informatie

ArchiMate. en Configuration Management Databases (CMDB s)

ArchiMate. en Configuration Management Databases (CMDB s) ArchiMate en Configuration Management Databases (CMDB s) Wie ben ik. Hans van Drunen Hans.vanDrunen@atos.net +31 (0)6 224 889 05 Lid van de NAF werkgroep ArchiMate gebruikers en tools 2 Agenda Wat zijn

Nadere informatie

Rent+ Pre-requirements

Rent+ Pre-requirements Pre-requirements Inhoudstafel A. Algemeen... 3 B. Type installaties... 3 C. Hardware en software vereisten... 4 1. PC Clients... 4 2. Terminal Server Clients (Thin Clients)... 4 3. Server... 4 D. Operating

Nadere informatie

Teststrategie met behulp van heuristieken

Teststrategie met behulp van heuristieken Workshop TestNet Teststrategie met behulp van heuristieken www.improveqs.nl (info@improveqs.nl) Versie 2.0 1 Acknowledgements Met dank aan: Ruud Cox voor de vele discussies over dit onderwerp Fiona Charles

Nadere informatie

Variability in Multi-tenant SaaS Applications:

Variability in Multi-tenant SaaS Applications: Variability in Multi-tenant SaaS Applications: Gastcollege voor het vak Product Software Jaap Kabbedijk, MSc. Universiteit Utrecht, Nederland 1 Wat gaan we behandelen? Introductie Uitleg ontwikkeling SaaS

Nadere informatie

Atos en Cassidy Silbernagel winnaars Design for Additive Manufacturing Challenge 2016

Atos en Cassidy Silbernagel winnaars Design for Additive Manufacturing Challenge 2016 Persbericht Atos en Cassidy Silbernagel winnaars Design for Additive Manufacturing Challenge 2016 Additive World Awards uitgereikt tijdens 4 de Additive World Conference Op woensdag 23 maart heeft Jury

Nadere informatie

Software Design Document

Software Design Document Software Design Document Mathieu Reymond, Arno Moonens December 2014 Inhoudsopgave 1 Versiegeschiedenis 2 2 Definities 3 3 Introductie 4 3.1 Doel en Scope............................. 4 4 Logica 5 4.1

Nadere informatie

The OSI Reference Model

The OSI Reference Model Telematica Applicatielaag Hoofdstuk 16, 17 Applicatielaag 4Bevat alle toepassingen die van het netwerk gebruik maken n E-mail n Elektronisch nieuws n WWW n EDI (Electronic Data Interchange) n Napster,

Nadere informatie

Welkom bij IT-Workz. Etten-Leur, 16 november 2010. Altijd en overal werken en leren. Applicatie en Desktop Delivery met Quest vworkspace

Welkom bij IT-Workz. Etten-Leur, 16 november 2010. Altijd en overal werken en leren. Applicatie en Desktop Delivery met Quest vworkspace Welkom bij IT-Workz Altijd en overal werken en leren Applicatie en Desktop Delivery met Quest vworkspace Etten-Leur, 16 november 2010 IT-Workz is de verzelfstandigde Dienst ICT van het ROC West-Brabant.

Nadere informatie

ACCESSNET -T IP. TETRA-Systeemtechniek van Hytera. www.hytera-mobilfunk.com

ACCESSNET -T IP. TETRA-Systeemtechniek van Hytera. www.hytera-mobilfunk.com TETRA-Systeemtechniek van Hytera is de complete en efficiënte oplossing voor alle toepassingen op het gebied van professionele mobiele communicatie. www.hytera-mobilfunk.com In één oogopslag Voor professionele

Nadere informatie

besturing van rendement

besturing van rendement besturing van rendement besturing van techniek Industriële bedrijven staan nooit stil. Het moet altijd beter, efficiënter en voordeliger. iet zelden fungeert het machinepark als aanjager van die evolutie.

Nadere informatie

Stichting NIOC en de NIOC kennisbank

Stichting NIOC en de NIOC kennisbank Stichting NIOC Stichting NIOC en de NIOC kennisbank Stichting NIOC (www.nioc.nl) stelt zich conform zijn statuten tot doel: het realiseren van congressen over informatica onderwijs en voorts al hetgeen

Nadere informatie

XML. hands -on > 3- DAAGSE CYCLUS. > Antwerpen, 11 december 2001 > Leuven, 15 januari & 5 februari 2002. K.U. LEUVEN Departement Computerwetenschappen

XML. hands -on > 3- DAAGSE CYCLUS. > Antwerpen, 11 december 2001 > Leuven, 15 januari & 5 februari 2002. K.U. LEUVEN Departement Computerwetenschappen > 3- DAAGSE CYCLUS XML > Antwerpen, 11 december 2001 > Leuven, 15 januari & 5 februari 2002 hands -on K.U. LEUVEN Departement Computerwetenschappen TECHNOLOGISCH INSTITUUT Genootschap Informatietechnologie

Nadere informatie

Software Engineering Groep 4

Software Engineering Groep 4 Software Engineering Groep 4 Software Design Description Jeroen Nyckees (Design Manager) Jan-Pieter Hubrecht (Project Manager) 3 e Bachelor Computerwetenschappen se4-1112@wilma.vub.ac.be 11 december 2011

Nadere informatie

Microsoft; applicaties; ontwikkelaar; developer; apps; cloud; app; azure; cloud computing; DevOps; microsoft azure

Microsoft; applicaties; ontwikkelaar; developer; apps; cloud; app; azure; cloud computing; DevOps; microsoft azure Asset 1 van 7 Over het bouwen van cloudoplossingen Gepubliceerd op 24 february 2015 Praktische handleiding voor ontwikkelaars die aan de slag willen met het maken van applicaties voor de cloud. Zij vinden

Nadere informatie

Welkom op het Adobe Connect Business Exchange Event. 2006 Adobe Systems Incorporated. All Rights Reserved.

Welkom op het Adobe Connect Business Exchange Event. 2006 Adobe Systems Incorporated. All Rights Reserved. Welkom op het Adobe Connect Business Exchange Event 1 Roel-Jan Mouw Senior Marketing Manager Adobe Systems Benelux 2 Agenda Acrobat Momentum Introductie Acrobat 8 Overzicht van Acrobat 8 Acrobat 8 in Business

Nadere informatie

Hoe zet ik een geslaagd SBOproject

Hoe zet ik een geslaagd SBOproject Hoe zet ik een geslaagd SBOproject op? Prof. Dirk Stroobandt Universiteit Gent, groep PARIS pag. 1 Eigen situatie Als hoofdaanvrager: GBOU-project RESUME (2003-2006) SBO-project FlexWare (2007-2010) Als

Nadere informatie

DICOMAS: Voorstelling vakgroep IT - KaHo Sint-Lieven 29 Jan 2008

DICOMAS: Voorstelling vakgroep IT - KaHo Sint-Lieven 29 Jan 2008 DICOMAS: Voorstelling vakgroep IT - KaHo Sint-Lieven 29 Jan 2008 Katholieke Hogeschool Sint-Lieven Gebroeders Desmetstraat 1 9000 Gent KaHo Sint-Lieven Hogeschool in Oost-Vlaanderen op drie locaties: Gent

Nadere informatie

PR362009 24. november 2009 Software, op PC gebaseerde besturing Pagina 1 van 5

PR362009 24. november 2009 Software, op PC gebaseerde besturing Pagina 1 van 5 Software, op PC gebaseerde besturing Pagina 1 van 5 Gebruik van de IT-standaarden: TwinCAT-programmeeromgeving geïntegreerd in Microsoft Visual Studio TwinCAT 3 extended Automation Met TwinCAT 3 presenteert

Nadere informatie

Nieuwe dimensies in gebruikerservaring en design

Nieuwe dimensies in gebruikerservaring en design Nieuwe dimensies in gebruikerservaring en design Vanaf Planon Accelerator 6.0 en Planon Software Suite Release 2014 Een innovatieve specialist met dertig jaar ervaring in het IWMSdomein Een partner die

Nadere informatie

Disseminatie: artikels schrijven, presenteren en publiceren. Katrien Struyven

Disseminatie: artikels schrijven, presenteren en publiceren. Katrien Struyven Disseminatie: artikels schrijven, presenteren en publiceren Katrien Struyven Ervaringen Wie heeft pogingen ondernomen of reeds een artikel geschreven? Hoe heb je dit ervaren? Wie heeft er reeds deelgenomen

Nadere informatie

Werkplek anno 2013. De werkplek; maak jij de juiste keuze?

Werkplek anno 2013. De werkplek; maak jij de juiste keuze? Werkplek anno 2013 Welkom Agenda Bas van Dijk & Peter Klix (EIC) Pauze HP Converged infrastructuur Johan Benning Presales consultant HP Diner Wie is wie Bas van Dijk Infrastructuurarchitect Specialisatie

Nadere informatie

Het besturingssysteem of operating system, vaak afgekort tot OS is verantwoordelijk voor de communicatie van de software met de hardware.

Het besturingssysteem of operating system, vaak afgekort tot OS is verantwoordelijk voor de communicatie van de software met de hardware. Het besturingssysteem of operating system, vaak afgekort tot OS is verantwoordelijk voor de communicatie van de software met de hardware. Het vormt een schil tussen de applicatiesoftware en de hardware

Nadere informatie

Studie AES-implementaties

Studie AES-implementaties WiSCy Gebruikerscommissie 21 oktober 2010 1 Inhoud Studie AES-implementaties ZigBee (kort) Motivering Setup Resultaten Conclusies Volgende werkpunten Andere technologieën Lightweight crypto s 2 1 Studie

Nadere informatie

Hoe zet u virtualisatie slim in bij forensische onderzoeksomgevingen?

Hoe zet u virtualisatie slim in bij forensische onderzoeksomgevingen? Hoe zet u virtualisatie slim in bij forensische onderzoeksomgevingen? ir. Ronald van Vugt ronald@netwell.eu Aanleiding Deze presentatie is ontstaan naar aanleiding van een nieuw architectuur ontwerp voor

Nadere informatie

Plan van Aanpak. Christophe Deloo, Roy Straver & Machiel Visser. Versie 4 (26-06-2010)

Plan van Aanpak. Christophe Deloo, Roy Straver & Machiel Visser. Versie 4 (26-06-2010) Plan van Aanpak Christophe Deloo, Roy Straver & Machiel Visser Versie 4 (26-06-2010) Inhoudsopgave Voorwoord... 2 1 Inleiding... 3 1.1 Aanleiding... 3 1.2 Accordering en bijstelling... 3 1.3 Toelichting

Nadere informatie

Free Technology Academy

Free Technology Academy Free Technology Academy Symposium 21 november 2009 Wat is vrije software? Begrip geïntroduceerd door Richard Stallman in 1985 Niet verwarren met gratis software (freeware) 'Free as in free speech, not

Nadere informatie

Use of Database Generator for Building Monitoring systems. FHI Leiden, 9 Oktober 2007

Use of Database Generator for Building Monitoring systems. FHI Leiden, 9 Oktober 2007 Use of Database Generator for Building Monitoring systems FHI Leiden, 9 Oktober 2007 Agenda Voorstellen Definities Project: Upgrade van 32 GBS applicaties Generator aan t werk Resultaat Evaluatie (voor-

Nadere informatie