Gevaarlijke boeken in de Koninklijke Bibliotheek. Dames en heren,

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Gevaarlijke boeken in de Koninklijke Bibliotheek. Dames en heren,"

Transcriptie

1 Gevaarlijke boeken in de Koninklijke Bibliotheek Dames en heren, U hebt vanochtend / vanmiddag veel te horen gekregen over de ideeën van Hus, Zwingli, Luther, Erasmus en Calvijn. Ideeën die zij vastlegden op papier en in druk. Als die mogelijkheid niet bestaan had, zouden wij hun gedachten slechts via mondelinge overlevering kennen. Die zouden dan vast in de loop der tijden vervormd zijn. Het geschreven woord maakt overdracht van kennis mogelijk, onafhankelijk van plaats en tijd. Daardoor kunnen wij nu, anno 2017, nog lezen wat Luther in 1520 opgeschreven heeft. Daarvan zijn wij ons bewust en de autoriteiten in de zestiende eeuw wisten dat ook. Niet voor niets zijn Luthers werken onmiddellijk verboden nadat hij in 1521 in de ban gedaan was. En werden ook de geschriften van Hus, Zwingli, Calvijn en Erasmus op de lijst van verboden boeken geplaatst. Veel boeken zijn daardoor verloren gegaan. Luthers werken werden bijvoorbeeld bij een aantal gelegenheden verbrand. Anderzijds zijn daardoor juist ook boeken bewaard gebleven omdat ze beschouwd werden als bijzonder en ze daardoor werden verstopt en gekoesterd. De KB bezit duizenden zestiende-eeuwse werken en een deel daarvan bevat heterodoxe ideeën. Daarbij gaat het om boeken van de reformatoren die vandaag behandeld zijn, maar ook van andere andersdenkenden. Laten we beginnen met Luther. Aan hem is duidelijk te zien hoe gevaarlijk het boek kon worden. Nadat Luther zijn stellingen bekend gemaakt had, ging het snel met hem. Ook omdat hij een gewiekst mediagebruiker was. Was hij in 1517 nog een anoniem hoogleraar in het kleine provinciestadje Wittenberg, binnen enkele jaren ontwikkelde hij zich tot Duitslands meest gelezen publicist. Alleen al in de jaren 1518 en 1519 schreef hij 54 werken. Die werden meestal eerst in Wittenberg gedrukt, maar vaak onmiddellijk daarna vertaald of herdrukt, in Duitsland en daarbuiten. Tijdens zijn leven, dus tot 1546, verschenen meer dan drukken, herdrukken en vertalingen van zijn teksten. Het had tot gevolg dat heel Duitsland, en ook de omringende landen, Luther en zijn controversiële opvattingen leerden kennen. 1

2 [DIA 2] Tja, daar word je als autoriteit natuurlijk wel een beetje onrustig van als je bang bent dat de ideeën die in die boeken verkondigd worden, de maatschappij destabiliseren! Vandaar dat zijn boeken door Karel V in de Lage Landen werden verboden en vanaf 1520 in allerlei steden werden verbrand. [DIA 3] Maar heel veel zijn bewaard gebleven. De KB heeft bijvoorbeeld 71 titels van Luther of in relatie tot hem, die tijdens zijn leven gepubliceerd werden, zowel Duitse drukken als uit de Lage Landen. Ongeveer de helft daarvan kunt u straks bekijken als u deze zaal verlaat. Ze staan opgesteld in de wandvitrine vóór de Expositie Topstukken samen met nog wat andere interessante Lutheriana. [DIA 4] In de rechter wandvitrine vindt u algemene boeken in relatie tot Luther, bijvoorbeeld een Liesveltbijbel uit 1535, gebaseerd op Luthers vertaling. Hiervan verschenen verschillende uitgaven. Drukker Jacob van Liesvelt voegde steeds meer reformatorische aantekeningen toe. Dat heeft hij uiteindelijk met de dood moeten bekopen. [DIA 5] Een ander opvallende stuk is een facsimile uit 1817 van een brief van Luther uit Deze facsimile komt uit de collectie Beeldsnijder van Voshol en gaat vergezeld van een takje van de "Luther-eik" te Homburg en een biografische notitie over Luther. U ziet dat hij grondig bestudeerd is. [DIA 6] Hier is ook een dikke band te zien met een aantal dunne publicaties van Luther en anderen uit de vroeger jaren De band bevat teksten van medereformatoren als Johannes Hus en Otto Brunfels, en van tegenstanders. Het boek ligt open op een pamflet van Thomas Münzer tegen Luther. Mede onder Luthers invloed was in 1525 in Duitsland een opstand onder de boeren uitgebroken en dit pamflet valt hem daarover aan. Op de titelpagina is Luther te zien met een pauer een Bauer ofwel boer. [DIA 7] Ook ligt hier een uitgave van de brief die Luther in 1523 schreef aan zijn volgelingen in de Lage Landen naar aanleiding van de marteldood van twee monniken uit Antwerpen. Zij waren aanhanger van Luther geworden. Ze 2

3 werden daarom in Brussel op de brandstapel ter dood gebracht. Luther was geschokt toen hij dat hoorde dit waren de eerste martelaren vanwege zijn ideeën. Met deze brief wilde hij zijn volgelingen in Nederland een hart onder de riem steken. In de het andere stuk van de wandvitrine vindt u Luthers publicaties gegroepeerd in thema s. [DIA 8] Helemaal links vindt u het thema Luther en de anderen. Hier is onder andere een uitgave van de brieven van Johannes Hus te zien met een voorwoord van Luther, een editie van Erasmus Hyperaspistes, een geschrift in het debat met Erasmus over de vrije dan wel geknechte wil, en een werk van Luther en Zwingli en van Luther en Melanchton. [DIA 9] Daarnaast ziet u een tweetal Nederlandse uitgaven van Luther. Eerder zei ik al dat zijn boeken niet alleen in Duitsland maar ook in omringende landen werden gedrukt. Al in 1520 kwamen in Antwerpen op dat moment dé drukkersstad van de Lage Landen werken van Luther van de pers. Drukkers waren happig op Luthers boeken want die verkochten goed. [DIA 10] Over één van die drukkers laat ik u nu een animatie zien die illustreert hoe zo n drukker in die tijd zijn bedrijf staande hield. Dit filmpje is gemaakt door studenten van de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht in het kader van de tentoonstelling Conn3ct. Die wordt volgende week geopend in Museum Meermanno. Daar kunt u ook boeken van Luther en Erasmus zien. Die tentoonstelling beveel ik u van harte aan er is ook nog plaats bij de opening op 23 februari. Uitnodigingen vindt u in de koffie- en lunchruimte. [FILMPJE] De Nederlandse uitgave in de wandvitrine zijn niet door Eckert van Homberch gedrukt; die liggen op Conn3ct. Hier vindt u een Antwerpse uitgave en een uit Leiden van de pers van Jan Seversz, een drukker die vanwege reformatorisch drukwerk zoals dit boekje verbannen werd. [DIA 11] Oude boeken brengen een geschiedenis mee. Ons is geleerd dat we zuinig moeten zijn met onze boeken, ze netjes moeten houden. Maar bij vroege 3

4 drukken zijn we juist blij dat eerdere eigenaars dat niet gedaan hebben. Veel van de Luther-uitgaven in de KB vertonen gebruikerssporen. Aantekeningen in de kantlijn of een naam op het titelblad. Zo is te zien dat ze daadwerkelijk gelezen zijn, en door wie. Of van wie ze geweest zijn. [DIA 12] In het kader van het Lutherjaar verschijnen veel boeken over Luther, zoals het boek van Andrew Pettegree over het merk Luther. Hij toont aan dat Luther de drukpers strategisch inzette. Volgens Pettegree is de vorm van Luthers boeken mede oorzaak van zijn succes. Hij schreef korte teksten die snel te produceren en te lezen waren. En hij zorgde voor een herkenbare vormgeving, waarbij vooral de titelpagina opvalt. Hier ziet u drie titelpagina s naast elkaar: een typografische en twee waarbij de titel gevat is in een omlijsting van houtsneden. Soms bestaat die uit losse blokken. De ultieme vorm werd gevonden met de titelomijstingen uit één stuk van Lucas Cranach. Dit zijn sierlijke houtsneden, bijvoorbeeld die met hertjes helemaal rechts. In de vitrine ziet u er nog veel meer. Tot zover de wandvitrine. In de Expositie Topstukken, die u vindt achter de wandvitrine, is van alle reformatoren van vandaag een topstuk te vinden. Ze liggen niet bij elkaar dus u moet even zoeken. [DIA 13] Van Luther ligt daar een Duitse vertaling van een deel van het Oude Testament uit Tijdens zijn ballingschap in de Wartburg bij Eisenach had hij het Nieuwe Testament vertaald en daarna begon hij aan het Oude Testament, dat vanaf 1523 gepubliceerd werd. In 1534 verscheen de eerste complete Bijbel in Luthers vertaling. [DIA 14] Van Johannes Hus zijn drie zestiende-eeuwse drukken in de KB. Op de tentoonstelling kunt u De causa Boemica uit ca bekijken. Hus schreef dit werk vlak voor zijn dood. Luther ervoer een schok van herkenning toen hij bijna 100 jaar later het manuscript in handen kreeg. Hij riep zelfs uit: zijn wij niet allemaal Hussieten. In 1520 verschenen er twee uitgaven van deze tekst, waaronder deze. [DIA 15] Van Huldrych Zwingli bezit de KB acht zestiende-eeuwse boeken. Tussen de topstukken kunt u Ein predig von der Ewigreinen magt Maria. uit 1522 zien. 4

5 Hierin is Luthers invloed te bespeuren. Zwingli was geïnspireerd door de vertaling van Luther van het Magnificat toen hij in 1522 de preek over Maria hield, die in dit boekje afgedrukt is [DIA 16] De KB heeft 42 zestiende-eeuwse edities van Johannes Calvijn, waarvan 8 uit de collectie Roobol, een collectie op het gebied van Frans protestantisme, in langdurig bruikleen van de Openbare bibliotheek Dordrecht. Op de expositie ziet u een uitgave van de Institution de la religion chrestienne uit 1563, het grote werk van Calvijn. Dit is de laatste uitgave die tijdens zijn leven verscheen. De eerste druk in het Latijn is uit Calvijn bleef het boek steeds aanvullen en uitbreiden. En het werd vaak herdrukt en vertaald. [DIA 17] Erasmus spant met 288 zestiende-eeuwse uitgaven in de KB verreweg de kroon. Maar op een dag als deze is er één werk van Erasmus dat getoond moet worden: zijn vertaling van het nieuwe testament die in 1516 als Novum Instrumentum verscheen. Die kunt u dan ook tweemaal bekijken: in de Expositie Topstukken ligt het Novum Testamentum uit 1535 en in de vitrine met stukken uit Rotterdam, waar collega Van der Laan zo over zal vertellen, ligt er nog een. Dit werk heeft Luther geïnspireerd tot zijn vertaling van de Bijbel en hem daarbij ook geholpen. Voor deze dag heb ik me beperkt tot de reformatoren die vandaag aan bod kwamen, maar ook andere reformatoren zijn in de KB breed vertegenwoordigd. Ik noem er nog een paar: Phlipp Melanchton, Martin Bucer, Theodorus Beza, Menno Simons, Heinrich Bullinger, David Jorisz - van allemaal zijn meer of minder zestiende-eeuwse titel s in de KB te vinden. De KB focust zich op Nederland, maar tot het begin van deze eeuw was het aanschafbeleid breder. Van oudsher was de KB een wetenschappelijke bibliotheek voor de humaniora met een representatieve collectie buitenlandse literatuur. In die tijd werd een algemene wetenschappelijke collectie opgebouwd, met de belangrijkste naslagwerken uit binnen- én buitenland. In 1974 werd het Depot van Nederlandse publicaties opgericht. Op vrijwillige basis sturen Nederlandse uitgevers één exemplaar van ieder boek dat ze uitgeven naar de KB. Tot aan 2002 bestonden deze twee collecties naast elkaar: de Wetenschappelijke Collectie en de Depot Collectie. 5

6 [DIA 18] Toen is vastgelegd dat de KB zich als nationale bibliotheek toelegt op Nederlandse taal, geschiedenis en cultuur in brede context. Dat wil zeggen dat nog steeds buitenlandse werken verworven worden over onderwerpen die belangrijk zijn om onze cultuur te bestuderen en te begrijpen. Maar geen primaire buitenlandse publicaties met enkele uitzonderingen zoals de boeken in de collectie Roobol en andere speciale collecties. Zo verwerft Kirsten Hulsker, collectiespecialist religie en medeorganisator van deze studiedag, ook moderne studies over Luther en andere reformatoren. Want als we zien hoeveel mensen vandaag op deze studiedag zijn: de reformatie speelt een belangrijke rol in onze cultuur. [DIA 19] De KB werd opgericht in De zestiende-eeuwse boeken die ik u liet zien werden dus later verworven. Zoals we gezien hebben bezitten we boeken uit de bibliotheek van de Nassau s in Dillenburg. In het begin van de negentiende eeuw mocht de KB van Willem I ongeveer boeken uit die collectie kiezen. De Nassaus hadden natuurlijk was ook contemporaine Luther-uitgaven. [DIA 20] Onder de Lutherdrukken trof ik veel titels aan afkomstig van Jean-François Van de Velde, de bibliothecaris van de oude Universiteit van Leuven. Zijn bibliotheek werd in 1833 geveild en de KB heeft daar kennelijk een flink aantal boeken gekocht. [DIA 21] Zelfs in de jaren vijftig is nog een collectie buitenlandse vroege Luther-drukken aangekocht. Nu zou dat niet meer gebeuren. Voor de oude drukken beperkt de KB zich tot Nederlandse drukken of werk van Nederlanders dat in het buitenland uitgegeven is. Maar het is goed dat u zich realiseert dat in vroeger eeuwen veel bijzondere werken van de reformatie door de KB verzameld zijn. En dat sinds 1798 een doorgaande wetenschappelijke collectie is opgebouwd. Samen met de moderne naslagwerken vindt u in de KB een belangrijke misschien een beetje verborgen schat voor de bestudering van de reformatie en de receptie van de reformatoren tot op de dag van vandaag. Voor onderzoek en studie bent u hier van harte welkom. 6

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

Deux-Aesbijbel (1562)

Deux-Aesbijbel (1562) Deux-Aesbijbel (1562) 1 Een aantal Nederlandse protestanten, die sterk beïnvloed waren door de Franse reformator Johannes Calvijn (1509 1564), troffen in de Liesveldtbijbel (1526-1542) en in de Biestkensbijbel

Nadere informatie

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid History Christiane Simone Stadie Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid Herinneringen van mijne academiereis in 1843 (Abraham Des Amorie van der Hoeven Jr.) Seminar paper Christiane

Nadere informatie

De evangeliën en hun betrouwbaarheid

De evangeliën en hun betrouwbaarheid De evangeliën en hun betrouwbaarheid blok F - nivo 3 - avond 3 Tijd Wat gaan we doen 19.00 Mentorkwartiertje 19.15 Terugblik en intro 19.20 Discussie: het evangelie van Judas 19.30 Historisch betrouwbaar?

Nadere informatie

Een Egyptische collectie in Leiden

Een Egyptische collectie in Leiden Een Egyptische collectie in Leiden Naam: Klas:.. Het Rijksmuseum van Oudheden, de naam zegt het al, toont voorwerpen uit oude tijden. De collectie bestaat uit objecten van beschavingen die vandaag de dag

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

VERENIGING VAN NEDERLANDSE BEELDENDE KUNSTENAARS DE BRUG. Inventaris van het archief van (1945-) 1951, 1960-1996 (-1998)

VERENIGING VAN NEDERLANDSE BEELDENDE KUNSTENAARS DE BRUG. Inventaris van het archief van (1945-) 1951, 1960-1996 (-1998) Inventaris van het archief van VERENIGING VAN NEDERLANDSE BEELDENDE KUNSTENAARS DE BRUG (1945-) 1951, 1960-1996 (-1998) Tiny de Boer / Ramses van Bragt Den Haag 2001 / 2007 INHOUD 1. Inleiding 3 2. Inventaris

Nadere informatie

Islam voor iedereen. Is de bijbel een openbaring van God. auteur: Shabir Ally. revisie: Abdul-Jabbar van de Ven. revisie: Yassien Abo Abdillah

Islam voor iedereen. Is de bijbel een openbaring van God. auteur: Shabir Ally. revisie: Abdul-Jabbar van de Ven. revisie: Yassien Abo Abdillah Is de bijbel een openbaring van God ] لونلدية - dutch [ nederlands - auteur: Shabir Ally revisie: Abdul-Jabbar van de Ven revisie: Yassien Abo Abdillah Kantoor voor da'wa Rabwah (Riyad) 2013-1434 Islam

Nadere informatie

Refo500 is het internationale platform dat kennis, deskundigheid, ideeën, producten en activiteiten aanbiedt naar aanleiding van 500 jaar reformatie.

Refo500 is het internationale platform dat kennis, deskundigheid, ideeën, producten en activiteiten aanbiedt naar aanleiding van 500 jaar reformatie. Refo500 is het internationale platform dat kennis, deskundigheid, ideeën, producten en activiteiten aanbiedt naar aanleiding van 500 jaar reformatie. In 1517 maakte Maarten Luther in de Duitse stad Wittenberg

Nadere informatie

1c. Losse opdracht- Memoryspel

1c. Losse opdracht- Memoryspel 1c. Losse opdracht- Memoryspel Instructie: Op de volgende pagina van deze instructie vindt u het memory-spel met de portretten van de hoofdrolspelers tijdens de Tachtigjarige Oorlog. Op elk portret staat

Nadere informatie

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Willibrord Willibrord werd geboren als zoon van pas bekeerde ouders en werd als zevenjarige jongen door zijn vader Wilgis toevertrouwd aan het klooster van Ripon nabij

Nadere informatie

Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- )

Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- ) Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- ) Oprichting In 1768 werd het Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen officieel opgericht. De aanleiding vormde een initiatief uit Vlissingen tot

Nadere informatie

Rembrandt en de Bijbel

Rembrandt en de Bijbel Rembrandt en de Bijbel POSE CHRISTENDOM HAV0/VWO 4 - CSG CALVIJN GODSDIENST De profetie van Simeon aan Maria olieverf op paneel (55 44 cm) 1628 Kunsthalle, Hamburg - Duitsland 1 Wat gaan jullie doen? Als

Nadere informatie

Evert Jan Brill (1812-1871) zandgraf 188, vak F Internationaal vermaarde wetenschappelijke uitgever

Evert Jan Brill (1812-1871) zandgraf 188, vak F Internationaal vermaarde wetenschappelijke uitgever Evert Jan Brill (1812-1871) zandgraf 188, vak F Internationaal vermaarde wetenschappelijke uitgever Personalia Geboren: 4 november 1812 te Leiden Zoon van: Johannes Brill en Henriette van Lith. Gehuwd

Nadere informatie

Bedoeling van de lesbrief. Over de expositie

Bedoeling van de lesbrief. Over de expositie Bedoeling van de lesbrief De lesbrief kunt u gebruiken om een les te geven over de Bijbel, ter voorbereiding en aanvulling op een bezoek aan de expositie Het Boek der Boeken. U kunt alles uit de lesbrief

Nadere informatie

Nota collectiebeleid 2011 De collectievorming voor de Vakbibliotheek Rechten

Nota collectiebeleid 2011 De collectievorming voor de Vakbibliotheek Rechten Nota collectiebeleid 2011 De collectievorming voor de Vakbibliotheek Rechten Inhoud: 1. Inleiding 2. Collectievorming en taakstelling van de vakbibliotheek 2.1. De taakstelling van de bibliotheek 2.2.

Nadere informatie

LIDMAATSCHAP KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK DEN HAAG (KB) (VERSIE: NOV. 2013)

LIDMAATSCHAP KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK DEN HAAG (KB) (VERSIE: NOV. 2013) LIDMAATSCHAP KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK DEN HAAG (KB) (VERSIE: NOV. 2013) 1.1 INLEIDING De ETA wil naast Evangelisch ook graag Theologisch en Academisch zijn. Dit betekent dat we studenten stimuleren tot

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

NIEUWE TOPSTUKKEN UIT HET BRUGSE PRENTENKABINET

NIEUWE TOPSTUKKEN UIT HET BRUGSE PRENTENKABINET museabrugge.be MUSEA BRUGGE PERSDOSSIER indrukwekkend NIEUWE TOPSTUKKEN UIT HET BRUGSE PRENTENKABINET OUDE MEESTERS ARENTSHUIS MODERNE GRAFIEK GROENINGEMUSEUM 31.10.2015-14.02.2016 SELECTIE 1 05.03.2016-19.06.2016

Nadere informatie

2.7. Oude drukken en bijzondere uitgaven

2.7. Oude drukken en bijzondere uitgaven 2.7. Oude drukken en bijzondere uitgaven Beknopte geschiedenis van de domeincollectie 39 Tot de oude drukken worden alle gedrukte werken van vóór 1801 gerekend. Enkele jaren nadat in 1575 de universiteit

Nadere informatie

3a. Denk opdracht- Wie ben ik?

3a. Denk opdracht- Wie ben ik? 3a. Denk opdracht- Wie ben ik? Instructie: Wie ben ik is een spel waarbij de kinderen gebruik maken van de hoofdpersonen uit de Opstand der Nederlanden: Johannes Calvijn, Angelus Merula, Willem van Oranje,

Nadere informatie

Oorspronkelijke handschriften van de Statenvertalers in de Collectie Rolandus (2)

Oorspronkelijke handschriften van de Statenvertalers in de Collectie Rolandus (2) Oorspronkelijke handschriften van de Statenvertalers in de Collectie Rolandus (2) Rolandus gebruikte Beza-edities uit 1567 en 1580 Inleiding In het vorige artikel is een beschrijving gegeven van de drie

Nadere informatie

De dood is dood, leve het leven!

De dood is dood, leve het leven! De dood is dood, leve het leven! blok A - nivo 3 - avond 5 Tijd Wat gaan we doen 19.00 Mentorkwartiertje 19.15 Bijbelstudie Romeinen 6:1-13 19.30 De opstanding als historisch feit 19.45 Zondag 17 HC 20.00

Nadere informatie

Dagboek Sebastiaan Matte

Dagboek Sebastiaan Matte Vraag 1 van 12 Dagboek Sebastiaan Matte Uit het dagboek van Sebastiaan Matte: "Ik ben vandaag bij een hagenpreek geweest, in de duinen bij Overveen. Wel duizend mensen uit de stad waren bij elkaar gekomen

Nadere informatie

Voorbereidende les bij:

Voorbereidende les bij: Voorbereidende les bij: 1 U heeft een bezoek aan de tentoonstelling 24 uur met Willem in het Nationaal Archief gepland. Wij verheugen ons op uw komst, u bent van harte welkom! Om uw bezoek aan het Nationaal

Nadere informatie

Speelgoed Algemeen. Retail Trainingen. alles over de speelgoedbranche, speelgoed en leeftijd, soorten speelgoed en veilig speelgoed

Speelgoed Algemeen. Retail Trainingen. alles over de speelgoedbranche, speelgoed en leeftijd, soorten speelgoed en veilig speelgoed alles over de speelgoedbranche, speelgoed en leeftijd, soorten speelgoed en veilig speelgoed Onderdeel van de opleiding Verkopen in de Gemengde Branche Retail Trainingen 2 Dit vakinformatieboek is een

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

Groep 2: De symbolen van België. Bron 2.1. De naam België/Belgique: (uit: Dossier De Belgische Revolutie, 1, De Standaard, p. 2)

Groep 2: De symbolen van België. Bron 2.1. De naam België/Belgique: (uit: Dossier De Belgische Revolutie, 1, De Standaard, p. 2) Bron 2.1. De naam België/Belgique: (uit: Dossier De Belgische Revolutie, 1, De Standaard, p. 2) Vragen: a) Naar welk stukje geschiedenis verwijst de naam België? b) Is de keuze voor deze naam juist? Bron

Nadere informatie

Koninklijke Bibliotheek van België EDUCATIEVE DIENST

Koninklijke Bibliotheek van België EDUCATIEVE DIENST Koninklijke Bibliotheek van België EDUCATIEVE DIENST INTRO No furniture so charming as books, verkondigde de Engelse schrijver Sydney Smith twee eeuwen geleden. Boeken hebben we in de Koninklijke Bibliotheek

Nadere informatie

EEN KENNISMAKING MET DE BIJBEL -

EEN KENNISMAKING MET DE BIJBEL - EEN KENNISMAKING MET DE BIJBEL - De Bijbel is voor veel mensen het belangrijkste boek in hun leven. Daarom wordt de Bijbel al eeuwenlang in veel talen vertaald en door veel mensen gelezen. Misschien vraag

Nadere informatie

Koninklijke Bibliotheek van België EDUCATIEVE DIENST

Koninklijke Bibliotheek van België EDUCATIEVE DIENST Koninklijke Bibliotheek van België EDUCATIEVE DIENST INTRO Bijna zeven miljoen boeken, miljarden pagina s, honderden miljarden woorden, beelden en ideeën. Eeuwen van onderzoek en werk om ze te begrijpen,

Nadere informatie

leesplan voor het dagelijks lezen van de Bijbel

leesplan voor het dagelijks lezen van de Bijbel leesplan voor het dagelijks lezen van de Bijbel Uw woord is een lamp voor mijn voet en een licht op mijn pad (Psalm 119:105) Een uitgave van Met Open Bijbel Adres Postbus 520, 3800 AM Amersfoort Internet:

Nadere informatie

Acquisitiebeleidsplan Noord-Hollands Archief 2015-2020

Acquisitiebeleidsplan Noord-Hollands Archief 2015-2020 Acquisitiebeleidsplan Noord-Hollands Archief 2015-2020 Maart 2015 Het Noord-Hollands Archief wil fungeren als het geheugen van de provincie Noord-Holland en de aangesloten gemeenten in Kennemerland en

Nadere informatie

p Afbeelding 1. Psalter, Henrick Eckert van Homberch, Antwerpen 1500, fol r8v (reproductie uit Brussel KB, BR: A 2106). 12 Met Andere Woorden [ 31] 2

p Afbeelding 1. Psalter, Henrick Eckert van Homberch, Antwerpen 1500, fol r8v (reproductie uit Brussel KB, BR: A 2106). 12 Met Andere Woorden [ 31] 2 p Afbeelding 1. Psalter, Henrick Eckert van Homberch, Antwerpen 1500, fol r8v (reproductie uit Brussel KB, BR: A 2106). 12 Met Andere Woorden [ 31] 2 266616_MAW-biwerk_2-2012.indd 12 30-05-12 16:20 Additis

Nadere informatie

Nieuws om door te geven

Nieuws om door te geven 3 Nieuws om door te geven Info 151 (zomer 2014) Haarlem, 16 juni 2014 Inhoud 1. Prinses Beatrix op NBG-jubileumfeest 2. Nieuw boek over bijbelse uitdrukkingen 3. Jaarverslag van Nederlands Bijbelgenootschap

Nadere informatie

Openbaring een overzicht. Een overzicht van Openbaring, zoals toegepast in de Bijbelstudies in Christengemeente het Kruispunt, begin van 2010.

Openbaring een overzicht. Een overzicht van Openbaring, zoals toegepast in de Bijbelstudies in Christengemeente het Kruispunt, begin van 2010. Openbaring een overzicht Een overzicht van Openbaring, zoals toegepast in de Bijbelstudies in Christengemeente het Kruispunt, begin van 2010. Openbaring Pagina 2 Een overzicht Inhoud Voorwoord... 3 Mooi

Nadere informatie

ARTESORIS Aan- en verkoop van autograafbrieven en manuscripten. Art-Investments Partner voor beleggingen in Kunst

ARTESORIS Aan- en verkoop van autograafbrieven en manuscripten. Art-Investments Partner voor beleggingen in Kunst ARTESORIS Aan- en verkoop van autograafbrieven en manuscripten. Art-Investments Partner voor beleggingen in Kunst Wie is Artesoris? Gespecialiseerd in de aan- en verkoop van brieven en manuscripten. Meer

Nadere informatie

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) / Renaissance

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) / Renaissance Tijdvakken Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) / Renaissance K.A. * Het begin van de Europese overzeese expansie * Het veranderende mens- en wereldbeeld van de Renaissance en het begin van een

Nadere informatie

Verhaal van verandering

Verhaal van verandering Belgische Ashoka Fellow Ashoka : Kun je ons iets vertellen over je familie en waar je bent opgegroeid? Ingrid : Ik ben opgegroeid in Antwerpen, een belangrijke stad in Vlaanderen, België. Ik heb een oudere

Nadere informatie

Collectievormingsprofiel Engelse taal en cultuur

Collectievormingsprofiel Engelse taal en cultuur Collectievormingsprofiel Engelse taal en cultuur Actuele relatie met O&O (specifieke opleidingen etc.) De collectie Engelse taal en cultuur richt zich met name op de studenten, docenten en onderzoekers

Nadere informatie

Nieuwsbrief VSO N. 5 Op weg naar Pasen

Nieuwsbrief VSO N. 5 Op weg naar Pasen Nieuwsbrief VSO N. 5 Op weg naar Pasen Belangrijke Data Paasviering op school paasweekend Koningsspelen Meivakantie Eerste schooldag na meivakantie Donderdag 2 april Vrijdag 3 april t/m maandag 6 april

Nadere informatie

Reisverslag Liechtenstein 2016 Deel 5 (31 juli 2016) [1]

Reisverslag Liechtenstein 2016 Deel 5 (31 juli 2016) [1] Gepubliceerd op Willem-Jan van der Zanden (http://www.wjvanderzanden.nl) Home > Reisverslag Liechtenstein 2016 Deel 5 (31 juli 2016) Reisverslag Liechtenstein 2016 Deel 5 (31 juli 2016) [1] Door wjvanderzanden[2]op

Nadere informatie

Suske en Wiske: 65! De eerste Suske en Wiske. Rikki en Wiske in de krant. Stijn Dekelver. Wiske. Na het eerste verhaal wordt hij

Suske en Wiske: 65! De eerste Suske en Wiske. Rikki en Wiske in de krant. Stijn Dekelver. Wiske. Na het eerste verhaal wordt hij Suske en Wiske: 65! Stijn Dekelver Wiske. Na het eerste verhaal wordt hij vervangen door Suske. Het verhaal Suske en Wiske worden 65 jaar. Niet echt natuurlijk, want dan zouden ze in de strips al opa en

Nadere informatie

1 Les 1: Algemene inleiding

1 Les 1: Algemene inleiding 1 Les 1: Algemene inleiding Tijdsverantwoording, lesverloop, werkvormen 10 30 10 Introductie Kort aan de leerlingen uitleggen dat wordt gestart met het project Met je kop in de krant. De eerste les wordt

Nadere informatie

Lucas 24: Geloof jij het?!

Lucas 24: Geloof jij het?! Lucas 24:13-35 - Geloof jij het?! Voor preeklezers: ik hoor graag als mijn preek ergens gelezen wordt. Neem dan even contact met mij op: hmveurink@gmail.com. Dan stuur ik ook de bijbehorende powerpoint

Nadere informatie

Archief Vereniging van Nederlandse Beeldende Kunstenaars 'De Brug'

Archief Vereniging van Nederlandse Beeldende Kunstenaars 'De Brug' Nummer Toegang: NL-HaRKD-0160 Archief Vereniging van Nederlandse Beeldende Kunstenaars 'De Brug' Tiny de Boer, Ramses van Bragt, 2001 / 2007 RKD (Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie) (c) 2000

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

Canonvensters Michiel de Ruyter

Canonvensters Michiel de Ruyter ARGUS CLOU GESCHIEDENIS LESSUGGESTIE GROEP 8 Canonvensters Michiel de Ruyter Michiel Adriaanszoon de Ruyter werd op 23 maart 1607 geboren in Vlissingen. Zijn ouders waren niet rijk. Michiel was een stout

Nadere informatie

Bepaal eerst de probleemstelling of hoofdvraag

Bepaal eerst de probleemstelling of hoofdvraag Bepaal eerst de probleemstelling of hoofdvraag De probleemstelling is eigenlijk het centrum waar het werkstuk om draait. Het is een precieze formulering van het onderwerp dat je onderzoekt. Omdat de probleemstelling

Nadere informatie

DSM No. 43 HENSCHEL FABIA / 21767 / 1930

DSM No. 43 HENSCHEL FABIA / 21767 / 1930 DSM No. 43 HENSCHEL FABIA / 21767 / 1930 Henschel & Sohn, KASSEL Georg Christian Carl Henschel stichtte in 1810 de Henschel nschel-werke in Kassel. Zijn zoon Carl Anton Henschel sticht in 1837 een tweede

Nadere informatie

G E M E E N T E A R C H I E F S C H I E D A M INVENTARIS VAN HET ARCHIEF VAN DE WAALSE GEMEENTE (1825) DOOR A. VAN DER POEST CLEMENT

G E M E E N T E A R C H I E F S C H I E D A M INVENTARIS VAN HET ARCHIEF VAN DE WAALSE GEMEENTE (1825) DOOR A. VAN DER POEST CLEMENT G E M E E N T E A R C H I E F S C H I E D A M TOEGANGSNUMMER 302 INVENTARIS VAN HET ARCHIEF VAN DE WAALSE GEMEENTE 1686-1817 (1825) DOOR A. VAN DER POEST CLEMENT SCHIEDAM INHOUDSOPGAVE INVENTARIS... 3

Nadere informatie

DE GROTE MUUR VAN NEHEMIA

DE GROTE MUUR VAN NEHEMIA Bijbel voor Kinderen presenteert DE GROTE MUUR VAN NEHEMIA Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Jonathan Hay Aangepast door: Mary-Anne S. Vertaald door: Erna van Barneveld Geproduceerd door:

Nadere informatie

Van aangezicht tot aangezicht

Van aangezicht tot aangezicht Aurelius Augustinus Van aangezicht tot aangezicht Preken over teksten uit het evangelie volgens Matteüs [Sermones de scripturis 51-94] Vertaald en van aantekeningen voorzien door Joost van Neer, Martijn

Nadere informatie

Het Onderzoek. Laura Koopman Groep 7 woensdag 5 maart 2014 HET ONDERZOEK

Het Onderzoek. Laura Koopman Groep 7 woensdag 5 maart 2014 HET ONDERZOEK Het Onderzoek Laura Koopman Groep 7 woensdag 5 maart 2014 HET ONDERZOEK Inhoud In deze hoofdstukken is mijn werkstuk verdeeld: 1.Christiaan Huygens blz: 4 2.Antonie van Leeuwenhoek blz: 6 3.De beschrijving

Nadere informatie

Naam: Mariska v/d Boomen. Klas: TG2C. Datum: 25 Juni. Docent: Van Rijt. Schrijfverslag.

Naam: Mariska v/d Boomen. Klas: TG2C. Datum: 25 Juni. Docent: Van Rijt. Schrijfverslag. Naam: Mariska v/d Boomen. Klas: TG2C. Datum: 25 Juni. Docent: Van Rijt. Schrijfverslag. Onze vragen: 1. Wanneer bent u met uw schrijfcarrière begonnen? 8 jaar geleden ben ik begonnen met het schrijven.

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Onderduiken Mijn spreekbeurt gaat over mensen die in de tweede wereldoorlog zijn ondergedoken. Mijn werkstuk heb ik gemaakt over Anne Frank. Anne Frank is in de tweede wereld oorlog ook ondergedoken. Vandaar

Nadere informatie

Klassieke culturele vorming. Staatsexamen vwo. Programma van toetsing en afsluiting

Klassieke culturele vorming. Staatsexamen vwo. Programma van toetsing en afsluiting Klassieke culturele vorming Staatsexamen vwo Programma van toetsing en afsluiting 2008 Inhoudsopgave Opzet van het examen... 3 Het examenprogramma... 3 Het commissie-examen... 3 Formaat praktische opdracht

Nadere informatie

Archiefnummer Voorlopige inventaris van het archief van AD DEKKERS ( ) Lidy Visser

Archiefnummer Voorlopige inventaris van het archief van AD DEKKERS ( ) Lidy Visser Archiefnummer 0447 Voorlopige inventaris van het archief van AD DEKKERS (1938-1974) 1962-1983 Lidy Visser Den Haag 2011 INHOUD 1 Inleiding 3 2 Inventaris 4 2.1 Correspondentie 4 2.2 Opdrachten en projecten

Nadere informatie

Spinoza SPINOZA SCHOOLOPDRACHT. Baruch de Spinoza Vervaardiger: onbekend Materiaal: olieverf op linnen Jaartal: 1670

Spinoza SPINOZA SCHOOLOPDRACHT. Baruch de Spinoza Vervaardiger: onbekend Materiaal: olieverf op linnen Jaartal: 1670 WAT GA JE DOEN? Binnenkort geef je samen met een klasgenoot een presentatie in het. bhet onderwerp van je presentatie is: ONDERWERP: Spinoza Baruch de Spinoza Vervaardiger: onbekend Materiaal: olieverf

Nadere informatie

Augustinus. Utrecht verhaalt: ( ) bladzijden uit het boek Doornburgh verhaalt. Doornburgh/ Dames en heren (bewoners)/

Augustinus. Utrecht verhaalt: ( ) bladzijden uit het boek Doornburgh verhaalt. Doornburgh/ Dames en heren (bewoners)/ Utrecht verhaalt: Augustinus (354 430) bladzijden uit het boek Doornburgh verhaalt Augustinus (354 430) Zr.Mirjam, Priorij Emmaus te Maarssen 2015 Utrecht verhaalt is een concept van ar-gitect Bij gebruik

Nadere informatie

Pinksteren? Iets met Pinkpop?

Pinksteren? Iets met Pinkpop? Religie en filosofie 28 mei 2009 BARNEVELD (ANP) - Nederlanders denken bij Pinksteren eerder aan Pinkpop, een extra vrije dag, of de lente dan aan de echte betekenis ervan, de uitstorting van de Heilige

Nadere informatie

Prinsjesdag, de Miljoenennota en het koffertje

Prinsjesdag, de Miljoenennota en het koffertje September 2009 Inhoudsopgave 1 Wat gebeurt er op Prinsjesdag? 2 Het koffertje, wat zit er in? 3 Waarom de derde dinsdag van september? Prinsjesdag, de Miljoenennota en het koffertje De Koningin, de gouden

Nadere informatie

P.A. Daum. als MAURITS

P.A. Daum. als MAURITS Antiquariaat Schuhmacher Sedert 1952 Wilma Schuhmacher & Max Schuhmacher Gelderschekade 107, 1011 EM Amsterdam, telefoon +31(0)20 6221604 e-mail: schuhmacher@xs4all.nl site: www.antiquariaatschuhmacher.nl

Nadere informatie

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek.

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. 19 februari 2015 Goedemiddag, Ik ben heel blij met deze tentoonstelling. Als dochter van een oorlogsvrijwilliger

Nadere informatie

Zuidnederlandse boekdrukkers en boekverkopers in de Republiek der Verenigde Nederlanden omstreeks 1570-1630

Zuidnederlandse boekdrukkers en boekverkopers in de Republiek der Verenigde Nederlanden omstreeks 1570-1630 J. G. C. A. BRIELS Zuidnederlandse boekdrukkers en boekverkopers in de Republiek der Verenigde Nederlanden omstreeks 1570-1630 een bijdrage tot de kennis van de geschiedenis van het boek Met in bijlage

Nadere informatie

STICHTING BEDRIJFSVRIENDEN DORDRECHTS MUSEUM JAARVERSLAG 2014

STICHTING BEDRIJFSVRIENDEN DORDRECHTS MUSEUM JAARVERSLAG 2014 JAARVERSLAG 2014 Dordrecht, januari 2015 INHOUDSOPGAVE Pagina Verslag activiteiten 3-4 Balans per 31 december 2014 5 Staat van baten en lasten over 2014 6 Toelichtingen 7 9 2 VERSLAG ACTIVITEITEN De stichting

Nadere informatie

Pierre Bayle Over Spinoza

Pierre Bayle Over Spinoza Sluis-Bayle vs4 10/27/06 10:27 AM Pagina 3 Pierre Bayle Over Spinoza Bezorgd onder redactie van Henri Krop en Jacob van Sluis, vertaald in samenwerking met Louis Hoffman, Gerrit van der Meer en Albert

Nadere informatie

Jezus, de gnosis en het dogma

Jezus, de gnosis en het dogma Jezus, de gnosis en het dogma Riemer Roukema Jezus, de gnosis en het dogma Uitgeverij Meinema, Zoetermeer www.uitgeverijmeinema.nl Ontwerp omslag: Studio Anton Sinke, Nieuwerkerk a/d IJssel Illustratie

Nadere informatie

Familiekunde. Vlaanderen

Familiekunde. Vlaanderen Familiekunde Vlaanderen Documentatie- en studiecentrum voor familiegeschiedenis Van Heybeeckstraat 3, 2170 Merksem, België +32 (0)3 646 99 88 administratie@familiekunde-vlaanderen.be www.centrumfamiliegeschiedenis.be

Nadere informatie

Latijn: iets voor jou?

Latijn: iets voor jou? : n j i t a L r o o v s iet jou? De Romeinen en wij Waar komen onze letters vandaan? Hoe komen we aan de namen van de maanden? De antwoorden op vele van deze vragen vind je vaak in het verleden bij de

Nadere informatie

De Bijbel open op 3 augustus 2013; herhaling van 18 oktober 2008

De Bijbel open op 3 augustus 2013; herhaling van 18 oktober 2008 De Bijbel open op 3 augustus 2013; herhaling van 18 oktober 2008 Van een van de luisteraars ontving ik een vraag: wat betekent toch die uitdrukking in Openbaring 3: Zie, Ik heb een geopende deur voor u

Nadere informatie

Vwo+ en Gymnasium WINKLER PRINS

Vwo+ en Gymnasium WINKLER PRINS Met kop en schouder Vwo+ en Gymnasium OP WINKLER PRINS Grieks en Latijn geven je diploma een gouden randje! Is vwo+ of het gymnasium wat voor jou? Om deze vraag te kunnen beantwoorden, moet je jezelf de

Nadere informatie

Gent 24b. De Predikherenlei anno 1820 door de Hollandse soldaat Wynantz. Onderbergen. Het pand van de Dominicanen. Predikherenlei

Gent 24b. De Predikherenlei anno 1820 door de Hollandse soldaat Wynantz. Onderbergen. Het pand van de Dominicanen. Predikherenlei De Predikherenlei anno 1820 door de Hollandse soldaat Wynantz Gent 24b Onderbergen. Het pand van de Dominicanen Predikherenlei Rue de la Valléé nr 40 /Onderbergen Onderbergen nr 57 in 1940 Tweede gedeelte

Nadere informatie

vrijstellingen journalistiek 2014/2015

vrijstellingen journalistiek 2014/2015 vrijstellingen journalistiek De onderstaande tabel is een weergave van de vrijstellingen toegekend door de Toelatingscommissie voorbije academiejaren, in de opleiding JOURNALISTIEK. Studenten kregen enkel

Nadere informatie

Help, ik moet een werkstuk maken!

Help, ik moet een werkstuk maken! Help, ik moet een werkstuk maken! Je gaat de komende tijd bezig met het maken van een werkstuk. Maar hoe zit een werkstuk nou eigenlijk in elkaar? Hoe moet je beginnen? En hoe kies je nou een onderwerp?

Nadere informatie

Genesisexodusleviticusnumerideuter onomiumjozuarechtersruthsamuëlko ningenkroniekenezranehemiaesterjo bpsalmenspreukenpredikerhoogliedj

Genesisexodusleviticusnumerideuter onomiumjozuarechtersruthsamuëlko ningenkroniekenezranehemiaesterjo bpsalmenspreukenpredikerhoogliedj Genesisexodusleviticusnumerideuter onomiumjozuarechtersruthsamuëlko ningenkroniekenezranehemiaesterjo bpsalmenspreukenpredikerhoogliedj Lesbrief bij expositie: Het boek der Boeken esajajeremiaklaagliederenezechiëlda

Nadere informatie

Liesveldtbijbel (1526-1542)

Liesveldtbijbel (1526-1542) Liesveldtbijbel (1526-1542) 1 In de Nederlanden gaf de Antwerpse drukker Jacob van Liesveldt (1490-1545) al in 1526 een Bijbel uit die berustte op de tot dan toe door de Duitse reformator Maarten Luther

Nadere informatie

TORRENTII\US EN ARLENTUS

TORRENTII\US EN ARLENTUS TORRENTII\US EN ARLENTUS Frans Slits Meer dan vijftien jaar geleden, in 1978, schreef Ad Otten in Gemerts Heem in zijn artikel over Laurentius Torrentinus, dat hij in een volgend nummer op de werkzaamheden

Nadere informatie

TULPENGEKTE. 1. Streep door wat niet van toepassing is.

TULPENGEKTE. 1. Streep door wat niet van toepassing is. TULPENGEKTE Je leraar of lerares heeft je een tulpenbol laten zien. Zo n bol stop je in de herfst in de grond, en in de lente groeit er een tulp uit. Niets bijzonders zou je zeggen. Maar vierhonderd jaar

Nadere informatie

Luxe garderobekoffers voor beroemde Parisiennes

Luxe garderobekoffers voor beroemde Parisiennes Als je vóór 27 februari nog in Parijs komt, raad ik je zeker aan om de tentoonstelling Louis Vuittons/100 legendary trunks in museum Carnavalet te gaan bekijken. Louis Vuitton 1998-2000 Schoenenmuseum.nl

Nadere informatie

De klassieke tijdlijn

De klassieke tijdlijn De klassieke tijdlijn In de lessen geschiedenis heb je waarschijnlijk al gehoord over de tijdlijnen, of de historische periodes en waarschijnlijk ook over exacte datums zoals 476. In dit documentje kom

Nadere informatie

Geertgen tot sint jans man van smarten

Geertgen tot sint jans man van smarten Geertgen tot sint jans man van smarten Eén van de topstukken van Museum Catharijneconvent in Utrecht is het kleine paneeltje Man van Smarten geschilderd door Geertgen tot Sint Jans. Van de schilder Geertgen

Nadere informatie

LESMAP PANFLUIT MET GOUDEN NOTEN. Uitgeverij Kramat. Marina Defauw. www.marinadefauw.com. 1.Schrijfopdracht

LESMAP PANFLUIT MET GOUDEN NOTEN. Uitgeverij Kramat. Marina Defauw. www.marinadefauw.com. 1.Schrijfopdracht LESMAP PANFLUIT MET GOUDEN NOTEN Uitgeverij Kramat Marina Defauw www.marinadefauw.com 1.Schrijfopdracht Na het lezen van Panfluit met gouden noten draag je Timo ongetwijfeld een warm hart toe. Klim nu

Nadere informatie

Journal of Nobility Studies

Journal of Nobility Studies Journal of Nobility Studies virtus 20 2013 virtus 20 2013 Coen Wilders * Soeverein ten dienste van de Habsburgse dynastie 232 Luc Duerloo, Dynasty and Piety. Archduke Albert (1598-1621) and Habsburg Political

Nadere informatie

Kortdurende Act voor tijdens een kerkdienst verzonnen door Margriet Gosker

Kortdurende Act voor tijdens een kerkdienst verzonnen door Margriet Gosker Kortdurende Act voor tijdens een kerkdienst verzonnen door Margriet Gosker ROLVERDELING Johannes Calvijn Maarten Astrid Guillaume (Willem) Farel Astrid: : Calvijn. Calvijn We krijgen geloof ik hoog bezoek

Nadere informatie

100 jaar ReclameKlassiekers als inspira2ebron De kracht van de 4 n s

100 jaar ReclameKlassiekers als inspira2ebron De kracht van de 4 n s 100 jaar ReclameKlassiekers als inspira2ebron De kracht van de 4 n s Wilbert Schreurs (reclamehistoricus VU University Amsterdam) Sanoma Media Parade, Brussel, 21-6- 2012 Waarover gaat deze sessie? 1.

Nadere informatie

Onderwijs Onderzoekschool Politieke Geschiedenis

Onderwijs Onderzoekschool Politieke Geschiedenis Onderwijs Onderzoekschool Politieke Geschiedenis Voor promovendi en Research Masters 2012 2013 Onderzoekschool Politieke Geschiedenis 1 1. De Onderzoekschool Politieke Geschiedenis De Onderzoekschool Politieke

Nadere informatie

Archiefnummer 0354. Inventaris van het archief/de collectie van. A. Greebe (1915-1993) Kunstenaar en verzamelaar 1917-1979.

Archiefnummer 0354. Inventaris van het archief/de collectie van. A. Greebe (1915-1993) Kunstenaar en verzamelaar 1917-1979. Archiefnummer 0354 Inventaris van het archief/de collectie van A. Greebe (1915-1993) Kunstenaar en verzamelaar 1917-1979 Lidy Visser Den Haag 2002/2009 INHOUD 1. Inleiding 3 2. Inventaris 4 2.1. Correspondentie

Nadere informatie

Hoe wordt een prentenboek gemaakt?

Hoe wordt een prentenboek gemaakt? In deze les leer je hoe een prentenboek wordt gemaakt. Nippertje is geschreven door Rian Visser en geïllustreerd door Noëlle Smit. Maak zelf ook een leuk boek! Doel: informatie over het maken van een boek.

Nadere informatie

De kerkhervorming. 5.3

De kerkhervorming. 5.3 De kerkhervorming. 5.3 Onderzoeksvraag: waardoor ontstond de kerkhervorming en welke gevolgen had ze voor de religieuze en politieke situatie? Oorzaken voor de reformatie of kerkhervorming I. Religieuze

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 9.00-11.00 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 34 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 64 punten

Nadere informatie

Handleiding bij de studielessen voor groep 1-3 van de basisschool NAAM

Handleiding bij de studielessen voor groep 1-3 van de basisschool NAAM Handleiding bij de studielessen voor groep 1-3 van de basisschool NAAM September 2009 In september en oktober 2009 is de Levend Evangelie Gemeente gemeentebreed bezig met het onderwerp GEBED. Op verzoek

Nadere informatie

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom. Naam:

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom. Naam: Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom Naam: Het Christendom Hallo, dit is de vragenlijst die hoort bij de website over geestelijke stromingen. Je kunt de website vinden

Nadere informatie

De draadmodellen van P.H. Schoute, hoogleraar wiskunde te Groningen

De draadmodellen van P.H. Schoute, hoogleraar wiskunde te Groningen De draadmodellen van P.H. Schoute, hoogleraar wiskunde te Groningen Jaap Top CUW, 29 november 2016 Pieter Hendrik Schoute (1846 1913): Pieter Hendrik Schoute (1846 1913): 1867 diploma civiele techniek,

Nadere informatie

De laatste wens van Maarten Ouwehand

De laatste wens van Maarten Ouwehand De laatste wens van Maarten Ouwehand Een verhalend ontwerp voor CKV waarin leerlingen op school een museum ontwerpen, inrichten en openen. Gemaakt voor en door: Andreas College Katwijk en Bureau voor Educatief

Nadere informatie

Sanne Sannes, Zonder titel, ong. 1967. Ontwikkelgelatinezilverdruk

Sanne Sannes, Zonder titel, ong. 1967. Ontwikkelgelatinezilverdruk Sanne Sannes, Zonder titel, ong. 1967. Ontwikkelgelatinezilverdruk Sanne Sannes, The Face of Love Fotografie uit de collectie van het Rijksmuseum 13 november 15 december 2013 Het onlangs geheel gerenoveerde

Nadere informatie

Klassieke culturele vorming. Staatsexamen vwo. Programma van toetsing en afsluiting

Klassieke culturele vorming. Staatsexamen vwo. Programma van toetsing en afsluiting Klassieke culturele vorming Staatsexamen vwo Programma van toetsing en afsluiting 2006 Inhoudsopgave Opzet van het examen...3 Het examenprogramma...3 Het commissie-examen...3 Formaat werkstuk (verslag)...4

Nadere informatie

Hoe wordt een prentenboek gemaakt?

Hoe wordt een prentenboek gemaakt? In deze les leer je hoe een prentenboek wordt gemaakt. Nippertje is geschreven door Rian Visser en geïllustreerd door Noëlle Smit. Deze les is extra leuk met het echte prentenboek erbij. Doel: informatie

Nadere informatie

Visscherbijbel (1648)

Visscherbijbel (1648) Visscherbijbel (1648) 1 In de zeventiende eeuw groeiden de lutherse gemeenten in de Noordelijke Nederlanden sterk. Dit kwam voornamelijk door immigratie vanuit Duitstalige gebieden, uit de Zuidelijke Nederlanden

Nadere informatie

De nieuwe tijd. Gemaakt door: Imke, Guusje en Miika. In de tijd van de ontdekkers en hervormers 1500 tot 1600.

De nieuwe tijd. Gemaakt door: Imke, Guusje en Miika. In de tijd van de ontdekkers en hervormers 1500 tot 1600. De nieuwe tijd. Gemaakt door: Imke, Guusje en Miika. In de tijd van de ontdekkers en hervormers 1500 tot 1600. Les 1: Miika. De tijd van Maarten Luther. Eeuwenlang kenden mensen in West-Europa alleen de

Nadere informatie