Van verzorgingsstaat naar participatiesamenleving? Een zoektocht naar een andere rolverdeling tussen overheid, burgers, zorg- en welzijnsinstellingen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Van verzorgingsstaat naar participatiesamenleving? Een zoektocht naar een andere rolverdeling tussen overheid, burgers, zorg- en welzijnsinstellingen"

Transcriptie

1 Van verzorgingsstaat naar participatiesamenleving? Een zoektocht naar een andere rolverdeling tussen overheid, burgers, zorg- en welzijnsinstellingen Literatuurstudie ten behoeve van de Wmo-battle die op 27 juni 2013 georganiseerd is door Stichting Arcon Marek Wiebusch (student Universiteit Twente) en Maaike Moulijn (adviseur Arcon)

2 Samenleving in transitie Modernisering, individualisering, globalisering: onze maatschappij verandert voortdurend en heeft nonstop te maken met nieuwe uitdagingen. De Wet Maatschappelijke Ondersteuning (Wmo) was een antwoord op deze uitdagingen en zou oplossingen moeten bieden bij het mogelijk maken en bevorderen van participatie van alle burgers (Tweede Kamer, 2005, p.2). Maar we zijn er nog niet. We blijven bezig met kantelen, decentralisaties, transities en transformatie. We zijn met elkaar op zoek hoe een nieuwe rolverdeling eruit ziet tussen overheid, burgers en maatschappelijke instellingen. Het zou een transitie of transformatie van de verzorgingsstaat naar de participatiesamenleving moeten zijn. En hoe dat eruit komt te zien? Dat is de grote vraag. Het Rijk geeft gemeenten vrijheid bij de invulling van de doelstellingen van de Wmo en van de transities/transformatie. De bedoeling hierachter is om beleid op maat te kunnen maken en beter aan te sluiten op lokale omstandigheden. De gemeente kent haar burgers het beste en kan daarom beter bijdragen aan een bloeiende lokale samenleving met veel initiatieven van burgers en vanuit de civil society. Het is een uitdaging voor gemeente om hieraan te werken. Om dit proces te bevorderen is gekeken naar wat er in recente literatuur te vinden is over de rolverdeling in het tijdperk van participeren. Onderzoeksvragen De focus van deze korte uitwerking ligt op het identificeren van mogelijke verantwoordelijkheden en taken van maatschappelijke actoren die direct betrekking hebben op het participeren van burgers. Het is dus niet de bedoeling om op alle onderdelen van de Wmo in te gaan. Het gaat om het presenteren van een breed perspectief op hoofdlijnen om zo een toekomstige dialoog en discussie aan te wakkeren. Derhalve is de centrale onderzoeksvraag van deze korte literatuurstudie: Wat is er vanuit de literatuur bekend over de rolverdeling tussen burgers, gemeenten, zorg- en welzijnsinstellingen in de participatiesamenleving? Om de mogelijke rolverdelingen zo expliciet mogelijk te maken en verder aan te scherpen wordt deze onderzoeksvraag beantwoord en onderverdeeld in drie subvragen: 1. Wat is in de literatuur bekend over de participatiesamenleving? 2. Wat de rol van gemeenten in deze samenleving kunnen zijn? 3. Wat zou de rol van de burgers in deze samenleving kunnen zijn? 4. Wat zou de rol van de zorg- en welzijnsinstellingen in deze samenleving kunnen zijn? De vragen worden beantwoord op grond van wetenschappelijke artikelen, rapporten en online publicaties van experts, professionals en bestuursorganen (zie de uitgebreide literatuurlijst achterin). 1

3 1. Wat betekent participatiesamenleving? In de troonrede van 17 september 2013 is gesteld dat de verzorgingsstaat transformeert naar een participatiesamenleving. Sindsdien wordt er veel gediscussieerd over wat die participatiesamenleving inhoudt. Toch was dit niet de eerste keer dat het woord werd gebruikt. In 1991 noemde de toenmalige PvdA-leider Wim Kok het tijdens een PvdA-congres (NRC, ). En ook toenmalig premier Balkenende zou het begrip al in 2005 gebruikt hebben. Een duidelijke definitie is er echter nog niet. Overeenstemming is erover dat de burger meer verantwoordelijkheid krijgt (en moet nemen) om zelf vorm te geven aan zijn toekomst en bij te dragen aan de samenleving. Op wordt de volgende definitie gesuggereerd: de participatiesamenleving is een samenleving waarin de burger gestimuleerd wordt zelf verantwoordelijkheid te nemen en geactiveerd wordt een bijdrage te leveren aan maatschappelijke processen. Over het begrip participatie is al wel meer bekend. In de literatuur zijn er veel verschillende definities en varianten van het trefwoord participatie te vinden. Woorden die onder andere gerelateerd zijn aan participatie, zijn: zelfsturing, burgerinitiatieven, burgerparticipatie, burgerkracht, maatschappelijke en politiek participatie, overheidsparticipatie, betaalde en onbetaalde participatie. Veel van deze woorden kunnen gezien worden als verschillende stappen op de zogenoemde participatieladder, die in 1969 door Sherry Arnstein werd geïntroduceerd. Volgens Vreugdenhil (2011) ontstaat in de beleidspraktijk gemakkelijk spraakverwarring rond het begrip participatie. Bijvoorbeeld zelfsturing en burgerparticipatie kunnen gezien worden als verschillende vormen. Bij zelfsturing zijn burgers eigenaar van hun eigen initiatieven en wordt de overheid hooguit gevraagd om mee te doen (overheidsparticipatie). Bij burgerparticipatie is de overheid eigenaar en worden burgers gevraagd om mee te doen. Het begrip heeft dan ook uiteenlopende betekenissen en vormen, zoals: economische participatie, politieke of beleidsparticipatie, onderwijsparticipatie, maatschappelijke en sociale participatie. Door het gebruik van participatieladders wordt participatie al snel een normatief begrip: een ladder zou betekenen dat de ene vorm van participatie hoger staat dan een andere vorm. Is de ene vorm van participatie beter dan de andere? En is er echt een opeenvolging van treden of kunnen burgers op verschillende manieren participeren (en kunnen ze dus op verschillende treden staan)? In het kader van de Wmo lijkt de definitie simpel: Meedoen! Daadwerkelijk staat er in de Memorie van Toelichting geschreven dat er wordt beoogd om participatie van alle burgers mogelijk [te] maken en [te] bevorderen (Tweede Kamer, 2005). Er wordt dus beoogd om zoveel mogelijk mensen (in het bijzonder mensen met beperkingen) zo lang mogelijk mee te laten doen aan hun eigen zorg en welzijn en aan die van de samenleving in het algemeen. Meest centraal staat de vraag naar een nieuwe balans van verantwoordelijkheden. In dit verband stelt Vreugdenhil (2012) dat de Wmo vraagt om meer eigen verantwoordelijkheid van mensen over hun eigen zorg, maar ook om meer verantwoordelijkheid van mensen voor elkaar. In de uitwerkingen van de Wmo wordt participatie dan ook begrepen als een gewenste vernieuwing van de verhouding tussen overheden, individuen en de verschillende sociale structuren waarvan ze deel uitmaken (Vreugdenhil, 2012, p.14). In de volgende paragrafen wordt uitgewerkt hoe deze nieuwe rolverdeling eruit zou kunnen zien. 2

4 2. Wat is de rol van een gemeente? De eerste stap naar een beeld over de rolverdeling in de participatiesamenleving kan worden genomen met het schetsen van de algemene verantwoordelijkheid van de gemeente. In de Wmo wordt de rol van de lokale overheid gekenmerkt door een dilemma tussen het ruimte geven aan de eigen kracht van de civil society (zorg van burgers voor elkaar) en het opvangen van de burgers die het meest kwetsbaar zijn (zorg door de overheid van burgers die anders niet geholpen worden) (Vreugdenhil, 2012; Peters, Tanja & Welbrink, 2010). In de Wmo is de zorgplicht vervangen door het compensatiebeginsel en dit gaat in de nieuwe Wmo (hoogst waarschijnlijk) vervangen worden door de maatwerkregeling. Hierdoor staat het de gemeente vrij om te bekijken wat een individuele burger nodig heeft om de zelfredzaamheid en maatschappelijke participatie te bevorderen. Hierbij moet rekening gehouden worden met de individuele omstandigheden en behoeften van een burger (maatwerk). De gemeente kan de daarvoor benodigde voorzieningen naar keuze inrichten. Het compensatiebeginsel is dus een stuk flexibeler in te vullen dan de zorgplicht en kan zowel individuele als algemene voorzieningen beïnvloeden om de beoogde resultaten te behalen (Peters et al., 2010). De maatwerkregeling zou nog meer vrijheid moeten bieden. Over het algemeen worden gemeenten niet alleen maar gevraagd om Wmo prestatievelden onderling te verbinden maar dit ook te doen met andere beleidsterreinen. Om dit te kunnen realiseren, is de zogenoemde regierol op het terrein van wonen, welzijn en zorg expliciet toegedacht aan gemeenten (Peters, 2010; Van Schijndel, 2004). In dit verband zou regie kunnen betekenen: initiatief nemen, partijen bijeen brengen een aanspreken op hun (gezamenlijke) verantwoordelijkheid (Van Schijndel, 2004). Toch lijkt er geen universele oplossing te zijn op welke wijze aan de regierol vorm moet worden gegeven. Dit wordt bevestigd door VWS (2010) die constateert dat de meest effectieve sturing zou moeten lijken op het gemengd bedrijfsmodel. Hierbij staat de gedachte centraal dat de gemeente het sturingsmodel per onderdeel van het Wmo-beleid afstemt op de desbetreffende doeleinden. Dit zou dan een integrale aanpak op wonen, welzijn en zorg met relevante lokale partners kunnen realiseren (Peters et al., 2010; Van Schijndel, 2004). Volgens het gemengd bedrijfsmodel zou het frontlijnsturingsmodel het meest gepast zijn om participatie te bevorderen. Hierbij wordt naar een samenwerking tussen professionals en burgers gestreefd. Dat betekent dat de gemeente een rol als onderhandelaar zou krijgen (Peters et al., 2010). Kuiper, Van de Velde & Van Zuydam (2012) deden een internationaal vergelijkende studie om inzicht te krijgen in hoe vermaatschappelijking bevorderd kan worden door het bekijken van casussen uit de praktijk. In hun publicatie beschrijven zij hoe verantwoordelijkheden van de overheid worden overdragen aan het maatschappelijk middenveld ofwel de civil society. Ook zij komen uit op een beperkte, regisserende rol voor de overheid een sterke, onafhankelijke rol van maatschappelijke organisaties. De onderzoekers vrezen dat elke vorm van afhankelijkheid (ook financiële of regulatieve) tot minder vermaatschappelijking kan leiden. Overheden zouden volgens hen niet moeten willen proberen om organisaties te veranderen zodat ze aan Wmo doeleinden voldoen, maar maatschappelijk relevante partijen stimuleren en begeleiden. Wil men het idee van eigen verantwoordelijkheid een stapje verder brengen dan kan ook een verband met het concept van maatschappelijke zelfsturing worden gelegd. Dit zou betekenen dat er nauwelijks een rol voor de overheid overblijft en de verantwoordelijkheid geheel in de handen van de maatschappij ligt (Custers, 2012). Volgens Polie (2007) gaat het hierbij om een proces waar (een deel van een) 3

5 gemeenschap vrijwillig en uit rationale overwegingen een duurzaam verband aangaat (Polie, 2007: 32). In haar kwalitatieve onderzoek met een uitgebreide literatuurstudie kijkt Polie naar zes casussen om succesfactoren te identificeren die maatschappelijke zelfsturing kunnen bevorderen. Wat betreft de rol van de overheid komt ze o.a. tot een duidelijke conclusie: Om maatschappelijke zelfsturing te kunnen bevorderen moet de overheid loslaten. Ze moet meedeinen op de golven van de samenleving (Polie, 2007: 32), moet flexibel zijn en zich terugtrekken om ruimte voor maatschappelijke zelfsturing te creëren. Ook in de publicatie Loslaten in vertrouwen wordt geconstateerd dat de overheid compacter moet worden en meer ruimte moet laten aan maatschappelijk initiatief (ROB, 2012a). In overeenstemming met Polie (2007) wordt geconcludeerd dat het niet de taak van de overheid is om participatie te creëren, maar ruimte te geven aan de vitaliteit die er al bestaat (ROB, 2012a). Vreugdenhil (2012) ziet de gemeente in deze context als sociaal makelaar optreden. De gemeente zou bestaande participatiecontexten goed in beeld kunnen brengen en deze in verbinding kunnen brengen met andere georganiseerde initiatieven. Dit kan vooral door bestaande zorgbieders en zorgvragers samen te brengen bij het verstrekken van informatie (Vreugdenhil, 2012). Toch benadrukken Polie (2007) en Vreugdenhil (2012) dat gemeenten geen nieuwe en duurzame participatiecontexten kunnen laten ontstaan, maar van bestaande initiatieven met hun eigen doelstellingen en visies gebruik moeten maken. Anders bestaat de kans dat zulke initiatieven opnieuw afhankelijk worden gemaakt van overheidsinstellingen. Ook wat betreft de begeleidende rol moet de gemeente gevoelig zijn voor de behoeften van maatschappelijke actoren: Sommigen willen zo min mogelijk worden beïnvloed door de overheid, anderen vragen wat meer leiding (ROB, 2012a). Op individuele verschillen inspelen en geen rollen afdwingen: daarin ligt de sleutel tot succes. Wat als een bijkomende belangrijke taak voor gemeenten wordt gezien is het afstemmen van verschillende maatschappelijke initiatieven onderling en met het gemeentelijke beleid. Hoe zorgt een gemeente er dus voor dat iedereen (burgers, overheid en instellingen) hetzelfde doel nastreeft? Het gezamenlijk creëren van nieuwe lokale zorg- en welzijnslandschappen wordt gezien als een ambacht (Bannink e.a., 2013). De kunst is de oude (verkokerde) structuren weg te nemen en iets anders neer te zetten dat functioneert en te managen is op lokaal niveau. Tegelijkertijd moet een oplossing worden gezocht voor de paradox van de autonomie : hoe vergroot je de autonomie van iemand door hem daartoe aan te zetten en daarmee feitelijk zijn autonomie te ondermijnen? De gemeente moet dus niet taken opnieuw gaan verdelen en de nieuwe orde zelfstandig gaan organiseren. Het gaat erom met elkaar een nieuwe rolverdeling af te spreken, waarbij de gemeente alle partijen scherp houdt en ervoor te zorgt dat iedereen de eigen rol vasthoudt. Anders is de kans groot dat de nieuwe rolverdeling kort van duur zou zijn (Polie, 2007). Bovendien kan het herbezinnen op de fundamentele rol van de overheid ook duidelijkheid scheppen. De overheid is [immers] het instrument van [de]samenleving om [de] publieke zaak vorm te geven (ROB, 2012a, p.73). Samengevat zouden regisseren, verbinden, ondersteunen en knelpunten wegnemen rollen voor gemeenten kunnen zijn. 4

6 3. Wat is de rol voor zorg- en welzijnsinstellingen? Naast de gemeente wordt ook van zorg- en welzijnsinstellingen verwacht dat zij hun takenveld heroverwegen. Meest centraal staat hierbij de vermaatschappelijking van zorg en welzijn. Dit betekent in principe dat voorheen door de overheid uitgevoerde taken worden overgedragen aan het maatschappelijk middenveld (Kuiper et al., 2012). Het activeren van de eigen kracht, het bevorderen van eigen verantwoordelijkheid en het ondersteunen van burgerinitiatieven staat hierbij centraal. De taak om burgers m.b.t. hun zorg en welzijn meer zelfstandig te maken eist volgens de ROB (2012a) een sterkere samenwerking tussen zorg- en welzijnsinstellingen waardoor hun rollen in de participatiesamenleving elkaar kruisen. Een onderzoek van Movisie en PON stelt dat zorginstellingen bereid moeten zijn om vermaatschappelijking als aandachtspunt in hun doelen op te nemen (Arts, Blauw, Dorrestein & Meeuwsen, 2011). En dit moet dan ook feitelijk de werkvloer bereiken. Welzijnsinstellingen zouden zich volgens hen moeten concentreren op het inschakelen van buurtbewoners als vrijwilligers om meer aandacht voor de sociale omgeving te krijgen. Met name als het gaat om de inzet van vrijwilligers is er een gezamenlijke visie tussen zorg- en welzijnsinstellingen nodig. Alleen dan kunnen kwetsbare mensen onderdeel zijn van een buurt (Arts et al., 2011). Door het toenemend beroep op informele zorg ligt er een fundamentele rol voor zorg- en welzijnsinstellingen om familie, vrienden en anderen te betrekken bij zorg en welzijn (Verplanke et al., 2009). De bestaande participatiecontexten moeten immers goed worden onderhouden. Om informele zorg niet onbedoeld te ontmoedigen moet bij de intrinsieke motivatie van de zorgverleners aangesloten worden (Vreugdenhil, 2012). Zorg- en welzijnsinstellingen moeten in het bijzonder meer aandacht besteden aan de inzet van mantelzorgers. Veel onderzoekers vrezen namelijk dat een te groot beroep op vrijwilligers en mantelzorgers kan leiden tot overbelasting (Koops & Kwekkeboom, 2005; Linders, 2009, Verplanke et al.,2009; Vreugdenhil, 2012,). Vreugdenhil (2012) benadrukt dat mantelzorgers primair gemotiveerd zijn voor hun werk doordat ze een familiaire band hebben met degene voor wie ze zorgen. Ze moeten daarom vooral zelf kunnen bepalen welke taken ze wel kunnen verrichten en voor welke taken ze professionele steun nodig hebben. Om participatie te bevorderen zien Koops & Kwekkeboom (2005) ook mogelijkheden om psychiatrische patiënten en mensen met een verstandelijke beperking als vrijwilliger in te zetten. Deze mensen willen immers vaak zelf ook aan de slag. Vrijwilligerswerk kan voor hen een opstap naar betaald werk zijn. Zorg- en welzijnsinstellingen zouden dit soort kansen moeten ontdekken en actief stimuleren (Koops & Kwekkeboom, 2005). Al met al doen zorg en welzijn los van elkaar veel met vrijwilligers om hen aan kwetsbare burgers te koppelen (Arts et al., 2011). Professionals hebben een elementaire rol in het onderhouden en coördineren van bestaande participatiecontexten. Volgens een welzijnsdirecteur uit Enschede gaat het hierbij met name om het verzorgen van de intake, het matchen van cliënt en vrijwilligers en het functioneren als achtervang om eventueel in te kunnen grijpen bij ongewenste intimiteiten (De Boer & Van der Lans, 2011). Vreugdenhil (2012) benadrukt verder dat zelfredzaamheid van mensen met een beperking niet alleen door middel van individuele voorzieningen moet worden gestimuleerd. De professional moet meer aandacht geven aan de directe sociale omgeving. Dit heeft niet alleen te maken met de inzet van vrijwilligers, maar ook met een andere denkwijze in het algemeen. Ook burgerorganisaties zouden door 5

7 professionals moeten worden ondersteund in het verlenen van zorg en wederzijdse hulp (Vreugdenhil, 2012). Tot slot concludeert Vreugdenhil (2012) in haar onderzoek dat professionals, afhankelijk van hun expertise, zelf indicaties zouden kunnen stellen zodat zij zelf kunnen identificeren wat voor ondersteuningsvoorzieningen nodig zijn. Dit moet dan op maat gebeuren en er moet rekening gehouden worden met de persoonlijke omstandigheden van de zorgvrager en met de mogelijkheden die zijn sociale omgeving biedt (Vreugdenhil, 2012). De focus op het toekomstige zorg- en welzijnswerk ligt in het vormen van een schakel tussen individuele burgers en hun dagelijkse omgeving enerzijds en tussen overheden en regelgeving anderzijds (Geertsema, 2004). Het gaat in eerste instantie vooral om het bemiddelen, ondersteunen, verwijzen en faciliteren en minder om het uitvoeren zelf. De nieuwe professional moet niet alleen in een integraal verband aan de slag met de nieuwe werkwijze. Teams of verbanden kunnen zowel bestaan uit welzijnals zorg- of woningprofessionals. (Ewijk, 2006). Deze wijkteams kunnen werken aan de leefbaarheid van een hele wijk en collectieve oplossingen vinden waar die mogelijk zijn. De invulling, naamgeving en grootte van het werkgebied van dit soort teams verschilt per gemeente en soms ook per werkgebied. Hierbij worden termen gebruikt als van zorgen voor naar zorgen dat. Met betrekking tot de rolverdeling tussen gemeente enerzijds en zorg en welzijn anderzijds moet duidelijk zijn dat elke partij een andere rol heeft. De gemeente is de opdrachtgever en het is onwenselijk indien zij op de stoel van de bestuurder van de instelling gaat zitten. De organisaties zijn opdrachtnemers maar hebben daarnaast vaak ook een eigen visie en missie te vervullen. Tegelijkertijd zijn gemeente en organisaties bondgenoten in de transities van elkaar: zij zijn ook op elkaar aangewezen om nieuwe taken uit te voeren (TransitieBureau, 2013). Ook wat betreft het werk van de organisaties zelf wordt benadrukt dat ondersteuning/stimulansen moeten bieden aan burgerinitiatieven als het nodig is, maar zich niet moeten opdringen of taken overnemen (De Boer & Van der Lans, 2011). Samengevat zouden zorg voor de meest kwetsbare burgers; betrekken van familie, vrienden, buurtbewoners en vrijwilligers bij leefbaarheid, zorg en welzijn; ondersteunen en stimuleren van mantelzorgers, vrijwilligers en burgerinitiatieven; verbindingen leggen in wijken; bemiddelen, faciliteren, verwijzen; het initiëren van (nieuwe) preventieve en collectieve oplossingen rollen voor zorg- en welzijnsinstellingen kunnen zijn. 6

8 4. Wat is de rol van de burger? De meest centrale rol in de participatiesamenleving kan per definitie worden toegedicht aan de burger. Volgens de bestudeerde literatuur kan de rol van de burger worden geïdentificeerd door de opvattingen over wat ze niet kunnen doen, ofwel welke taken aan de overheid of professionals moeten worden overgelaten. Waar de lijn moet worden getrokken schetsen De Boer & Van den Lans (2011) in hun onderzoek met het begrijp kerntaken. Dit zijn de taken die de overheid direct of indirect moet overnemen en die ze niet aan de burger kan overlaten. Volgens hun interview met adviseur Jeroen Hoenderkamp zijn de grenzen van burgers beperkt zichtbaar, maar kan er toch een duidelijke lijn worden getrokken. Hij ziet kerntaken van de overheid in activiteiten als het verhelderen van de vraag, het doorverwijzen en ondersteuning bieden aan de meest kwetsbare groepen. In het bijzonder als het gaat om geweld en complexe problemen zijn meerdere respondenten het er over eens dat dit een taak van de overheid moet blijven. Ook Polie (2007) benadrukt dat, als het gaat om aspecten van veiligheid, de rol van de burger beperkt zou moeten zijn. Dit is primair een taak van de overheid en professionals. Toch betekent beperkt niet dat er geen rol voor de burger kan zijn. Zo stelt een directeur van een Amsterdamse welzijnsinstelling dat participatie van burgers ook bij kerntaken wel een belangrijk bijdrage kan leveren, maar onder voorwaarde dat er professionals en overheidsfinanciering beschikbaar is (De Boer & Van der Lans, 2011). In ieder geval lijkt er dus een onderscheid te moeten worden gemaakt tussen welke taken burgers geheel kunnen overnemen en aan welke taken zij een bijdrage kunnen leveren. Toch moet er bij de zoektocht naar deze grenzen een duidelijke markering worden aangebracht, want grenzen verschuiven en zijn niet statisch (Polie, 2007). In deze zin lijken de grenzen van zelfsturing afhankelijk van de wijze van hoe men dit veld benadert. In de woorden van directeur van Vorkmeer, Jan Custers, zou dit betekenen: Zelfsturing is geen doel op zich, maar een weg waarlangs een gemeenschap kan werken aan een eigen, leefbare toekomst (Custers, 2010: 21). Ook Polie (2007) ondersteunt het idee van een proces naar meer zelfsturing en doet verschillende aanbevelingen over hoe men mogelijkheden van zelfsturing kan bevorderen in een bestuurlijk perspectief. Ook meer recente stellingen als alles wat we aandacht geven groeit lijken deze denkwijze te steunen (Custers, 2012: 1). Het lijkt vanuit dit perspectief twijfelachtig of een te beperkte denkwijze en het zoeken naar grenzen in plaats van het benutten van de krachten van burgers daadwerkelijk meerwaarde oplevert op weg naar een participatiesamenleving. Sommige auteurs zien een relatief strakke lijn tussen kerntaken van de overheid en organisaties en mogelijkheden voor maatschappelijke zelfsturing. Anderen vinden echter dat zelfsturing geen grenzen kent (Custers, 2010: 1). Toch is er overeenstemming te vinden in het feit dat de burger zelf ook mee moet willen doen en niet alleen de verantwoordelijkheid voor zijn welzijn zoekt bij maatschappelijke organisaties of overheidsinstellingen. Alleen als de burger zelf naar mogelijkheden zoekt om mee te doen zou de participatiesamenleving gestalte kunnen krijgen. De kleine lokale gemeenschap en de burger zelf vormen de bron van maatschappelijke actie. In deze samenhang ziet Vreugdenhil (2012) mogelijke knelpunten wat betreft de overheersende opvattingen over wat zelfredzaamheid voor de burger eigenlijk betekent. In haar onderzoek concludeert zij dat burgers het al zelfredzaam vinden als ze weten naar welke instelling ze moeten om hun probleem op te lossen. Volgens haar is de hoofduitdaging van bestuurlijke organen en van de samenleving zelf om opvattingen van zelfredzaamheid te veranderen van zoveel mogelijk zelf 7

9 doen met behulp van professionele zorgverleners naar zoveel mogelijk zelf doen met behulp van de directe sociale omgeving (Vreugdenhil, 2012: 227). Dit vereist dus een cultuuromslag bij burgers (ROB, 2012a: 105). Wat betreft de rol van de burger kan worden opgemerkt dat deze actief moet worden om zelf oplossingen te zoeken in plaats van direct naar het voorzieningenaanbod te kijken. Ook Koops & Kwekkeboom (2005) constateren dat, ook als het gaat om mensen met beperkingen, elk lid van het sociaal netwerk naar vermogen moet bijdragen aan het opvangen en ondersteunen van deze mensen en aan het behoud van hun zelfstandige leefsituatie. Pas wanneer hun eigen mogelijkheden en die van hun directe sociale omgeving zijn uitgeput, kunnen ze een beroep te doen op de lokale overheid (Vreugdenhil, 2012). Burgers moeten zich bewust worden van deze nieuwe verantwoordelijkheid en het ook gewoon durven om dergelijke taken voor de mensen in hun sociale omgeving over te nemen. In het advies Redzaam ouder pleit de RVZ (2012) ervoor dat burgers eerder in hun leven nadenken over hun oude dag en tijdig voorzorgsmaatregelen nemen. Het huidige beroep op collectieve voorzieningen is immers onhoudbaar voor de toekomst en dit vraagt van burgers meer eigen verantwoordelijkheid (RVZ, 2012: 33). Een suggestie is om dit via een zorgverklaring te regelen, waarin burgers aangeven hoe ze de zorg op hun oude dag willen regelen en hoe zij deze bekostigen (ROB, 2012b). 8

10 Conclusie: Samen op weg naar de participatiesamenleving In deze korte uitwerking werd beoogd om de rolverdeling in de komende participatiesamenleving te verhelderen. De centrale onderzoeksvraag was: Wat is er vanuit de literatuur bekend over de rolverdeling tussen burgers, gemeenten, zorg- en welzijnsinstellingen in de participatiesamenleving? Het werd duidelijk dat er geen specifieke antwoorden zijn op deze vraag behalve dat elk gemeente zelf een antwoord moet vinden. Uit de literatuur blijkt dat in het algemeen een regisserende rol en geen uitvoerende rol voor gemeenten wordt weggelegd. Ze bemiddelen en coördineren de bestaande sociale structuren, initiatieven en organisaties. Behalve dat gemeenten als opdrachtgever en instellingen als opdrachtnemer te zien zijn, worden instellingen ook gezien als bondgenoten voor gemeenten in de transities. Voor de instellingen geldt dat zij dezelfde grondhouding als gemeenten zouden moeten hebben tegenover burgers: faciliterend en uitnodigend. Zorg voor de meest kwetsbare burgers blijft belangrijk maar daarnaast wordt steeds belangrijker: betrekken van familie, vrienden, buurtbewoners en vrijwilligers bij leefbaarheid, zorg en welzijn; ondersteunen en stimuleren van mantelzorgers, vrijwilligers en burgerinitiatieven; verbindingen leggen in wijken; bemiddelen, faciliteren, verwijzen; het initiëren van (nieuwe) preventieve en collectieve oplossingen. Oftewel het ondersteunen en inzetten van bestaande participatiecontexten. De rol van burgers ligt in het mee willen doen en actief naar mogelijkheden zoeken om meer regie over hun leven te kunnen voeren. Ook moet er een actieve houding worden aangenomen als het gaat om het verlenen van hulp en het ondersteunen van elkaar. De zoektocht naar een participatiesamenleving is een zoektocht naar een andere cultuur, die gedragen wordt door zowel overheden, instellingen als burgers. Custers (2012) stelt dat er alleen een goede rolverdeling kan worden gevonden als er een wederzijdse en constante dialoog tussen gemeenten, instellingen en burgers gevoerd wordt. In deze dialoog wordt gezamenlijk gezocht waar de grenzen van [...] verantwoordelijkheid van burgers liggen en hoe deze grenzen verlegd kunnen worden om de openbare ruimte voor burgers op te rekken. 9

11 Literatuur Arnstein, S. (1969), A Ladder of Citizen Participation, in: AIP Journal, pp Arts, W., Blauw, W., Dorrestein, A., & Meeuwsen, M. (2011), Vermaatschappelijking: zorg kan niet zonder welzijn, Bannink, D., H. Bosselaar en W. Trommel (eds.) (2013), Crafting local welfare landscapes, Den Haag: Boom / Lemma. Berlo, van, D. (2012), Wij de overheid - cocreatie in de netwerksamenleving, uitgave Programma Ambtenaar 2.0, Boer, de, N. en Van der Lans, J. (2011), Bugerkracht: De toekomst van het sociaal werk in Nederland, Den Haag: RMO. Buurtalliantie (2011), Denkend aan Burgerkracht, Cahier no 1, 01. Custers, J. (2010), Zelfsturing kent geen grenzen, Peel en Maars: Vorkmeer. Custers, J. (2012), Inleiding Jan Custers ontmoet Jim Diers: "Wat we aandacht geven, groeit, Leeuwarden , ntmoet_jim_diers_wat_we_aandacht_geven_groeit_leeuwarden_22_05_2012 Ewijk, H. van (2006), De Wmo als instrument in de transformatie van de welvaartstaat en als impuls voor vernieuwing van het sociaal werk in: Sociale Interventie, 15.3, pp Geertsema, H. (2004), Identiteit in meervoud. Een identiteitsbeschrijving van het maatschappelijk werk, Proefschrift. Hazeu, C., Boonstra, N., Jager-Vreugdenhil, M., & Winsemius, P. (2005), Buurtinititiatieven en buurtbeleid in Nederland anno Analyse van een veldonderzoek van 28 casussen, Den Haag: WRR. Koops, H. en Kwekkeboom, M. (2005), Vermaatschappelijking in de zorg: Ervaringen en verwachtigingen van aanbieders en gebruikers in vijf gemeenten, Den Haag: SCP. Kuiper, M., Van der Velde, B. en Van Zuydam, S. (2012), Leren van vermaatschappelijking in het Verenigd Koninkrijk, Australië en Scandinavië, Utrecht University: Rob. Linders, L. (2009), De betekenis van nabijheid: Een onderzoek naar informele zorg in een volksbuurt, University of Tilburg: Proefschrift. 10

12 Peters, A., Tanja, A. en Wilbrink, I. (2010). Handreiking voor lokaal beleid voor ondersteuning van mensen met een beperking in: DVC-nr. 2075, Den Haag: Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS). Polie, P. (2007), De zelfsturende samenleving Maatschappelijke zelfsturing als non-gouvernementeel sturingsconcept in een verander(en), Rotterdam: Erasmus Universiteit. Rob (2012a), Loslaten in vertrouwen: Naar een nieuwe verhouding tussen overheid, markt én samenleving, Den Haag: Raad van het openbaar bestuur (Rob). Rob (2012b), Cahier Loslaten in vertrouwen: Beschouwingen van adviesraden over een nieuwe verhouding tussen overheid, markt én samenleving, Den Haag: Raad van het openbaar bestuur (Rob). RVZ (2012), Redzaam ouder: Zorg voor niet-redzame ouderen vraagt om voorzorg door iedereen, Den Haag: Raad voor de Volksgezondheid en Zorg (RVZ). Schijndel, van, P. (2004), Wie heeft er zin in de WMO? Het wordt dringen op het extramurale veld, in: BTSG InfoBulletin, 59. Timmermans, J. (2003), Mantelzorg. Over de hulp van en aan mantelzorgers, Publicatie 2003/1, Den Haag: SCP. TransitieBureau (2013), Bondgenoten in de decentralisaties, Den Haag: VWS/VNG. Tweede Kamer (2005), Nieuwe regels betreffende maatschappelijke ondersteuning (Wet maatschappelijke ondersteuning), vergaderjaar , , nr. 3, s-gravenhage: Sdu Uitgevers. Verplanke, L., Veldboer, L., Duyvendak, J., Van den Handel, C., Maarschalkerweerd, A., Groenendijk, J., et al (2009), Onder de mensen? Een onderzoek naar mensen met beperkingen in vier stadsbuurten, Den Haag: Nicis Institute. Vreugdenhil, M. (2011), Spraakverwarring over participatie Vreugdenhil, M. (2012), Nederland participatieland? De ambitie van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) en de praktijk in buurten, mantelzorgrelaties en kerken, Universiteit Amsterdam: Proefschrift. VWS (2010), Welzijn Nieuwe Stijl, Den Haag: Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS). 11

Samen voor een sociale stad

Samen voor een sociale stad Samen voor een sociale stad 2015-2018 Samen werken we aan een sociaal en leefbaar Almere waar iedereen naar vermogen meedoet 2015 Visie VMCA 2015 1 Almere in beweging We staan in Almere voor de uitdaging

Nadere informatie

Vrijwilligerswerk is geen containerbegrip

Vrijwilligerswerk is geen containerbegrip Vrijwilligerswerk is geen containerbegrip De veranderende politieke en maatschappelijke verhoudingen resulteren in minder overheid en meer burger. Door de terugtredende overheid ontstaat er meer ruimte

Nadere informatie

Manifest. voor de intensieve vrijwilligerszorg

Manifest. voor de intensieve vrijwilligerszorg Manifest voor de intensieve vrijwilligerszorg Manifest voor de intensieve vrijwilligerszorg Meer dan 15.000 mensen zijn vrijwilliger bij een Waarom dit manifest? organisatie voor Vrijwillige Thuishulp,

Nadere informatie

Ontwikkelingen. in zorg en welzijn. Wij houden daarbij onverkort vast aan de Koers 2010-2013,

Ontwikkelingen. in zorg en welzijn. Wij houden daarbij onverkort vast aan de Koers 2010-2013, KOERS 2014-2015 3 Het (zorg)landschap waarin wij opereren verandert ingrijpend. De kern hiervan is de Kanteling, wat inhoudt dat de eigen kracht van burgers over de hele breedte van de samenleving uitgangspunt

Nadere informatie

eflectietool Reflectietool Reflectietool Reflectietool Test jezelf op professioneel ondersteunen

eflectietool Reflectietool Reflectietool Reflectietool Test jezelf op professioneel ondersteunen eflectietool Reflectietool eflectietool Reflectietool eflectietool Reflectietool Test jezelf op professioneel ondersteunen Redactie: Marieke Haitsma en Corrie van Dam Eindredactie: afdeling communicatie

Nadere informatie

VISIE WET MAATSCHAPPELIJKE ONDERSTEUNING 2012-2015 BOEKEL, LANDERD, SINT-OEDENRODE UDEN EN VEGHEL

VISIE WET MAATSCHAPPELIJKE ONDERSTEUNING 2012-2015 BOEKEL, LANDERD, SINT-OEDENRODE UDEN EN VEGHEL VISIE WET MAATSCHAPPELIJKE ONDERSTEUNING 2012-2015 BOEKEL, LANDERD, SINT-OEDENRODE UDEN EN VEGHEL Inhoudsopgave: Voorwoord... 1 1. Visie: door KANTELING in BALANS...2 1.1 De kern: Eigen kracht en medeverantwoordelijkheid

Nadere informatie

Startnotitie. Vrijwilligerswerk Vrijwilligers maken het verschil! 2011 2014. Versie: 21 april 2011 1

Startnotitie. Vrijwilligerswerk Vrijwilligers maken het verschil! 2011 2014. Versie: 21 april 2011 1 Startnotitie Vrijwilligerswerk Vrijwilligers maken het verschil! 2011 2014 Versie: 21 april 2011 1 1. Aanleiding 1.1. Voor u ligt de startnotitie vrijwilligersbeleid, directe aanleiding voor deze startnotitie

Nadere informatie

Welzijn Nieuwe Stijl Schoonhoven. Eric Lagendijk december 2011

Welzijn Nieuwe Stijl Schoonhoven. Eric Lagendijk december 2011 Welzijn Nieuwe Stijl Schoonhoven Eric Lagendijk december 2011 Programma Wat is Welzijn Nieuwe Stijl (WNS)? Traject Schoonhoven Verkenning welzijnsbeleid Burgerkracht/ Eigen kracht: how to do? Regionale

Nadere informatie

Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen

Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen Inhoud 1. Inleiding 2 De Wmo-werkplaats 2 Schets van de context 2 Ontwikkelde producten 3 2. Doel onderzoek

Nadere informatie

Bouwstenen voor Burgerkracht. Dag van de transities, 19 november 2014 Helga Koper en Lydia Sterrenberg

Bouwstenen voor Burgerkracht. Dag van de transities, 19 november 2014 Helga Koper en Lydia Sterrenberg Bouwstenen voor Burgerkracht Dag van de transities, 19 november 2014 Helga Koper en Lydia Sterrenberg Even voorstellen: Platform 31 Wie zijn we? Een kennis- en netwerkorganisatie voor stedelijke en regionale

Nadere informatie

Inspiratiediner Wij in de Wijk. Bora Avric, Senior Adviseur Movisie

Inspiratiediner Wij in de Wijk. Bora Avric, Senior Adviseur Movisie Inspiratiediner Wij in de Wijk Bora Avric, Senior Adviseur Movisie 6/23/2014 Sportquiz Vraag 1: Hoeveel procent van de Nederlanders sport minimaal 1 x per maand? 64% of 75 % Sportquiz Vraag 1: Hoeveel

Nadere informatie

Onderwerpen. Wat is kantelen? Waarom kantelen? Kantelen doen we samen Stip aan de horizon

Onderwerpen. Wat is kantelen? Waarom kantelen? Kantelen doen we samen Stip aan de horizon Onderwerpen Wat is kantelen? Waarom kantelen? Hoe gaan we kantelen Kantelen doen we samen Stip aan de horizon Wat is kantelen? Invoeren bedoeling Wmo: - Zelfredzaamheid en zelfstandigheid - Van zorg naar

Nadere informatie

Wmo-werkplaats Twente. Scholingshandleiding voor cursist en trainer. Samenwerken met vrijwilligers

Wmo-werkplaats Twente. Scholingshandleiding voor cursist en trainer. Samenwerken met vrijwilligers Wmo-werkplaats Twente Scholingshandleiding voor cursist en trainer Samenwerken met vrijwilligers De vrijwilliger als vanzelfsprekende partner in zorg en welzijnswerk juli 2011 Saxion. Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Informeel Delen van Ervaringen en Expertise IDEE 13 mei

Informeel Delen van Ervaringen en Expertise IDEE 13 mei Informeel Delen van Ervaringen en Expertise IDEE 13 mei 5/14/2014 Startpunt We leven niet in een tijdperk van veranderingen maar in een verandering van tijdperken. Jan Rotmans Maatschappelijke en politieke

Nadere informatie

Sociale wijkteams de sleutel in de participatiesamenleving?

Sociale wijkteams de sleutel in de participatiesamenleving? Leer- en ontwikkeltraject Sociale wijkteams de sleutel in de participatiesamenleving? Centrum voor Samenlevingsvraagstukken Marja Jager-Vreugdenhil & Eelke Pruim @SamenViaa Deze workshop: - Over Wmo-werkplaats

Nadere informatie

Verslag basiscursus Wmo d.d. 12 april 2013 LSR in (Utrecht)

Verslag basiscursus Wmo d.d. 12 april 2013 LSR in (Utrecht) Verslag basiscursus Wmo d.d. 12 april 2013 LSR in (Utrecht) De vier cursisten, die aanwezig waren, begonnen zich aan elkaar voor te stellen onder leiding van de cursusleidster. Van de vier cursisten waren

Nadere informatie

Onafhankelijke cliëntondersteuning vanuit cliëntenperspectief. De stand van zaken medio 2015

Onafhankelijke cliëntondersteuning vanuit cliëntenperspectief. De stand van zaken medio 2015 Onafhankelijke cliëntondersteuning vanuit cliëntenperspectief De stand van zaken medio 2015 AVI-toolkit 22 April 2015 Inhoudsopgave Onafhankelijke cliëntondersteuning... 3 1. Het belang van onafhankelijke

Nadere informatie

Geachte lezer, Anne-Corine Schaaps directeur

Geachte lezer, Anne-Corine Schaaps directeur Geachte lezer, Fijn dat u even tijd neemt om kortweg kennis te maken met het beleid van stichting Welcom. Door het beleid voor de komende vier jaren te omschrijven, laat Welcom zien wat ze in de samenleving

Nadere informatie

AVI-activiteiten 2014-2015. Aanbod van programma Aandacht voor iedereen

AVI-activiteiten 2014-2015. Aanbod van programma Aandacht voor iedereen AVI-activiteiten 2014-2015 Aanbod van programma Aandacht voor iedereen Januari 2014 Inhoudsopgave AVI-activiteiten 2014-2015... 3 Aandachtspunten... 4 Aandacht voor iedereen Het programma Aandacht voor

Nadere informatie

AVI-activiteiten 2015. Transformatieagenda

AVI-activiteiten 2015. Transformatieagenda AVI-activiteiten 2015 Transformatieagenda Januari 2015 Inhoudsopgave Transformatieagenda... 3 Agendapunten transformatie 2015... 5 Aandacht voor iedereen Het programma Aandacht voor iedereen heeft als

Nadere informatie

De Wmo en de decentralisaties

De Wmo en de decentralisaties De Wmo en de decentralisaties Presentatie Alice Makkinga Adviseur programma Aandacht voor Iedereen Inhoud Landelijk programma Aandacht voor iedereen Belangrijke maatschappelijke trends? Belangrijkste wettelijke

Nadere informatie

De Wmo Ontwikkelingen en uitdagingen voor de Wmo-raad

De Wmo Ontwikkelingen en uitdagingen voor de Wmo-raad De Wmo Ontwikkelingen en uitdagingen voor de Wmo-raad September 2010 Doel van de Wmo: Participatie Iedereen moet op eigen wijze mee kunnen doen aan de samenleving 2 Kenmerken van de Wmo - De Wmo is gericht

Nadere informatie

15 november 2012 NOVi-bijeenkomst Begrippenkader Vrijwilligerswerk 52 vrijwilligerscentrales nvt

15 november 2012 NOVi-bijeenkomst Begrippenkader Vrijwilligerswerk 52 vrijwilligerscentrales nvt Vergadering d.d. Activiteit Aanwezig Afwezig 15 november 2012 NOVi-bijeenkomst Begrippenkader Vrijwilligerswerk 52 vrijwilligerscentrales nvt Op 15 november kwamen 52 mensen van vrijwilligerscentrales

Nadere informatie

WMO-beleidsnotitie van het Land van Cuijk participatie en vrijwilligers

WMO-beleidsnotitie van het Land van Cuijk participatie en vrijwilligers WMO-beleidsnotitie van het Land van Cuijk participatie en vrijwilligers 05.12.2011 In de WMO-beleidsnotitie van Land van Cuijk is het volgende in hoofdstuk 6 opgenomen: 6.3.2 Vrijwilligers in de zorg Voor

Nadere informatie

Nederland participatieland? Marja Jager-Vreugdenhil Werkconferentie Digitale zelfredzaamheid Wierden, 24 juni 2014

Nederland participatieland? Marja Jager-Vreugdenhil Werkconferentie Digitale zelfredzaamheid Wierden, 24 juni 2014 Nederland participatieland? Marja Jager-Vreugdenhil Werkconferentie Digitale zelfredzaamheid Wierden, 24 juni 2014 Nederland participatieland? Wmo als operatie om zorgstelsel te behouden Vier routes:

Nadere informatie

De Wmo en de decentralisaties

De Wmo en de decentralisaties De Wmo en de decentralisaties Presentatie Alice Makkinga Adviseur programma Aandacht voor Iedereen Inhoud Landelijk programma Aandacht voor iedereen Belangrijke maatschappelijke trends? Belangrijkste wettelijke

Nadere informatie

Startnotitie nota mantelzorg en vrijwilligerswerk Hellevoetsluis 2015

Startnotitie nota mantelzorg en vrijwilligerswerk Hellevoetsluis 2015 Startnotitie nota mantelzorg en vrijwilligerswerk Hellevoetsluis 2015 Datum: maart 2015 Afdeling: Samenlevingszaken In- en aanleiding Voor u ligt de startnotitie voor de aankomende beleidsnota van de gemeente

Nadere informatie

Sport en bewegen binnen het Sociaal Domein Breng beweging in de drie D s!

Sport en bewegen binnen het Sociaal Domein Breng beweging in de drie D s! ACTIEF VOOR Sportorganisaties Maatschappelijke organisaties Onderwijs Overheden Sport en bewegen binnen het Sociaal Domein Breng beweging in de drie D s! De drie D s Drie transities in het sociale domein:

Nadere informatie

Iedereen in s-hertogenbosch doet volwaardig mee in de samenleving. Breed Welzijn s-hertogenbosch. Nieuwe combinaties in een nieuwe tijd

Iedereen in s-hertogenbosch doet volwaardig mee in de samenleving. Breed Welzijn s-hertogenbosch. Nieuwe combinaties in een nieuwe tijd Nieuwe combinaties in een nieuwe tijd Iedereen in s-hertogenbosch doet volwaardig mee in de samenleving Breed Welzijn s-hertogenbosch Juvans Maatschappelijk Werk en Dienst verlening // Welzijn Divers //

Nadere informatie

Onderwerp: Subgroep 1: Datum: Contact: Onderwerp Kwaliteit van leven

Onderwerp: Subgroep 1: Datum: Contact: Onderwerp Kwaliteit van leven Onderwerp: Kwaliteit van leven van burgers die veel zorg en ondersteuning nodig hebben Subgroep 1: Wim Gort (Synthese), Jan Joore (Unik), Ellen van Gennip (Leger des Heils), Ron Genders (gemeente Peel

Nadere informatie

Verslag discussies denktankbijeenkomst

Verslag discussies denktankbijeenkomst Verslag discussies denktankbijeenkomst 'Samen of liever alleen? Samenwerking tussen burgerinitiatieven en zorgorganisaties Tijdens de denktankbijeenkomst op 10 juni 2015 werd in groepjes gediscussieerd.

Nadere informatie

Bestuur & Management Consultants. Katherine Boon Ester Rood

Bestuur & Management Consultants. Katherine Boon Ester Rood Bestuur & Management Consultants Katherine Boon Ester Rood 1 Presentatie Project!mpulsbijeenkomsten Samen in de wijk Themasessie Grenzen aan vermaatschappelijking en extramuralisering 2 Impressies Extramuralisering

Nadere informatie

Betekenis voor beroepsonderwijs

Betekenis voor beroepsonderwijs Betekenis voor beroepsonderwijs Paul Vlaar Landelijk overleg Wmo-werkplaatsen Opbouw inleiding Transities sociale domein Wat zijn Wmo-werkplaatsen? Waar zitten werkplaatsen en wat doen zij? Urgentie van

Nadere informatie

Geef inhoud aan gemeentelijk beleid

Geef inhoud aan gemeentelijk beleid Geef inhoud aan gemeentelijk beleid met kennis, advies en trainingen van MOVISIE Decentralisatie van de jeugdzorg, de overheveling van de functie- begeleiding uit de AWBZ, de komst van de Wet Werken naar

Nadere informatie

Sociale wijkteams en wijkpilots in Nijmegen

Sociale wijkteams en wijkpilots in Nijmegen Sociale wijkteams en wijkpilots in Nijmegen Budgetaanvraag NIM - Tandem Linda Jansen ZZGzorggroep Els Bremer projectbureau MAAT Opzet van deze workshop Introductie : hoe transformeren Korte aftrap: wat

Nadere informatie

Toeleg Meedoen & Samenwerken in Breda

Toeleg Meedoen & Samenwerken in Breda Toeleg Meedoen & Samenwerken in Breda 2012-2013 Inleiding M&S Breda bestaat uit acht organisaties die er voor willen zorgen dat de kwetsbare burger in Breda mee kan doen. De deelnemers in M&S Breda delen

Nadere informatie

DE AANPAK VAN SOCIAAL ISOLEMENT. KNELPUNTEN EN DILEMMA S.

DE AANPAK VAN SOCIAAL ISOLEMENT. KNELPUNTEN EN DILEMMA S. DE AANPAK VAN SOCIAAL ISOLEMENT. KNELPUNTEN EN DILEMMA S. Presentatie DAK bijeenkomst 16 juni 2014 Dr. Marina Jonkers ONDERWERPEN Wat doet LESI? Aanpak sociaal isolement in gemeenten Beleidsurgentie en

Nadere informatie

Presentatie d.d. 23/4/2013 Huis van de Buurt Huis van.

Presentatie d.d. 23/4/2013 Huis van de Buurt Huis van. Presentatie d.d. 23/4/2013 Huis van de Buurt Huis van. Logo Huis van de Buurt Caroline van Gessel, coördinator Huis van de Buurt St. Zorgcentra de Betuwe Stel U wordt nu geboren, hoe zou u de zorg en welzijn

Nadere informatie

Vrijwilligers in de zorg voor en ondersteuning van ouderen in de nieuwe Wmo. Mieke Biemond

Vrijwilligers in de zorg voor en ondersteuning van ouderen in de nieuwe Wmo. Mieke Biemond Vrijwilligers in de zorg voor en ondersteuning van ouderen in de nieuwe Wmo Mieke Biemond Inhoud presentatie Kern- en knelpunten van de nieuwe Wmo Vrijwilligers in Nederland Toekomstagenda Informele zorg

Nadere informatie

Het V.O.S.-model. De maatschappelijke rol van vrijwilligerscentrales

Het V.O.S.-model. De maatschappelijke rol van vrijwilligerscentrales Het V.O.S.-model De maatschappelijke rol van vrijwilligerscentrales Het V.O.S.-model De maatschappelijke rol van vrijwilligerscentrales Auteur(s) Datum MOVISIE Wendy Stubbe, Koos Berkelaar, Hanneke Mateman

Nadere informatie

De Kanteling in de Wmo. Drechtraad 4 oktober 2011

De Kanteling in de Wmo. Drechtraad 4 oktober 2011 De Kanteling in de Wmo Drechtraad 4 oktober 2011 Huidige situatie Wmo nog erg AWBZ-achtig (claim op zorg) Te veel voorziening- en zorggericht, te weinig focus op participatie. Te weinig vraag achter de

Nadere informatie

gemeente Eindhoven Kerntaak gekoppeld aan het werkprogramma van het college

gemeente Eindhoven Kerntaak gekoppeld aan het werkprogramma van het college gemeente Eindhoven Raadsnummer Inboeknummer 13R5271 13bst00404 Beslisdatum B&W 12 maart 2013 Dossiernummer 13.11.551 RaadsvoorstelVerbindende kracht - Samen voor elkaar: de ontwikkeling van samenkracht

Nadere informatie

Kwaliteit. 1 Inleiding. 2 De wettelijke voorwaarden. 2.1 Jeugdwet

Kwaliteit. 1 Inleiding. 2 De wettelijke voorwaarden. 2.1 Jeugdwet Kwaliteit 1 Inleiding Wat is kwaliteit van zorg en wat willen we als gemeenten samen met onze zorgaanbieders ten aanzien van kwaliteit afspreken? Om deze vraag te beantwoorden vinden twee bijeenkomsten

Nadere informatie

Workshop Introductie Wmo. Lesprogramma. Ontwikkelingen

Workshop Introductie Wmo. Lesprogramma. Ontwikkelingen Workshop Introductie Wmo Wmo-werkplaats Groningen-Drenthe 28 juni 2012 Lies Korevaar Lesprogramma Kennismaking en uitleg programma Wat is de Wmo? Doelen en uitgangspunten van de Wmo Uitwerking Wmo in de

Nadere informatie

Theorie & Praktijk Sociale wijkteams

Theorie & Praktijk Sociale wijkteams Wmo-werkplaats Zwolle startevenement Theorie & Praktijk Sociale wijkteams 2 april 2014 Opbouw Rondje voorstellen Theorie Sociale wijkteams (Eelke) Theorie Sociale wijkteams (Albert) Praktijk Sociale wijkteams

Nadere informatie

Wmo prestatieveld 4? Goed voor Elkaar!

Wmo prestatieveld 4? Goed voor Elkaar! Wmo prestatieveld 4? Goed voor Elkaar! Waarom Goed voor Elkaar? In de Wmo (Wet Maatschappelijke Ontwikkeling) is in prestatieveld 4 vastgelegd dat u als gemeente verantwoordelijk bent voor de ondersteuning

Nadere informatie

Signalering en zorgcoördinatie bij begeleiding in de Wmo voor specifieke groepen

Signalering en zorgcoördinatie bij begeleiding in de Wmo voor specifieke groepen Signalering en zorgcoördinatie bij begeleiding in de Wmo voor specifieke groepen Specifieke groepen voor de extramurale begeleiding vanuit Wmo zintuiglijk gehandicapten (ZG) mensen met complex niet aangeboren

Nadere informatie

Vrijwillige inzet in de Gemeente Haarlem. Aanpak verbeteren vrijwilligersbeleid & samenwerking cliënt-vrijwilliger-zorgprofessional

Vrijwillige inzet in de Gemeente Haarlem. Aanpak verbeteren vrijwilligersbeleid & samenwerking cliënt-vrijwilliger-zorgprofessional Vrijwillige inzet in de Gemeente Haarlem Aanpak verbeteren vrijwilligersbeleid & samenwerking cliënt-vrijwilliger-zorgprofessional Tijdvak 2015-2016 Organisatie: samen Voor Betere Zorg (VBZ) Auteurs: Marion

Nadere informatie

Hoe zelfsturing in de Zorg écht gaat werken!

Hoe zelfsturing in de Zorg écht gaat werken! Hoe zelfsturing in de Zorg écht gaat werken! Lees in 2 minuten hoe zelfsturing het werken in teams en ondersteunende diensten verandert, hoe leiderschap vernieuwt, wat het uw klant oplevert en hoe het

Nadere informatie

Samenwerkingsverklaring. In Rivierenland werken gemeenten en Aanbieders samen

Samenwerkingsverklaring. In Rivierenland werken gemeenten en Aanbieders samen Samenwerkingsverklaring In Rivierenland werken gemeenten en Aanbieders samen Versie 15 september 2015 Uitgangspunt Gemeenten als formeel verantwoordelijke partij en Opdrachtgever, en Aanbieders als uitvoerende

Nadere informatie

Drie decentralisaties voor gemeenten

Drie decentralisaties voor gemeenten Drie decentralisaties voor gemeenten Onze visie en aanpak Pim Masselink Joost van der Kolk Amersfoort 24 april 2014 Inhoud 1. Inleiding 2. Veranderende rol van de gemeente 3. Veranderopgave: richten, inrichten

Nadere informatie

Tijd voor Het Nieuwe Leidinggeven! Lees in 2 minuten wat Het Nieuwe Leidinggeven is, wat het uw organisatie brengt en hoe het te ontwikkelen is.

Tijd voor Het Nieuwe Leidinggeven! Lees in 2 minuten wat Het Nieuwe Leidinggeven is, wat het uw organisatie brengt en hoe het te ontwikkelen is. Tijd voor Het Nieuwe Leidinggeven! Lees in 2 minuten wat Het Nieuwe Leidinggeven is, wat het uw organisatie brengt en hoe het te ontwikkelen is. De manier waarop we het werk organiseren en samenwerken

Nadere informatie

Manifest Zorgzaam ''s-hertogenbosch

Manifest Zorgzaam ''s-hertogenbosch Manifest Zorgzaam ''s-hertogenbosch 21 juni 2013 Onze samenwerking Vijftien organisaties doen de gemeente s-hertogenbosch op 28 juni 2013 tijdens de jaarlijkse Godshuizenlezing een aanbieding in het kader

Nadere informatie

ONDERZOEKSPLAN HULP BIJ HET HUISHOUDEN

ONDERZOEKSPLAN HULP BIJ HET HUISHOUDEN ONDERZOEKSPLAN HULP BIJ HET HUISHOUDEN Rekenkamer Utrecht, 15 februari 2016 AANLEIDING Rijksbeleid Op 1 januari 2015 is de nieuwe Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo 2015) van kracht geworden. Op grond

Nadere informatie

Workshop Krimpcafe XL Maatwerk op lokaal niveau. Jaap Ikink. 12 juni 2014

Workshop Krimpcafe XL Maatwerk op lokaal niveau. Jaap Ikink. 12 juni 2014 Workshop Krimpcafe XL Maatwerk op lokaal niveau Jaap Ikink 12 juni 2014 Maatwerk voor Sociale Wijkteams Waarom sociale wijkteams? Uitdaging op lokaal niveau! Adviezen voor beleid?! Maatwerk voor Sociale

Nadere informatie

Zelftest clie ntondersteuning voor gemeenten

Zelftest clie ntondersteuning voor gemeenten Zelftest clie ntondersteuning voor gemeenten Aanleiding Op 16 oktober heeft de Tweede Kamer een motie aangenomen die de regering verzoekt om een zelftest aan gemeenten aan te reiken die gemeenteraden,

Nadere informatie

Je steunsysteem is overal om je heen.

Je steunsysteem is overal om je heen. Je steunsysteem is overal om je heen. Kwartiermaken in de wijken in Oss en in de regio. Burgerkracht en Presentie Definitie kwartiermaken: Kwartiermaken gaat over het bevorderen van het maatschappelijk

Nadere informatie

SAMENVATTING BOUWSTENEN ZELFMANAGEMENT EN PASSENDE ZORG

SAMENVATTING BOUWSTENEN ZELFMANAGEMENT EN PASSENDE ZORG SAMENVATTING ZELFMANAGEMENT EN PASSENDE ZORG INLEIDING ZELFMANAGEMENT EN PASSENDE ZORG In samenwerking met de deelnemers van het De Bouwstenen zijn opgebouwd uit thema s die Bestuurlijk Akkoord GGZ zijn

Nadere informatie

Model Beroepsprofiel Cliëntondersteuner voor mensen met een beperking

Model Beroepsprofiel Cliëntondersteuner voor mensen met een beperking Model Beroepsprofiel Cliëntondersteuner voor mensen met een beperking Het doel van deze beschrijving is om enerzijds houvast te geven voor het borgen van de unieke expertise van de cliëntondersteuner voor

Nadere informatie

Veranderingen in de zorg

Veranderingen in de zorg Veranderingen in de zorg Moet ik mij zorgen maken? Else Nobel Waarom het stelsel veranderen? Mensen vullen kwaliteit van leven bij het ouder worden in als: zo lang mogelijk zelfstandig thuis wonen met

Nadere informatie

DIT IS EEN UITGAVE VAN

DIT IS EEN UITGAVE VAN Colofon DIT IS EEN UITGAVE VAN Stichting Maatschappij en Onderneming Lange Voorhout 92 2514 EJ Den Haag Telefoon: +31(0)70 3528 528 Email: contact@smo.nl Redactie: Simone Langeweg Tekst- en Communicatieadvies

Nadere informatie

Decentralisatie begeleiding naar gemeenten Wat houdt het in? Wat gaat er veranderen?

Decentralisatie begeleiding naar gemeenten Wat houdt het in? Wat gaat er veranderen? Decentralisatie begeleiding naar gemeenten Wat houdt het in? Wat gaat er veranderen? Mark van den Einde ministerie van VWS PIANOo-bijeenkomst Hoorn (8 februari 2012) Transitie: wat verandert er? Regeer-

Nadere informatie

De Sociaal Psychiatrische WMO. Mogelijkheden of valkuilen

De Sociaal Psychiatrische WMO. Mogelijkheden of valkuilen De Sociaal Psychiatrische WMO Mogelijkheden of valkuilen Top drie geluk over gehele wereld Autonomie sociale contacten zinvol werk/ dagbesteding Typen mens en veranderen 10 % betweters 80 % volgelingen

Nadere informatie

Wet Maatschappelijke Ondersteuning ( Wmo) Wmo-raad Westland

Wet Maatschappelijke Ondersteuning ( Wmo) Wmo-raad Westland Wet Maatschappelijke Ondersteuning ( Wmo) Wmo-raad Westland Wmo Wie of wat is de Wmo? Wet maatschappelijke ondersteuning. Deze wet is op 1 januari 2007 ingevoerd. - Zorgt ervoor dat iedereen zo lang mogelijk

Nadere informatie

Malkander Ede. Beleid

Malkander Ede. Beleid Malkander Ede Beleid Inhoudsopgave 1. Malkander Ede 2 2. Missie en Visie Malkander 3 3. Kerntaken Malkander 5 Bijlage: Maak de Burger Meester 6-1 - 1. Malkander Ede Op 1 januari 2016 zijn de stichtingen

Nadere informatie

Uitkomststuring in de Wmo

Uitkomststuring in de Wmo Uitkomststuring in de Wmo workshop symposium de Menselijke Maat - Arcon 25 November 2013 Lucienne Berenschot Leo van der Geest Inleiding NYFER doet onderzoek naar de mogelijkheden om uitkomststuring te

Nadere informatie

Vrijwillig Haaksbergen

Vrijwillig Haaksbergen Vrijwillig Haaksbergen Stand van zaken 1 augustus 2014 Sybren Bouwsma en Maaike Moulijn - Arcon Rapport Vrijwillig Haaksbergen 1 Inhoud 1. Inleiding... 3 2. Stand van zaken vrijwillige inzet... 4 3. Ondersteuning

Nadere informatie

Eigen Regie Maakt Zorg Beter

Eigen Regie Maakt Zorg Beter Eigen Regie Maakt Zorg Beter 31 maart 2011 Siska de Rijke Beleidsmedewerker Zorg CG-Raad Termen Zelfmanagement Eigen regie Eigen verantwoordelijkheid Deelnemer in plaats van afnemer Verbindende schakel

Nadere informatie

Zelfredzaamheid, eigen kracht en de rol van kerken: Kansen & grenzen Verslag bijeenkomst maandag 16 november 2015

Zelfredzaamheid, eigen kracht en de rol van kerken: Kansen & grenzen Verslag bijeenkomst maandag 16 november 2015 Who Cares! Zelfredzaamheid, eigen kracht en de rol van kerken: Kansen & grenzen Verslag bijeenkomst maandag 16 november 2015 Op deze bijeenkomst gingen we in gesprek over de kansen en de grenzen ten aanzien

Nadere informatie

Notitie Velsen, vervolg Welzijn Nieuwe Stijl

Notitie Velsen, vervolg Welzijn Nieuwe Stijl Notitie Velsen, vervolg Welzijn Nieuwe Stijl C. Kolner, WNS adviseur, 14 juli 2011 Inleiding In de gemeente Velsen is, parallel aan de voorbereiding van het WMO-beleidsplan 2012-2015, sinds januari 2011

Nadere informatie

Cultuurproef. Krijg inzicht in de cultuur van uw organisatie

Cultuurproef. Krijg inzicht in de cultuur van uw organisatie Cultuurproef Krijg inzicht in de cultuur van uw organisatie De cultuurproef Met de Cultuurproef kunt u de cultuur van uw organisatie in kaart brengen. Via een vragenlijst en een cultuurmodel onderzoekt

Nadere informatie

Wmo-adviesraad West Maas en Waal. 24 november 2014

Wmo-adviesraad West Maas en Waal. 24 november 2014 Wmo-adviesraad West Maas en Waal 24 november 2014 1. Welkom, 2. Agenda 3. Wmo adviesraad, wat doen wij. 4. Hoe ziet de toekomst er uit? 5. Doel van vanavond. Agenda: Opening Onno Siegers Introductie avondprogramma

Nadere informatie

Begrijpen Verbinden Meedoen communicatieplan transities sociaal domein Rivierenland

Begrijpen Verbinden Meedoen communicatieplan transities sociaal domein Rivierenland september 13 Begrijpen Verbinden Meedoen communicatieplan transities sociaal domein Rivierenland Als je doet wat je altijd deed, krijg je wat je altijd kreeg. (Albert Einstein, 1879-1955) M e r k c o a

Nadere informatie

Van de macht van management naar de kracht van leiderschap

Van de macht van management naar de kracht van leiderschap Van de macht van management naar de kracht van leiderschap Inez Sales Juni 2011 INHOUDSOPGAVE Leiderschap... 3 1. Leiderschap en management... 4 2. Leiderschapstijl ten behoeve van de klant... 5 3. Leiderschapstijl

Nadere informatie

Mentorprojecten en de lokale jeugdzorg. Tips voor managers en bestuurders van mentorprojecten. Marian van der Klein Judith Schöne

Mentorprojecten en de lokale jeugdzorg. Tips voor managers en bestuurders van mentorprojecten. Marian van der Klein Judith Schöne Mentorprojecten en de lokale jeugdzorg Tips voor managers en bestuurders van mentorprojecten Marian van der Klein Judith Schöne Pim & Ethan Oranje Fonds Dé grote meerwaarde van mentoring is dat mentoren

Nadere informatie

Seminariereeks sociaal werk de toekomst in!

Seminariereeks sociaal werk de toekomst in! Seminariereeks sociaal werk de toekomst in! De juiste balans. Over de complexe relatie tussen formele en informele zorg. Dr. Ir. Rick Kwekkeboom Hogeschool van Amsterdam Volgend gastcollege: 22 maart 2013

Nadere informatie

Verslaglegging bijeenkomst voor informatie en opinie op 13 september 2011 van 21.00 uur 21.35 tot uur

Verslaglegging bijeenkomst voor informatie en opinie op 13 september 2011 van 21.00 uur 21.35 tot uur Verslaglegging bijeenkomst voor informatie en opinie op 13 september 2011 van 21.00 uur 21.35 tot uur Aanwezigen: R. van Lavieren, voorzitter Dhr. A.L. Cardon (wethouder) Mw. M.J.H. Barra-Leenheer (PvdA)

Nadere informatie

NAASTENPARTICIPATIEBELEID ISZ De Brug

NAASTENPARTICIPATIEBELEID ISZ De Brug NAASTENPARTICIPATIEBELEID ISZ De Brug Dit beleid is in eerste instantie opgesteld voor intramurale cliënten van ISZ De Brug. De vertaalslag naar extramurale cliënten moet nog worden gemaakt. Inleiding

Nadere informatie

Samenspel Formeel - Informeel. Vanuit ieders waarde en nieuw verhaal schrijven, 22-5-15, Jolanda Elferink

Samenspel Formeel - Informeel. Vanuit ieders waarde en nieuw verhaal schrijven, 22-5-15, Jolanda Elferink Samenspel Formeel - Informeel Vanuit ieders waarde en nieuw verhaal schrijven, 22-5-15, Jolanda Elferink 6/12/2015 Programma - Korte kennismaking; - Ontwikkelingen in de vrijwillige zorg; - Uitgangspunt

Nadere informatie

Kick-off Kenniskring Zelfredzaamheid ICT, Zorg en Welzijn 20 maart 2014, In de Ruimte, Utrecht

Kick-off Kenniskring Zelfredzaamheid ICT, Zorg en Welzijn 20 maart 2014, In de Ruimte, Utrecht Kick-off Kenniskring Zelfredzaamheid ICT, Zorg en Welzijn 20 maart 2014, In de Ruimte, Utrecht 13.30 - Opening danielle@digitalestedenagenda.nl h.haveman@enschede.nl www.twitter.com/dezorgendestad 1 Digitale

Nadere informatie

In de Gemeente Marum

In de Gemeente Marum In de Gemeente Marum Gezamenlijk Plan van aanpak ondersteuning mantelzorg en vrijwillige thuishulp van de gemeenten Marum, Grootegast en Leek 27 april 2006 Projectbureau WWZ Mw. H.J. Vrijhof J.J. de Jong

Nadere informatie

Wiens verantwoordelijkheid is het eigenlijk. Mythen en feiten rond de informele steunstructuren

Wiens verantwoordelijkheid is het eigenlijk. Mythen en feiten rond de informele steunstructuren Wiens verantwoordelijkheid is het eigenlijk Mythen en feiten rond de informele steunstructuren Tot slot: Meer doelmatigheid van het professionele aanbod valt te verkrijgen door het kritisch doorlichten

Nadere informatie

Bijlage 1 Vragenlijst websurvey

Bijlage 1 Vragenlijst websurvey Bijlage 1 Vragenlijst websurvey Wmo monitor 2011 - uw organisatie Vraag 1 Welk type organisatie vertegenwoordigt u? (meerdere antwoorden mogelijk) Professionele organisaties Welzijnsorganisatie Vrijwilligerscentrale

Nadere informatie

Waarde en weerloosheidvermaatschappelijking. Rick Kwekkeboom Sociaal en Cultureel Planbureau Avans Hogeschool

Waarde en weerloosheidvermaatschappelijking. Rick Kwekkeboom Sociaal en Cultureel Planbureau Avans Hogeschool Waarde en weerloosheidvermaatschappelijking in de zorg Rick Kwekkeboom Sociaal en Cultureel Planbureau Avans Hogeschool Kernwoord in zorg voor mensen met beperkingen (sinds twee decennia): Vermaatschappelijking

Nadere informatie

Inleiding Rob van Gijzel Studiedag WMO

Inleiding Rob van Gijzel Studiedag WMO Inleiding Rob van Gijzel Studiedag WMO 2 september 2005 te Den Bosch De organisatoren hebben mij gevraagd om, naast mijn rol als dagvoorzitter, vooraf kort een inleiding te houden over de context waarbinnen

Nadere informatie

Cliëntondersteuning in de nieuwe Wmo. Basisinformatie voor Wmo-raden, lokale belangenbehartigers en cliëntenraden

Cliëntondersteuning in de nieuwe Wmo. Basisinformatie voor Wmo-raden, lokale belangenbehartigers en cliëntenraden Cliëntondersteuning in de nieuwe Wmo Basisinformatie voor Wmo-raden, lokale belangenbehartigers en cliëntenraden AVI-toolkit 13 juni 2014 Inhoudsopgave 1. Wat zijn de nieuwe taken van gemeenten?... 3 2.

Nadere informatie

In de Haagse Context

In de Haagse Context Duurzame Zorg en Ondersteuning in de Buurt In de Haagse Context 10 december 2013 Loes Hulsebosch en Karen Duys Thematafel Haagse Context, programma Wat is de Haagse Context? Inhoudelijk, organisaties,

Nadere informatie

Notitie over wijksteunpunten informele welzijn en zorg

Notitie over wijksteunpunten informele welzijn en zorg Notitie over wijksteunpunten informele welzijn en zorg Datum: 1 september 2010 Vooraf De Wmo-Adviesraad wil deze notitie aanbieden als ongevraagd advies. Bij de invulling van het basispakket collectieve

Nadere informatie

Instructie cliëntprofielen

Instructie cliëntprofielen Bijlage 4 Instructie cliëntprofielen Dit document beschrijft: 1. Inleiding cliëntprofielen 2. Proces ontwikkeling cliëntprofielen 3. Definitie cliëntprofielen 4. De cliëntprofielen op hoofdlijnen 5. De

Nadere informatie

Verbeteren door vernieuwen en verbinden

Verbeteren door vernieuwen en verbinden Verbeteren door vernieuwen en verbinden Visie op het sociaal domein Hoeksche Waard tot stand gekomen met medewerking van professionele organisaties, vrijwilligersorganisaties en organisaties van zorgvragers

Nadere informatie

Maatschappelijke ondersteuning in Dordrecht

Maatschappelijke ondersteuning in Dordrecht Praktijkbeschrijving Maatschappelijke ondersteuning in Dordrecht De zelfredzaamheid en participatie van kwetsbare burgers verbeteren. Dat is de opdracht die de gemeente Dordrecht mee geeft aan de nieuwe

Nadere informatie

Bewoners gaan het doen...

Bewoners gaan het doen... De complexiteit van de eenvoud De beproefde Vijf Sterrenmethode, gebaseerd op vijf stappen en bijbehorende werktechnieken, inspelend op toeval, emotie en overmacht van het werken aan de sociale ontwikkeling

Nadere informatie

Vrijwilligerswerk meer kracht geven

Vrijwilligerswerk meer kracht geven Notitie Vrijwilligerswerk meer kracht geven Hoogeveen Wim Warrink, raadslid Hetty Pullen-Muis, vervangend raadslid September 2012 1 Inhoud 1. Samenvatting 3 2. Inleidend 3 3. Aanleiding voor het voorstel

Nadere informatie

Van beleid naar inkoop over het inkopen van maatschappelijke ondersteuning door de gemeente, bezien vanuit het perspectief van de cliënt

Van beleid naar inkoop over het inkopen van maatschappelijke ondersteuning door de gemeente, bezien vanuit het perspectief van de cliënt Van beleid naar inkoop over het inkopen van maatschappelijke ondersteuning door de gemeente, bezien vanuit het perspectief van de cliënt Inleiding Inkoop Wmo-taken voor Wmo-raden Henk Beltman adviseur

Nadere informatie

Wmo-werkplaats Groningen-Drenthe 2009-2012. Overzicht. Aanleiding Wmo-werkplaatsen. Opzet, bevindingen en resultaten. Aanleiding Wmo-werkplaatsen

Wmo-werkplaats Groningen-Drenthe 2009-2012. Overzicht. Aanleiding Wmo-werkplaatsen. Opzet, bevindingen en resultaten. Aanleiding Wmo-werkplaatsen Wmo-werkplaats Groningen-Drenthe 2009-2012 Opzet, bevindingen en resultaten Lies Korevaar, lector Rehabilitatie Overzicht Aanleiding Wmo-werkplaatsen Opzet Wmo-werkplaats Groningen- Drenthe Activiteiten

Nadere informatie

Terugkoppeling EVI-raadstafel Maastricht-Heuvelland 15 juli 2015

Terugkoppeling EVI-raadstafel Maastricht-Heuvelland 15 juli 2015 Terugkoppeling EVI-raadstafel Maastricht-Heuvelland 15 juli 2015 Op de agenda vandaag EVI panels proces Bespreken van uw input aan de hand van thema s Ter herinnering Doel: beleidsdocument 2016 2017;;

Nadere informatie