ASYMMETRISCHE INFORMATIE

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ASYMMETRISCHE INFORMATIE"

Transcriptie

1 K L A S L O K A A L E X P E R I M E N T Risico en Informatie ASYMMETRISCHE INFORMATIE EN HET ONTSTAAN VAN AVERECHTSE SELECTIE L i d y P o t t e r s. M a s t e r A l g e m e n e E c o n o m i e. H v A

2 K L A S L O K A A L E X P E R I M E N T E e n e x p e r i m e n t w a a r b i j l e e r l i n g e n a v e r e c h t s e s e l e c t i e z u l l e n e r v a r e n a l s e f f e c t v a n a s y m m e t r i s c h e i n f o r m a t i e L i d y P o t t e r s H v A O n d e r w i j s e n O p v o e d i n g M a s t e r o p l e i d i n g e n A l g e m e n e E c o n o m i e Va k d i d a k t i e k I n o p d r a c h t v a n d h r. P. H. Vo o r e n d

3 Inhoudsopgave Inleiding 1 Docentenhandleiding 2 Korte beschrijving van het experiment 2 Benodigdheden 2 Instructie 2 Uitvoering van het experiment 4 Nabespreking van het experiment 4 Transfer/Verwerkingsopdracht 5 Tijdpad Experiment 6 BIJLAGE 1 8 KOPIEERBLADEN TWEEDEHANDS AUTO S 8 BIJLAGE 2 10 KOPIEERBLAD VRAAGPRIJZEN 10 BIJLAGE 3 11 KOPIEERBLAD REGISTRATIEFORMULIER 11 BIJLAGE 4 12 KOPIEERBLAD VERWERKINGSOPDRACHT 12 BIJLAGE 5 13 DIAPRESENTATIE 13 i

4 Inleiding Één van de acht concepten van het nieuwe examenprogramma economie is het concept Risico en Informatie. Dit concept bevat de onderdelen 1 1 Risico en verzekeren 2 Effecten van asymmetrische informatie 3 Risico en Beleggen 4 Risico in bedrijf 5 Instituties Dit klaslokaalexperiment is bedoeld om de leerlingen averechtse selectie als effect van asymmetrische informatie te laten ervaren en is gebaseerd op Akerlofs (1970) beroemde studie The market for Lemons : Qualitiy uncertainty and te market mechanism. 2 In deze studie wordt duidelijk hoe averechtse selectie kan leiden tot het disfunctioneren van de markt. Akerlof gebruikt hiervoor het voorbeeld van een markt met goede en slechte auto s en laat zien dat de markt tot stilstand kan komen als niemand de kwaliteit van de auto s kent. Bij het ontwikkelen van dit experiment heb ik gebruik gemaakt van bovenstaande studie en het klaslokaalexperimenten dat over dit onderwerp al is ontwikkeld door het Landelijke Expertisecentrum Economie en Handel 3. Hoewel dit experiment bedoeld is als inleiding op Hoofdstuk 4 van de lesbrief Jong en Oud van de LWEO methode in een 4H klas, kan dit experiment m.i. naast ieder andere methode en/of in ieder andere bovenbouwklas worden uitgevoerd. Het experiment en de verwerking daarvan neemt minimaal één lesuur van 45 minuten in beslag. Ik ga uit van de volgende beginsituatie: * De leerlingen hebben nog niet veel ervaring opgedaan met het doen van klaslokaalexperimenten. * De leerlingen zijn nog niet bekend met de economische begrippen risico, goede risico s, slechte risico s,asymmetrische informatie, averechtse selectie en marktfalen. * De leerlingen zijn bekend met de economische betekenis van een markt en het berekenen van het surplus. 1 SLO, Stichting Leerplanontwikkeling, 2 George Akerlof, 1970, The Market for Lemons: Quality Uncertainty and the Market Mechanism, The Quarterly Journal of Economics 84(3), pp

5 Docentenhandleiding Korte beschrijving van het experiment Dit "experiment is een verkoopspel aan de hand waarvan geïllustreerd wordt, dat als gevolg van asymmetrische informatie, alleen nog maar slechte kwaliteit (lemons) producten op een markt worden verkocht. Gedurende een "korte periode "mogen de "kopers en verkopers door de klas lopen om tot een deal te komen. De kopers kopen een auto van de verkopers. De prijs is niet onderhandelbaar. Afhankelijk van de ronde is de kwaliteit bekend of onbekend bij de koper als de auto wordt gekocht. Voor de verkoper geldt dat per ronde de kwaliteit wordt gegeven of dat hij/zij deze zelf mag bepalen. Benodigdheden 4 * Powerpoint waarin het experiment wordt uitgelegd. * Bedrukte kaartjes met daarop auto s. * Bedrukte kaartjes met daarop auto s van hoge en lage kwaliteit. * Kaartjes waarop de vraagprijs genoteerd kan worden. * Registratieformulier waarop de leerlingen hun surplus kunnen bijhouden. * Tijdwaarneming. * Een lokaal dat zo is ingericht dat kopers en verkopers vrij kunnen rondlopen op de markt en elkaar, in principe, allemaal kunnen ontmoeten. * Prijs voor de winnaar. Instructie De factor, die bepalend is voor het verloop van het experiment, is de instructie. Deze moet voor iedereen volstrekt helder zijn. Het uitschrijven en uitdelen van de instructie is zeer wenselijk. Bij het hardop voorlezen van de instructies kunnen leerlingen meelezen en vragen stellen indien nodig. Leerlingen zelf een lange instructie laten lezen om direct daarna het klaslokaalexperiment uit te voeren is bij voorbaat gedoemd te mislukken (Welp en van Arkel, 2009) 5 4 Het aantal is afhankelijk van de groepsgrootte. Zorg dat er evenveel kopers als verkopers zijn. 5 Welp, E en Arkel, C. van, 2009, Klaslokaalexperimenten, Games en Simulaties in het economieonderwijs, p.9, Landelijk Expertisecentrum Economie en Handel, Amsterdam 2

6 Vanwege het belang van een goede en heldere instructie wordt deze met de leerlingen klassikaal doorgenomen. Hiervoor wordt de, bij dit experiment behorende, presentatie gebruikt. (Dia 1 t/m dia 11) Het experiment wordt in drie rondes gespeeld en iedere ronde duurt drie minuten. Ronde 1 De verkopers krijgen allemaal een kaartje met daarop een auto. Iedere verkoper vult voor zich zelf de kwaliteit van de auto in. Voor een slechte kwaliteit, wordt de L gebruikt en voor een goede kwaliteit, de letter H. De verkopers bepalen tevens de verkoopprijs. De eerste ronde wordt gespeeld met de kaarten open. Het is duidelijk wat er wordt aangeboden en tegen welke prijs en er is dus geen asymmetrische informatie. De kopers en verkopers schrijven na de eerste ronde de behaalde winst, het surplus, op het registratieformulier. Ronde 2 Deze ronde wordt gespeeld met asymmetrisch informatie. De eigenaren krijgen van de docent een kaartje met daarop de kwaliteit van de auto. De verdeling is 50% goede kwaliteit en 50% slechte kwaliteit, maar dat wordt de leerlingen niet medegedeeld. De verkopers bepalen weer zelf de verkoopprijs. De kopers en verkopers schrijven na de tweede ronde de behaalde winst op het registratieformulier. Ronde 3 Deze ronde is vergelijkbaar met ronde twee met dat verschil dat de eigenaren van de auto s de kwaliteit zelf mogen kiezen. Zij schrijven weer zelf eerst een L of een H op de auto en bepalen de verkoopprijs. Uiteraard is de kwaliteit (en de verdeling) bij de kopers niet bekend. De kopers en verkopers schrijven na de derde ronde de behaalde winst weer op het registratieformulier. Indien er voldoende tijd is kan er een extra ronde worden gespeeld. Deze ronde wordt dan na de tweede ronde gespeeld Extra ronde (ronde 3) Gelijk aan ronde twee maar de leerlingen wordt bij het begin van ronde drie verteld dat er in ronde twee 50% goede kwaliteit auto s op de markt waren en 50% slecht kwaliteit auto s en dat nu in ronde drie de verdeling 70% lage kwaliteit auto s en 30% hoge kwaliteit auto s zal zijn.. De ronde wordt gespeeld en de kopers en verkopers schrijven na deze ronde de behaalde winst op het registratieformulier. 3

7 Uitvoering van het experiment Het uitvoeren van het experiment bestaat uit het voor ronde 1 uitdelen van de registratieformulieren aan zowel koper als verkoper. Tevens krijgen de verkopers iedere ronde opnieuw een kaartje waarop de verkoopprijs genoteerd kan worden en een kaartje met daarop de auto; in ronde 1 en ronde 3 zonder een letter erop en in ronde 2 met een letter. 6 In iedere ronde worden auto s verkocht. Na iedere ronde worden de registratieformulieren ingevuld en volgt de instructie voor de volgende ronde. (Dia 12 t/m 17) Nabespreking van het experiment Na afloop van het experiment is het wenselijk dat leerlingen de ervaringen die zij hebben opgedaan met elkaar kunnen delen en dat er een koppeling gemaakt wordt naar de theorie. (Dia 18 t/m 22). Achteraf moet er worden geanalyseerd wat er is gebeurd en welke economische lessen uit het experiment kunnen worden getrokken..... Het inzichtelijk maken van de koppeling tussen experiment en leerdoel is dus van wezenlijk belang. 7 Echter, omdat ook blijkt dat een discussie alleen in een volle klas met dertig leerlingen niet voor alle leerlingen even effectief is is het goed om naast het nagesprek ook individueel of in groepjes een verwerkingsopdracht te laten uitvoeren. In de vele publicaties die zijn verschenen op gebied van klaslokaalexperimenten komt dit laatste aspect vaak aan de orde via discussies. In het voortgezet onderwijs leent deze benadering zich niet goed. In een volle klas met dertig leerlingen zal niet iedereen actief participeren en valt het te betwijfelen of iedereen de strekking van het klaslokaalexperiment heeft begrepen. Hiervoor zijn weer andere verwerkings-en reflectieopdrachten nodig die individueel of in groepjes gemaakt kunnen worden en naderhand besproken. 8 6 Zorg ervoor dat er een even aantal verkopers als kopers zijn om in ronde 2 de kwaliteit 50/50 te kunnen verdelen 7 Welp, E en Arkel, C. van, 2009, Klaslokaalexperimenten, Games en Simulaties in het economieonderwijs, p.6, Landelijk Expertisecentrum Economie en Handel, Amsterdam 8 Welp, E en Arkel, C. van, 2009, Klaslokaalexperimenten, Games en Simulaties in het economieonderwijs, p.6, Landelijk Expertisecentrum Economie en Handel, Amsterdam 4

8 Transfer/Verwerkingsopdracht Nadat de ervaringen zijn uitgewisseld en er een koppeling is gemaakt met de economische begrippen gaan de leerlingen in groepen van vier aan de slag met een aantal verwerkingsvragen die opgenomen kunnen worden in het experimentenverslag. 9 In iedere groep zitten twee kopers en twee verkopers. Indien er tijd over is gaan de leerlingen starten met de opdrachten uit de LWEO lesbrief Jong en Oud Hoofdstuk 4. (Dia 23) 1 In ronde 1 kwamen de meeste deals tot stand. Bespreek met elkaar wat daar de verklaring voor is? Gebruik in het antwoord de economische begrippen risico en asymmetrische in- formatie. 2 a Hoeveel deals met een hoge kwaliteit zijn er in ronde 2, in jullie groep tot stand gekomen en hoeveel deals met een lage kwaliteit? b Wie, koper of verkoper, was tevreden, met de deal? Wie, koper of verkoper, was niet tevreden met de deal? Geef ook de verklaring. c Bespreek met elkaar waardoor de ontevredenheid is veroorzaakt en hoe deze voor een eventuele volgende keer voorkomen zou kunnen worden. Schrijf kort de con clusie van deze bespreking op. 3 Welke kwaliteit auto s zijn er voornamelijk (of alleen maar) in de laatste ronde verkocht? Wat is daar de economische verklaring voor? Gebruik in je antwoord de economische be- grip averechtse selectie en marktfalen? 4 Wat kan, met het oog op de ervaringen die jullie nu hebben opgedaan op markt voor twee de hands auto s, de verklaring zijn dat er voor veel producten en diensten keurmerken worden ingevoerd? 5 De effecten van asymmetrische informatie komen niet alleen op de tweedehands automarkt voor maar ook op iedere andere markt waar er ongelijkheid van informatie is. Een goed voorbeeld daarvan is de verzekeringsmarkt. a Wie heeft op een verzekeringsmarkt de meeste informatie? b Hoe probeert de andere partij deze ongelijkheid op te lossen? c Leg mbv de begrippen asymmetrische informatie, averechtse selectie, goede risico s, slechte risico s en marktfalen uit waarom de Nederlandse overheid de ziektekosten- verzekering (ZVW) voor alle inwoners van Nederland verplicht heeft gesteld? 9 De leerlingen zijn in het bezit van een mapje waarin zij verslag doen van de ervaringen met experimenten 5

9 Tijdpad Experiment Tijdpad Experiment Lesfase Activiteit Organisatie Tijdsduur Inleiding Start experiment Benodigdheden staan 10 min Leerlingen krijgen instructie via dia 1 t/m 11 van de diapresentatie. klaar en de klas wordt in twee gelijke groepen verdeeld. Ronde 1 Leerlingen handelen 3 minuten Leerlingen lopen vrij 5 min volgens de instructie van dia 12 door elkaar op zoek en 13 naar een partner om Nadat de deals rond zijn wordt mee te handelen. het registratieformulier ingevuld. Ronde 2 Leerlingen handelen 3 minuten Leerlingen lopen vrij 5 min volgens de instructie van dia 14 door elkaar op zoek en 15 naar een partner om Nadat de deals rond zijn wordt mee te handelen. het registratieformulier ingevuld. Ronde 3 Leerlingen handelen 3 minuten Leerlingen lopen vrij 5 min volgens de instructie van dia 16 door elkaar op zoek en 17 naar een partner om Nadat de deals rond zijn wordt mee te handelen. het registratieformulier ingevuld. Nagesprek Adhv van de dia s 18 t/m 22 worden ervaringen uitgewisseld, gekozen strategieën besproken en de economische theorie gekoppeld. Klassegesprek 7 min 6

10 Tijdpad Experiment Lesfase Activiteit Organisatie Tijdsduur Verwer- De leerlingen maken in groepen Groepswerk 10 min. king van vier de verwerkingsopdracht en voegen deze toe in het experimentenverslag. Afsluiting De leerlingen leveren het expe- Klassikaal 3 min. rimentenverslag bij de docent in. Groepen/leerlingen die nog niet klaar zijn leveren het verslag begin van de volgende les in. 7

11 BIJLAGE 1 K O P I E E R B L A D E N T W E E D E H A N D S A U T O S 8

12 9

13 BIJLAGE 2 KOPIEERBLAD VRAAGPRIJZEN 10

14 BIJLAGE 3 K O P I E E R B L A D R E G I S T R AT I E F O R M U L I E R VERKOPER Naam: AUTO KWALITEIT WAARDE VERKOCHT VOOR WINST (SURPLUS) RONDE 1 RONDE 2 RONDE 3 TOTAAL BEHAALD SURPLUS KOPER Naam: AUTO KWALITEIT WAARDE GEKOCHT VOOR WINST (SURPLUS) RONDE 1 RONDE 2 RONDE 3 TOTAAL BEHAALD SURPLUS 11

15 BIJLAGE 4 K O P I E E R B L A D V E RW E R K I N G S O P D R A C H T VERWERKINGSOPDRACHT EXPERIMENT TWEEDE HANDS AUTOMARKT 1 In ronde 1 kwamen de meeste deals tot stand. Bespreek met elkaar wat daar de verklaring voor is? Gebruik in het antwoord de economische begrippen risico en asymmetrische in- formatie. 2 a Hoeveel deals met een hoge kwaliteit zijn er in ronde 2, in jullie groep tot stand gekomen en hoeveel deals met een lage kwaliteit? b Wie, koper of verkoper, was tevreden, met de deal? Wie, koper of verkoper, was niet tevreden met de deal? Geef ook de verklaring. c Bespreek met elkaar waardoor de ontevredenheid is veroorzaakt en hoe deze voor een eventuele volgende keer voorkomen zou kunnen worden. Schrijf kort de con clusie van deze bespreking op. 3 Welke kwaliteit auto s zijn er voornamelijk (of alleen maar) in de laatste ronde verkocht? Wat is daar de economische verklaring voor? Gebruik in je antwoord de economische be- grip averechtse selectie en marktfalen? 4 Wat kan, met het oog op de ervaringen die jullie nu hebben opgedaan op markt voor twee de hands auto s, de verklaring zijn dat er voor veel producten en diensten keurmerken worden ingevoerd? 5 De effecten van asymmetrische informatie komen niet alleen op de tweedehands automarkt voor maar ook op iedere andere markt waar er ongelijkheid van informatie is. Een goed voorbeeld daarvan is de verzekeringsmarkt. a Wie heeft op een verzekeringsmarkt de meeste informatie? b Hoe probeert de andere partij deze ongelijkheid op te lossen? c Leg mbv de begrippen asymmetrische informatie, averechtse selectie, goede risico s, slechte risico s en marktfalen uit waarom de Nederlandse overheid de ziektekosten- verzekering (ZVW) voor alle inwoners van Nederland verplicht heeft gesteld? 12

16 BIJLAGE 5 D I A P R E S E N TAT I E 13

17 14

18 15

19 16

Averechtse selectie & marktfalen Een Experiment. Spelregels. Formeer een tweedehands automarkt

Averechtse selectie & marktfalen Een Experiment. Spelregels. Formeer een tweedehands automarkt Module 11 Averechtse selectie & marktfalen Een Experiment Spelregels Formeer een tweedehands automarkt De klas bestaat uit 2 groepen: Bezitters van tweedehands auto s Auto kopers 1 Instructies voor eigenaren

Nadere informatie

Module 11: docentenhandleiding. Experimenteel lesprogramma nieuwe economie

Module 11: docentenhandleiding. Experimenteel lesprogramma nieuwe economie Module 11: docentenhandleiding Experimenteel lesprogramma nieuwe economie Verantwoording 2010 Stichting leerplanontwikkeling (SLO), Enschede Het auteursrecht op de modules voor Economie berust bij SLO.

Nadere informatie

In de vorige les heeft de docent uitleg gegeven over oligopolie. Leerlingen hebben ook opdrachten gemaakt die klassikaal werden besproken.

In de vorige les heeft de docent uitleg gegeven over oligopolie. Leerlingen hebben ook opdrachten gemaakt die klassikaal werden besproken. Naam docent: Vak: N. Pers Economie Klas: Havo 5 Onderwerp: Experiment op een oligopolistische markt Beginsituatie: In de vorige les heeft de docent uitleg gegeven over oligopolie. Leerlingen hebben ook

Nadere informatie

Gevangenenprobleem. Samenwerken en onderhandelen

Gevangenenprobleem. Samenwerken en onderhandelen Gevangenenprobleem Samenwerken en onderhandelen 10 20 30 40 50 60 HAVO VWO Dit experiment illustreert het gevangenenprobleem door middel van een kaartspel in groepjes van twee. In iedere ronde kiezen deelnemers

Nadere informatie

Training. Vergaderen

Training. Vergaderen Training Vergaderen Halide Temel 1-5-2014 Inhoudsopgave Inleiding 3 Doelen 4 Deelnemers 4 Werkvormen 4 Programma 4 Voorstellen & introductie 5 Opdracht Luciferspel 6 Theorie 7 Opdracht - Vergaderen 12

Nadere informatie

Introductie Serious Gaming

Introductie Serious Gaming Introductie Serious Gaming Programma Introductie: de kracht van games Prijzenoorlog Serious Gaming: de theorie Spelbundel klaslokaalexperimenten Zelf ervaren 2 Eind 2010: 72 miljoen actieve spelers Groter

Nadere informatie

B. 2 Volledige vrije mededinging

B. 2 Volledige vrije mededinging 3.3 Experiment B2: Volledige vrije mededinging 2006 Hinloopen en Soetevent B. 2 Volledige vrije mededinging Ruil 10 20 30 40 50 60 HAVO VWO Dit experiment behelst een kaartspel om het prijshoeveelheidsevenwicht

Nadere informatie

Wie ben jij? HANDLEIDING

Wie ben jij? HANDLEIDING HANDLEIDING Wie ben jij? Korte omschrijving lesactiviteit Iedereen legt vijf vingers op tafel. Om de beurt vertel je iets over jezelf, waarvan je denkt dat het uniek is. Als het inderdaad uniek is, dan

Nadere informatie

Nationaal Gevangenismuseum Gevangen in beeld

Nationaal Gevangenismuseum Gevangen in beeld Nationaal Gevangenismuseum Gevangen in beeld Groep 8 Les 1. Boeven in beeld Les 1. Boeven in beeld Nationaal Gevangenismuseum Groep 8 120 minuten Samenvatting van de les De les begint met een klassikaal

Nadere informatie

Tijd: 8:30. Klas: 3HVc 9:10. Beginsituatie Leerlingen hebben week hiervoor toets seksualiteit gehad (zie paper 1)

Tijd: 8:30. Klas: 3HVc 9:10. Beginsituatie Leerlingen hebben week hiervoor toets seksualiteit gehad (zie paper 1) Lesplan les 1 Seksualiteit: Grenzen en Wensen Tijd: 8:30 Klas: 3HVc Aantal lln: 15 Introductie van de lessenserie: grenzen en wensen Beginsituatie Leerlingen hebben week hiervoor toets seksualiteit gehad

Nadere informatie

Lezen voor Beroep en Studie. 2 e trainingsavond, 13 oktober 2014

Lezen voor Beroep en Studie. 2 e trainingsavond, 13 oktober 2014 Lezen voor Beroep en Studie 2 e trainingsavond, 13 oktober 2014 Doelen van de tweede trainingsdag - Deelnemers kijken terug op de eerste bijeenkomst - Deelnemers maken kennis met de inhoud en opzet van

Nadere informatie

Laan, van der E.J.C. (2012), Nominaal en reëel? Dat is al snel teveel., Amsterdam: Interfacultaire Lerarenopleidingen, Universiteit van Amsterdam

Laan, van der E.J.C. (2012), Nominaal en reëel? Dat is al snel teveel., Amsterdam: Interfacultaire Lerarenopleidingen, Universiteit van Amsterdam Naam auteur E.J.C. van der Laan Vakgebied Algemene Economie Titel Nominaal en reëel? Dat is al snel teveel. Meer grip op abstracte economische begrippen met behulp van taalgericht vakonderwijs. Ontwerpen

Nadere informatie

HET VOORKOMEN VAN EEN MISCONCEPT

HET VOORKOMEN VAN EEN MISCONCEPT M I S C O N C E P T E N Vraag en aanbod op de arbeidsmarkt HET VOORKOMEN VAN EEN MISCONCEPT VRAAG EN AANBOD OP DE ARBEIDSMARKT L i d y P o t t e r s. M a t e r a l g e m e n e e c o n o m i e. Va k d i

Nadere informatie

Randvoorwaarden In les 2 hebben leerlingen individueel een computer met internet nodig. Alternatief: leerling voert les 2 thuis uit.

Randvoorwaarden In les 2 hebben leerlingen individueel een computer met internet nodig. Alternatief: leerling voert les 2 thuis uit. Brief over Annie M.G. Schmidt Schrijf een overtuigende brief aan een basisschool Korte lesomschrijving De lessen Advies over Annie M.G. Schmidt gaan over Nederlands bekendste kinderboekenschrijfster. Leerlingen

Nadere informatie

Thema-opdracht: Arbeiten im Tourismus

Thema-opdracht: Arbeiten im Tourismus Thema-opdracht: Arbeiten im Tourismus Je hebt gekozen voor het thema Arbeiten im Tourismus. Je gaat de komende vijf weken je woordenschat in het Duits aanvullen met relevante begrippen en je oefent in

Nadere informatie

Interfacultaire Lerarenopleidingen, Universiteit van Amsterdam

Interfacultaire Lerarenopleidingen, Universiteit van Amsterdam Ontwerponderzoek Naam auteur Mariëlle Kruithof Vakgebied Wiskunde Titel Onderwerp Opleiding Het toewijzingsprobleem, een kijkje in de wiskunde buiten de middelbare school. Het behandelen van de Hongaarse

Nadere informatie

1-Kennismaking met archeologie

1-Kennismaking met archeologie UITLEG VOOR DE LEERKRACHT Deze opdracht is de start van de lessenserie. Met deze opdracht introduceert u bij de leerlingen het onderwerp op een leuke manier. U kunt het onderwerp op verschillende manieren

Nadere informatie

Vincent-stripverhaal MAKEN VOELEN SAMENWERKEN KIJKEN. Expertisecentrum Kunsttheorie Primair Onderwijs www.expertisecentrum-kunsttheorie-po.

Vincent-stripverhaal MAKEN VOELEN SAMENWERKEN KIJKEN. Expertisecentrum Kunsttheorie Primair Onderwijs www.expertisecentrum-kunsttheorie-po. Vincent-stripverhaal Expertisecentrum Kunsttheorie Primair Onderwijs Vincent-stripverhaal Een opdracht voor groep 5 of 6 gericht op inleven en maken. Leerlingen maken samen een stripverhaal, gebaseerd

Nadere informatie

opdracht 1 instructie telefoongesprek speech opdracht 2 boekbespreking poëziepresentatie sollicitatie

opdracht 1 instructie telefoongesprek speech opdracht 2 boekbespreking poëziepresentatie sollicitatie SPREEKVAARDIGHEID spreeklijn comenius college locatie Lijstersingel leerjaar 1 2 3 opdracht 1 instructie telefoongesprek speech opdracht 2 boekbespreking poëziepresentatie sollicitatie opdracht 3 reclamecampagne

Nadere informatie

Sectorwerkstuk 2010-2011

Sectorwerkstuk 2010-2011 Sectorwerkstuk 2010-2011 Namen: ---------------------------------------------------------------------------------------- Klas: -------------------- Sector: --------------------------------------------

Nadere informatie

Klas 4m2 Economie Leerling instructie Koehandel

Klas 4m2 Economie Leerling instructie Koehandel Klas 4m2 Economie Leerling instructie Koehandel Mollers Inleiding spel koehandel De komende 5 lessen gaan we aan de slag met het spel koehandel. Dit spel speel je met maximaal 5 personen. Met deze vijf

Nadere informatie

Activerende didactiek Management & Organisatie (Bedrijfseconomie)

Activerende didactiek Management & Organisatie (Bedrijfseconomie) Studiemiddag 14 december 2016 Week van het economie onderwijs Activerende didactiek Management & Organisatie (Bedrijfseconomie) Workshop door De Vrolijke Economen: Bartha Moerkerk Rina Timmerman Inhoud

Nadere informatie

Analyse van filmshots

Analyse van filmshots Expertisecentrum Kunsttheorie www.expertisecentrum-kunsttheorie.nl. Actieve analyse van filmshots Film bevat veel verschillende onderdelen waarop je een film kunt analyseren. Via deze werkvorm (domino)

Nadere informatie

Richtlijn Het Activerende Directe Instructie Model

Richtlijn Het Activerende Directe Instructie Model Richtlijn Het Activerende Directe Instructie Model Omschrijving Verwijzing naar Doelgroep Opsteller Intern document die uitleg geeft over het activerende directe instructiemodel. Vaardigheidsmeter Betrokken

Nadere informatie

Lesbrief Planologie van een wijk Waarom is mijn wijk zo ingericht? En hoe zou ik zelf een eigen wijk inrichten?

Lesbrief Planologie van een wijk Waarom is mijn wijk zo ingericht? En hoe zou ik zelf een eigen wijk inrichten? Lesbrief Planologie van een wijk Waarom is mijn wijk zo ingericht? En hoe zou ik zelf een eigen wijk inrichten? Doelstelling: de leerlingen enthousiast maken voor hun omgeving en ze laten ontdekken dat

Nadere informatie

Docentenhandleiding BEURSSPEL Experiment aandelen & koersen

Docentenhandleiding BEURSSPEL Experiment aandelen & koersen Docentenhandleiding BEURSSPEL Experiment aandelen & koersen Voor de docent Algemeen Door het beursspel krijgen leerlingen een duidelijker beeld van hoe koersen op de beurs worden beïnvloed. Het kan voor

Nadere informatie

De les in een oogopslag. Onderwerp: Verandering en continuïteit in de Russische geschiedenis Activiteit:

De les in een oogopslag. Onderwerp: Verandering en continuïteit in de Russische geschiedenis Activiteit: Foto s vergelijken - Verandering en continuïteit in Rusland, 1894-1921 De Russische geschiedenis in de periode 1894-1921 kenmerkte zich onder meer door Opstand in 1905, twee revoluties in 1917 en een burgeroorlog

Nadere informatie

Integratie. Wat weten we over nieuwkomers? 3 VMBO. docentenhandleiding

Integratie. Wat weten we over nieuwkomers? 3 VMBO. docentenhandleiding Integratie Wat weten we over nieuwkomers? 3 VMBO docentenhandleiding Colofon Deze lessen zijn gemaakt in opdracht van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Realisatie: Codename Future: www.codenamefuture.nl

Nadere informatie

en zelfbeeld Lichamelijke ontwikkeling Lesdoelen: Werkvormen: Benodigdheden: Kinderboeken: Les 1: Wie ben ik Lesoverzicht

en zelfbeeld Lichamelijke ontwikkeling Lesdoelen: Werkvormen: Benodigdheden: Kinderboeken: Les 1: Wie ben ik Lesoverzicht I Lichamelijke ontwikkeling en zelfbeeld Les 1: Wie ben ik Lesoverzicht Lesdoelen: Kinderen worden zich meer bewust van eigen talenten en eigenschappen en ontwikkelen een positief zelfbeeld. Kinderen kunnen

Nadere informatie

Integratie. Wat weten we over nieuwkomers? Docentenhandleiding

Integratie. Wat weten we over nieuwkomers? Docentenhandleiding Integratie Wat weten we over nieuwkomers? 3 HAVO-VWO Docentenhandleiding Colofon Deze lessen zijn gemaakt in opdracht van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Realisatie: Codename Future: www.codenamefuture.nl

Nadere informatie

Verboden om te zeggen

Verboden om te zeggen Verboden om te zeggen Wat is het? Met deze oefening leert de leerling beredeneren en argumenteren door begrippen toe te passen en in een bepaalde context te plaatsen. Kennis van het onderwerp waarmee wordt

Nadere informatie

Rollenspel centraal akkoord (2x)

Rollenspel centraal akkoord (2x) Rollenspel centraal akkoord (2x) 1 Algemeen Een zestal leerlingen spelen tijdens dit rollenspel het onderhandelingsproces voor een centraal akkoord na. Zij moeten hierbij rekening houden met een gegeven

Nadere informatie

Dia 1 Introductie max. 2 minuten!

Dia 1 Introductie max. 2 minuten! 1 Dia 1 Introductie max. 2 minuten! Vertel: Deze les gaat vooral over het gebruik van sociale media. Maar: wat weten jullie eigenlijk zelf al over sociale media? Laat de leerlingen in maximaal een minuut

Nadere informatie

lesformulier en -planning

lesformulier en -planning lesformulier en -planning opleiding docent Beeldende Kunst en Vormgeving student(e) :.Danique Voorthuijzen en Anouk Wagendorp stagecoach : studiejaar: : 1 2 3 4 (LiO) school : klas : VMBO-T 3 datum : 18-01-2012

Nadere informatie

LEERKRACHTGEDEELTE ACTIVITEIT: ZEG HET MET EEN T- SHIRT

LEERKRACHTGEDEELTE ACTIVITEIT: ZEG HET MET EEN T- SHIRT LEERKRACHTGEDEELTE ACTIVITEIT: ZEG HET MET EEN T- SHIRT Omschrijving van de activiteit De leerlingen bedrukken een T-shirt met een eigen tekst op basis van instructies. Fase Overgang fase alfabetisering

Nadere informatie

200 JAAR STATEN-GENERAAL

200 JAAR STATEN-GENERAAL 200 JAAR STATEN-GENERAAL NOVEMBER 2015 - POLITIEK IN PRAKTIJK #7 WAT HEB JE NODIG Knipblad met jaartallen (gekleurd papier) Knipblad met foto s/uitleg (wit papier) Magneetjes + magneetbord Uitgeknipte

Nadere informatie

Taalgericht vakonderwijs

Taalgericht vakonderwijs Taalgericht vakonderwijs Publicatie: Taalgericht vakonderwijs in de Mens- en Maatschappijvakken. Handreiking voor opleiders en docenten, Landelijk Expertisecentrum Mens- en Maatschappijvakken en Landelijk

Nadere informatie

BIJLAGE 1.1 Lesplan les 1

BIJLAGE 1.1 Lesplan les 1 BIJLAGE 1.1 Lesplan les 1 Datum: 12-05- 2014 Tijd: 11.40-12.40 Klas: 3hvD Aantal aanwezigen: 24 Lesonderwerp Talen in Spaanstalige landen; reizen in Latijns-Amerika Beginsituatie (De lln voelt, vindt,

Nadere informatie

GROTE PRAKTISCHE OPDRACHT

GROTE PRAKTISCHE OPDRACHT GROTE PRAKTISCHE OPDRACHT HANDEL & ADMINISTRATIE en TRACK KLAS 4 SCHOOLJAAR 2011/2012 POWERPOINT WORDPRESS FOLDER INLEIDING Ook dit schooljaar moet je weer een Grote Praktische Opdracht oftewel GPO maken.

Nadere informatie

Auteursrecht van beeldend kunstenaars

Auteursrecht van beeldend kunstenaars Lesbrief 5 Auteursrecht van beeldend kunstenaars Voorbereiding Doelen - De leerlingen weten wat de regels zijn rondom het hergebruiken van afbeeldingen van beeldende kunst. - De leerlingen weten wanneer

Nadere informatie

Migratie. Ik vertrek - Zij vertrokken 2 HAVO\VWO. docentenhandleiding

Migratie. Ik vertrek - Zij vertrokken 2 HAVO\VWO. docentenhandleiding Migratie Ik vertrek - Zij vertrokken 2 HAVO\VWO docentenhandleiding Colofon Deze lessen zijn gemaakt in opdracht van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Realisatie: Codename Future: www.codenamefuture.nl

Nadere informatie

Kwartet Hofcultuur. Willemien Cuijpers en Marie Thérèse van de Kamp, Interfacultaire Lerarenopleiding, UvA

Kwartet Hofcultuur. Willemien Cuijpers en Marie Thérèse van de Kamp, Interfacultaire Lerarenopleiding, UvA Expertisecentrum Kunsttheorie www.expertisecentrum-kunsttheorie.nl. Kwartet Hofcultuur Middels deze opdracht vatten de leerlingen eerst voor henzelf een aantal belangrijke aspecten omtrent de kunst en

Nadere informatie

(Docentenhandleiding) Rollenspel

(Docentenhandleiding) Rollenspel (Docentenhandleiding) Rollenspel Een rollenspel is als het ware een klein toneelstukje. In een rollenspel komen personages aan bod die bepaalde eigenschappen of een doel in het verhaal hebben. De bedoeling

Nadere informatie

GROTE PRAKTISCHE OPDRACHT

GROTE PRAKTISCHE OPDRACHT GROTE PRAKTISCHE OPDRACHT TRACK 2012 POWERPOINT DREAMWEAVER FOLDER INLEIDING Ook dit schooljaar moet je weer een Grote Praktische Opdracht oftewel GPO maken. Deze GPO telt één keer mee voor je schoolexamen

Nadere informatie

Thema-opdracht: Arbeiten im Hotel

Thema-opdracht: Arbeiten im Hotel Thema-opdracht: Arbeiten im Hotel Je hebt gekozen voor het thema Arbeiten im Hotel. Je gaat de komende vijf weken je woordenschat in het Duits aanvullen met relevante begrippen en je oefent in uitspraak

Nadere informatie

WIE GOED ONTMOET DISCUSSIELES OVER EEN MAATSCHAPPELIJK DILEMMA DAT GEPAARD GAAT MET DIEPE HERSENSTIMULATIE

WIE GOED ONTMOET DISCUSSIELES OVER EEN MAATSCHAPPELIJK DILEMMA DAT GEPAARD GAAT MET DIEPE HERSENSTIMULATIE WIE GOED ONTMOET DISCUSSIELES OVER EEN MAATSCHAPPELIJK DILEMMA DAT GEPAARD GAAT MET DIEPE HERSENSTIMULATIE 1 INLEIDING Ontwikkelingen in wetenschap en techniek leiden soms tot maatschappelijke vraagstukken

Nadere informatie

Thema-opdracht: Arbeiten im Restaurant

Thema-opdracht: Arbeiten im Restaurant Thema-opdracht: Arbeiten im Restaurant Je hebt gekozen voor het thema Arbeiten im Restaurant. Je gaat de komende vijf weken je woordenschat in het Duits aanvullen met relevante begrippen en je oefent in

Nadere informatie

Lesplanformulier. Les wordt gegeven in een open ruimte met ronde tafels en een computergedeelte. Een les duurt 50 minuten

Lesplanformulier. Les wordt gegeven in een open ruimte met ronde tafels en een computergedeelte. Een les duurt 50 minuten Lesplanformulier naam student : Aukelien Stalman opleiding : docent GZW jaar : 3 naam school : Gomarus College Assen coach : klas : 1 datum van de les: mei 2017 Lesonderwerp: Biologie stevigheid en beweging

Nadere informatie

PTA Vak: Economie 5 Lyceum

PTA Vak: Economie 5 Lyceum Voorbeeld-PA s uit de Pilot Voorbeeld 1: PA van Jacobien van Willigen voor klas 5 en 6 VWO (Lyceum) PA 2009-2010 Vak: Economie 5 Lyceum periode toetsvorm Omschrijving van de toets/opdracht weging toetsduur

Nadere informatie

Aantal groepjes 2 3 3 3 Leerlingen per groepje 9 8 9 10. Werkgevers: 3 Werknemers: 3 Kabinet: 2

Aantal groepjes 2 3 3 3 Leerlingen per groepje 9 8 9 10. Werkgevers: 3 Werknemers: 3 Kabinet: 2 Belangen: Polderspel Korte omschrijving werkvorm: De leerlingen spelen in groepen een onderhandelingsspel. De onderhandelingen rondom een nieuw sociaal akkoord nemen vaak veel tijd in beslag. Er ontstaat

Nadere informatie

Programma van toetsing en afsluiting. Vak: Economie 2 f vwo

Programma van toetsing en afsluiting. Vak: Economie 2 f vwo Programma van toetsing en afsluiting Vak: Economie 2 f vwo Inleiding Bij de samenstelling van het nieuwe 2FVWO programma is rekening gehouden met de mogelijkheid om eind 2015-2016, voor de leerlingen die

Nadere informatie

LESPROGRAMMA LES 1. INTRODUCTIELES

LESPROGRAMMA LES 1. INTRODUCTIELES LESPROGRAMMA LES 1. INTRODUCTIELES Inhoud In de introductieles gaat u met de leerlingen aan de slag met het thema duurzaam en eerlijk eten. Samen met de leerlingen bekijkt u drie filmpjes die uitleggen

Nadere informatie

Genoeg ruimte? In de methodes

Genoeg ruimte? In de methodes Genoeg ruimte? Het berekenen van de oppervlakte van rechthoekige figuren komt in alle methoden voor. Vaak staat in de tekening aangegeven wat de te gebruiken eenheid is, bijvoorbeeld een vierkante meter.

Nadere informatie

Presentaties: presenteer jezelf met PowerPoint

Presentaties: presenteer jezelf met PowerPoint Werkblad 13C Presentaties: presenteer jezelf met PowerPoint Leerjaar 1 Presentaties maken Presentaties algemeen Stappenplan: wat gaan we deze week doen? Praten over presentaties en presenteren Een PowerPoint-presentatie

Nadere informatie

Tekst lezen en vragen stellen

Tekst lezen en vragen stellen 1. Lees de uitleg. Tekst lezen en vragen stellen Als je een tekst leest, kunnen er allerlei vragen bij je opkomen. Bijvoorbeeld: Welke leerwegen zijn er binnen het vmbo? Waarom moet je kritisch zijn bij

Nadere informatie

Iglo s bouwen. Uitdager van de maand. Natuur & Techniek, Groep 6. Algemeen

Iglo s bouwen. Uitdager van de maand. Natuur & Techniek, Groep 6. Algemeen Uitdager van de maand Iglo s bouwen Natuur & Techniek, Groep 6 Algemeen Titel Bouw je eigen iglo Cognitieve doelen en vaardigheden voor excellente leerlingen Inzicht in de stevige constructie van een ronde

Nadere informatie

Leerjaar 4: Lesopbouw en suggesties (incl. bewijzenblad) voor leerroute A

Leerjaar 4: Lesopbouw en suggesties (incl. bewijzenblad) voor leerroute A Leerjaar 4: Lesopbouw en suggesties (incl. bewijzenblad) voor leerroute A Thema 12: Het vinden van werk c: Kiezen en solliciteren naar passende stageplek Thema 1 Introles De leerling oriënteert zich op

Nadere informatie

Meer specifieke informatie kunt u vinden in de desbetreffende praktijkoefeningen en in de Rond af van deze box bij de taak Het Warenhuisspel.

Meer specifieke informatie kunt u vinden in de desbetreffende praktijkoefeningen en in de Rond af van deze box bij de taak Het Warenhuisspel. PP02 Elk product op de juiste plek (Thema Presentatie en Promotie) Omschrijving Deze box bevat twee praktijkoefeningen waarbij de leerlingen meer leren over de plaats van producten in de winkel. Ze gaan

Nadere informatie

Kansrekenen. Lesbrief kansexperimenten Havo 4 wiskunde A Maart 2012 Versie 3: Dobbelstenen

Kansrekenen. Lesbrief kansexperimenten Havo 4 wiskunde A Maart 2012 Versie 3: Dobbelstenen Kansrekenen Lesbrief kansexperimenten Havo 4 wiskunde A Maart 2012 Versie 3: Dobbelstenen Inhoud Inleiding...3 Doel van het experiment...3 Organisatie van het experiment...3 Voorkennis...4 Uitvoeren van

Nadere informatie

LOB Lessen in combinatie met Handel & Administratie R. Timmermans - 2110441

LOB Lessen in combinatie met Handel & Administratie R. Timmermans - 2110441 LOB Lessen in combinatie met Handel & Administratie R. Timmermans - 2110441 Inhoudsopgave Inleiding LOB lessen in combinatie met Handel & Administratie... 2 LVF LOB les 1... 3 Aan welke persoonlijke leerdoelen

Nadere informatie

Algemene instructies voor de strategie: Vragen stellen. Introductiefase bij de eerste les:

Algemene instructies voor de strategie: Vragen stellen. Introductiefase bij de eerste les: Algemene instructies voor de strategie: Vragen stellen "Welkom,." Introductiefase bij de eerste les: 1. "Vandaag gaan we weer een tekst lezen. Daarbij gaan we een nieuwe strategie leren. Deze strategie

Nadere informatie

Lesvoorbereiding Tumult Kunst!? CKV 3-4 vmbo

Lesvoorbereiding Tumult Kunst!? CKV 3-4 vmbo Lesvoorbereiding Tumult Kunst!? CKV 3-4 vmbo Hoofdstuk Vaardigheid: Leerdoel: Inleiding Reflecteren op de eigen ervaringen met kunst en cultuur. De leerling kan: uitleggen wat cultuur is; uitleggen wat

Nadere informatie

Algemene Economie. LWEO Markt en Overheid. Onderwerp: Monopolistische concurrentie en oligopolie. Klas: Havo 5

Algemene Economie. LWEO Markt en Overheid. Onderwerp: Monopolistische concurrentie en oligopolie. Klas: Havo 5 Vak: Methode: Algemene Economie LWEO Markt en Overheid Onderwerp: Klas: Havo 5 Economische begrippen Monopolistische concurrentie Oligopolie 1. Monopolistische concurrentie Oligopolie 2. Productdifferentiatie

Nadere informatie

Business Ondernemingsplan opstellen en uitvoeren. Inleiding

Business Ondernemingsplan opstellen en uitvoeren. Inleiding Inleiding Nederland heeft meer ondernemers nodig, zeker nu met de economische crises. Jongeren worden in Nederland vooral opgeleid om te werken voor een baas, maar in werkelijkheid wordt 1 op de 8 jongeren

Nadere informatie

Onderdeel nummer 5 Breuken, procenten, kommagetallen en verhoudingen

Onderdeel nummer 5 Breuken, procenten, kommagetallen en verhoudingen Lesbeschrijving Overzicht Leerjaar 1 Vak Rekenen en wiskunde Domein Verhoudingen Onderdeel nummer 5 Breuken, procenten, kommagetallen en verhoudingen Lesnummer 22 Titel van de les Hoe verdelen we de chocoladereep?

Nadere informatie

Het Sectorwerkstuk 2015-2016

Het Sectorwerkstuk 2015-2016 Het Sectorwerkstuk 2015-2016 Inhoud Inleiding... 3 Het Sectorwerkstuk... 4 De opbouw... 4 De voorbereiding... 5 Het onderzoek... 6 De verwerking... 7 De presentatie... 7 Het filmpje... 7 Het werkstuk...

Nadere informatie

PGO Les Groep 4: Over Mengen, Ontmengen en Primaire Kleuren

PGO Les Groep 4: Over Mengen, Ontmengen en Primaire Kleuren PGO Les Groep 4: Over Mengen, Ontmengen en Primaire Kleuren Introductie In twee lessen met als thema kleuren gaan basisschoolleerlingen uit groep 4 nadenken over primaire & secundaire kleuren en over het

Nadere informatie

Omgaan met Bumpy Moments in de context van Technisch Beroepsonderwijs

Omgaan met Bumpy Moments in de context van Technisch Beroepsonderwijs VELON/VELOV CONFERENTIE Brussel, 4-5 februari 2016 Omgaan met Bumpy Moments in de context van Technisch Beroepsonderwijs Fontys Hogescholen, Eindhoven Dr. E. Klatter, Dr. K. Vloet, Dr. S. Janssen & MEd

Nadere informatie

DOELSTELLINGEN LEERINHOUDEN ONDERWIJS- EN LEERACTIVITEITEN (STRATEGIE) MEDIA EN WERKVORMEN

DOELSTELLINGEN LEERINHOUDEN ONDERWIJS- EN LEERACTIVITEITEN (STRATEGIE) MEDIA EN WERKVORMEN LES 1 I. Inleiding 12 minuten A) Aanknopingsfase Invullen van agenda. Maandag 7: Nederlands: De opbouw van een tekst Lkr. deelt de cursussen uit De leerlingen mogen de tekst proberen te lezen op p. 1.

Nadere informatie

Lespakket over verantwoorde voeding voor mens, dier en milieu. Lerarenhandleiding Groep 7 & 8

Lespakket over verantwoorde voeding voor mens, dier en milieu. Lerarenhandleiding Groep 7 & 8 Lespakket over verantwoorde voeding voor mens, dier en milieu. Lerarenhandleiding Groep 7 & 8 kunnen de definitie van voeding benoemen. weten wat de vier hoofdbestanddelen van voeding zijn en wat de functie

Nadere informatie

Algemene instructies voor de strategie: Voorspellen. Introductiefase bij de eerste les: 2. Vraag: "Kan iemand mij vertellen wat voorspellen betekent?

Algemene instructies voor de strategie: Voorspellen. Introductiefase bij de eerste les: 2. Vraag: Kan iemand mij vertellen wat voorspellen betekent? Algemene instructies voor de strategie: Voorspellen "Welkom,." Introductiefase bij de eerste les: 1. "We gaan vandaag proberen te voorspellen." 2. Vraag: "Kan iemand mij vertellen wat voorspellen betekent?"

Nadere informatie

Leren over het leerdoel van de praktische opdracht en de komende lessen.

Leren over het leerdoel van de praktische opdracht en de komende lessen. Klas Lesonderwerp Beginsituatie Leskern Leerdoelen Docentendoelen Lesmateriaal Practicummaterialen Ondersteuning Organisatie 5 vwo wiskunde D Praktische opdracht Deel I (eerste lesblok van ongeveer 50

Nadere informatie

PRESENTATIE BEROEPENSTAGE

PRESENTATIE BEROEPENSTAGE PRESENTATIE BEROEPENSTAGE Naam Klas Inleiding In de week van 13 februari ga je je klas vertellen en laten zien waar je stage hebt gelopen en hoe je dit hebt ervaren. Deze presentatie met powerpoint duurt

Nadere informatie

Voorbeeld actiepunten Aandachtspunt = bevorderen van interactie tussen kinderen tijdens de evaluatie van de les

Voorbeeld actiepunten Aandachtspunt = bevorderen van interactie tussen kinderen tijdens de evaluatie van de les 1 Lesschemaformulier (LSF) Handleiding versie 2009-2010 / Pedagogogische Hogeschool De Kempel Helmond Kop Op ieder lesschemaformulier noteer je jouw voor- en achternaam en de jaargroep op de Kempel. Je

Nadere informatie

Sectorwerkstuk 2012-2013

Sectorwerkstuk 2012-2013 Sectorwerkstuk 2012-2013 Namen: ---------------------------------------------------------------------------------------- Klas: -------------------- Sector: --------------------------------------------

Nadere informatie

Het IGDI model. Het belang van goede instructie. Bij welke leerkrachten leren kinderen het beste? (Good 1989) Instructie en risicoleerlingen

Het IGDI model. Het belang van goede instructie. Bij welke leerkrachten leren kinderen het beste? (Good 1989) Instructie en risicoleerlingen Het IGDI model Leesverbetertraject Enschede 8/11/07 Het belang van goede Risicoleerlingen deden het bij goede leerkrachten net zo goed als gemiddelde leerlingen bij zwakke leerkrachten. Niets was effectvoller

Nadere informatie

BIJLAGEN DOCENTENHANDLEIDING. Doel van de lessenserie

BIJLAGEN DOCENTENHANDLEIDING. Doel van de lessenserie BIJLAGEN DOCENTENHANDLEIDING Doel van de lessenserie De lessenserie is ontworpen met het oog op inzicht te geven over het schrijfproces. Als de leerlingen nu weten hoe een tekst te schrijven en die kennis

Nadere informatie

KRINGLOOPSPEL Afval=Grondstof

KRINGLOOPSPEL Afval=Grondstof KRINGLOOPSPEL Afval=Grondstof Colofon: Het Kringloopspel is ontwikkeld in opdracht van MARN, ARN, DAR, Gemeente Ede en ACV. Mei 2013-05-20 Het Kringloopspel is ontwikkeld door Het Dijkmagazijn Beuningen

Nadere informatie

Zo verstuurt u een WhatsApp! Opdracht: Analyseren, evalueren

Zo verstuurt u een WhatsApp! Opdracht: Analyseren, evalueren Zo verstuurt u een WhatsApp! Opdracht: Analyseren, evalueren 1. Inleiding Een mobiele telefoon; niet meer weg te denken uit de broekzak van elke scholier. In deze opdracht kijken de leerlingen naar een

Nadere informatie

KRINGLOOPSPEL Afval=Grondstof

KRINGLOOPSPEL Afval=Grondstof KRINGLOOPSPEL Afval=Grondstof Colofon: Het Kringloopspel is ontwikkeld in opdracht van MARN, ARN, Dar, Gemeente Ede en ACV jan 2014 Het Kringloopspel is ontwikkeld door MEC Nijmegen en Het Dijkmagazijn

Nadere informatie

Introductie. Onzichtbaar op internet. GEMAAKT DOOR: Redactie i-respect. ONDERWERP: Communiceren. DOEL: Spelen met identiteit

Introductie. Onzichtbaar op internet. GEMAAKT DOOR: Redactie i-respect. ONDERWERP: Communiceren. DOEL: Spelen met identiteit Onzichtbaar op internet introductie GEMAAKT DOOR: Redactie i-respect ONDERWERP: Communiceren DOEL: Spelen met identiteit DOELGROEP: 13-14 jaar, onderbouw voortgezet onderwijs KORTE BESCHRIJVING: Deze les

Nadere informatie

Migratie. Ik vertrek - Zij vertrokken VMBO 2. docentenhandleiding

Migratie. Ik vertrek - Zij vertrokken VMBO 2. docentenhandleiding Migratie Ik vertrek - Zij vertrokken VMBO 2 docentenhandleiding Colofon Deze lessen zijn gemaakt in opdracht van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Realisatie: Codename Future: www.codenamefuture.nl

Nadere informatie

17. Geldbingo. (Afbeelding) Tijdsduur: 20-25 minuten (filmpje duurt 15 minuten) Soort opdracht: Spel

17. Geldbingo. (Afbeelding) Tijdsduur: 20-25 minuten (filmpje duurt 15 minuten) Soort opdracht: Spel 17. Geldbingo Het herkennen van begrippen in filmpjes kan helpen bij het leren van begrippen. Wat is dan nog leuker dan een ouderwets spelletje bingo? Om het wat moeilijker te maken is het ook mogelijk

Nadere informatie

*Ook met het programma Paint van Windows kunnen foto s bewerkt worden

*Ook met het programma Paint van Windows kunnen foto s bewerkt worden Lesbrief Online pesten Leerjaar 1-Profiel1,2,3 Tijd: 50 55 minuten Voorbereiding: op http://mediawijsheid.nl/onlinepesten staan allerlei filmpjes, informatie en artikelen over online pesten, bruikbaar

Nadere informatie

WEEK 1 Duurzaam ondernemen deel 1: 2u

WEEK 1 Duurzaam ondernemen deel 1: 2u WEEK 1 Duurzaam ondernemen deel 1: 2u De docent geeft een uiteenzetting over duurzaam ondernemen, de leerlingen noteren de begrippen die ze niet begrijpen, deze kunnen eventueel extra uitgelegd worden.

Nadere informatie

Uitdeler Basisspelvormen voor een touw

Uitdeler Basisspelvormen voor een touw Uitdeler Basisspelvormen voor een touw Naar de andere kant Span een touw op 1 meter hoogte of gebruik 2 mensen om het touw vast te houden. De groep staat aan een kant van het touw, hand in hand. Opdracht:

Nadere informatie

Niveau: klas 3 h/a, ook te gebruiken in bovenbouw h/a

Niveau: klas 3 h/a, ook te gebruiken in bovenbouw h/a Domino - Verandering en continuïteit in Rusland, 1894-1921 De Russische geschiedenis in de periode 1894-1921 kenmerkte zich onder meer door Opstand in 1905, twee revoluties in 1917 en een burgeroorlog

Nadere informatie

VRAGENLIJST FORMATIEF TOETSEN DOCENT

VRAGENLIJST FORMATIEF TOETSEN DOCENT VRAGENLIJST FORMATIEF TOETSEN VRAGENLIJST FORMATIEF TOETSEN DOCENT EEN FEEDBACK INSTRUMENT VOOR LEERLINGEN EEN FEEDBACK INSTRUMENT VOOR DOCENTEN CHRISTEL WOLTERINCK C.H.D.WOLTERINCK@UTWENTE.NL CHRISTEL

Nadere informatie

Al doende leren Een module voor trainers

Al doende leren Een module voor trainers Al doende leren Een module voor trainers Bijlagen: Powerpoint Een module voor trainers Handouts: Stappenplan internetgebruik (De Strategiekaart) Print van Powerpoint prestaties geld Parktijkopdrachten

Nadere informatie

Project Verwenmorgen voor ouderen organiseren Groepen van 5 leerlingen Totaal: 560 minuten

Project Verwenmorgen voor ouderen organiseren Groepen van 5 leerlingen Totaal: 560 minuten Project Verwenmorgen voor ouderen organiseren Groepen van 5 leerlingen Totaal: 560 minuten Inleiding en werkwijze: De meeste ouderen vinden het leuk om samen met jongeren iets te doen. Op deze manier hebben

Nadere informatie

Voor het beoordelen en het becijferen van de modules en projecten wordt door de docenten een scoringsformulier van competenties ingevuld.

Voor het beoordelen en het becijferen van de modules en projecten wordt door de docenten een scoringsformulier van competenties ingevuld. PROGRAMMA VAN TOETSING EN AFSLUITING Vak: Innovatieve Techniek Inleiding Innovatieve Techniek is een vak waarbij je een brede oriëntatie op techniek krijgen. Je werkt in de vorm van modules en projecten,

Nadere informatie

Om een zo duidelijk mogelijk verslag te maken, hebben we de vragen onderverdeeld in 4 categorieën.

Om een zo duidelijk mogelijk verslag te maken, hebben we de vragen onderverdeeld in 4 categorieën. Beste leerling, Dit document bevat het examenverslag voor leerlingen van het vak economie vwo, tweede tijdvak (2017). In dit examenverslag proberen we een zo goed mogelijk antwoord te geven op de volgende

Nadere informatie

LES 1: VOORLEZEN met STRATEGIE WEEK 1.1 0, 1, 4 en 6

LES 1: VOORLEZEN met STRATEGIE WEEK 1.1 0, 1, 4 en 6 LES 1: VOORLEZEN met STRATEGIE WEEK 1.1 0, 1, 4 en 6 Lesdoel: De kinderen vergroten hun tekstbegrip door interactie over het verhaal en hun metacognitieve vaardigheden door het oefenen en toepassen van

Nadere informatie

LESBRIEF LES 2 DE THT-LES SAMENVATTING LES 2 BENODIGDHEDEN DUUR LESDOELEN WERKVORMEN LINK ZAAKVAKKENINHOUD VOORBEREIDING

LESBRIEF LES 2 DE THT-LES SAMENVATTING LES 2 BENODIGDHEDEN DUUR LESDOELEN WERKVORMEN LINK ZAAKVAKKENINHOUD VOORBEREIDING SAMENVATTING In deze les wordt het onderwerp uitgediept en komen de leerlingen meer te weten over de verschillende redenen van verspilling. Eén reden van wordt uitgediept, namelijk de manier waarop de

Nadere informatie

Lesbrief Assenstelsels. Versie 1

Lesbrief Assenstelsels. Versie 1 Versie 1 Datum: 11 juni 2011 Cursus: Docent: Taal in alle vakken Radha Gangaram Panday Door: Mario Hummeling, 1597628 Shafi Ilahibaks, 1540943 Cyril Bouwman, 1581806 Herman Hofmeijer, 1058201 Nico van

Nadere informatie

SCHRIJF HET VERVOLG SCHRIJF HET VERVOLG KIJKEN, VOELEN, MAKEN KIJKEN VOELEN NADENKEN MAKEN WETEN

SCHRIJF HET VERVOLG SCHRIJF HET VERVOLG KIJKEN, VOELEN, MAKEN KIJKEN VOELEN NADENKEN MAKEN WETEN Een opdracht voor groep 6, 7 of 8 gericht op het kijken naar kunst en creatieve ontwikkeling. De leerlingen schrijven een scène gebaseerd op een kunstwerk uit de zeventiende eeuw naar keuze. De leerlingen

Nadere informatie

Activiteit: Leerlingen bekijken propaganda posters. Ze delen de posters in onder verschillende categorieën.

Activiteit: Leerlingen bekijken propaganda posters. Ze delen de posters in onder verschillende categorieën. Onderwerp: Propaganda In Nazi Duitsland Inleiding: Je kunt op You Tube verschillende filmpjes vinden de een sterk gekleurd karakter hebben propaganda. Stel b.v. de vraag wat er nu werkelijk inhoudelijk

Nadere informatie

Technisch gesproken reken ik daarop. Taal, techniek en rekenen-wiskunde bij jonge kinderen.

Technisch gesproken reken ik daarop. Taal, techniek en rekenen-wiskunde bij jonge kinderen. Technisch gesproken reken ik daarop. Taal, techniek en rekenen-wiskunde bij jonge kinderen. In dit document lees je wat het beroepsproduct Technisch gesproken reken ik daarop inhoudt. De vakken rekenen-wiskunde,

Nadere informatie

Begeleidende mail bij enquête gebruik KPN Klasgenoot

Begeleidende mail bij enquête gebruik KPN Klasgenoot Begeleidende mail bij enquête gebruik KPN Klasgenoot Bestemd: voor leerkrachten/docenten PO, VO en MBO Beste KlasseContact-gebruiker/-gebruikster, Enkele maanden geleden is bij u in de klas een KPN Klasgenoot

Nadere informatie