Een voorbeeld: 1. Beven 2. Moeilijk praten 3. Angst

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Een voorbeeld: 1. Beven 2. Moeilijk praten 3. Angst"

Transcriptie

1 In de eerste kolom kunt u aangeven welke symptomen u op dit moment waarneemt gedurende een normale dag. In de tweede kolom geeft u aan of de symptomen meestal verbeteren of verdwijnen nadat u uw dosis Parkinson medicatie heeft ingenomen. Een voorbeeld: UW NAAM: 1. Beven 2. Moeilijk praten 3. Angst Ondervindt symptomen Verbetert meestal na mijn volgende dosis Gedurende de dag heeft u last van beven en moeilijk praten Echter, alleen het beven verbetert na de volgende dosis medicijnen UW NAAM: 1. Beven 2. Moeilijk praten 3. Angst 4. Zweten 5. Stemmingsschommelingen 6. Zwakte 7. Evenwichtsstoornissen 8. Vertraagd bewegen 9. Onhandigheid 10. Doof gevoel, tintelingen 11. Stijfheid 12. Paniekaanvallen 13. Duf (in gedachten) 14. Buikklachten 15. Spierkrampen 16. Moeite met opstaan 17. Warmte of koude sensaties 18. Pijn 19. Zeurderige pijn Ondervindt symptomen Verbetert meestal na mijn volgende dosis

2 WELKE BEHANDELINGSMOGELIJKHEDEN Deze serie folders is tot stand gekomen in samenwerking met de European Parkinson s Disease Association (EPDA) en werd ondersteund door Novartis Pharma en Orion Corporation, Orion Pharma. Deze serie folders is tot stand gekomen in samenwerking met de European Parkinson s Disease Association (EPDA) en werd ondersteund door Novartis Pharma en Orion Corporation, Orion Pharma. Deze serie folders is tot stand gekomen in samenwerking met de European Parkinson s Disease Association (EPDA) en werd ondersteund door Novartis Pharma en Orion Corporation, Orion Pharma. Deze serie folders is tot stand gekomen in samenwerking met de European Parkinson s Disease Association (EPDA) en werd ondersteund door Novartis Pharma en Orion Corporation, Orion Pharma. Deze serie folders is tot stand gekomen in samenwerking met de European Parkinson s Disease Association (EPDA) en werd ondersteund door Novartis Pharma en Orion Corporation, Orion Pharma. Andere delen in deze informatiereeks over de ziekte van Parkinson: HEB IK? Aanpak van de ziekte van Parkinson EEN GEZAMENLIJKE INSPANNING Het beste team voor de behandeling van de ziekte van Parkinson PRATEN OVER DE ZIEKTE VAN PARKINSON Het beste uit uw behandeling halen DE WETENSCHAPPELIJKE STAND VAN ZAKEN De huidige kennis over de ziekte van Parkinson OMGAAN MET DE ZIEKTE VAN PARKINSON Gids voor mantelzorgers Naam: Verstrekt door: EPDA Deze serie informatiebrochures is tot stand gekomen in samenwerking met de European Parkinson's Disease Association (EPDA) en werd ondersteund door Novartis Pharma en Orion Corporation, Orion Pharma. Wij willen iedereen die een bijdrage heeft geleverd aan de ontwikkeling van deze informatiebrochures, bedanken voor hun tijd en hulp.

3 BAAS OVER EIGEN LIJF De tekenen van wearing-off herkennen en behandelen Deze serie folders is tot stand gekomen in samenwerking met de European Parkinson s Disease Association (EPDA) en werd ondersteund door Novartis Pharma en Orion Corporation, Orion Pharma.

4 Baas over eigen lijf De tekenen van wearing-off herkennen en behandelen In deel 4 uit de informatiereeks over de ziekte van Parkinson bespreken we het probleem van deze ziekte dat op de lange termijn opduikt, namelijk het opnieuw opduiken van symptomen ofwel wearing-off. We gaan met name in op de vraag hoe u met uw behandelend specialist de tekenen en symptomen van wearing-off kunt herkennen en behandelen. Wat zijn motorische fluctuaties? De ziekte van Parkinson is een zich traag en geleidelijk aan ontwikkelende aandoening, waardoor uw symptomen met de tijd veranderen en zich ontwikkelen. Het is van belang te weten dat het patroon van symptomen per persoon verschilt, waardoor iedereen de aandoening anders ervaart. Een behandeling met het middel levodopa is normaliter heel effectief als het voor het eerst gebruikt wordt voor de behandeling van de ziekte van Parkinson. Het vormt dan ook de hoeksteen bij de behandeling van de ziekte van Parkinson. In eerste instantie, de zogenaamde honeymoon-periode, verloopt de symptoombeheersing gedurende de hele dag soepel en onafgebroken. Na een aantal jaren ervaren sommige patiënten schommelingen in het effect van hun medicatie op de symptomen. Deze schommelingen leiden het einde in van wat door artsen de honeymoon-periode wordt genoemd. Bij deze schommelingen kan sprake zijn van motorische en niet-motorische symptomen. Met de term motorische schommelingen wordt doorgaans verwezen naar de verandering in de motorische symptoombeheersing. U merkt bijvoorbeeld dat uw parkinsonsymptomen weer opduiken of merkbaar verergeren, voordat het tijd is voor de volgende dosis medicijnen. Zoals we in deel 1 al bespraken, wordt dit opnieuw opduiken van symptomen wearing-off genoemd. UIT DE INFORMATIEREEKS OVER DE ZIEKTE VAN PARKINSON 2

5 Naarmate wearing-off steeds merkbaarder wordt, wordt het moeilijker om de tijd te bepalen dat u goed op levodopa reageert (de on -toestand, waarin u kunt bewegen) en de tijd dat u er niet goed op reageert (de off -toestand, waarin u op slot zit). Kenmerkend patroon van wearing-off overdag Adequaat gecontroleerde symptomen ('on' tijd) Symptomen worden verlicht Symptomen komen weer terug Wearing-off periode Een kenmerkende dag Niet adequaat gecontroleerde symptomen ('off' tijd) Parkinson medicatie Parkinson medicatie Medicatie begint te werken Parkinson medicatie Tijd Het is belangrijk dat u de veranderingen in uw symptomen opmerkt die erop wijzen dat u last heeft van wearing-off. Dan is het namelijk mogelijk om uw behandeling aan te passen, zodat uw symptomen alsnog beter beheerst worden. Deze schommelingen kunnen ook gepaard gaan met andere ongewenste bijwerkingen van de medicijnen, zoals onvrijwillige bewegingen ofwel dyskinesie, of dystonie (een uitgebreide bespreking over dyskinesie volgt verderop in deze brochure). DEEL 4: BAAS OVER EIGEN LIJF 3

6 Baas over eigen lijf De tekenen van wearing-off herkennen en behandelen De taal van uw arts begrijpen als u over de complicaties van de behandeling van de ziekte van Parkinson praat On -toestand Er is sprake van on -toestand als u baat heeft bij uw levodopamedicatie en uw parkinsonsymptomen over het algemeen goed onder controle zijn. Off'-toestand Er is sprake van off -toestand als u niet langer baat heeft bij uw levodopamedicatie en uw parkinsonsymptomen, zoals traagheid, stijfheid of tremor, en soms volledige (akinesie) of gedeeltelijke (bradykinesie) immobiliteit, zijn teruggekomen. Wearing-off Wearing-off wil zeggen dat u bemerkt dat het gevoel dat u zich beter voelt na een dosis levodopa, langzaamaan vermindert en niet meer aanhoudt, totdat de volgende dosis moet worden ingenomen of totdat de volgende dosis begint te werken (dit gevoel wordt vaak vergeleken met een auto die op steeds minder benzine rijdt). Daarom heeft u het gevoel dat u de volgende dosis medicijnen eerder nodig heeft. Vertraagde on -toestand Er is sprake van een vertraagde on'-toestand als het na inname van uw levodopamedicatie langer duurt, voordat u er baat bij heeft. Dat zal vaker gebeuren bij toedieningsvormen van levodopa met vertraagde afgifte. Deze vormen hebben tijd nodig om in de maag op te lossen, in de bloedbaan terecht te komen en de hersenen in voldoende mate te bereiken om daar het gebrek aan dopamine aan te vullen. On-off -fenomeen Met het on-off -fenomeen worden de plotselinge, soms onvoorspelbare veranderingen in uw symptomen bedoeld die variëren van mobiliteit (vaak met dyskinesie) tot immobiliteit door het terugkomen van de parkinsonsymptomen. Deze plotselinge schommelingen hebben geen duidelijk verband met de timing van de medicatie. Aanvallen van verstijving Aanvallen van verstijving zijn plotselinge, korte (seconden tot minuten) periodes van immobiliteit, waarin u het gevoel heeft dat uw voeten op hun plaats blijven staan alsof ze aan de vloer zijn vastgelijmd.verstijving gebeurt vaak als u wilt gaan wandelen, als u zich in een krappe ruimte bevindt of als u door een deuropening gaat. UIT DE INFORMATIEREEKS OVER DE ZIEKTE VAN PARKINSON 4

7 Dyskinesie Met dyskinesie wordt gedoeld op de abnormale, draaiende, dansende bewegingen die zich voordoen na langdurige behandeling met levodopa. Deze onwillekeurige bewegingen gaan vaak gepaard met de piekeffecten van levodopa en treden doorgaans tegelijkertijd op met wearing-off. Dystonie Bij dystonie is sprake van aanhoudende, onwillekeurige spiersamentrekkingen die abnormale posities of standen, vooral in de voeten, tot gevolg hebben. Dystonie kan zowel bij on - toestanden horen (wanneer iemand doorgaans mobiel is) of bij 'off'-toestanden (doorgaans nogal onbeweeglijk ) of bij beide. Dystonie in de vroege morgen wordt veroorzaakt door spierkramp, voordat de eerste ochtenddosis wordt ingenomen. Waardoor wordt wearing-off veroorzaakt? Onderzoekers zijn er tegenwoordig van overtuigd dat wearing-off wordt veroorzaakt door een combinatie van factoren. Zelfs in het begin van de behandeling heeft de korte beschikbaarheid van levodopa (halfwaardetijd) snelle veranderingen in de hoeveelheden medicijn in het bloed (pieken en dalen) tot gevolg. Doordat de hersenen levodopa en dopamine kunnen opslaan, verloopt de afgifte van dopamine aan de hersenen in de vroege stadia van de ziekte van Parkinson soepeler en is het klinische effect constanter. Naarmate de ziekte van Parkinson vordert, vermindert het aantal dopaminecellen in de hersenen echter en beschikken de hersenen over minder cellen die levodopa als dopamine kunnen opnemen en kunnen opslaan voor afgifte op een later moment; de hersenen hebben dan het vermogen om te bufferen verloren. Door dit onvermogen worden de variaties in het gehalte aan levodopa in het bloed vaak geassocieerd met de veranderlijkheid in de symptoombeheersing (bv. wearing-off) en in de bijwerkingen (bv. dyskinesie). De voordelen van een levodopabehandeling op langere termijn kunnen worden verbeterd als het gehalte aan levodopa in het bloed stabiel gehouden wordt, waardoor de variaties aan levodopa en dopamine in de hersenen verminderen en er dus weer sprake is van een 'continue dopaminerge stimulatie De meest recente kennis over het verloop van wearing-off en het belang van continue dopaminerge stimulatie wordt besproken in deel 5 uit deze reeks. DEEL 4: BAAS OVER EIGEN LIJF 5

8 Baas over eigen lijf De tekenen van wearing-off herkennen en behandelen Wat zijn de symptomen van wearing-off? Wearing-off verwijst naar terugkomst of verergering van parkinsonsymptomen, doorgaans 2 uur of langer na een levodopadosis. Deze symptomen verbeteren of verdwijnen normaliter als de volgende levodopadosis gaat werken. Omdat de ziekte van Parkinson een motorische ziekte is, wordt de aandacht vooral gericht op problemen met bewegen (ook bekend als motorische symptomen), omdat deze de belangrijkste symptomen van de ziekte van Parkinson zijn die eenvoudig vastgesteld kunnen worden. Onder motorische symptomen worden verstaan: tremor, rigiditeit of spierstijfheid en traagheid van bewegen of bradykinesie. De middelen die traditioneel door clinici worden gebruikt om wearing-off tijdens een klinisch onderzoek vast te stellen, zijn vooral gericht op het terugkomen van deze motorische symptomen. Er zijn echter ook andere symptomen waarvan u last kunt hebben als uw medicatie minder effectief is geworden en die geen verband houden met bewegen en daardoor minder duidelijk zijn. Deze symptomen worden niet-motorische symptomen genoemd. Onder niet-motorische symptomen vallen, onder meer, de veranderingen in gedachten, gevoelens en uw welzijn en veranderingen in de functies van het autonome zenuwstelsel (zoals zweten). Hoewel niet-motorische symptomen niet zo overduidelijk zijn als motorische symptomen, zijn zij niet minder belangrijk. Niet-motorische symptomen kunnen zelfs hinderlijker en belastender zijn dan motorische symptomen. Bij wearing-off komen zowel motorische als niet-motorische symptomen voor. Uw arts zal niet altijd de niet-motorische symptomen van wearing-off net zo gemakkelijk als de motorische symptomen herkennen, omdat deze nogal subjectief kunnen zijn. Bovendien denken patiënten vaak dat deze niet-motorische symptomen horen bij een normaal verloop van de ziekte en zien ze het verband niet met de dosering van de medicatie. Daarom is het zo belangrijk dat u een beschrijving kunt geven van hoe, en nog belangrijker, wanneer u last krijgt van niet-motorische symptomen, zodat u uw arts kunt helpen om deze symptomen te onderscheiden. Deze symptomen kunnen namelijk verlicht worden, als ze worden herkend en behandeld. UIT DE INFORMATIEREEKS OVER DE ZIEKTE VAN PARKINSON 6

9 Veelvoorkomende symptomen van wearing-off Dit gedeelte dient als leidraad voor een aantal mogelijke symptomen waarvan u last kunt hebben door wearing-off.waar het om draait bij het identificeren van wearingoff, is om op te merken of symptomen 2 uur of langer nadat de laatste dosis levodopa is ingenomen, verschijnen of verergeren, en weer verminderen nadat de volgende dosis levodopa is gaan werken. Motorische symptomen Motorische symptomen hebben betrekking op beweging en mobiliteit. Dit kunnen onder meer veranderingen zijn in de belangrijkste symptomen van de ziekte van Parkinson, zoals: Tremor beven of trillen van handen, armen, benen, kaken en gezicht. Sommige mensen melden ook een inwendige tremor, waarbij ze inwendige bevingen voelen ook al zijn deze niet zichtbaar; Rigiditeit spierstijfheid waardoor bewegen ongemakkelijker gaat en mogelijk pijnlijk is; Traagheid van bewegen of 'bradykinesie Traagheid van bewegen of 'bradykinesie : wanneer bewegen traag en aarzelend gaat en het meer tijd kost om dagelijkse taken uit te voeren en u merkt dat u tijdelijk helemaal niet in staat was om deze taken uit te voeren. Niet-motorische symptomen Symptomen die gedachten, gevoelens en het welzijn aantasten: onrust, depressie of geïrriteerdheid; traagheid in denken of geheugenproblemen. Symptomen die het gevoel aantasten, zijn onder andere: tintelingen; pijn; rusteloosheid; moeheid. Symptomen die zorgen voor veranderingen in uw autonome zenuwstelsel *: zweten; overdadige speekselproductie; wisselende lichaamstemperatuur; obstipatie. *Het autonome zenuwstelsel is een onwillekeurig zenuwstelsel in het lichaam dat bepaalde spiergroepen en orgaanfuncties regelt, zoals de bloeddrukregeling, de darm- en blaasfunctie en speekselvloed. U zult zich zelden bewust zijn van autonome reacties, aangezien dit reflexbewegingen zijn. DEEL 4: BAAS OVER EIGEN LIJF 7

10 Baas over eigen lijf De tekenen van wearing-off herkennen en behandelen Wanneer ligt het voor de hand dat ik last krijg van wearing-off? De ziekte van Parkinson is een zeer persoonsgebonden aandoening en heeft bij iedereen een ander effect. Er is dus geen eenduidig antwoord op de vraag of, of wanneer, u last krijgt van wearing-off. Recente klinische onderzoeken hebben echter aangetoond dat bijna 50% van de patiënten al binnen 1 tot 2 jaar na aanvang met een levodopabehandeling last krijgt van wearing-off. Als uw arts de dosering van uw levodopamedicatie al heeft verhoogd: bijvoorbeeld, als u nu al meer dan drie doses levodopa per dag krijgt, is het mogelijk dat u al last heeft van wearing-off. Wat gebeurt er als ik vermoed dat ik last heb van wearing-off? Als u vermoedt dat u al last heeft van wearing-off, bespreek de veranderende symptomen dan met uw behandelend specialist. Het is niet waarschijnlijk dat de symptoombeheersing spontaan zal verbeteren, maar zij zal eerder verslechteren. Het belangrijkste is dat u een individuele behandeling krijgt, zodat de symptoombeheersing optimaal is in elke fase van de ziekte. Als wearing-off is vastgesteld, zijn er diverse manieren om de behandeling met levodopa te verbeteren. Dit betekent niet altijd dat uw dosering verhoogd moet worden: het kan eenvoudigweg een ander tijdschema betekenen, of een andere toedieningsvorm, zoals een vorm met gereguleerde afgifte of een waarin een COMT-remmer is verwerkt, of door toevoeging van andere medicijnen, zoals COMT-remmers en dopamineagonisten. Wearing-off vaststellen kan de effectiviteit van aanpassingen verhogen: werk goed samen met uw behandelend specialist bij het vaststellen van het patroon van wearing-off dat u doormaakt. Praat met uw behandelend specialist en deel uw waarnemingen: hoe meer informatie u kunt verstrekken, des te meer opties er zijn om uw veranderende symptomen snel en effectief te behandelen. UIT DE INFORMATIEREEKS OVER DE ZIEKTE VAN PARKINSON 8

11 Welke informatie is nuttig voor mijn arts? De patiëntenkaart Het is van belang dat u uw arts voorziet van een adequate beschrijving van uw dagelijkse reactiepatroon op de medicatie en mogelijke bijwerkingen, zodat hij de juiste beslissing over de beste behandelmethode voor u kan nemen. Als u het specifieke patroon van symptomen kunt beschrijven, zal dit ertoe bijdragen om de juiste opties te kiezen. Bij de vaststelling van wearing-off is het nuttig om uw symptomen van dag tot dag, of zelfs van uur tot uur, te beschrijven.wees realistisch en heb begrip voor de beperkingen van uw huidige medicijnen. Het is niet altijd eenvoudig om vast te stellen van welke symptomen van wearingoff u last heeft. Een manier om deze informatie te krijgen, is door een dagboek bij te houden van uw medicijngebruik, de duur van de werkzaamheid en mogelijke bijwerkingen (zie het dagboek achter in deze folder als voorbeeld). U kunt het dagboek, bijvoorbeeld, gedurende een week bijhouden, voordat u een afspraak met uw arts heeft. Bij de vaststelling van wearing-off kan uw arts u vragen stellen aan de hand van een nieuwe vragenlijst die speciaal ontworpen is om de tekenen en symptomen van wearing-off te identificeren. In deze vragenlijst worden zowel een aantal van de eerdergenoemde symptomen genoemd als een aantal andere die tijdens onderzoek zijn waargenomen door deskundigen op het gebied van de ziekte van Parkinson en die van belang zijn voor de vaststelling van wearing-off. Naast de overduidelijke motorische symptomen zijn een aantal niet-motorische symptomen op de kaart opgesomd. Onderzoek heeft aangetoond dat nietmotorische symptomen van wearing-off, hoewel minder duidelijk, net zo belastend kunnen zijn voor patiënten als motorische symptomen en dat patiënten met motorische symptomen bijna altijd ook niet-motorische symptomen hebben. DEEL 4: BAAS OVER EIGEN LIJF 9

12 Baas over eigen lijf De tekenen van wearing-off herkennen en behandelen De patiëntenkaart kan ook als diagnostisch instrument ingezet worden om u en uw arts te helpen om zowel motorische als niet-motorische symptomen van wearing-off te herkennen. De kaart kan als uitgangspunt dienen bij de bespreking van de symptomen, de invloed die ze hebben op uw dagelijkse leven en de beste manier om ermee om te gaan. Achter in deze brochure treft u een patiëntenkaart aan die u kunt kopiëren en mee kunt nemen naar uw arts, zodat u uw symptomen met hem kunt doornemen. Het blijft belangrijk dat u met uw specialistenteam samenwerkt om de beste manier te vinden om uw symptomen te herkennen en te behandelen. Tips voor het bijhouden van een dagboek Informatie die u in het dagboek kunt noteren: de tijdstippen waarop u elke dag uw antiparkinsonmiddelen inneemt; de tijdstippen waarop uw symptomen per dag onder controle zijn; welke symptomen steeds weer opduiken gedurende de dag en wanneer; van welke symptomen u s nachts last heeft; eventuele complicaties, zoals dyskinesie, en hoe deze zich verhouden tot het moment waarop u uw medicatie inneemt. Het kan ook nuttig zijn om etenstijden en tussendoortjes te noteren en of deze invloed hebben op de symptoombeheersing. Voor het vaststellen van wearing-off vindt u het misschien handig om uw parkinsonsymptomen een beoordeling te geven. Kijk bijvoorbeeld welke symptomen het meest belastend zijn en hoe deze uw dagelijks leven beïnvloeden. Sommige mensen vinden het nuttig om hun symptomen een cijfer te geven, zoals we in het dagboek achter in deze folder hebben laten zien.anderen geven de voorkeur aan een beschrijving van hun symptomen, zoals in het voorbeeld hieronder. Het belangrijkste is dat u een methode kiest waarbij u zich prettig voelt en die voor u betekenis heeft. UIT DE INFORMATIEREEKS OVER DE ZIEKTE VAN PARKINSON 10

13 Voorbeeld van een dagboekkaart DATUM Maandag 20 mei MEDICATIE Sinemet 25/100 mg Sifrol 1 mg TIJD INNAME MEDICATIE 8.00 uur ETENSTIJD 9.00 uur VERANDERING IN SYMPTOMEN EN ANDERE WAARNEMINGEN Tremor verdween en minder onrustig Sinemet 25/100 mg Sifrol 1 mg uur uur Tremor kwam rond lunch terug, vóór de volgende tablet en was erg belastend s Middags dutje gedaan Sinemet CR uur uur Ging om uur naar bed werd om 4.00 uur 's nachts weer wakker tremor was weer terug en ik voelde me erg traag Dinsdag, 21 mei Een dagboek helpt niet alleen bij het vaststellen van symptoompatronen, maar ook bij het bijhouden van de voortgang die u heeft geboekt, nadat de dosering van uw medicijnen is bijgesteld. Het in kaart brengen en beoordelen van uw symptomen geeft u een nauwkeurig overzicht op de langere termijn waarop u in de toekomst terug kunt kijken en geeft u een beter inzicht in de schommelingen die u ervaart. Uw behandelende specialist zal ook een kopie van uw dagboek in zijn medische dossiers willen hebben als referentie. Achter in deze folder treft u een dagboekkaart aan die u kunt kopiëren en gebruiken, of u kunt er zelf een maken die gebaseerd is op onze aanbevelingen. Het voornaamste is dat u een dagboek heeft dat voor u gemakkelijk in gebruik is. DEEL 4: BAAS OVER EIGEN LIJF 11

14 Wearing-off behandelen Baas over eigen lijf Als u last heeft van wearing-off, zal uw arts waarschijnlijk onderzoeken op welke manier hij uw huidige behandeling kan aanpassen om de 'on'-toestand te verlengen, de 'off'-toestand te verkorten en eventuele bijwerkingen te verminderen. Dit kan betekenen dat uw daginvulling, met inbegrip van etenstijden, wordt bekeken, en de tijdstippen waarop u uw medicijnen inneemt, worden aangepast, of dat medicijnen worden toegevoegd of gecombineerd. Artsen baseren zich steeds meer op zowel de symptomen van de patiënt als op de eigenschappen van de medicijnen, zoals de snelheid waarmee het middel in uw lichaam wordt opgenomen en de aanvoer naar de hersenen. De gedachte achter deze benadering is de verbetering en versoepeling van de toevoer van dopamine naar de hersenen en een meer continue dopaminerge stimulatie, met als einddoel adequate symptoombeheersing zonder bijwerkingen. De tekenen van wearing-off herkennen en behandelen UIT DE INFORMATIEREEKS OVER DE ZIEKTE VAN PARKINSON 12

15 Het merendeel van de dopamineagonisten is daarom gericht op een relatief soepele toevoer van dopaminerge stimulatie en brengt daarom waarschijnlijk nauwelijks complicaties, zoals wearing-off en dyskinesie, met zich mee. Dopamineagonisten worden in de meeste gevallen echter niet langdurig alleen gebruikt en levodopa is uiteindelijk toch nodig voor een goede symptoombestrijding. Levodopa met gereguleerde afgifte werd in eerste instantie ontwikkeld als een manier om de symptoombeheersing bij de ziekte van Parkinson te verlengen. Dergelijke toedieningsvormen kunnen effectief zijn, met name voor nachtelijke klachten, maar de reactie overdag zal minder voorspelbaar zijn dan bij (oudere) standaard-levodopabereidingen. Met een dopamineagonist of een COMT-remmer in combinatie met levodopa kunnen de maximale klinische voordelen uit een levodopabehandeling gehaald worden, doordat de beschikbaarheid van levodopa in het lichaam wordt verbeterd en wearing-off verminderd. Bereidingen waarin levodopa gecombineerd is met zowel een DDC-remmer als een COMT-remmer in één tablet, zijn ook ontwikkeld om gedurende de dag een onafgebroken symptoombeheersing te bewerkstelligen. De effectiviteit van een levodopabehandeling kan worden verbeterd door wearing-off te verminderen. Adequaat gecontroleerde symptomen ('on' tijd) Niet adequaat gecontroleerde symptomen ('off' tijd) Symptomen worden verlicht Parkinson medicatie Symptomen komen weer terug Parkinson medicatie Medicatie begint te werken levodopa/ dopadecarboxylaseremmer plus COMT-remmer levodopa/ dopadecarboxylaseremmer DEEL 4: BAAS OVER EIGEN LIJF Een kenmerkende dag Wearing-off periode Parkinson medicatie Tijd 13

16 Baas over eigen lijf De tekenen van wearing-off herkennen en behandelen De schommelingen behandelen die wat moeilijker te beheersen zijn In de zeer late stadia van de ziekte van Parkinson kan de dopamineagonist apomorfine nuttig zijn als noodbehandeling bij moeilijke en plotse off - toestanden. Apomorfine wordt in de huid gespoten en zorgt voor een snelle tegenreactie, maar dit voordeel duurt slechts kort. Het middel wordt doorgaans niet gebruikt ter vervanging van normale, orale medicatie. Als medicijnen niet langer zorgen voor een adequate regulering, kunnen operatietechnieken, zoals subthalamicus-stimulatie, worden overwogen. Subthalamicus-stimulatie is een operatietechniek waarbij elektroden worden gebruikt die de activiteit van zenuwcellen in bepaalde delen van de hersenen beïnvloeden. Kandidaten worden zorgvuldig geselecteerd, aangezien niet iedereen in aanmerking komt voor subthalamicus-stimulatie zie deel 1 en 5 uit deze informatiereeks voor meer informatie over operaties bij de ziekte van Parkinson. Dyskinesie Onwillekeurige bewegingen, bekend als dyskinesieën, zijn een bijwerking van levodopabehandelingen, maar kunnen ook voorkomen bij gebruik van andere dopaminerge medicatie (bv. dopamineagonisten). Net als bij wearing-off komt dyskinesie vaak voor na 2 tot 3 jaar na aanvang van een levodopabehandeling. Als u last heeft van dyskinesie, noteer dit dan in uw dagboek, omdat dat uw arts zal helpen bij de juiste aanpassing van uw medicatie. Dyskinesie komt vooral voor als de hoeveelheid beschikbare medicijn in de hersenen op z n hoogst is, ook wel bekend als piek-dosis dyskinesie. Andere vormen van dyskinesie, zoals dyskinesie bij begin- en einddosis (bifasisch en difasisch) en dystonie in off -toestanden, komen echter ook voor. Zoals de naam al zegt, komen dyskinesieën bij begin- en einddosis alleen voor als het middel begint te werken of als wearing-off begint. UIT DE INFORMATIEREEKS OVER DE ZIEKTE VAN PARKINSON 14

17 Wat veroorzaakt dyskinesie? Onderzoekers veronderstellen dat dyskinesieën worden veroorzaakt door een combinatie van veranderingen in de hersenen door de ziekte van Parkinson naarmate de ziekte vordert, en de duur van de levodopabehandeling. Een uitgebreidere verklaring voor de oorzaken van complicaties van langdurige levodopabehandeling wordt gegeven in deel 5 uit deze informatieserie. Korte behandelingen, zoals klassieke levodopa en de dopamineagonisten apomorfine, zijn medicijnen die snel worden afgebroken in het lichaam, zodat zij slechts korte tijd beschikbaar zijn in de hersenen. Tenzij frequent gegeven, of door verlenging van hun werkzaamheid, kunnen kortdurende dopaminerge behandelingen snelle schommelingen van hoge naar lage gehaltes aan medicijn in het lichaam veroorzaken (waardoor pieken en dalen ontstaan) en de hersenen onregelmatig en 'pulserend' stimuleren. Men vermoedt dat deze voortdurende abnormale, pulserende hersenstimulatie bij langdurige levodopabehandeling veranderingen in het interne schakelsysteem van de hersenen veroorzaakt en daarmee de ontwikkeling van motorische complicaties, waaronder dyskinesie en wearing-off. Het juiste evenwicht vinden tussen dyskinesie en wearing-off Mensen die last hebben van deze motorische schommelingen proberen vaak de juiste balans te vinden, waarbij ze genoeg medicatie innemen om hun symptomen te beheersen, maar niet zoveel waardoor ze last krijgen van belastende dyskinesieën.velen hebben echter liever last van dyskinesie in een on -toestand dan in een off -toestand. Deze mensen hebben dan een smal therapeutisch venster : onderaan het venster is een drempel waarboven zij zich in de 'on'-toestand bevinden met een goede symptoombeheersing; en bovenaan het raam een drempel waarboven de dyskinesieën beginnen. DEEL 4: BAAS OVER EIGEN LIJF 15

18 Baas over eigen lijf De tekenen van wearing-off herkennen en behandelen Als deze mensen zich in de on'-toestand bevinden zonder vervelende dyskinesie, bevinden zij zich binnen dit therapeutisch venster. Sommige mensen schieten buiten hun therapeutische venster, zodat ze in on - toestand zijn die gepaard gaat met lastige dyskinesieën, of in off -toestand zonder goede periodes ertussen. Net als bij motorische schommelingen is men er nu van overtuigd dat dyskinesie kan worden verminderd door een continue stimulatie van dopaminereceptoren en het gelijkmatig houden van de reactie op de medicijnen, waardoor de patiënten in hun therapeutische venster blijven. Het therapeutisch venster (de tijd waarin de on -toestand niet gepaard gaat met dyskinesie) wordt smaller met het verstrijken van de tijd en de voortgang van de ziekte van Parkinson Therapeutisch venster levodopagehaltes Vroeg stadium van de ziekte Tussenstadium van de ziekte Gevorderd stadium Dyskinesieën drempel van dyskinesieën 'on' drempel van voordelen 'off' In de vroege stadia van de ziekte van Parkinson is de reactie op de behandeling vaak gelijkmatig en langdurig, en onwillekeurige bewegingen (dyskinesie) zijn zeldzaam. Naarmate de ziekte voortschrijdt, kan de reactie op de medicatie korter en onvoorspelbaar worden en krijgt men last van dyskinesie. In de gevorderde stadia van de ziekte wordt het steeds moeilijker om een reactie binnen het 'therapeutisch venster te handhaven, en de positieve effecten van de behandeling ('on'-toestand) gaan vaak gepaard met dyskinesie. Blijf met uw arts praten over uw symptomen en werk zo goed mogelijk samen met uw arts en de verpleegkundigen, zodat u een optimale behandeling krijgt. UIT DE INFORMATIEREEKS OVER DE ZIEKTE VAN PARKINSON 16

19 Aantekeningen DEEL 4: BAAS OVER EIGEN LIJF 17

20 Aantekeningen Baas over eigen lijf De tekenen van wearing-off herkennen en behandelen UIT DE INFORMATIEREEKS OVER DE ZIEKTE VAN PARKINSON 18

21 Aantekeningen DEEL 4: BAAS OVER EIGEN LIJF 19

22 Hier kunt u eventuele andere symptomen waar u last van heeft invullen Hier kunt u invullen van welke symptomen u de meeste last ondervindt Kenmerkend patroon van wearing-off gedurende de dag Adequaat gecontroleerde symptomen ( on-tijd ) Symptomen verbeteren Symptomen keren terug Wearing-off periode Een normale dag Niet adequaat gecontroleerde symptomen ( off-tijd ) Parkinson medicatie Parkinson medicatie Medicatie begint te werken Parkinson medicatie Tijd

Als een pilletje niet meer genoeg is

Als een pilletje niet meer genoeg is Als een pilletje niet meer genoeg is Jeroen van Vugt Medisch Spectrum Twente Iets over Parkinson n Verstoorde motoriek Trillen (tremor) Stijve spieren Trager Starre mimiek Onduidelijker spreken Moeilijker

Nadere informatie

DE WETENSCHAPPELIJKE STAND VAN ZAKEN De huidige kennis over de ziekte van Parkinson

DE WETENSCHAPPELIJKE STAND VAN ZAKEN De huidige kennis over de ziekte van Parkinson DE WETENSCHAPPELIJKE STAND VAN ZAKEN De huidige kennis over de ziekte van Parkinson www.parkinsonpoly.com Deze serie folders is tot stand gekomen in samenwerking met de European Parkinson s Disease Association

Nadere informatie

Clinical Patterns in Parkinson s disease

Clinical Patterns in Parkinson s disease Clinical Patterns in Parkinson s disease Op 28 november 2012 promoveerde Stephanie van Rooden aan de Universiteit van Leiden op haar proefschrift Clinical Patterns in Parkinson s disease. Haar promotor

Nadere informatie

Ziekte van Parkinson. 'shaking palsy' ofwel 'schudverlamming

Ziekte van Parkinson. 'shaking palsy' ofwel 'schudverlamming Ziekte van Parkinson 'shaking palsy' ofwel 'schudverlamming Aantal patienten Naar schatting zijn er op dit moment tussen de 40.000 en 45.000 mensen in Nederland die aan de ziekte van Parkinson lijden.

Nadere informatie

Parkinsonismen Vereniging. Parkinson Vereniging

Parkinsonismen Vereniging. Parkinson Vereniging Parkinsonismen Vereniging Parkinson Vereniging Inhoudsopgave De Parkinson Vereniging 4 Dit zijn de verschijnselen 4 Dopamine 5 Behandeling van symptomen 5 Bijwerkingen en operaties 5 Verenigingsactiviteiten

Nadere informatie

Patiëntenbrochure. 1dd 1mg bij parkinson

Patiëntenbrochure. 1dd 1mg bij parkinson Patiëntenbrochure 1dd 1mg bij parkinson Inhoud Wat is de ziekte van Parkinson? 3 Wat zijn de klachten bij de ziekte van Parkinson? 4 Waar wordt de ziekte van Parkinson door veroorzaakt en hoe vaak komt

Nadere informatie

Een gezamenlijke inspanning

Een gezamenlijke inspanning Een gezamenlijke inspanning Persoonlijke informatiekaart Het beste team voor de behandeling van de ziekte van Parkinson Het is nuttig om een actueel overzicht bij te houden van uw medicatie, met inbegrip

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20183 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20183 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20183 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Rooden, Stephanie Maria van Title: Clinical patterns in Parkinson s disease Date:

Nadere informatie

INFORMATIEBROCHURE VOOR PATIËNTEN / VERZORGERS

INFORMATIEBROCHURE VOOR PATIËNTEN / VERZORGERS De Europese gezondheidsautoriteiten hebben bepaalde voorwaarden verbonden aan het in de handel brengen van het geneesmiddel ABILIFY. Het verplicht plan voor risicobeperking in België, waarvan deze informatie

Nadere informatie

NON MOTORE KLACHTEN EN VERSCHIJNSELEN BIJ PARKINSON. Jean-Michel Krul, neuroloog

NON MOTORE KLACHTEN EN VERSCHIJNSELEN BIJ PARKINSON. Jean-Michel Krul, neuroloog NON MOTORE KLACHTEN EN VERSCHIJNSELEN BIJ PARKINSON Jean-Michel Krul, neuroloog WAAR GAAN WE OVER SPREKEN?.De premotore fase van de ziekte van Parkinson.De motore klachten en verschijnselen.de non

Nadere informatie

Medicijngebruik Ziekte van Parkinson

Medicijngebruik Ziekte van Parkinson Patiënteninformatie Voor de behandeling van de ziekte van Parkinson komt er een moment dat uw behandelend neuroloog medicijnen gaat voorschrijven. Vaak gebeurt dit wanneer de klachten u beperken in het

Nadere informatie

ARIPIPRAZOLE TEVA JOUW HANDLEIDING INFORMATIEBROCHURE VOOR PATIËNTEN / VERZORGERS. (door de arts af te geven aan elke patiënt/verzorger)

ARIPIPRAZOLE TEVA JOUW HANDLEIDING INFORMATIEBROCHURE VOOR PATIËNTEN / VERZORGERS. (door de arts af te geven aan elke patiënt/verzorger) De Belgische gezondheidsautoriteiten hebben bepaalde voorwaarden verbonden aan het in de handel brengen van het geneesmiddel ARIPIPRAZOLE TEVA. Het verplicht plan voor risicobeperking in België, waarvan

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen Bij u of uw familielid is een depressie vastgesteld. Hoewel relatief veel ouderen last hebben van depressieve klachten, worden deze niet altijd als zodanig herkend. In deze folder

Nadere informatie

Trastuzumab (Herceptin )

Trastuzumab (Herceptin ) Trastuzumab (Herceptin ) Borstkanker (mammacarcinoom) De diagnose borstkanker is bij u vastgesteld. Dit wordt ook wel een mammacarcinoom genoemd. De behandeling van een mammacarcinoom bestaat uit een operatieve

Nadere informatie

Ziekte van Parkinson. Patiënteninformatie

Ziekte van Parkinson. Patiënteninformatie Patiënteninformatie Ziekte van Parkinson Informatie over (de oorzaken van) de ziekte van Parkinson, waar u dan last van kunt hebben, hoe we de diagnose stellen en wat u er zelf aan kunt doen Ziekte van

Nadere informatie

Medicijnen bij de ziekte van Parkinson

Medicijnen bij de ziekte van Parkinson Wilhelmina Ziekenhuis Assen Vertrouwd en dichtbij Informatie voor patiënten Medicijnen bij de ziekte van Parkinson z Medicijnen bij de ziekte van Parkinson 1 Als u de ziekte van Parkinson hebt, komt er

Nadere informatie

Parkinson behandeling met medicatie. Parkinson Café West-Brabant 4 februari 2016 T. van Strien neuroloog

Parkinson behandeling met medicatie. Parkinson Café West-Brabant 4 februari 2016 T. van Strien neuroloog Parkinson behandeling met medicatie Parkinson Café West-Brabant 4 februari 2016 T. van Strien neuroloog Inhoud meneer Parkinson mechanisme Parkinson medicatie beloop van de ziekte geavanceerde therapieën

Nadere informatie

Algemene vaststellingen

Algemene vaststellingen De ziekte van Parkinson : Een hersenziekte? Prof.Dr.P.Santens Bewegingsstoornissen Neurologie UZ Gent Algemene vaststellingen Prevalente ziekte : 30000 Belgen, 1% van 65-plussers Kennis van de ziekte en

Nadere informatie

Handleiding voor patiënten. Belangrijke informatie voor patiënten die beginnen aan een behandeling met LEMTRADA

Handleiding voor patiënten. Belangrijke informatie voor patiënten die beginnen aan een behandeling met LEMTRADA Handleiding voor patiënten Belangrijke informatie voor patiënten die beginnen aan een behandeling met LEMTRADA Inhoudsopgave 1> Wat is LEMTRADA en hoe werkt het? 03 2> Bijwerkingen 04 3> Planning van uw

Nadere informatie

ZELFINVULLIJST DEPRESSIEVE SYMPTOMEN (INVENTORY OF DEPRESSIVE SYMPTOMATOLOGY: IDS-SR) 1 (In te vullen door patiënt)

ZELFINVULLIJST DEPRESSIEVE SYMPTOMEN (INVENTORY OF DEPRESSIVE SYMPTOMATOLOGY: IDS-SR) 1 (In te vullen door patiënt) ZELFINVULLIJST DEPRESSIEVE SYMPTOMEN (INVENTORY OF DEPRESSIVE SYMPTOMATOLOGY: IDS-SR) 1 (In te vullen door patiënt) Naam:.. Datum: - - Kruis bij elke vraag het antwoord aan dat de afgelopen zeven dagen

Nadere informatie

Informatiebrochure voor patiënten/verzorgers

Informatiebrochure voor patiënten/verzorgers JOUW HANDLEIDING VOOR ABILIFY (ARIPIPRAZOL) Informatiebrochure voor patiënten/verzorgers Datum van herziening: oktober 2013 2013-08/LuNL/1731 Inleiding Jouw dokter heeft bij jou de diagnose bipolaire I

Nadere informatie

Verhoogde kans op een delier?

Verhoogde kans op een delier? Geriatrie Verhoogde kans op een delier? Maatregelen om een delier te voorkomen Inleiding U of uw naaste heeft een verhoogd risico op een delier. Dat heeft de verpleegkundige en/of uw behandelend specialist

Nadere informatie

Dementie. Havenziekenhuis

Dementie. Havenziekenhuis Dementie Uw arts heeft met u en uw naasten besproken dat er (waarschijnlijk) sprake is van dementie. Mogelijk bent u hiervan geschrokken. Het kan ook zijn dat u of uw omgeving hier al op voorbereid was.

Nadere informatie

Slaapproblemen, angst en onrust

Slaapproblemen, angst en onrust Slaapproblemen, angst en onrust WAT KUNT U ZELF DOEN WAT KAN UW APOTHEKER VOOR U DOEN WAT GEBEURT ER ALS U STOPT AUTORIJDEN INFORMATIE ADRESSEN HULPVERLENING VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? WWW.APOTHEEK.NL SLAAPPROBLEMEN,

Nadere informatie

BEWEGINGSSTOORNISSEN IN DE PSYCHIATRIE

BEWEGINGSSTOORNISSEN IN DE PSYCHIATRIE BEWEGINGSSTOORNISSEN IN DE PSYCHIATRIE BEWEGINGSSTOORNISSEN IN DE PSYCHIATRIE BEWEGINGSSTOORNISSEN IN DE PSYCHIATRIE BEWEGINGSSTOORNISSEN IN DE PSYCHIATRIE Prof. dr. Peter N van Harten BEWEGINGSSTOORNISSEN

Nadere informatie

Medicatie voor patiënten met de ziekte van Parkinson

Medicatie voor patiënten met de ziekte van Parkinson Neurologie Patiënteninformatie Medicatie voor patiënten met de ziekte van Parkinson Inhoud Inleiding De medicijnengroep dopamineagonisten Pramipexol (Sifrol ) Ropinirol (Requip ) Rotigotine (Neupro transdermale

Nadere informatie

WELKE BEHANDELINGSMOGELIJKHEDEN HEB IK?

WELKE BEHANDELINGSMOGELIJKHEDEN HEB IK? WELKE BEHANDELINGSMOGELIJKHEDEN HEB IK? Aanpak van de ziekte van Parkinson www.parkinsonpoly.com Deze serie folders is tot stand gekomen in samenwerking met de European Parkinson s Disease Association

Nadere informatie

als u duidelijke tekens van de ziekte van Parkinson of andere bewegingsstoornissen vertoont.

als u duidelijke tekens van de ziekte van Parkinson of andere bewegingsstoornissen vertoont. BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER SIBELIUM 10 mg tabletten flunarizine Lees de hele bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het gebruik van dit geneesmiddel. - Bewaar deze bijsluiter.

Nadere informatie

Patiëntenbrochure. Internet: www.apotheekzorg.nl Telefoon: 0800-766 74 636 (0800-POMPINFO) E-mail: apogo@apotheekzorg.nl.

Patiëntenbrochure. Internet: www.apotheekzorg.nl Telefoon: 0800-766 74 636 (0800-POMPINFO) E-mail: apogo@apotheekzorg.nl. Patiëntenbrochure Internet: www.apotheekzorg.nl Telefoon: 0800-766 74 636 (0800-POMPINFO) E-mail: apogo@apotheekzorg.nl Versie: Datum: APO112502 25 februari 2011 Aan deze brochure kunnen geen rechten worden

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Acuut optredende verwardheid. (delier) Acuut optredende verwardheid (delier)

Patiënteninformatie. Acuut optredende verwardheid. (delier) Acuut optredende verwardheid (delier) Patiënteninformatie Acuut optredende verwardheid (delier) Acuut optredende verwardheid (delier) 1 Acuut optredende verwardheid (delier) Intensive Care, route 3.3 Telefoon (050) 524 6540 Inleiding Uw familielid

Nadere informatie

Patiëntenvoorlichting: Medicijngebruik bij de ziekte van Parkinson

Patiëntenvoorlichting: Medicijngebruik bij de ziekte van Parkinson Afdeling Neurologie Patiëntenvoorlichting: Medicijngebruik bij de ziekte van Parkinson Inleiding Als u de ziekte van Parkinson heeft, komt er een moment dat uw behandelend neuroloog medicijnen gaat voorschrijven.

Nadere informatie

Delirium of delier (acuut optredende verwardheid)

Delirium of delier (acuut optredende verwardheid) Delirium of delier (acuut optredende verwardheid) In deze folder leest u wat een delirium is, wat de verschijnselen van een delirium zijn en leest u informatie over de behandeling en tips voor patiënten

Nadere informatie

DERDELIJNS BEHANDELING VAN DE ZIEKTE VAN PARKINSON deel 2 J.M.J. KRUL, NEUROLOOG

DERDELIJNS BEHANDELING VAN DE ZIEKTE VAN PARKINSON deel 2 J.M.J. KRUL, NEUROLOOG DERDELIJNS BEHANDELING VAN DE ZIEKTE VAN PARKINSON deel 2 J.M.J. KRUL, NEUROLOOG . Deze methode van behandeling kan worden ingezet als men met medicatie alleen niet goed meer uitkomt. Derde DERDE lijns

Nadere informatie

Paracetamol-Codeïne-zetpillen

Paracetamol-Codeïne-zetpillen Werking en toepassingen Wat doet dit medicijn en waarbij wordt het gebruikt? De werkzame stoffen in Paracetamol/codeïne-zetpillen FNA zijn paracetamol en codeïne. Paracetamol werkt pijnstillend en koortsverlagend.

Nadere informatie

Parkinsonismen Vereniging. Parkinson en Psychose

Parkinsonismen Vereniging. Parkinson en Psychose Parkinsonismen Vereniging Parkinson en Psychose Inhoudsopgave Inleiding 4 Psychose 4 Oorzaak 5 Door de ziekte van Parkinson 5 Door het gebruik van anti-parkinsonmedicatie 5 Door een lichamelijke aandoening

Nadere informatie

Ruggenprik tijdens de bevalling

Ruggenprik tijdens de bevalling H.291380.0215 Ruggenprik tijdens de bevalling (Epidurale pijnbestrijding) Wat is epidurale pijnbestrijding Bij deze ruggenprik spuit de anesthesioloog via een dun slangetje (katheter) verdovingsvloeistof

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Revlimid (lenalidomide)

Patiënteninformatie. Revlimid (lenalidomide) Patiënteninformatie Revlimid (lenalidomide) 2 Inhoud Inleiding... 4 Omschrijving en doel van de behandeling... 4 Richtlijnen voor het innemen van Revlimid... 4 Bijwerkingen... 9 Speciale controle van uw

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Delier of plotse verwardheid. GezondheidsZorg met een Ziel

Patiënteninformatie. Delier of plotse verwardheid. GezondheidsZorg met een Ziel i Patiënteninformatie Delier of plotse verwardheid GezondheidsZorg met een Ziel DELIER OF PLOTSE VERWARDHEID Uw partner, familielid of iemand anders uit uw naaste omgeving is vanwege een ziekte, ongeval

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen 2 Depressie bij ouderen komt vaak voor, maar is soms moeilijk te herkennen. Deze folder geeft informatie over de kenmerken en de behandeling van een depressie bij ouderen. Wat is

Nadere informatie

Inleiding Wat is Methotrexaat? Voor welke patiënten is Methotrexaat geschikt? Wanneer mag Methotrexaat niet gebruikt worden?

Inleiding Wat is Methotrexaat? Voor welke patiënten is Methotrexaat geschikt? Wanneer mag Methotrexaat niet gebruikt worden? METHOTREXAAT 1173 Inleiding In deze folder vindt u informatie over de werking en bijwerkingen van Methotrexaat. De folder is bedoeld voor psoriasispatiënten die behandeld worden met Methotrexaat. Wat is

Nadere informatie

Behandeling van Hepatitis C

Behandeling van Hepatitis C Behandeling van Hepatitis C MDL-centrum IJsselland Ziekenhuis www.mdlcentrum.nl Inleiding Uw behandelend arts heeft bij u Hepatitis C geconstateerd. De MDL-verpleegkundige gaat u begeleiden bij het behandelen

Nadere informatie

Continue levodopa via een dunne darmsonde (Duodopa) vergeleken met diepe hersenstimulatie als behandeling van gevorderde ziekte van Parkinson

Continue levodopa via een dunne darmsonde (Duodopa) vergeleken met diepe hersenstimulatie als behandeling van gevorderde ziekte van Parkinson INVEST studie Continue levodopa via een dunne darmsonde (Duodopa) vergeleken met diepe hersenstimulatie als behandeling van gevorderde ziekte van Parkinson Geachte Heer/Mevrouw, Wij vragen u vriendelijk

Nadere informatie

Oudere volwassenen en epilepsie. Informatie voor 60-plussers met epilepsie

Oudere volwassenen en epilepsie. Informatie voor 60-plussers met epilepsie Oudere volwassenen en epilepsie Informatie voor 60-plussers met epilepsie Wat is epilepsie? Epilepsie is een aandoening van het zenuwstelsel die iedereen kan treffen, ongeacht leeftijd, geslacht, sociale

Nadere informatie

Eldepryl Part IB2: Patiëntenbijsluiter

Eldepryl Part IB2: Patiëntenbijsluiter tabletten page 1 of 6 Uw arts heeft u Eldepryl tabletten voorgeschreven. Dit is een middel dat gebruikt wordt bij de ziekte van Parkinson. In deze bijsluitertekst vindt u informatie over het gebruik van

Nadere informatie

Elke dag opnieuw een gevecht

Elke dag opnieuw een gevecht Ergotherapie bij personen met de Ziekte van Parkinson Studiedag 16 oktober 2014 Hilde Vandevyvere en Nadine Praet Elke dag opnieuw een gevecht https://www.youtube.com/watch?v=g8z04kqzmp4 Commercial Parkinson

Nadere informatie

Kinderen met ADHD. Inhoudsopgave. Wat is de oorzaak van ADHD? Wat zijn de verschijnselen van ADHD?

Kinderen met ADHD. Inhoudsopgave. Wat is de oorzaak van ADHD? Wat zijn de verschijnselen van ADHD? Kinderen met ADHD Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Wat is de oorzaak van ADHD? 1 Wat zijn de verschijnselen van ADHD? 1 Hoe wordt de diagnose ADHD gesteld? 2 Behandeling van ADHD

Nadere informatie

PIJN BIJ KANKER SUPPLEMENT INFORMATIEWIJZER ONCOLOGIE. Inhoudsopgave 1. Inleiding

PIJN BIJ KANKER SUPPLEMENT INFORMATIEWIJZER ONCOLOGIE. Inhoudsopgave 1. Inleiding SUPPLEMENT INFORMATIEWIJZER ONCOLOGIE PIJN BIJ KANKER Inhoudsopgave. Inleiding. Pijn bij kanker. Gevolgen van pijn. Slaap en vermoeidheid. Bewegen. Stemming. Behandeling van pijn. Pijnstillers. Doorbraakpijn.

Nadere informatie

Syncope. Uitleg en adviezen

Syncope. Uitleg en adviezen Syncope Uitleg en adviezen Syncope Syncope is het moeilijke woord voor aanvallen van kortdurend bewustzijnsverlies dat veroorzaakt wordt doordat de bloeddruk even weg valt. De meest voorkomende oorzaak

Nadere informatie

Wilhelmina Ziekenhuis Assen. Vertrouwd en dichtbij. Informatie voor patiënten. Duizeligheid

Wilhelmina Ziekenhuis Assen. Vertrouwd en dichtbij. Informatie voor patiënten. Duizeligheid Wilhelmina Ziekenhuis Assen Vertrouwd en dichtbij Informatie voor patiënten Duizeligheid z Deze brochure geeft u informatie over duizeligheid en de daarbij behorende klachten. 1 Wat is duizeligheid? Iedereen

Nadere informatie

Spasticiteit en behandeling met fenol

Spasticiteit en behandeling met fenol Revalidatiegeneeskunde Spasticiteit en behandeling met fenol Deze folder bevat algemene informatie over spasticiteit en behandeling met fenol. Uiteraard komt de folder niet in plaats van een gesprek met

Nadere informatie

Spasticiteit en behandeling met fenol

Spasticiteit en behandeling met fenol Revalidatiegeneeskunde Spasticiteit en behandeling met fenol In deze folder vindt u algemene informatie over spasticiteit en behandeling met fenol. Uiteraard komt de folder niet in plaats van een gesprek

Nadere informatie

Prednison, Prednisolon. corticosteroïden

Prednison, Prednisolon. corticosteroïden Prednison, Prednisolon corticosteroïden Inhoudsopgave Werking 3 Gebruik 3 Bijverschijnselen 4 Aanvullende informatie 5 Methylprednison injecties 6 Vaccinaties 6 Sint Maartenskliniek 7 Colofon 8 2 U heeft

Nadere informatie

Pijnbehandeling Rondom een orthopedische operatie

Pijnbehandeling Rondom een orthopedische operatie Pijnbehandeling Rondom een orthopedische operatie In overleg met uw behandelend arts heeft u besloten tot een orthopedische operatie. In deze folder leest u waarom het belangrijk is om pijn goed te behandelen.

Nadere informatie

Orthostatische hypotensie

Orthostatische hypotensie Geriatrie Orthostatische hypotensie Lage bloeddruk bij het staan Algemeen Orthostatische hypotensie betekent letterlijk: een lage bloeddruk bij staan. Veel ouderen hebben last van duizeligheid. Dit uit

Nadere informatie

Behandeling van psoriasis met methotrexaat

Behandeling van psoriasis met methotrexaat Behandeling van psoriasis met methotrexaat In overleg met uw dermatoloog heeft u besloten om voor de behandeling van uw psoriasis methotrexaat te gaan gebruiken. In deze folder leest u hoe dit middel werkt

Nadere informatie

Parkinson. Parkinsonismen Vereniging. Medicijngebruik bij de ziekte van Parkinson

Parkinson. Parkinsonismen Vereniging. Medicijngebruik bij de ziekte van Parkinson Parkinson Parkinsonismen Vereniging Medicijngebruik bij de ziekte van Parkinson Medicijngebruik bij de ziekte van Parkinson Als u de ziekte van Parkinson heeft komt er een moment dat uw behandelend neuroloog

Nadere informatie

Workshop 2 Pijn & Pijnbestrijding en de rol van de verpleegkundige Antoine Engelen, Paul Cornelissen & Sylvia Verhage

Workshop 2 Pijn & Pijnbestrijding en de rol van de verpleegkundige Antoine Engelen, Paul Cornelissen & Sylvia Verhage Workshop 2 Pijn & Pijnbestrijding en de rol van de verpleegkundige Antoine Engelen, Paul Cornelissen & Sylvia Verhage Kasteel Maurick 2-10-2012 Pijn bij kanker Pijn bij kanker + algemeen voorkomend symptoom

Nadere informatie

Periodieke beenbewegingen van de slaap periodic limb movement disorder (PLMD)

Periodieke beenbewegingen van de slaap periodic limb movement disorder (PLMD) Periodieke beenbewegingen van de slaap periodic limb movement disorder (PLMD) Albert Schweitzer ziekenhuis januari 2015 pavo 1160 Wat zijn periodieke beenbewegingen van de slaap? Bij periodic limb movement

Nadere informatie

prednis(ol)on adviezen na een hernia-operatie astma/copd ZorgSaam

prednis(ol)on adviezen na een hernia-operatie astma/copd ZorgSaam prednis(ol)on adviezen gebruik na een bij hernia-operatie astma/copd ZorgSaam 1 2 PREDNIS(OL)ON GEBRUIK BIJ ASTMA/COPD Inleiding Wat doet Prednis(ol)on (glucocorticosteroïden) en hoe wordt het gebruikt?

Nadere informatie

Welke patiënten zijn geschikt voor MTX?

Welke patiënten zijn geschikt voor MTX? Methotrexaat (MTX) Wat is methotrexaat (MTX) MTX is een geneesmiddel dat wordt gebruikt voor de behandeling bij ernstige psoriasis. Aanvankelijk werd het gebruikt bij de behandeling van kanker. Bij toeval

Nadere informatie

Slaap en de ziekte van Parkinson vijanden èn bondgenoten

Slaap en de ziekte van Parkinson vijanden èn bondgenoten Slaap en de ziekte van Parkinson vijanden èn bondgenoten Dr. Sebastiaan Overeem, arts-somnoloog Afd. Neurologie, Donders Instituut, UMC St Radboud, Nijmegen Centrum voor Slaapgeneeskunde Kempenhaeghe,

Nadere informatie

Behandeling met methylprednisolon bij multiple sclerose

Behandeling met methylprednisolon bij multiple sclerose Behandeling met methylprednisolon bij multiple sclerose Informatie voor patiënten F0674-3415 juli 2011 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus

Nadere informatie

Patiënteninformatie over ernstige primaire IGF-1-deficiëntie en hoe Increlex daarbij kan helpen

Patiënteninformatie over ernstige primaire IGF-1-deficiëntie en hoe Increlex daarbij kan helpen Ipsen Endocrinologie Increlex (injectie met mecasermine [rdna-herkomst]) Patiënteninformatie over ernstige primaire IGF-1-deficiëntie en hoe Increlex daarbij kan helpen Voorlichtingsfolder zoals beschreven

Nadere informatie

Servicepunt van de Hiv Vereniging Nederland Tel. 020-689 2577 Bereikbaar van maandag t/m vrijdag, tussen 14.00 en 22.00 uur

Servicepunt van de Hiv Vereniging Nederland Tel. 020-689 2577 Bereikbaar van maandag t/m vrijdag, tussen 14.00 en 22.00 uur Nuttige adressen: Servicepunt van de Hiv Vereniging Nederland Tel. 020-689 2577 Bereikbaar van maandag t/m vrijdag, tussen 14.00 en 22.00 uur Aids SOA infolijn Tel. 0900-204 2040 (10 eurocent per minuut)

Nadere informatie

Libra R&A locatie Blixembosch. Multiple Sclerose

Libra R&A locatie Blixembosch. Multiple Sclerose Libra R&A locatie Blixembosch MS Multiple Sclerose Deze folder is bedoeld voor mensen met multiple sclerose (MS) die worden behandeld bij Libra Revalidatie & Audiologie locatie Blixembosch. Tijdens uw

Nadere informatie

Klinische en poliklinische informatie voor een hartpatiënt

Klinische en poliklinische informatie voor een hartpatiënt Klinische en poliklinische informatie voor een hartpatiënt Geachte heer of mevrouw, Onlangs heeft u een hartinfarct, een dotterbehandeling of een hartoperatie gehad. Misschien waren er voordien al voortekenen

Nadere informatie

Intakeformulier Osteopathie Heemstede voor kinderen

Intakeformulier Osteopathie Heemstede voor kinderen Intakeformulier Osteopathie Heemstede voor kinderen Datum: Intakeformulier voor kinderen (in te vullen door de ouders/verzorgers) Wilt u onderstaande vragenlijst zo nauwkeurig mogelijk beantwoorden. Tijdens

Nadere informatie

Centrum voor Slaapen Waakstoornissen (CSW)

Centrum voor Slaapen Waakstoornissen (CSW) = Centrum voor Slaapen Waakstoornissen (CSW) Inhoudsopgave Inleiding 3 Het Centrum voor Slaap- en Waakstoornissen 3 De slaap 5 Wat is slaap? 5 Het verloop van de slaap 5 Hoe wordt de slaap geregeld? 6

Nadere informatie

Bloeddrukdaling na het eten. Postprandiale hypotensie

Bloeddrukdaling na het eten. Postprandiale hypotensie Bloeddrukdaling na het eten Postprandiale hypotensie 2 In deze folder kunt u lezen wat een tijdelijke bloeddrukdaling na het eten (de medische term is postprandiale hypotensie) inhoudt, welke behandeling

Nadere informatie

Medicijnen na een TIA

Medicijnen na een TIA Medicijnen na een TIA Albert Schweitzer ziekenhuis september 2013 pavo 1072 Inleiding In deze folder leest u meer over medicijnen die vaak worden voorgeschreven na een TIA. Een TIA is een kortdurende beroerte

Nadere informatie

Prednison, prednisolon (corticosteroïden)

Prednison, prednisolon (corticosteroïden) Prednison, prednisolon (corticosteroïden) Uw behandelend arts heeft u prednison voorgeschreven. Deze folder geeft informatie over dit geneesmiddel. Heeft u na het lezen van deze folder nog vragen, dan

Nadere informatie

Rusteloze benen restless legs syndrome (RLS)

Rusteloze benen restless legs syndrome (RLS) Rusteloze benen restless legs syndrome (RLS) Albert Schweitzer ziekenhuis januari 2015 pavo 1159 Wat zijn rusteloze benen? Het rusteloze benen syndroom (ofwel restless legs syndrome, afgekort RLS) is een

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Medicijngebruik bij de ziekte van Parkinson. Informatie over verschillende medicijnen, regels voor het innemen en de bijwerkingen

Patiënteninformatie. Medicijngebruik bij de ziekte van Parkinson. Informatie over verschillende medicijnen, regels voor het innemen en de bijwerkingen Patiënteninformatie Medicijngebruik bij de ziekte van Parkinson Informatie over verschillende medicijnen, regels voor het innemen en de bijwerkingen Inhoudsopgave Bladzijde Medicijngebruik 4 Algemene

Nadere informatie

Het gebruik van morfine en veel voorkomende vragen

Het gebruik van morfine en veel voorkomende vragen Het gebruik van morfine en veel voorkomende vragen Albert Schweitzer ziekenhuis januari 2015 pavo 0437 Inleiding Uw arts heeft u morfineachtige pijnstillers (zie tabel) voorgeschreven tegen de pijn. Deze

Nadere informatie

Dagboek Hartfalen. Thoraxcentrum Dagboek hartfalen

Dagboek Hartfalen. Thoraxcentrum Dagboek hartfalen Dagboek Hartfalen Dit dagboek hartfalen heeft u gedownload op de website van het UMCG (www.umcg.nl). Het dagboek is zowel voor u als voor de betrokken hulpverleners een belangrijk hulpmiddel. Om ervoor

Nadere informatie

Ziekte van Parkinson. 6 juni 2012 Ben Jansen, neuroloog TweeSteden ziekenhuis Tilburg/Waalwijk

Ziekte van Parkinson. 6 juni 2012 Ben Jansen, neuroloog TweeSteden ziekenhuis Tilburg/Waalwijk Ziekte van Parkinson 6 juni 2012 Ben Jansen, neuroloog TweeSteden ziekenhuis Tilburg/Waalwijk indeling parkinson/-isme behandeling late fase complicaties, delier responsfluctuaties, on-off, wearing

Nadere informatie

De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de

De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de Rick Helmich Cerebral Reorganization in Parkinson s disease (proefschrift) Nederlandse Samenvatting De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de

Nadere informatie

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid Hersenschudding In deze folder vertellen we wat de gevolgen van een hersenschudding kunnen zijn en wat u kunt verwachten tijdens het herstel. Ook geven we adviezen over wat u het beste wel en niet kunt

Nadere informatie

Informatiebrief voor patiënten Werkzaamheid van de Cue-shoe op freezing en activiteitsniveau: Een pilot onderzoek

Informatiebrief voor patiënten Werkzaamheid van de Cue-shoe op freezing en activiteitsniveau: Een pilot onderzoek Informatiebrief voor patiënten Werkzaamheid van de Cue-shoe op freezing en activiteitsniveau: Een pilot onderzoek Geachte heer / mevrouw, U bent op de polikliniek neurologie van het Radboudumc bekend met

Nadere informatie

Multiple sclerose (MS) Poli Neurologie

Multiple sclerose (MS) Poli Neurologie 00 Multiple sclerose (MS) Poli Neurologie 1 Inleiding U heeft MS. Deze woorden veranderen in één keer je leven. Gevoelens van ongeloof, verdriet en angst. Maar misschien ook opluchting, omdat de vage klachten

Nadere informatie

Centrum voor Revalidatie Complex Regionaal Pijn Syndroom (CRPS)

Centrum voor Revalidatie Complex Regionaal Pijn Syndroom (CRPS) Centrum voor Revalidatie Complex Regionaal Pijn Syndroom (CRPS) Het verloop, de symptomen en de behandeling Centrum voor Revalidatie Inleiding Uw arts heeft bij u de diagnose Complex Regionaal Pijn Syndroom

Nadere informatie

kno specialisten in keel-, neus- & oorheelkunde Duizeligheid

kno specialisten in keel-, neus- & oorheelkunde Duizeligheid kno haarlemmermeer specialisten in keel-, neus- & oorheelkunde Duizeligheid Wat is duizeligheid? Normaal gesproken krijgt ieder mens voortdurend informatie over de ruimte om zich heen en over de positie

Nadere informatie

Glucophage 500 bijsluiter 21-2-200127-2-2001 blz. 1 / 6

Glucophage 500 bijsluiter 21-2-200127-2-2001 blz. 1 / 6 Glucophage 500 bijsluiter 21-2-200127-2-2001 blz. 1 / 6 Glucophage 500, omhulde tabletten 500 mg Lees deze bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het gebruik van dit geneesmiddel. Bewaar deze bijsluiter,

Nadere informatie

Zeker bewegen met Parkinson

Zeker bewegen met Parkinson 1 EB 0 Zeker bewegen met Parkinson Tips om zelf uw klachten te verminderen en informatie over wat de fysiotherapeut voor u kan doen U ervaart elke dag de gevolgen van de ziekte van Parkinson, voornamelijk

Nadere informatie

Patiënteninformatie over ernstige primaire IGF-1-deficiëntie en hoe Increlex daarbij kan helpen

Patiënteninformatie over ernstige primaire IGF-1-deficiëntie en hoe Increlex daarbij kan helpen Ipsen Endocrinologie Increlex (injectie met mecasermine [rdna-herkomst]) Patiënteninformatie over ernstige primaire IGF-1-deficiëntie en hoe Increlex daarbij kan helpen Voorlichtingsfolder zoals beschreven

Nadere informatie

Deze folder geeft u informatie over duizeligheid en daarbij behorende klachten. Deze folder is opgesteld door de KNO arts.

Deze folder geeft u informatie over duizeligheid en daarbij behorende klachten. Deze folder is opgesteld door de KNO arts. Duizeligheid Deze folder geeft u informatie over duizeligheid en daarbij behorende klachten. Deze folder is opgesteld door de KNO arts. Wat is duizeligheid Iedereen is wel eens duizelig geweest. Toch is

Nadere informatie

Bloeddrukdalingen bij de ziekte van Parkinson en Parkinsonismen

Bloeddrukdalingen bij de ziekte van Parkinson en Parkinsonismen Bloeddrukdalingen bij de ziekte van Parkinson en Parkinsonismen 2 Inleiding Bij de ziekte van Parkinson en Parkinsonismen komen soms plotselinge bloeddrukdalingen voor. Deze bloeddrukdalingen kunnen uw

Nadere informatie

Maag-, darm- en leverziekten

Maag-, darm- en leverziekten Afdeling: Onderwerp: Maag-, darm- en leverziekten Prednison bij ziekte van Crohn en Colitis ulcerosa Inleiding De maag-darm-leverarts (MDL-arts) heeft samen met u besloten om u te behandelen met Prednison.

Nadere informatie

Glucofleks 595 mg, filmomhulde tabletten glucosaminesulfaat kaliumchloride

Glucofleks 595 mg, filmomhulde tabletten glucosaminesulfaat kaliumchloride BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER Glucofleks 595 mg, filmomhulde tabletten glucosaminesulfaat kaliumchloride Lees de hele bijsluiter zorgvuldig door, want deze bevat belangrijke informatie voor

Nadere informatie

Diabetes mellitus. De behandeling van diabetes mellitus

Diabetes mellitus. De behandeling van diabetes mellitus Diabetes mellitus Diabetes mellitus (suikerziekte) is een ziekte van de stofwisseling; hierbij zit er te veel glucose in het bloed Dat kan twee oorzaken hebben: bil type 1 diabetes maakt het lichaam niet

Nadere informatie

BIJLAGE II VERGUNNINGHOUDER VERANTWOORDELIJK VOOR IMPORT EN VRIJGIFTE, VOORWAARDEN OF BEPERKINGEN TEN AANZIEN VAN DE LEVERING EN HET GEBRUIK

BIJLAGE II VERGUNNINGHOUDER VERANTWOORDELIJK VOOR IMPORT EN VRIJGIFTE, VOORWAARDEN OF BEPERKINGEN TEN AANZIEN VAN DE LEVERING EN HET GEBRUIK BIJLAGE II VERGUNNINGHOUDER VERANTWOORDELIJK VOOR IMPORT EN VRIJGIFTE, VOORWAARDEN OF BEPERKINGEN TEN AANZIEN VAN DE LEVERING EN HET GEBRUIK 1 A. HOUDER VAN DE VERGUNNING VOOR DE VERVAARDIGING Fabrikant

Nadere informatie

Snelle daling van de bloeddruk bij het gaan staan

Snelle daling van de bloeddruk bij het gaan staan Snelle daling van de bloeddruk bij het gaan staan Orthostatische hypotensie Klinische Geriatrie IJsselland Ziekenhuis Inleiding Een snelle daling van de bloeddruk bij het gaan staan, of bij een houdingsverandering

Nadere informatie

Glucophage 850 bijsluiter 12-2-200127-2-2001 blz. 1 / 6

Glucophage 850 bijsluiter 12-2-200127-2-2001 blz. 1 / 6 Glucophage 850 bijsluiter 12-2-200127-2-2001 blz. 1 / 6 Glucophage 850, omhulde tabletten 850 mg Lees deze bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het gebruik van dit geneesmiddel. Bewaar deze bijsluiter,

Nadere informatie

Delirium op de Intensive Care (IC)

Delirium op de Intensive Care (IC) Deze folder is bedoeld voor de partners, familieleden, naasten of bekenden van op de Intensive Care (IC) afdeling opgenomen patiënten. Door middel van deze folder willen wij u als familie* uitleg geven

Nadere informatie

Medicijngebruik bij de ziekte van Parkinson

Medicijngebruik bij de ziekte van Parkinson Patiënteninformatie Medicijngebruik bij de ziekte van Parkinson Informatie over verschillende medicijnen, regels voor het innemen en de bijwerkingen Medicijngebruik Als u de ziekte van Parkinson heeft,

Nadere informatie

BIJSLUITER Lees deze bijsluiter zorgvuldig door, want deze bevat belangrijke informatie voor u. 1.Wat is Xenazine 25 en waarvoor wordt het gebruikt?

BIJSLUITER Lees deze bijsluiter zorgvuldig door, want deze bevat belangrijke informatie voor u. 1.Wat is Xenazine 25 en waarvoor wordt het gebruikt? BIJSLUITER Lees deze bijsluiter zorgvuldig door, want deze bevat belangrijke informatie voor u. Dit geneesmiddel is verkrijgbaar zonder doktersvoorschrift (recept), voor de behandeling van een milde aandoening

Nadere informatie

Wilhelmina Ziekenhuis Assen. Vertrouwd en dichtbij. Informatie voor patiënten. Chirurgie. Mastopathie

Wilhelmina Ziekenhuis Assen. Vertrouwd en dichtbij. Informatie voor patiënten. Chirurgie. Mastopathie Wilhelmina Ziekenhuis Assen Vertrouwd en dichtbij Informatie voor patiënten Chirurgie Mastopathie 1 Mastopathie De chirurg of verpleegkundig specialist mammacare heeft geconstateerd dat u mastopathie hebt.

Nadere informatie

parkinson DE NOODZAAK VAN EEN BREDE BEHANDELING EN AANPAK

parkinson DE NOODZAAK VAN EEN BREDE BEHANDELING EN AANPAK parkinson DE NOODZAAK VAN EEN BREDE BEHANDELING EN AANPAK ONDERWERPEN PARKINSON, OORZAAK EN ONTSTAAN GETALLEN: HOE VAAK KOMT DEZE ZIEKTE VOOR? KLACHTEN EN VERSCHIJNSELEN BELOOP THERAPIE CONSEQUENTIES VOOR

Nadere informatie