Dyslexieprotocol CSG Liudger K.J. Kieneker, MSc., Orthopedagoog/ Ontwikkelingspsycholoog. Dyslexieprotocol CSG Liudger December

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Dyslexieprotocol CSG Liudger 2012-2013. K.J. Kieneker, MSc., Orthopedagoog/ Ontwikkelingspsycholoog. Dyslexieprotocol CSG Liudger December 2012 1"

Transcriptie

1 Dyslexieprotocol CSG Liudger K.J. Kieneker, MSc., Orthopedagoog/ Ontwikkelingspsycholoog Dyslexieprotocol CSG Liudger December

2 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1: Inleiding... 3 Hoofdstuk 2: Definiëring... 4 Hoofdstuk 3: Kenmerken van dyslexie... 5 Hoofdstuk 4: Screeningsfase... 8 Screeningsfase: Deel Screeningsfase: Deel Dyslexie-onderzoeken voor leerlingen van klas 2 en hoger Hoofdstuk 5: Onderzoeksfase Hoofdstuk 6: Dyslexieverklaring Hoofdstuk 7: Handelingsplanning Hoofdstuk 8: Hulpmiddelen Kurzweil Sprint Plus Daisyspelers en software Reading Pen Alpha Smart Hoofdstuk 9: Interne maatregelen Vrijstellingen binnen het Voortgezet Onderwijs Aangepast eindexamen voor leerlingen met dyslexie Hoofdstuk 10: Literatuur Literatuur Websites Bijlage 1: Screeningsformulier Dyslexie 2012/ Bijlage 2: Formulier Screening: Tweede Fase Bijlage 3: Vragenformulier Dyslexie voor Ouders Bijlage 4: Voorbeeld Dyslexieverklaring CSG Liudger Bijlage 5: Aangepast eindexamen voor leerlingen met dyslexie Dyslexieprotocol CSG Liudger December

3 Hoofdstuk 1: Inleiding Dyslexie is een stoornis die al lange tijd bekend is, maar waar in het onderwijs nog steeds mee wordt geworsteld. Voorbeeld hiervan is de invoering van het Protocol Dyslexie Voortgezet Onderwijs in 2004, terwijl de stoornis al in 1887 door Rudolf Berlin voor het eerst werd vastgesteld. Het onderwijs is er dus al tijden mee bezig om het beleid ten aanzien van dyslexie vorm te geven en de dyslectische leerling op een adequate manier te voorzien van de voorzieningen om met zijn of haar dyslexie om te gaan. De laatste jaren zijn er veel publicaties ontwikkeld rondom het thema dyslexie. Het Protocol Dyslexie Voortgezet Onderwijs dient dan ook als leidraad voor dit protocol. Eén van de doelstellingen het Protocol Dyslexie VO is het verschuiven van de focus qua diagnostiek naar het primair onderwijs. Maar tegelijkertijd is het duidelijk dat deze diagnostiek ook binnen het voortgezet onderwijs een grote rol blijft spelen, met name in de eerste jaren. Door deze verschuiving komt de verantwoordelijkheid van het voortgezet onderwijs te liggen bij begeleiding en het bieden van maatregelen en hulpmiddelen voor de leerlingen met dyslexie. Op het CSG Liudger is in het vorige decennium een eerste Dyslexieprotocol opgesteld, deze is aangepast, aangevuld en heeft geleid tot deze publicatie. De doelstelling van het dyslexieprotocol is het uittekenen van de lijn die door het CSG Liudger gezet wordt ten aanzien van de onderkenning, het onderzoek en de behandeling en begeleiding van de dyslexie bij leerlingen van het CSG Liudger. In de afgelopen jaren is er veel veranderd, waarvan in dit protocol een beeld wordt gegeven. In de afgelopen periode is veel gebeurd, onder andere in overleg met het primair onderwijs. De doelstelling van deze overleggen was het vroeg indiceren van dyslexie, zodat er doorgaande zorglijnen kunnen worden uitgezet vanuit het primair naar het voortgezet onderwijs. Het beleid ten aanzien van dyslexie op het CSG Liudger is vormgegeven onder het motto van de school: Accent op Aandacht. Op die manier kan elke leerling optimaal deelnemen aan en profiteren van het onderwijs op het CSG Liudger, op welke locatie hij of zij het onderwijs ook volgt. Richting Passend Onderwijs is de verantwoording van deze stappen essentieel om de zorg richting de leerling op een goede wijze te maken, en zo een passend onderwijsarrangement aan te bieden. Het doel is en blijft om alle leerlingen die binnenkomen op hun niveau te laten uitstromen, met de kwalificaties die passend zijn bij de leerling. Dit document zal jaarlijks moeten worden geëvalueerd om het bij te stellen ten aanzien van nieuwe ontwikkelingen en veranderingen. Drachten, december 2012 K.J. Kieneker, MSc., Orthopedagoog/Ontwikkelingspsycholoog Dyslexieprotocol CSG Liudger December

4 Hoofdstuk 2: Definiëring Er is geen eenvoudige test waarmee dyslexie vastgesteld kan worden. Ook door een onderzoek van de hersenen is hierover geen uitsluitsel te geven. Dyslexie is namelijk in individuele gevallen nog niet te ontdekken in de hersenen, alleen in wetenschappelijke onderzoeken bij groepen dyslectici. Ook is dyslexie niet altijd goed te onderscheiden van andere taalproblemen. Om goed te kunnen werken in de praktijk is een goede operationele definitie van belang. Definitie De Stichting Dyslexie Nederland (SDN) heeft een definitie van dyslexie opgesteld, die landelijk wordt gebruikt voor de onderzoeken naar dyslexie. Zij gebruiken de volgende definitie: "Dyslexie is een stoornis die gekenmerkt wordt door een hardnekkig probleem met het aanleren en het accuraat en/of vlot toepassen van het lezen en/of het spellen op woordniveau." Om de diagnose te kunnen stellen moet worden voldaan een de onderkennende diagnose. Dit gebeurt op grond van objectief waarneembare kenmerken. Het vaardigheidsniveau van lezen op woordniveau en/of spelling ligt significant onder wat van het individu, gegeven diens leeftijd en omstandigheden, gevraagd wordt (criterium van de achterstand). De hardnekkigheid van de leesproblemen is een belangrijke aanwijzing voor dyslexie. Dit is pas aan te tonen als de leesproblemen zijn gesignaleerd en aangepakt met behulp van het onderwijsprotocol leesproblemen en dyslexie. Het probleem in het aanleren en toepassen van het lezen en/of spellen op woordniveau blijft bestaan, ook wanneer voorzien wordt in adequate remediërende instructie en oefening (criterium van de didactische resistentie). Van didactische resistentie is sprake als er systematisch een half jaar lang, tenminste driemaal per week twintig minuten, extra instructie is gegeven voor het technisch leren lezen door een leerkracht of remedial teacher. 1 Diagnosestelling Deze kenmerken behoren objectief te worden waargenomen, om op een zuivere manier dyslexie vast te kunnen stellen. Hiervoor is nauwkeurige diagnostiek het kernpunt. In de brochure van de SDN staat dat gegeven de inhoud van de dyslexieverklaring, deze alleen kan worden afgegeven door professionals die gekwalificeerd zijn voor het uitvoeren van psychodiagnostisch onderzoek en beschikken over specialistische kennis op het gebied van leerstoornissen en onderwijsbelemmeringen die daarmee samen kunnen gaan. Daartoe is een academische graad in klinische (kinder- of jeugd-) psychologie of orthopedagogiek vereist, evenals een erkende bekwaamheidsregistratie in de psychodiagnostiek, minimaal (op het niveau van) de BIG-registratie Gezondheidszorgpsycholoog. De K&J-registratie van het NIP en de registratie orthopedagoog-generalist (of diagnostiek) van de NVO voldoen hieraan. Dit is dan ook het uitgangspunt van het beleid ten aanzien van dyslexie binnen het CSG Liudger. De orthopedagoog/generalist in dienst van de school is de sturende persoon in onderzoek en rapportage ten aanzien van dyslexie. 1 Uit: Diagnose van Dyslexie (2003). Stichting Dyslexie Nederland Dyslexieprotocol CSG Liudger December

5 Hoofdstuk 3: Kenmerken van dyslexie Dyslexie is een specifiek leerprobleem, of een stoornis, dat vooral speelt ten aanzien van lezen en spellen. Hierdoor leren de leerlingen op een andere wijze, vanwege een andere route van informatieverwerking in de hersenen, die problemen kan opleveren in het voortgezet onderwijs. De taak ligt er voor het voortgezet onderwijs om het onderwijs hier optimaal op af te stemmen. In de vroege taalontwikkeling kunnen al kenmerken van dyslexie worden teruggevonden. Sommige, maar niet alle kinderen met dyslexie, zijn laat met praten en hebben moeite om woordenschat te ontwikkelen, liedjes te leren en namen te onthouden. Ook worden problemen met benoemen, rijmen en woordvinding gevonden in de vroege taalontwikkeling van kinderen met dyslexie. Kenmerken De Stichting Taalhulp 2 gaat uit van twee kenmerken die een rol spelen bij dyslexie: 1. Een automatiseringsprobleem. Kinderen met dyslexie hebben grote moeite met het automatiseren van vaardigheden. Kinderen die geen dyslexie hebben kunnen vrij gemakkelijk een handeling (bijvoorbeeld technisch lezen) op de 'automatische piloot' zetten, zodat ze al hun aandacht aan een andere vaardigheid kunnen geven, bijvoorbeeld het begrijpen waar de tekst over gaat. Op die manier kunnen ze twee of meer dingen tegelijk doen, zoals lezen en begrijpen, autorijden en praten, luisteren en schrijven (bijvoorbeeld bij het maken van aantekeningen). Iemand met dyslexie kan dit niet zo gemakkelijk. Het lezen gaat niet automatisch, evenmin als het schrijven. Ook andere vaardigheden, die niets met taal te maken hebben, raken soms niet goed geautomatiseerd. Voorbeelden van vaardigheden die een hoge mate van automatisering vereisen: klank-teken koppeling (letters herkennen en letters schrijven): veel spellingsfouten worden gevonden, waarin letters worden omgedraaid, vergeten of toegevoegd. Vaak worden woorden fonetisch geschreven zoals je ze zegt. directe woordherkenning (technisch lezen): leerlingen met dyslexie lezen radend of spellend. In een nieuw te leren taal in het voortgezet onderwijs kunnen dezelfde problemen optreden als in de eerste taal. Op school zijn vaak vooral het 'woordjes leren' en soms het leren van de grammatica een probleem. het onthouden van woordbeelden (spelling) het leren van splitsingen en tafels (rekenen) complexe motorische vaardigheden, zoals zwemmen, fietsen en autorijden. Daarnaast worden vaak problemen met het handschrift gevonden. 2. Een probleem met het auditief verwerken van spraakklanken (fonologische verwerking). De auditieve verwerking van klanken levert problemen op. Dat wil zeggen dat de verwerking van spraakklanken in de hersenen niet optimaal verloopt. Hierdoor kunnen kinderen met dyslexie vaak moeilijk verschillen horen tussen klanken in woorden (bijv. heus/huis, schuur/scheur, hoor/hor, veel/vil). Dit wordt auditieve discriminatie genoemd. Ook zijn er vaak problemen met het uiteenrafelen van een woord tot klanken of klankgroepen bij het spellen (herfst = h-e-r-f-s-t, fietsenmaker = fiet-sen-ma-ker) en het samenvoegen van klanken of klankgroepen tot een woord bij het lezen (h-e-r-f-s-t = herfst, fiet-sen-ma-ker = fietsenmaker). Dit wordt auditieve analyse en auditieve synthese genoemd. Tenslotte is het letterlijk en in de juiste volgorde onthouden van klanken, woorden of zinnen vaak een probleem (auditief geheugen). 2 Dyslexieprotocol CSG Liudger December

6 De combinatie van deze twee problemen maakt dat veel taken voor iemand met dyslexie moeilijk uit te voeren zijn. In de onderwijspraktijk moeten vaak auditieve en andere vaardigheden tegelijk worden toegepast, in bijvoorbeeld schrijven van aantekeningen tijdens de les, maken van een dictee, hardop voorlezen en het lezen van ondertitels bij een film. Dit zijn bij uitstek situaties waarin een leerling met dyslexie problemen ervaart. Het schrijven van een dictee: de leerling moet de dicteezin onthouden terwijl hij de woorden uiteenrafelt in klanken en klankgroepen. Hij moet nadenken over spellingregels en moeilijke woorden en ook nog op zijn handschrift letten. Intussen is de leerkracht alweer bezig met het voorlezen van de tweede zin... Voor een dyslectische leerling is het onmogelijk om snel, netjes én foutloos te schrijven. Het maken van aantekeningen of notulen: de notulist maakt een samenvatting van wat de spreker zegt, die hij leesbaar moet opschrijven terwijl de spreker alweer verder praat. Hardop voorlezen: de lezer moet de woorden van de tekst 'ontcijferen' (technisch lezen), tegelijkertijd op zijn uitspraak en intonatie letten en ook nog begrijpen waar het over gaat. En dat alles in een behoorlijk tempo. Het lezen van ondertitels bij een film: de lezer moet in snel tempo (dus geautomatiseerd) lezen en tegelijkertijd de beelden van de film volgen. Daarnaast worden andere problemen aangegeven die bij leerlingen met dyslexie kunnen voorkomen: Een gebrekkig tijdsbesef: weinig gevoel hebben voor de hoeveelheid tijd die verstrijkt en daardoor bijvoorbeeld vaak te laat komen. Leren klokkijken is vaak ook moeilijk omdat de kloktijden deze kinderen weinig zeggen. Woordvindingsmoeilijkheden: Problemen met het mondeling formuleren, vaak niet op een woord of een naam kunnen komen. Het woord of de naam is wel bekend, maar kan op dat moment niet gezegd worden ("het ligt op het puntje van mijn tong"). Bij het spreken woorden verkeerd uitspreken of verhaspelen. Dit heeft te maken met de fonologische problemen (problemen met de auditieve verwerking van spraakklanken). Bij het spreken slordig of onduidelijk articuleren. Dit heeft eveneens te maken met de fonologische problemen (problemen met de auditieve verwerking van spraakklanken). Problemen met het onthouden van 'betekenisloze' informatie, dat wil zeggen: informatie waarbij in het hoofd geen beeld kan worden gevormd. Voorbeelden: telefoonnummers, pincodes, jaartallen, plaatsnamen, woorden in een vreemde taal ('woordjes leren'). Deze kenmerken van dyslexie hebben gevolgen voor de ontwikkeling van de leerling op meerdere gebieden. Zowel op leer als op sociaal emotioneel gebied ontstaan mogelijke problemen. Voorbeelden hiervan zijn motivatieproblemen, faalangst en/of vermijdingsgedrag van lezen of schoolse taken, eventueel verder ontwikkelend naar gedragsproblemen. In de klassensituaties kan het krijgen van leesbeurten en dictees stress opleveren voor de leerlingen. Sterke punten Gelukkig zijn er ook vaardigheden waar dyslectische mensen meestal juist erg goed in zijn, zelfs beter dan de meeste mensen zonder dyslexie. Het gaat dan om visuele, visueel-analytische en ruimtelijke vaardigheden. Het adequaat inzetten van deze sterke punten kan zeer veel bijdragen aan het schoolsucces Dyslexieprotocol CSG Liudger December

7 Visuele vaardigheden: Tegenover een zwakke auditieve verwerking (zie boven) staat een sterke visuele verwerking. Mensen met dyslexie zijn over het algemeen goed in het waarnemen van de dingen in hun omgeving, het zien van grote gehelen maar ook van details die anderen niet altijd opvallen. De meeste dyslectici denken ook op een sterk visuele (en minder talige) manier. Visueel-analytische vaardigheden: Dyslectici zien vaak snel hoe iets (bijvoorbeeld een gebouw of een wiskundig probleem) is opgebouwd, hoe het in elkaar zit. Ze kunnen het grote geheel gemakkelijk opsplitsen in de delen waaruit het is opgebouwd. Ruimtelijke vaardigheden: Dyslectische mensen zijn over het algemeen sterk in driedimensionaal denken. Ze kunnen een voorwerp dat ze maar van één kant zien, als het ware in hun hoofd van alle kanten bekijken. Ze weten dan toch hoe dat voorwerp er van andere kanten uit zal zien. Dit is ook de oorzaak van het hardnekkig omkeren van letters, zoals de b en de d. De dyslectische leerling draait de letters in zijn hoofd alle kanten op, alsof het driedimensionale voorwerpen zijn. Omdat dit proces grotendeels onbewust verloopt, kan de leerling hier slechts beperkt invloed op uitoefenen. Dyslexieprotocol CSG Liudger December

8 Hoofdstuk 4: Screeningsfase Met ingang van dit jaar is er een nieuwe inrichting van de Screeningsfase van het dyslexieonderzoek ingevoerd. In deze wijze van screening worden alle leerlingen die instromen in het eerste jaar van het CSG Liudger (Splitting, Raai, Waskemeer en Burgum), gescreend op dyslexie door de mentoren. Het is van belang om vroeg te signaleren bij mogelijke dyslexie, zodat de signalen die aanwezig zijn vanuit het traject vóór de leerling instroomt op het CSG Liudger, adequaat kunnen worden opgepakt. De mentoren worden door de orthopedagogen die in dienst zijn van de school geschoold in het dossieronderzoek en de kenmerken en het onderzoek naar dyslexie, en worden ondersteund door de op elke locatie aanwezig dyslexiecoach(es). Screeningsfase: Deel 1 De mentoren van de leerlingen in de eerste klas vullen voor elke leerling het Screeningsformulier Dyslexie in, dat is bijgevoegd in Bijlage 1. Op het formulier vullen de mentoren gegevens in over de leerontwikkeling van de leerling (technisch lezen, begrijpend lezen, spelling en woordenschat) van de laatste anderhalf jaar van de basisschool, om zo een beeld te krijgen van de ontwikkeling en eventuele hiaten daarin. Deze informatie wordt aangevuld met eventueel aanwezige informatie van een IQ-test, de CITO-eindtoets of de GCO-toets, om het niveau op deze toetsen te kunnen relateren aan de leervorderingen. Ten slotte worden vier aanvullende vragen gesteld: - Is er sprake van een duidelijke discrepantie met de scores op Rekenen? - Is er in de basisschoolperiode een vermoeden van dyslexie uitgesproken? - Heeft er in de basisschoolperiode remediëring plaatsgevonden voor dyslexie? - Is er een ontwikkelingsstoornis vastgesteld bij de leerling? Zo ja, welke? De informatie die ingevuld is, leidt per leerling tot een conclusie, die de mentor opstelt, eventueel met de dyslexiecoach, ten aanzien van de vraag: Komt deze leerling in aanmerking voor verder onderzoek naar dyslexie? Oftewel: Is er bij deze leerling sprake van een hardnekkig probleem met het aanleren en het accuraat en/of vlot toepassen van het lezen en/of het spellen op woordniveau. Het kader wordt hierin gevormd door de leeftijd en het opleidingsniveau. De mentor vult dit screeningsformulier in voor elke leerling, en levert de ingevulde screeningsformulieren in bij de dyslexiecoach van de betreffende locatie. De dyslexiecoach beoordeelt het ingevulde formulier, en indien het vermoeden van dyslexie aanwezig is en onderbouwd wordt op basis van de aanwezige gegevens, kan worden overgestapt naar de tweede stap van de screeningsfase. Screeningsfase: Deel 2 In de tweede stap van de screeningsfase verschuift de regie van de mentor naar de dyslexiecoaches. Zij hebben aan het eind van de vorige stap de aanwezige formulieren beoordeeld, en de leerlingen geselecteerd die verder gaan in de screening. In de tweede stap van de screeningsfase worden deze geselecteerde leerlingen door de dyslexiecoaches (of eventueel de mentor, zorgcoördinator, docent Nederlands of Remedial Teacher) getest met gestandaardiseerde en genormeerde meetinstrumenten (Klepel en EMT-b) om het niveau van Technisch Lezen verder te kunnen beoordelen en meten. Naast de testen wordt een gesprekje met de leerling gevoerd over dyslexie en de ervaringen met lezen op de basisschool en het voortgezet onderwijs. Dit mondt uit in een conclusie die door de dyslexiecoach wordt opgesteld over wel of geen toelating tot de volgende fase van het onderzoek. Dyslexieprotocol CSG Liudger December

9 Het beoordelingsformulier voor de tweede stap van de screeningsfase is bijgevoegd in Bijlage 2. In de laatste stap van de screeningsfase worden de gescreende leerlingen in de tweede fase besproken door de dyslexiecoach met de orthopedagoog, om de leerlingen die in aanmerking komen voor de onderzoeksfase te selecteren. De orthopedagoog krijgt daarna alle relevante onderzoeksinformatie (de ruwe informatie uit de screening, relevante informatie vanuit het onderwijskundig rapport, eventuele IQ-gegevens) om te gebruiken voor het vervolgonderzoek. De schematische weergave van de screeningsfase voor eerstejaars leerlingen ziet er als volgt uit: Stappen Screeningsfase: 1. Voorlichting met speciale aandacht voor dyslexie aan mentoren. Aanleveren van formulier voor selectie van de leerlingen die passend zijn bij dyslexie Door: Orthopedagogen 2. Dossieronderzoek van leerlingen door mentoren Mentoren 3. Inleveren van formulieren en inventariseren door dyslexiecoaches Dyslexiecoaches 4. Bij geselecteerde leerlingen in stap 3 de Klepel & EMT laten afnemen door docenten Nederlands, mentor of dyslexiecoaches. Worden uitgewerkt door de dyslexiecoaches 5. Gegevens van Klepel & EMT inventariseren door dyslexiecoaches en orthopedagogen. Rapporteren welke leerlingen doorgaan voor onderzoek naar de dyslexiecoaches. Dyslexiecoaches, Orthopedagogen Dyslexie-onderzoeken voor leerlingen van klas 2 en hoger. Wanneer een leerling in klas twee, of hoger zit, kan het voorkomen dat men als nog vermoedt dat er sprake is van dyslexie bij de leerling. De leerling kan tijdens de screening van de eerste klas niet opgevallen zijn bijvoorbeeld. Deze leerlingen kunnen alsnog een onderzoek krijgen, maar voordat het onderzoek wordt uitgevoerd moeten een aantal stappen worden ondernomen: 1. Tijdens de leerlingbespreking moeten minstens twee teamleden problemen ervaren die duiden op een mogelijk dyslectisch probleem. Er mag bij de leerling geen twijfel zijn ten aanzien van het leerniveau, en in het dossier moet al een duidelijk verschil zichtbaar zijn in de scores op inzichtelijke en technische didactische vaardigheden. Wanneer de vraag van ouders of de leerling komt, maar de problemen niet of nauwelijks worden herkend op school, kan de leerling worden doorverwezen naar een particuliere praktijk waar ouders onderzoek naar dyslexie kunnen laten uitvoeren. 2. De teamleider moet overtuigd zijn van de aanvraag voor een nader onderzoek naar dyslexie. Hij of zij kan bij de dyslexiecoach een aanvraag doen voor een aanvullende screening. 3. De dyslexiecoach voert de aanvullende screening, zoals in de vierde stap van het bovenstaande stappenplan werd uitgewerkt, uit. Wanneer duidelijke aanwijzingen voor dyslexie naar voren komen kan de teamleider, met de onderzoeksrapportage van het dossier en de screening, een PCL-aanvraag indienen. De PCL kan adviseren of een nader onderzoek in de onderzoeksfase, zinvol is, en of de orthopedagoog dus kan worden ingeschakeld voor het onderzoek. 4. Hierna volgen de stappen van de onderzoeksfase. Dyslexieprotocol CSG Liudger December

10 Hoofdstuk 5: Onderzoeksfase Voorbereiding De leerlingen die aan het eind van de Screeningsfase zijn geselecteerd voor verder onderzoek, worden door de orthopedagoog in overleg met de dyslexiecoaches ingepland bij de psychodiagnostisch medewerker. De dyslexiecoach zorgt voor de praktische zaken rondom het onderzoek: de leerling wordt, middels een brief naar ouders uitgenodigd. Naast de brief wordt een ouderformulier naar de ouders gestuurd, dat de leerling tijdens het dyslexieonderzoek meeneemt en aan de psychodiagnostisch medewerker geeft. Het ouderformulier is bijgevoegd in Bijlage 3, en is bedoeld om meer informatie over de (lees- en spellings)ontwikkeling (voorschools en vroegschools) en de verwachtingen van ouders te krijgen. Daarnaast verlenen de ouders door ondertekening van het formulier hun medewerking aan het onderzoek. Naast de uitnodiging levert de dyslexiecoach een overzicht van de planning in tijd en ruimte aan, die via de orthopedagoog naar de psychodiagnostisch medewerker wordt gestuurd die het onderzoek zal afnemen. Onderzoek Het vervolgonderzoek bestaat uit meerdere onderdelen, die zich richten op verschillende onderdelen van het lezen en eventuele dyslexie. Dit gaat om een gesprek met de leerling naar aanleiding van een vragenlijst, een zinnendictee, lezen van een leeskaart, een test voor benoemsnelheid, fonemische analyse en auditief geheugen. Deze testen doen allemaal een beroep op afzonderlijke kenmerken, die in Hoofdstuk 3 zijn behandeld. Eventueel kan er ook een intelligentietest worden afgenomen bij leerlingen waar die nog niet afgenomen is. Vaak hebben leerlingen uit de BB- of KB-stroom al een recent intelligentie-onderzoek gehad, in verband met de test voor leerwegondersteunend onderwijs. Dan hoeft er geen nieuw onderzoek uitgevoerd te worden. De intelligentietest die gebruikt wordt, de NIO, is bedoeld om er zeker van te zijn dat de leerling op het juiste leerniveau zit, en de lees- en spellingsproblemen niet verklaard kunnen worden vanuit onderwijs op een te hoog niveau. Wanneer alle gegevens zijn verzameld wordt er een verslag geschreven door de orthopedagoog met daarin al dan niet de diagnose dyslexie, op grond van de onderzoeksresultaten. Zoals in Hoofdstuk 2 gesteld zijn de twee criteria achterstand en didactische resistentie noodzakelijk voor de diagnose dyslexie, die criteria veranderen in het voortgezet onderwijs. Daarom wordt het criterium van achterstand in het voortgezet onderwijs aangepast van een achterstand van minimaal twee jaar, naar een relatief criterium van achterstand, in vergelijking tot een relevante vergelijkingsgroep. De achterstand wordt nu uitgedrukt in een relatief criterium. De brochure van de Stichting Dyslexie Nederland spreekt over achterstand 'in vergelijking tot een relevante vergelijkingsgroep'. Een score op E-niveau wordt als belangrijk gezien. Het is over het algemeen een noodzakelijke, maar niet voldoende voorwaarde. Zo ligt binnen het voortgezet onderwijs de norm minder absoluut. Voor sommige leerlingen gaat het E-niveau dan niet op, omdat dat niet de relevante vergelijking is. Een voorbeeld zijn hoogbegaafde leerlingen die zich met veel slimme trucs redelijk lang kunnen redden, maar vastlopen wanneer de spelling van de vreemde talen aan bod komt. Ten aanzien van de didactische resistentie wordt gesteld dat leerlingen in het voortgezet onderwijs al jaren hebben gelezen en dat is een vorm van oefenen. Dan mag verwacht worden dat zij vooruitgang geboekt hebben. Wanneer er toch een significante achterstand is, kan op basis van alle onderzoeksgegevens besloten worden dat didactische resistentie aannemelijk is. Dyslexieprotocol CSG Liudger December

11 De orthopedagoog moet per geval bepalen (op basis van alle onderzoeksgegevens) of er wel of niet nog behandeld moet worden alvorens de diagnose gesteld kan worden. In gevallen waar twijfel is met betrekking tot de diagnose (bijvoorbeeld bij voornamelijk spellingproblemen en niet of nauwelijks leesproblemen) kan een periode van intensieve hulp die twijfel wegnemen. De orthopedagoog stuurt de rapportage van de dyslexieonderzoeken terug naar de dyslexiecoaches. Zij zorgen voor de terugkoppeling naar ouders en leerlingen, en zijn verantwoordelijk voor het communiceren van de benodigde voorzieningen voor de leerlingen. Stappen Screeningsfase: Door: 1. Dyslexiecoach stuurt brieven en ouderformulier op naar ouders. Dyslexiecoaches 2. Orthopedagogen plannen onderzoeken in voor geselecteerde leerlingen. Orthopedagogen 3. Uitvoering van onderzoek door orthopedagogen Orthopedagogen 4. Rapportage en conclusie door orthopedagogen Orthopedagogen 5. Terugkoppeling orthopedagoog naar dyslexiecoaches Orthopedagogen 6. Terugkoppeling dyslexiecoach naar ouders en leerling Dyslexiecoaches Wanneer ouders niet akkoord gaan met de uitslag van het onderzoek, kunnen ze, op eigen kosten, bij een extern onderzoeksbureau een second-opinion aanvragen. Dit onderzoek is bindend indien uitgevoerd door een voldoende geschoolde orthopedagoog of psycholoog Dyslexieprotocol CSG Liudger December

12 Hoofdstuk 6: Dyslexieverklaring Wanneer de indicatie dyslectisch is afgegeven door een bevoegde orthopedagoog of psycholoog, dan wordt een dyslexieverklaring aan het dossier van de leerling toegevoegd. Deze verklaring is onbeperkt geldig en geeft de leerling recht op een aantal faciliteiten op gebied van toetsen, schoolonderzoeken en examens. In Bijlage 4 is een voorbeeldverklaring toegevoegd, waarin een algemene inschatting wordt aangereikt ten aanzien van de faciliteiten die kunnen worden geleverd. Doelstelling van het CSG Liudger hierin is het bieden van maatwerk voor de dyslectische leerling. De dyslexieverklaring heeft een onbeperkte geldigheidsduur. Eenmaal dyslectisch altijd dyslectisch. De in de verklaring opgenomen belemmeringen en de indicatie voor hulp die daarop gebaseerd is, zullen doorgaans wel in de loop van de jaren bijgesteld moeten worden, afgestemd op de eisen van de onderwijssituatie waarin de leerling zich bevindt. Dit geldt natuurlijk ook voor de leerlingen die met een dyslexieverklaring vanuit het primair onderwijs instromen in het voortgezet onderwijs. Dyslexieprotocol CSG Liudger December

13 Hoofdstuk 7: Handelingsplanning Om leerlingen met dyslexie goed te begeleiden is het belangrijk dat docenten begrip hebben voor hun problemen. De uitgangspunten van begeleiding volgens het dyslexieprotocol voortgezet onderwijs zijn: 1. de leerlingen met dyslexie het onderwijs te laten volgen waarvoor zij capaciteiten hebben 2. de functionele lees- en schrijfvaardigheid te vergroten, waar nodig met (ICT)- hulpmiddelen 3. de leerlingen met dyslexie te leren omgaan met hun problemen en hen te leren opkomen voor hun belangen De doelstelling binnen het CSG Liudger is het bieden van een doorgaande zorglijn, waarin de duidelijkheid voor de leerling centraal staat. De verstrekking van de dyslexieverklaring is het startpunt van de begeleiding binnen school. Er zijn verschillende vormen van faciliteiten beschikbaar, waaruit een individuele selectie gemaakt wordt. Mogelijke faciliteiten richten zich op: - Ruimte geven voor acceptatie van dyslexie in de klassensituatie. - Compensatie geven door bijvoorbeeld meer tijd te geven voor verwerking en toetsen, verandering van opdrachten om succeservaringen op te kunnen doen, visualisering van opdrachten. - Laptop/iPad aanraden om hierdoor gebruik te kunnen maken van spellingscontrole en mogelijke beperkingen van een moeilijk leesbaar handschrift te kunnen voorkomen. - Beoordeling aanpassen in het licht van spellingsfouten. - Remediëring door zoeken naar mogelijkheden, met andere professionals, om de problemen die de leerling tegenkomt te kunnen verzachten. Voorbeeld hiervan zijn computerprogramma s met extra oefenstof of overhoorprogramma s. Omdat de gediagnosticeerde dyslectische leerling weinig baat heeft bij de standaard remediërende hulp binnen de school (RT) wordt een specialistischere benadering belangrijker. Er zijn aanpassingen mogelijk op vele vlakken om de schoolloopbaan van leerlingen te veraangenamen. Het effect van de begeleiding wordt zichtbaar gemaakt worden door de prestaties van de leerlingen door de leerjaren heen te volgen en de resultaten daarvan van alle locaties in een jaarverslag op te nemen. Op die manier worden zowel docenten als ouders en leerlingen zich beter bewust van het nut van dyslexiebegeleiding maar kan ook de kwaliteit van de begeleiding systematisch worden verbeterd, door de procedures kritisch door te lichten. Om de continuïteit van de zorg te waarborgen ten aanzien van dyslexie, zijn op alle locaties van het CSG Liudger dyslexiecoaches aangesteld. Zij zijn de belangenbehartigers van de dyslexie, en het aanspreekpunt per locatie voor de leerlingzorg rondom dyslexie. De dyslexiecoach richt zich op vier uitgangspunten: 1. Afstemming van de problematiek van de leerling op het onderwijs dat hij of zij volgt. 2. Een geïntegreerde aanpak, volgens het economische principe. De leerling moet met minimale extra inspanning maximaal resultaat behalen. Voorbeeld hiervan zijn groepscontacten van dyslectische leerlingen binnen een bepaald leerjaar. 3. Begeleiding gedurende de hele schoolloopbaan door coaching De coaches houden de vinger aan de pols en gaan na of de veranderende eisen die aan de leerling worden gesteld gedurende de schoolloopbaan zorgen voor nieuwe belemmeringen. De coaching is gericht op het nemen van verantwoordelijkheid en eigenaarschap door de leerling zelf. Dyslexieprotocol CSG Liudger December

14 Hoofdstuk 8: Hulpmiddelen Op alle locaties van het CSG Liudger is het programma Kurzweil 3000 beschikbaar. Daarnaast is het mogelijk om andere (elektronische) hulpmiddelen in te zetten. In dit hoofdstuk van het Protocol worden deze hulpmiddelen besproken. Kurzweil 3000 Kurzweil is een computer programma dat er op gericht is de problemen van dyslectici maximaal te compenseren, en heft als doel dat de leerlingen hun energie kunnen richten op de inhoud van de les in plaats van lees- en schrijftechniek. Kurzweil 3000 leest alle digitale teksten voor, welk bestandstype ook wordt gebruikt. Pdf, Word, internet en overige bestanden vormen geen enkel probleem. Kurzweil 3000 spreekt tijdens het typen de letters, woorden of hele zinnen uit. Zo hoort de leerling zowel de spelling als de zinsconstructie. Gemaakte fouten worden hierdoor zelfstandig ontdekt en verbeterd. Met de functie stillezen kunnen teksten herhaald worden gelezen. De gesproken spellingcontrole helpt bij het verbeteren van gemaakte fouten. Binnen het CSG Liudger wordt gebruik gemaakt van de netwerkversie van Kurzweil 3000, met de zogenaamde floating licenties. Dit heeft als grote voordeel dat het programma door alle gebruikers, op elk werkstation in het netwerk kan worden geopend. Daarnaast is Kurzweil 3000 vanuit thuis bereikbaar. Daardoor kunnen leerlingen ook via een internet verbinding van thuis uit met Kurzweil 3000 werken. Zij krijgen bij het inloggen op school of thuis direct toegang tot hun persoonlijke bestanden en programma-instellingen. Docenten kunnen op de server het gebruik en de voortgang van de leerlingen volgen. Met de License-to-Go optie kan de school aan bepaalde gebruikers voor een bepaalde tijd een licentie uitlenen, bijvoorbeeld voor het gebruik van Kurzweil 3000 op een laptop, zonder dat ze met het netwerk verbonden hoeven te zijn. De schoolboeken voor Kurzweil 3000 worden special gemaakt in SEK, een beveiligd bestandsformaat, en zijn verkrijgbaar bij Dedicon. Met ingang van het schooljaar zijn scholen in het voortgezet onderwijs verplicht om schoolboeken gratis beschikbaar te stellen. Scholen in het primair- en (voortgezet) speciaal onderwijs waren hiertoe al verplicht. Dit geldt ook voor aangepaste (digitaal of gesproken) schoolboeken voor leerlingen met dyslexie. De school kan voor haar leerlingen bij Dedicon de aangepaste leermiddelen bestellen en betalen. Ook leerlingen zelf kunnen de door hen gewenste aangepaste leermiddelen bij Dedicon bestellen en deze vervolgens declareren bij school. Stichting Dedicon produceert en levert educatieve materialen in aangepaste leesvormen. Dedicon krijgt geld van de overheid om aangepaste schoolboeken te produceren. Hierdoor blijven de kosten voor scholen beperkt. Scholen betalen een kleine bijdrage per leerling voor elk gehuurde titel in een schooljaar. Dit bedrag is een tegemoetkoming in de materiaalkosten en verzendkosten. Scholen betalen de aangepaste schoolboeken uit het bedrag dat zij voor schoolboeken ontvangen van het ministerie van OCW. Ouders hoeven geen eigen bijdrage te betalen. De collectie gesproken schoolboeken (Daisy) van Dedicon bevat ruim 80% van de populaire methoden voor basis- en voortgezet onderwijs. Daarnaast heeft Dedicon een uitgebreide collectie digitale bestanden van schoolboeken die alleen te gebruiken zijn met speciale software voor leerlingen met een leesbeperking. Dyslexieprotocol CSG Liudger December

15 Daarnaast zijn er andere hulpmiddelen, die niet op school aanwezig zijn, maar wel door ouders kunnen worden aangeschaft voor het gebruik op school. Sprint Plus Sprint Plus is een geavanceerd en bewezen betrouwbaar dyslexie-softwarepakket voor technisch en begrijpend lezen, spellen, strategisch schrijven, leren en studeren. Sprint Plus beschikt over 4 talen: Nederlands, Engels, Duits en Frans. Met van Dale woordenboeken, woordvoorspellers en speciale spellingcontrole. Het programma wordt op heel veel scholen en thuis zeer succesvol toegepast. Er zijn verschillende versies beschikbaar: voor standalone gebruik of in het schoolnetwerk en als USB-stick. Voor Sprint Plus zijn de schoolboeken ook via Dedicon te bestellen. Daisyspelers en software Daisy staat voor: Digital Accessible Information System. Daisy biedt gesproken teksten (boeken, tijdschriften, etc.) in een speciale digitale vorm, meestal op CD. De teksten worden door een menselijke stem voorgelezen in studio's en opgenomen. Om een Daisy CD (gesproken boek op Daisy formaat) te kunnen beluisteren is een Daisy speler nodig. Er zijn verschillende modellen Daisy spelers geschikt voor leerlingen met dyslexie. Ze werken vrijwel hetzelfde, maar er is verschil in vormgeving en storingsgevoeligheid. Tafelmodellen zijn zeer geschikt voor gebruik op school of wanneer de speler niet veel van plaats wisselt. Het zijn stevige modellen die tegen een stootje kunnen. Leerlingen die de Daisy speler zowel thuis als op school gebruiken, kiezen meestal voor een lichter en kleiner meeneemmodel met oortje. Daisy spelers met grote knoppen of met eenvoudige bediening zijn ook geschikt voor gebruikers met een visuele handicap. Reading Pen De ReadingPen is een unieke compacte handscanner die tekst voorleest. Ideaal voor het lezen van struikelwoorden. Het is een leespen met ingebouwde woordherkenning en spraakfunctie. De ReadingPen biedt ondersteuning bij het lezen en oefenen van Nederlandse woorden en het oefenen van de uitspraak van Engelse woorden. De pen leest rechtstreeks van papier en spreekt hardop, spelt, verklaart, vertaalt en onthoudt de gescande woorden. De ReadingPen is speciaal ontwikkeld voor dyslexie en is vooral handig voor hen die wel eens struikelen over een woord of worstelen met het leren van Engelse woordjes. Om snel woorden of korte zinnen te scannen moet even geoefend worden. De gescande woorden worden vergroot in het leesvenster weergegeven en automatisch opgeslagen in het geheugen. De ReadingPen bevat drie volledige woordenboeken. De ReadingPen is handig voor het voorlezen van woorden. Het kan ook gebruikt worden om korte zinnen voor te laten lezen. Voor leerlingen vanaf groep 4 basisonderwijs is de ReadingPen erg nuttig. Maar ook leerlingen in het Voortgezet Onderwijs werken graag met de pen. Dyslexieprotocol CSG Liudger December

16 Alpha Smart De AlphaSmart is een draagbare, gemakkelijk te bedienen tekstverwerker met spellingcontrole. Het geheugen biedt ruimte voor het opslaan van honderd pagina's A4. De AlphaSmart kan worden aangesloten op de PC om informatie mee uit te wisselen. De ingebouwde typecursus stelt leerlingen met dyslexie in staat zich deze belangrijke vaardigheid zelfstandig eigen te maken, in eigen tempo en aangepast aan het eigen niveau. De AlphaSmart onthoudt precies waar de leerling is gebleven zodat hij daar de volgende keer weer verder kan. Indien de AlphaSmart in de klassensituatie wordt gebruikt, kunnen acht leerlingen met een eigen wachtwoord individueel toegang tot de typecursus en de eigen documenten krijgen. De AlphaSmart 3000 kan overal mee naar toe worden genomen, hij weegt minder dan een kilo en is gemaakt van vrijwel onbreekbaar materiaal. De batterijen gaan wel 700 uur mee. Dyslexieprotocol CSG Liudger December

17 Hoofdstuk 9: Interne maatregelen Vrijstellingen binnen het Voortgezet Onderwijs Wettelijk zijn er eisen vastgesteld ten aanzien van de mogelijkheden voor vrijstellingen: Vrijstellingen in de onderbouw: Nederlands en Engels Artikel 11d van de WVO biedt ruimte om in individuele gevallen ontheffing te verlenen voor onderdelen van de kerndoelen. Dit maakt in principe ontheffing voor onderdelen van de vakken Nederlands en Engels mogelijk bij leerlingen die door hun dyslexie ernstig beperkt zijn. De wet (artikelen 11a en 11c, WVO) legt echter sterk de nadruk op de mogelijkheden voor doorstroming van de leerling. Aangezien de vakken Nederlands en Engels in alle profielen verplichte vakken zijn, zullen er in de praktijk zeer zwaarwegende redenen moeten zijn om ontheffing te verlenen. De afweging tot ontheffing wordt per individueel geval gemaakt door het bevoegd gezag van de school. Frans en Duits De mogelijkheden om ontheffing te verlenen voor de tweede moderne vreemde taal verschillen per schoolsoort, leerjaar of leerweg (vmbo). 1. VMBO in de eerste twee leerjaren (Inrichtingsbesluit WVO, artikel 22) Behalve voor leerlingen die naar de verwachting van het bevoegd gezag doorstromen naar de basisberoepsgerichte leerweg, is in het vmbo in de eerste twee leerjaren Frans of Duits als tweede moderne vreemde taal verplicht. Scholen mogen zelf kiezen welke van deze twee zij aanbieden, maar mogen ook beide talen aanbieden. CSG Liudger kiest er voor om naast Engels óf Duits óf Frans aan te bieden. Natuurlijk staat het de leerling vrij beide talen te volgen wanneer deze wordt aangeboden Voor het volgen van alleen Frans of alleen Duits is geen ontheffing nodig. Vrijstelling voor Frans én Duits is niet mogelijk voor dyslectische leerlingen. Wel kan de school in de eerste twee leerjaren zelf invulling geven aan het onderwijs in de tweede moderne vreemde taal, omdat er, met uitzondering van Engels, geen kerndoelen zijn voor de moderne vreemde talen. De school moet hierbij wel rekening houden met de doorstroommogelijkheden van de leerling. Alleen in een aantal specifieke gevallen - en dan gaat het niet alleen om leerlingen met dyslexie - zijn er wel mogelijkheden om ontheffing te krijgen voor Frans én Duits. Dit geldt voor: Leerlingen die Spaans, Arabisch of Turks volgen; Leerlingen die buiten Nederland vergelijkbaar onderwijs hebben gevolgd, en daarbij geen of te weinig onderwijs in Frans of Duits hebben gekregen. Leerlingen kunnen via deze regel alleen ontheffing krijgen van de tweede moderne vreemde taal wanneer zij voor de eerste maal tot een school voor vbo of mavo zijn toegelaten en zijn geplaatst in een hoger leerjaar dan het eerste. 2. Havo en vwo in de eerste drie leerjaren (Inrichtingsbesluit WVO, artikel 21) In de eerste drie leerjaren van havo en vwo zijn zowel Frans als Duits verplicht. Er kan geen ontheffing worden verleend aan dyslectische leerlingen. Wel kan de school in de eerste drie leerjaren zelf invulling geven aan het onderwijs in de tweede moderne vreemde taal, omdat er, met uitzondering van Engels, geen kerndoelen zijn voor moderne vreemde talen. Dyslexieprotocol CSG Liudger December

18 Vrijstellingen in de bovenbouw: 1. Bovenbouw vmbo (Inrichtingsbesluit WVO, artikel 26n) In de bovenbouw van het vmbo zijn er weinig mogelijkheden tot ontheffingen geregeld, omdat er in de verschillende sectoren veel keuzevrijheid is; het probleem kan meestal worden omzeild door een vak eenvoudigweg niet te kiezen. De ontheffingsmogelijkheden concentreren zich daarom op de sector economie. Leerlingen die in de eerste twee leerjaren ontheffing hebben gehad voor Frans of Duits kunnen in die sector ontheffing krijgen voor Frans of Duits, en in plaats daarvan kiezen voor Arabisch, Turks, Spaans, maatschappijleer II, geschiedenis en staatsinrichting of aardrijkskunde. Deze bepaling geldt ook voor leerlingen die onderwijs gaan volgen in de basisberoepsgerichte leerweg, en die in het schooljaar daarvoor LWOO volgden. De leerling in de basisberoepsgerichte leerweg, die in de onderbouw geen Frans of Duits heeft gehad omdat hij naar verwachting deze leerweg ging volgen, volgt in de sector economie van de basisberoepsgerichte leerweg in plaats hiervan in de bovenbouw Arabisch, Turks, Spaans, maatschappijleer II, geschiedenis en staatsinrichting of aardrijkskunde. 2. Bovenbouw havo (Inrichtingsbesluit WVO, artikel 26e) Per 1 augustus 2007 is een tweede moderne vreemde taal in de bovenbouw van het havo in drie van de vier profielen niet verplicht. Havoleerlingen kunnen de tweede moderne vreemde taal vermijden door een ander profiel te kiezen dan cultuur en maatschappij. 3. Bovenbouw vwo (Inrichtingsbesluit WVO, artikel 26e) Leerlingen in de bovenbouw van het atheneum moeten naast Engels een tweede moderne vreemde taal volgen. Hiervoor kunnen Frans, Duits, Spaans, Italiaans, Russisch, Arabisch, Turks of Fries aangeboden worden. Leerlingen kunnen hiervan ontheffing krijgen als zij: Een stoornis hebben die specifiek betrekking heeft op taal of een zintuiglijke stoornis hebben die effect heeft op taal; Een andere moedertaal hebben dan Nederlands of Fries; Onderwijs volgen in het profiel natuur en techniek of natuur en gezondheid, en het onderwijs in de taal naar verwachting een succesvolle afronding van de opleiding verhindert. Het is de verantwoordelijkheid van de school dit per geval te bekijken. Hiervoor is geen toestemming vooraf van de inspectie nodig. De leerling moet in plaats van de taal een vervangend vak kiezen met een normatieve studielast van ten minste 440 uren. De keuze is afhankelijk van het aanbod van de school. Voor leerlingen op het gymnasium is geen ontheffingsmogelijkheid geregeld, omdat daar de klassieke taal in plaats van de tweede moderne vreemde taal komt. Aangepast eindexamen voor leerlingen met dyslexie Als een leerling met dyslexie moeite heeft om het examen in zijn gewone vorm af te leggen, dan kan de directeur van de school kiezen voor een aangepaste afname. Deze aangepaste afname is gebaseerd op het rapport van een deskundige (dat bij de dyslexieverklaring hoort) waarin is aangegeven welke maatregelen nodig zijn. Deze aanpassingen betreffen zowel het schoolexamen als het centraal examen. In Bijlage 5 zijn de wettelijke richtlijnen toegevoegd, zoals die verwoord zijn in de bijlage Kandidaten met een beperking Centrale examens 2013 bij de septembermededeling centrale examens Artikel 55 van het Eindexamenbesluit bepaalt dat de directeur van de school bij school- en centraal examen aanvullende maatregelen kan treffen gericht op het bevorderen van de toegankelijkheid van de examens voor kandidaten met een beperking. Voor verschillende beperkingen worden in Dyslexieprotocol CSG Liudger December

19 deze bijlage ten aanzien van de centrale examens de condities, het leveringsaanbod en de procedures nader toegelicht. In het algemeen geldt: De directeur meldt de aanpassingen bij school- en centraal examen tijdig bij de inspectie. Bij niet objectief waarneembare beperkingen is een verklaring nodig van een door zijn beroepsgroep erkende deskundige. Aanpassingen bij het centraal examen moeten zijn voorafgegaan door vergelijkbare aanpassingen in onderwijs en schoolexamen. Het aanpassen van het centraal examen (of het beoordelingsvoorschrift) door de directeur is niet toegestaan. Er dient gebruik te worden gemaakt van door CvE geleverde aangepaste examens (versies); wanneer het aanbod niet voldoet dient contact te worden opgenomen met CvE. Niet toegestaan is extra informatiemateriaal dat mogelijk een deel van de exameneisen vervangt. Hulpmiddelen als reken- en spellingskaarten of digitale woordenboeken zijn niet toegestaan. 3 Twee zaken zijn dit jaar nieuw in de wetgeving ten aanzien van de examens: De puntgrootte van de examens: een vergroting voor dyslectische kandidaten is niet meer. Daarnaast wordt in 2013 het voor spraaksynthese (computerspraak) geleverde bestand beter geschikt gemaakt voor gangbare spraaksynthesesoftware. Enveloppen met examens, ook enveloppen met bestanden voor spraaksynthese of Daisy mogen niet vooraf worden geopend. alleen voor Nederlands en Engels worden ook voor het tweede tijdvak Daisy's geleverd voor dyslectische kandidaten. In de tekst over dyslectische kandidaten wordt een en ander nader toegelicht. 3 Dyslexieprotocol CSG Liudger December

20 Hoofdstuk 10: Literatuur In dit slothoofdstuk worden referenties aangegeven voor websites en literatuur die geschikt is om meer informatie op te zoeken ten aanzien van dyslexie. Literatuur Dyslexie algemeen Omgaan met dyslexie. Jan Hindrik Loonstra en Tom Braams (red.). Uitg. Garant, Antwerpen- Apeldoorn 2010, ISBN Veel voorbeelden uit de praktijk. Leren met dyslexie. Deel 1: Onderzoek, deel 2: Reflectie. Léon Biezeman. Uitg. Cyclus, Antwerpen/Apeldoorn 2007, ISBN deel 1: , ISBN deel 2: Resultaten van een onderzoek naar hoe dyslectici leren en hoe zij hun eigen leerproces (hebben) ervaren. Het onderzoek is begeleid door Prof. Wied Ruijssenaars. Kinderen met dyslexie. Tom Braams. Uitg. Boom, Amsterdam, vierde, geheel herziene druk 2009, ISBN DVD Hoezo dyslexie? Masterplan dyslexie, Te bestellen bij bestelnr Drie voorlichtingsfilms voor verschillende doelgroepen: algemeen, basisonderwijs en voortgezet onderwijs. Dyslexie; Diagnose en behandeling van dyslexie. Brochure van de Stichting Dyslexie Nederland (SDN), Postbus 93, 3720 AB Bilthoven, tel , Geheel herziene versie, In deze brochure worden de criteria voor de officiële diagnose dyslexie beschreven, plus aanwijzingen Balans Belang. Tweemaandelijks tijdschrift van Balans (oudervereniging voor ontwikkelings-, gedrags- en leerproblemen). Adres: Balans, Postbus 93, 3720 AB Bilthoven, tel , Voortgezet onderwijs en studie Lezen, schrijven, spellen en ICT; Studievaardigheden verbeteren. Nellie Oostrik-Cornelissen. Uitg. Garant, Antwerpen-Apeldoorn ISBN Ik schreif faut; omgaan met dyslexie. Martine Ceyssens. Uitg. Lannoo, Tielt, ISBN Dit boek bevat praktische tips en oefeningen, vooral voor de spelling. Dyslexie in de brugklas. Henk van Goor. Uitg. HB, Baarn, ISBN Studeren met dyslexie; Informatie, praktische aanpak, noodzakelijke ontwikkelingen. Nel Hofmeester. Uitg. Garant, Antwerpen/Apeldoorn, ISBN Ruimte voor dyslexie. Léon Biezeman. Uitg. De Toorts, Haarlem 1998, ISBN Herinneringen, ervaringen en observaties van een dyslectische student. Technische hulpmiddelen Technische maatjes bij dyslexie; Compenserende en dispenserende hulpmiddelen. Jos Smeets en Ria Kleijnen. Masterplan Dyslexie, s Hertogenbosch, Te bestellen bij bestelnummer Uitgebreide brochure over IT-hulpmiddelen, Dyslexieprotocol CSG Liudger December

Informatie over DYSLEXIE EN DYSCALCULIE IJsselcollege, locatie Alkenlaan

Informatie over DYSLEXIE EN DYSCALCULIE IJsselcollege, locatie Alkenlaan Informatie over DYSLEXIE EN DYSCALCULIE In dit overzicht staat informatie over twee veelvoorkomende leerproblemen: dyslexie en dyscalculie. Daarbij gaan we in op de volgende vragen. 1. Wat is het? 2. Hoe

Nadere informatie

Welke wettelijke regelingen zijn er voor leerlingen met dyslexie in het VO?

Welke wettelijke regelingen zijn er voor leerlingen met dyslexie in het VO? Welke wettelijke regelingen zijn er voor leerlingen met dyslexie in het VO? Binnen het voortgezet onderwijs zijn er voor leerlingen die niet in staat zijn het volledige onderwijsprogramma te volgen, mogelijkheden

Nadere informatie

Dyslexieprotocol Veurs Lyceum

Dyslexieprotocol Veurs Lyceum Dyslexieprotocol Veurs Lyceum Dyslexie is een stoornis die gekenmerkt wordt door een hardnekkig probleem met het aanleren en het accuraat aanleren en/of het vlot toepassen (automatiseren) van het lezen

Nadere informatie

Dyslexieprotocol. Beekdal Lyceum 2012-2013

Dyslexieprotocol. Beekdal Lyceum 2012-2013 Dyslexieprotocol Beekdal Lyceum 2012-2013 versie november 2012 Dyslexieprotocol Beekdal Lyceum 2012-2013 Het Beekdal Lyceum zet in op het zo optimaal mogelijk maken van de leeromgeving leerlingen. Vandaar

Nadere informatie

Protocol Dyslexie Nehalennia versie 09012012

Protocol Dyslexie Nehalennia versie 09012012 Protocol Dyslexie Nehalennia versie 09012012 Afspraken en aanbevelingen ten behoeve van dyslectische leerlingen Definitie Dyslexie wordt gedefinieerd als een stoornis die gekenmerkt wordt door een hardnekkig

Nadere informatie

Dyslexiebeleid op Wolfert Lyceum

Dyslexiebeleid op Wolfert Lyceum Dyslexiebeleid op Wolfert Lyceum Inleiding Volgens de meest gangbare definitie is dyslexie een stoornis die gekenmerkt wordt door hardnekkige problemen in de automatisering van de woordidentificatie (lezen)

Nadere informatie

Dyslexieprotocol 0 Hooghuis Heesch

Dyslexieprotocol 0 Hooghuis Heesch Dyslexieprotocol 0 Hooghuis Heesch Inhoudsopgave 1.1 Uitgangspunten pag. 2 2.1 Definitie dyslexie pag. 3 2.2 Kenmerken van dyslexie pag. 3 2.2.1 Problemen bij lezen pag. 3 2.2.2 Problemen bij spellen pag.

Nadere informatie

3. Gevolgen van dyslexie Veel voorkomende belemmeringen die als gevolg van dyslexie kunnen voorkomen zijn:

3. Gevolgen van dyslexie Veel voorkomende belemmeringen die als gevolg van dyslexie kunnen voorkomen zijn: Dyslexiebeleid Berlage Lyceum 1. Inleiding Het Berlage Lyceum is een school waar volop kansen worden geboden. Wij streven ernaar het maximale uit de leerlingen te halen zodat zij hun talenten ten volle

Nadere informatie

Dyslexiebeleid van het Ludger College

Dyslexiebeleid van het Ludger College Dyslexiebeleid van het Ludger College Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 1.1 Wat is dyslexie? 1.2 Kenmerken van dyslexie 2 2 De procedure 4 2.1 Ouderavond 2.2 Een vermoeden van dyslexie 2.3 De screening 2.4 De

Nadere informatie

Kurzweil 3000 dyslexie software: alles-in-een oplossing voor technisch en begrijpend lezen, spellen, strategisch schrijven en studievaardigheden.

Kurzweil 3000 dyslexie software: alles-in-een oplossing voor technisch en begrijpend lezen, spellen, strategisch schrijven en studievaardigheden. Kurzweil 3000 dyslexie software: alles-in-een oplossing voor technisch en begrijpend lezen, spellen, strategisch schrijven en studievaardigheden. Kurzweil 3000 is het meest geavanceerde en meest succesvolle

Nadere informatie

Dyslexiebeleid. Scholengemeenschap Sint Ursula. Locatie Heythuysen Tienderweg 101 6093 EN Heythuysen. Schooljaar 2015-2016

Dyslexiebeleid. Scholengemeenschap Sint Ursula. Locatie Heythuysen Tienderweg 101 6093 EN Heythuysen. Schooljaar 2015-2016 Dyslexiebeleid Scholengemeenschap Sint Ursula Locatie Heythuysen Tienderweg 101 6093 EN Heythuysen Schooljaar 2015-2016 In het kader van passend onderwijs streeft Scholengemeenschap Sint Ursula voor elke

Nadere informatie

Dyslexieprotocol Cambium College

Dyslexieprotocol Cambium College Dyslexieprotocol Cambium College Inhoud: Wat is dyslexie? Diagnosetraject op het Cambium. De dyslexieverklaring. Overzicht dispenserende en compenserende maatregelen: o Dispenserende maatregelen. (Vrijstellingen)

Nadere informatie

Dyslexieprotocol 2016-2017 Beekdal Lyceum

Dyslexieprotocol 2016-2017 Beekdal Lyceum Dyslexieprotocol 2016-2017 Beekdal Lyceum Datum: 26-05-2016 Auteur: Martin Jager Portefeuille: Caroline Herbermann Inleiding Het Beekdal Lyceum zet in op het zo optimaal mogelijk maken van de leeromgeving

Nadere informatie

Inleiding. Maart 2010. Carolien van Lierop Frederike Nikkels Brenda Harmsen

Inleiding. Maart 2010. Carolien van Lierop Frederike Nikkels Brenda Harmsen Protocol Dyslexie Inleiding Binnen de school is het beleid rondom dyslexie in opmars. Er komen naast ernstige gedragsproblemen en/of psychiatrische problemen steeds meer leerlingen op school waarbij er

Nadere informatie

1. Inleiding Definitie dyslexie volgens de Stichting Dyslexie Nederland (SDN) herziene versie 2003:

1. Inleiding Definitie dyslexie volgens de Stichting Dyslexie Nederland (SDN) herziene versie 2003: Dyslexiebeleid op de SSGN (versie januari 2015) 1. Inleiding Definitie dyslexie volgens de Stichting Dyslexie Nederland (SDN) herziene versie 2003: "Dyslexie is een stoornis die gekenmerkt wordt door een

Nadere informatie

1. Een aantal kinderen komt in aanmerking voor de vergoede dyslexie.

1. Een aantal kinderen komt in aanmerking voor de vergoede dyslexie. Dyslexieonderzoeken WSNS-Salland Dyslexie is een stoornis die gekenmerkt wordt door een hardnekkig probleem met het aanleren en/of vlot toepassen van het lezen en/of het spellen op woordniveau. (SDN 2008)

Nadere informatie

Ook een rivier begint met de eerste druppel

Ook een rivier begint met de eerste druppel Ook een rivier begint met de eerste druppel Update Afstemmingsdocument Ernstige lees- en/of spellingproblemen en/of dyslexie Onderwijs aan leerlingen van 4 tot 18 jaar op Walcheren juni 2011 Inleiding

Nadere informatie

Dyslexiebeleid Zaanlands Lyceum augustus 2014

Dyslexiebeleid Zaanlands Lyceum augustus 2014 Dyslexiebeleid Zaanlands Lyceum augustus 2014 1. Inleiding De meest geaccepteerde definitie van dyslexie is: Dyslexie is een stoornis die gekenmerkt wordt door een hardnekkig probleem met het aanleren

Nadere informatie

Dyslexieprotocol Passend Voortgezet Onderwijs Walcheren (PVOW) januari 2016

Dyslexieprotocol Passend Voortgezet Onderwijs Walcheren (PVOW) januari 2016 Dyslexieprotocol Passend Voortgezet Onderwijs Walcheren (PVOW) januari 2016 Definitie Dyslexie wordt gedefinieerd als een stoornis die gekenmerkt wordt door een hardnekkig probleem met het aanleren en

Nadere informatie

Zorg om je toekomst. Wat is. dyslexie?

Zorg om je toekomst. Wat is. dyslexie? Zorg om je toekomst Wat is dyslexie? 2 Inleiding Dyslexie is een complex probleem. Dyslectische leerlingen zijn niet dom of lui, hun falen is geen onwil. Deze leerlingen doen vaak extra hun best, besteden

Nadere informatie

Gedurende de gehele schoolperiode wordt door de docenten zoveel mogelijk aandacht gegeven aan de volgende punten:

Gedurende de gehele schoolperiode wordt door de docenten zoveel mogelijk aandacht gegeven aan de volgende punten: Pakket van maatregelen bij Dyslexie en Dyscalculie Dyslexie Algemeen: Gedurende de gehele schoolperiode wordt door de docenten zoveel mogelijk aandacht gegeven aan de volgende punten: Stimuleren Schriftelijk

Nadere informatie

Protocol Dyslexie Nehalennia versie 24022014

Protocol Dyslexie Nehalennia versie 24022014 Protocol Dyslexie Nehalennia versie 24022014 versie DFE140910 Afspraken en aanbevelingen ten behoeve van dyslectische leerlingen Definitie Dyslexie wordt gedefinieerd als een stoornis die gekenmerkt wordt

Nadere informatie

Studiesucces met dyslexie mbo

Studiesucces met dyslexie mbo Studiesucces met dyslexie mbo Karin Lukassen, APS Marga Kemper, Cinop Oktober 2012 Wat is dyslexie? Wat is dyslexie? Definitie en kenmerken Vaardigheidsniveau Criterium van de didactische resistentie Criterium

Nadere informatie

Zorgbeleid RML 2014 1

Zorgbeleid RML 2014 1 Dyslexie Voor dyslectische leerlingen worden de uitgangspunten uit het Protocol Dyslexie Voortgezet Onderwijs (KPC groep 2013) zoveel mogelijk nagestreefd. De reguliere exameneisen op het gebied van spelling,

Nadere informatie

Dyslexiebeleid Oranje Nassau College (locatie Parkdreef)

Dyslexiebeleid Oranje Nassau College (locatie Parkdreef) Dyslexiebeleid Oranje Nassau College (locatie Parkdreef) We spreken van dyslexie als er sprake is van een ontwikkelingsstoornis als gevolg waarvan bij een kind sprake is van een niet, onvolledig of zeer

Nadere informatie

Dyslexie, S c r e e n i n g B e g e l e i d i n g. F a c i l i t e i t e n

Dyslexie, S c r e e n i n g B e g e l e i d i n g. F a c i l i t e i t e n Dyslexie, onze aanpak S c r e e n i n g B e g e l e i d i n g F a c i l i t e i t e n Inhoudsopgave Inleiding 3 Wat is dyslexie? 3 Beeld van dyslexie 3 Ontdekken en vaststellen van dyslexie 3 Screening

Nadere informatie

Dyslexieprotocol. Mollerlyceum. (Laatste bijstelling: 11 december 2014)

Dyslexieprotocol. Mollerlyceum. (Laatste bijstelling: 11 december 2014) ! Dyslexieprotocol Mollerlyceum (Laatste bijstelling: 11 december 2014)! Inleiding Albert Einstein, Leonardo da Vinci, Walt Disney en zo kun je nog wel even doorgaan: de dyslect is in goed gezelschap!

Nadere informatie

minimaal een half jaar lang een aangepast programma is gevolgd.

minimaal een half jaar lang een aangepast programma is gevolgd. Dyslexie Protocol Montessori College Twente In het dyslexieprotocol wordt een onderscheid gemaakt tussen de verschillende niveaus en onderbouw/bovenbouw. Voor de bovenbouw mavo, havo en VWO verwijzen we

Nadere informatie

Protocol dyslexie. De Rietlanden

Protocol dyslexie. De Rietlanden Protocol dyslexie De Rietlanden september 2014 Dyslexie is een stoornis die gekenmerkt wordt door een hardnekkig probleem met het aanleren en het accuraat en/of vlot toepassen van het lezen en/of spellen

Nadere informatie

Wat is dyslexie en wat zijn de gevolgen hiervan voor het volgen van onderwijs?

Wat is dyslexie en wat zijn de gevolgen hiervan voor het volgen van onderwijs? Augustus 2014 Wat is dyslexie en wat zijn de gevolgen hiervan voor het volgen van onderwijs? Dyslexie is een stoornis die gekenmerkt wordt door een hardnekkig probleem met het aanleren van het accuraat

Nadere informatie

Handboek Dyslexie 2015-2016

Handboek Dyslexie 2015-2016 Handboek Dyslexie 2015-2016 INHOUD INHOUD... 2 1. KORTE OMSCHRIJVING EN TOELICHTING... 3 2. BELEID EN WERKWIJZE VESPUCCI COLLEGE... 3 3. FACILITEITEN DYSLECTISCHE LEERLINGEN... 4 4. EINDEXAMEN... 5 BIJLAGE

Nadere informatie

Het dyslexiebeleid van het Wolfert Lyceum is vastgesteld door het MT in overleg met de dyslexiecoach.

Het dyslexiebeleid van het Wolfert Lyceum is vastgesteld door het MT in overleg met de dyslexiecoach. Dyslexiebeleid Inleiding Dyslexie is een stoornis die gekenmerkt wordt door hardnekkige problemen in de automatisering van de woordidentificatie (lezen) en/of schriftbeeldvorming (spellen). Dit betekent

Nadere informatie

Protocol vrijstelling/aanpassing van onderwijs Frans/Duits op het Strabrecht College

Protocol vrijstelling/aanpassing van onderwijs Frans/Duits op het Strabrecht College Protocol vrijstelling/aanpassing van onderwijs Frans/Duits op het Strabrecht College Inleiding Dit protocol geldt voor het Strabrecht College, met ingang van het schooljaar 2010/2011. Scholen zijn verplicht

Nadere informatie

Protocol dyslexie Chr. College Groevenbeek. 1a. Doel en uitgangspunten van het dyslexiebeleid op Groevenbeek

Protocol dyslexie Chr. College Groevenbeek. 1a. Doel en uitgangspunten van het dyslexiebeleid op Groevenbeek Protocol dyslexie Chr. College Groevenbeek In dit protocol dyslexie schetsen we voor ouders, docenten en leerlingen een duidelijk beeld wat van Groevenbeek verwacht mag worden wanneer een leerling met

Nadere informatie

Informatie en advies voor docenten SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD VOOR STUDENTEN MET DYSLEXIE IN HET MIDDELBAAR BEROEPSONDERWIJS

Informatie en advies voor docenten SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD VOOR STUDENTEN MET DYSLEXIE IN HET MIDDELBAAR BEROEPSONDERWIJS Informatie en advies voor docenten SPECIALE I AANDACHT GEVRAAGD VOOR STUDENTEN MET DYSLEXIE IN HET MIDDELBAAR BEROEPSONDERWIJS II Inzicht, herkennen, handelen Zo n vier tot vijf procent van de studenten

Nadere informatie

Studiesucces met dyslexie en dyscalculie mbo. Juni 2012

Studiesucces met dyslexie en dyscalculie mbo. Juni 2012 Studiesucces met dyslexie en dyscalculie mbo Bert de Vos Marga Kemper - b.devos@aps.nl - mkemper@cinop.nl Juni 2012 Vraag bij binnenkomst Wat zie je in de klas, waarbij je denkt: dit zou door dyslexie

Nadere informatie

DYSLEXIEPROTOCOL (wordt op dit moment geupdate!)

DYSLEXIEPROTOCOL (wordt op dit moment geupdate!) DYSLEXIEPROTOCOL (wordt op dit moment geupdate!) Dyslexie wordt gedefinieerd als "een stoornis die gekenmerkt wordt door een hardnekkig probleem met het aanleren en/of vlot toepassen van het lezen en/of

Nadere informatie

Ouders van brugklasleerlingen met dyslexie worden in het begin van het schooljaar uitgenodigd voor een informatieavond Dyslexie op het UC H/V.

Ouders van brugklasleerlingen met dyslexie worden in het begin van het schooljaar uitgenodigd voor een informatieavond Dyslexie op het UC H/V. 1. Dyslexie 1.1 Wat is dyslexie? Dyslexie is een leerstoornis waarbij de leerling ernstige en hardnekkige problemen bij het automatiseren van het lezen en / of spelling heeft. Dyslexie kan in meer of mindere

Nadere informatie

Protocol Dyslexie Gerrit Rietveld College. oktober 2012

Protocol Dyslexie Gerrit Rietveld College. oktober 2012 Protocol Dyslexie Gerrit Rietveld College oktober 2012 1 Protocol Dyslexie Gerrit Rietveld College Inleiding Sinds een aantal jaren voert het Gerrit Rietveld College een beleid op het gebied van dyslexie.

Nadere informatie

Dyslexieprotocol Pallas Athene College

Dyslexieprotocol Pallas Athene College Dyslexieprotocol Pallas Athene College November 2012 1 1. Inleiding Dit dyslexieprotocol is geschreven om aan te geven volgens welke afspraken wij op het Pallas Athene College werken met leerlingen die

Nadere informatie

Protocol dyslexie en dyscalculie Christelijke Scholengemeenschap Walcheren per 1 augustus 2012

Protocol dyslexie en dyscalculie Christelijke Scholengemeenschap Walcheren per 1 augustus 2012 Hks12.0214 DyslexieDyscalculieprotocolCSW Protocol dyslexie en dyscalculie Christelijke Scholengemeenschap Walcheren per 1 augustus 2012 1. Definities dyslexie en dyscalculie, doelstelling protocol Centraal

Nadere informatie

ALGEMEEN. Dyslexieprotocol

ALGEMEEN. Dyslexieprotocol ALGEMEEN Dyslexieprotocol Dit dyslexieprotocol heeft als doel meer duidelijkheid te scheppen over wat (dyslectische) leerlingen kunnen verwachten van het dyslexiebeleid op de Thorbecke Scholengemeenschap,

Nadere informatie

Bij een voldoende score op het didactisch onderzoek worden geen verdere stappen genomen. Bij een lage score volgt stap 3.

Bij een voldoende score op het didactisch onderzoek worden geen verdere stappen genomen. Bij een lage score volgt stap 3. Protocol Dyslexie LOKET Zwijndrecht Inleiding Dyslexie is door de overheid erkend als een leerstoornis. Dat betekent dat er voor de leerlingen met dyslexie ondersteuning is en hoort te zijn. In dit protocol

Nadere informatie

samenvatting november 2012 Strabrecht College, Geldrop

samenvatting november 2012 Strabrecht College, Geldrop DYSLEXIEBELEID op het STRABRECHT COLLEGE samenvatting november 2012 Strabrecht College, Geldrop 2012 De visie van het Strabrecht College Goede dyslexiebegeleiding is vooral een attitudekwestie Het Strabrecht

Nadere informatie

Dyslexieprotocol Missie Doelgroep Leerlingen met een dyslexieverklaring Signalering Het wonderlijke weer. : Hoe gevaarlijk is een tekenbeet?

Dyslexieprotocol Missie Doelgroep Leerlingen met een dyslexieverklaring Signalering Het wonderlijke weer. : Hoe gevaarlijk is een tekenbeet? Dyslexieprotocol Missie Het streven om elke leerling in staat te stellen een bij hem passende opleiding te volgen Het leveren van maatwerk d.m.v. goede communicatie tussen ouders, leerling en dyslexiecoach,

Nadere informatie

Valuascollege. O nderwijsgemeenschap Venlo & Omstreken. Protocol DYSLEXIE. VALUASCOLLEGE Hogeweg 24 5911 EB Venlo 077 3590400

Valuascollege. O nderwijsgemeenschap Venlo & Omstreken. Protocol DYSLEXIE. VALUASCOLLEGE Hogeweg 24 5911 EB Venlo 077 3590400 Valuascollege O nderwijsgemeenschap Venlo & Omstreken Protocol DYSLEXIE VALUASCOLLEGE Hogeweg 24 5911 EB Venlo 077 3590400 INHOUDSOPGAVE Inhoudsopgave 1 1. Inleiding 2 2. Wat is dyslexie? 3 3. Signalering

Nadere informatie

Hoofdstuk 16 - Vreemde talen ondersteunen

Hoofdstuk 16 - Vreemde talen ondersteunen Hoofdstuk 16 - Vreemde talen ondersteunen 16.1. Inleiding 215 16.2. Woorden, zinnen, in een vreemde taal laten voorlezen 217 16.3. Uitspraak van woorden leren en controleren 219 16.4. Woorden vertalen

Nadere informatie

Adviesburo Comenius bestaat al ruim 20 jaar en is in Midden Nederland bij ouders, scholen en huisartsen inmiddels een begrip.

Adviesburo Comenius bestaat al ruim 20 jaar en is in Midden Nederland bij ouders, scholen en huisartsen inmiddels een begrip. 1 2 INFORMATIE OVER COMENIUS Adviesburo Comenius bestaat al ruim 20 jaar en is in Midden Nederland bij ouders, scholen en huisartsen inmiddels een begrip. Wij mogen daarom met recht zeggen een ruime ervaring

Nadere informatie

Dyslexiebeleid De Nieuwe Veste

Dyslexiebeleid De Nieuwe Veste Dyslexiebeleid De Nieuwe Veste Coevorden, mei 2014 Wat is dyslexie? De definitie voor dyslexie is: "Een hardnekkig probleem met het aanleren en het accuraat en/of vlot toepassen van het lezen of spellen

Nadere informatie

Gegevens thuissituatie Hoe is de gezinssamenstelling?

Gegevens thuissituatie Hoe is de gezinssamenstelling? Deel I: Ouderformulier Deze vragenlijst bestaat uit twee delen. Een deel vult u als ouder in, het tweede deel is bestemd voor school. Heeft u vragen? Neemt u dan gerust contact met ons op. Alvast hartelijk

Nadere informatie

PROTOCOL DYSLEXIE OP HET KAJ MUNK COLLEGE. Wat is dyslexie?

PROTOCOL DYSLEXIE OP HET KAJ MUNK COLLEGE. Wat is dyslexie? PROTOCOL DYSLEXIE OP HET KAJ MUNK COLLEGE Wat is dyslexie? Een definitie: Dyslexie is een stoornis die gekenmerkt wordt door een hardnekkig probleem met het aanleren en het accuraat en/of vlot toepassen

Nadere informatie

De verschillende routes worden hieronder nader omschreven en in een schema uiteengezet.

De verschillende routes worden hieronder nader omschreven en in een schema uiteengezet. ALGEMEEN Dyslexieprotocol Dit dyslexieprotocol heeft als doel meer duidelijkheid te scheppen over wat (dyslectische) leerlingen kunnen verwachten van het dyslexiebeleid op de Thorbecke Scholengemeenschap,

Nadere informatie

Protocol vrijstelling van onderwijs in één der drie moderne vreemde talen Frans, Duits of Spaans

Protocol vrijstelling van onderwijs in één der drie moderne vreemde talen Frans, Duits of Spaans Protocol vrijstelling van onderwijs in één der drie moderne vreemde talen Frans, Duits of Spaans 1. Inleiding Dit protocol geldt voor de Nijmeegse Scholengemeenschap Groenewoud, met ingang van het schooljaar

Nadere informatie

Dyslexieprotocol. Cals College IJsselstein

Dyslexieprotocol. Cals College IJsselstein Dyslexieprotocol Cals College IJsselstein Juli 2015 Inhoud Dyslexieprotocol Inhoudsopgave 1 1. Inleiding 2 2. Wat is dyslexie? 2 3. Dyslexieverklaring 2 4. Compensatiekaart dyslexiekaart 3 5. Informatie

Nadere informatie

Dyslexie. op het. : Isendoorn College

Dyslexie. op het. : Isendoorn College Dyslexie op het Isendoorn College Naam school Locatie Contactpersonen : Isendoorn College : Warnsveld : Maartje Robers (dyslexiecoördinator) Myrèse Salentijn (zorgcoördinator) September 2015 Inleiding

Nadere informatie

Kader dyslexie Clusius College

Kader dyslexie Clusius College Kader dyslexie Clusius College Vastgesteld door de Directieraad Datum: 16-06-2014 Inleiding Het Clusius College heeft te maken met een grote groep leerlingen die op het gebied van taal problemen heeft,

Nadere informatie

Vragenlijst leergeschiedenis lees- en spellingvaardigheid bestemd voor school / groepsleerkracht en interne leerlingenbegeleider

Vragenlijst leergeschiedenis lees- en spellingvaardigheid bestemd voor school / groepsleerkracht en interne leerlingenbegeleider Vragenlijst leergeschiedenis lees- en spellingvaardigheid bestemd voor school / groepsleerkracht en interne leerlingenbegeleider Gegevens leerling Naam leerling :.. 0 jongen 0 meisje Geboortedatum Groep

Nadere informatie

Dyslexieprotocol Poort

Dyslexieprotocol Poort Dyslexieprotocol Poort Inhoudsopgave 1. Inhoudsopgave... blz 15 2. Voorwoord... blz 16 3. Wat is dyslexie?.... blz 17 4. Dyslexieverklaring..... blz 17 4.1 aanmelden met dyslexieverklaring.. blz 18 4.2

Nadere informatie

Leerlingen met dyslexie krijgen een dyslexiepasje. Voor elke leerling stelt de school een handelingsplan op.

Leerlingen met dyslexie krijgen een dyslexiepasje. Voor elke leerling stelt de school een handelingsplan op. 1. Dyslexie 1.1 Wat is dyslexie? Dyslexie is een leerstoornis waarbij de leerling ernstige en hardnekkige problemen bij het automatiseren van het lezen en / of spelling heeft. Dyslexie kan in meer of mindere

Nadere informatie

Hoofdstuk 18 - Tips om voorleessoftware in te zetten in de klas

Hoofdstuk 18 - Tips om voorleessoftware in te zetten in de klas Hoofdstuk 18 - Tips om voorleessoftware in te zetten in de klas 18.1. Voorleessoftware compenserend inzetten voor leerlingen met een ernstige beperking 235 18.2. Voorleessoftware leerondersteunend inzetten

Nadere informatie

Probleem bij: Komt tot uiting bij: Consequentie: Fonetische uitspraak (= een woord uitspreken zoals het klinkt)

Probleem bij: Komt tot uiting bij: Consequentie: Fonetische uitspraak (= een woord uitspreken zoals het klinkt) DYSLEXIEPROTOCOL Dit dyslexieprotocol heeft als doel meer duidelijkheid te scheppen over wat (dyslectische)leerlingen kunnen verwachten van het dyslexiebeleid op De RSG Tromp Meesters. Dyslexie Het woord

Nadere informatie

Dyslexiebeleid Bonhoeffer College, Enschede januari 2012. Dyslexiebeleid. Bonhoeffer College, Enschede

Dyslexiebeleid Bonhoeffer College, Enschede januari 2012. Dyslexiebeleid. Bonhoeffer College, Enschede Dyslexiebeleid Bonhoeffer College, Enschede 1 Inhoudsopgave Inleiding 1) Dyslexie ` 1.1 Wat is dyslexie? 1.2 Hoe kan dyslexie zich in het algemeen uiten? 2) Dyslexiescreening en onderzoek op het Bonhoeffer

Nadere informatie

Dyslexieprotocol Zwin College Oostburg

Dyslexieprotocol Zwin College Oostburg Dyslexieprotocol Zwin College Oostburg Dyslexie is een leerstoornis die gekenmerkt wordt door een hardnekkig probleem met het aanleren en het accuraat en/of vlot toepassen van het lezen en/of spellen op

Nadere informatie

Dyslexieprotocol. Stichting Openbaar Voortgezet Onderwijs Hoeksche Waard

Dyslexieprotocol. Stichting Openbaar Voortgezet Onderwijs Hoeksche Waard Dyslexieprotocol Stichting Openbaar Voortgezet Onderwijs Hoeksche Waard Actief College Koninginneweg 126 3262 JD Oud-Beijerland T: 0186-612130 E: administratie@actiefcollege.nl W: www.actiefcollege.nl

Nadere informatie

Dyslexiebeleid 2014-2015

Dyslexiebeleid 2014-2015 Dyslexiebeleid 2014-2015 Dyslexie wordt gedefinieerd als een stoornis die gekenmerkt wordt door een hardnekkig probleem met het aanleren en het accuraat en/of vlot toepassen van het lezen en/of spellen

Nadere informatie

PROTOCOL DYSLEXIE Colofon

PROTOCOL DYSLEXIE Colofon PROTOCOL DYSLEXIE Colofon Uitgave : MBO Amersfoort Vastgesteld College van Bestuur : 7 januari 2014 Kenmerk CvB vastgesteld : MBOA-15-331 Afkomstig van : Afdeling O & O Inhoudsopgave Inleiding.......3

Nadere informatie

Dyslexiebeleid van Openbare basisschool voor Daltononderwijs. De Meent

Dyslexiebeleid van Openbare basisschool voor Daltononderwijs. De Meent DE DE DE DE MEENT MEENT MEENT MEENT MAARN MAARN MAARN MAARN Dyslexiebeleid van Openbare basisschool voor Daltononderwijs De Meent Inhoud 1. Inleiding... 1 2. Wat is dyslexie... 1 3. Van signaleren tot

Nadere informatie

Dyslexiebeleid. 1. Algemene inleiding

Dyslexiebeleid. 1. Algemene inleiding Dyslexiebeleid Inhoud: 1. Algemene inleiding 2. Het begin van de brugklas 3. Het begin van de brugklas voor de dyslectische leerling 4. Rol van de dyslexiecoach 5. Ondersteunende technologie voor de dyslectische

Nadere informatie

PROTOCOL. DYSLEXIE en DYSCALCULIE

PROTOCOL. DYSLEXIE en DYSCALCULIE PROTOCOL DYSLEXIE en DYSCALCULIE Vastgesteld 10 februari 2014 Inleiding In dit protocol zet het Montessori College Eindhoven in grote lijnen uiteen: - hoe leerlingen met leerstoornissen als dyslexie en

Nadere informatie

Vragenlijst leergeschiedenis lees- en spellingvaardigheid

Vragenlijst leergeschiedenis lees- en spellingvaardigheid Vragenlijst leergeschiedenis lees- en spellingvaardigheid Datum: Ingevuld door: Naam leerling: m/v * Leeftijd: jaar; maanden. Geboortedatum: Land van herkomst: Thuistaal: Schoolloopbaan: Heeft de leerling

Nadere informatie

Dyslexieprotocol compenserende en dispenserende maatregelen. Bonhoeffer College, Enschede

Dyslexieprotocol compenserende en dispenserende maatregelen. Bonhoeffer College, Enschede Dyslexieprotocol compenserende en dispenserende maatregelen Bonhoeffer College, Enschede 1.Algemene faciliteiten: Alle leerlingen met een officiële dyslexieverklaring hebben recht op de onderstaande faciliteiten.

Nadere informatie

Bijlage 2 Vragenlijst leergeschiedenis lees- en spellingvaardigheid

Bijlage 2 Vragenlijst leergeschiedenis lees- en spellingvaardigheid Bijlage 2 Vragenlijst leergeschiedenis lees- en spellingvaardigheid Datum: Ingevuld door: Naam leerling: m/v * Leeftijd: jaar; maanden. Geboortedatum: Land van herkomst: Thuistaal: Schoolloopbaan: Heeft

Nadere informatie

Dyslexiebeleid CBS De Springplank 2014-2015

Dyslexiebeleid CBS De Springplank 2014-2015 Dyslexiebeleid CBS De Springplank 2014-2015 Dyslexie onderzoek De resultaten van alle leerlingen worden door de intern begeleiders gevolgd. Wanneer een leerling drie keer achtereenvolgend een E scores

Nadere informatie

Dyslexieprotocol Trinitas Gymnasium

Dyslexieprotocol Trinitas Gymnasium Dyslexieprotocol Trinitas Gymnasium Inhoudsopgave 1. Inhoudsopgave... blz 1 2. Voorwoord... blz 2 3. Wat is dyslexie?.... blz 3 4. Dyslexieverklaring..... blz 3 4.1 aanmelden met dyslexieverklaring.. blz

Nadere informatie

2014 Protocol dyslexie

2014 Protocol dyslexie Protocol dyslexie 2014 Protocol dyslexie Inleiding Dyslexie betekent letterlijk: niet kunnen lezen 1. De term komt uit het latijn, want dys = niet goed functioneren, lexis = taal of woorden. Bij dyslexie

Nadere informatie

Dyslexie. Dyslexieprotocol Sweelinck College 2015-2016

Dyslexie. Dyslexieprotocol Sweelinck College 2015-2016 Dyslexie Dyslexieprotocol Sweelinck College 2015-2016 Wat is dyslexie? Dyslexie is een stoornis die gekenmerkt wordt door een hardnekkig probleem met het aanleren en het accuraat en/of vlot toepassen van

Nadere informatie

Vragenlijst leergeschiedenis lees- en spellingvaardigheid *

Vragenlijst leergeschiedenis lees- en spellingvaardigheid * Vragenlijst leergeschiedenis lees- en spellingvaardigheid * Datum: Ingevuld door: Naam leerling: Leeftijd:... jaar;... maanden. Geboortedatum: Land van herkomst: Thuistaal: Schoolloopbaan: Dyslexieverklaring:

Nadere informatie

2012-2013. Dyslexieprotocol Trinitas Gymnasium

2012-2013. Dyslexieprotocol Trinitas Gymnasium 2012-2013 Dyslexieprotocol Trinitas Gymnasium Drs. M. Compagner (teammanager zorg) Drs. D. van der Meijden (orthopedagoog) Trinitas Gymnasium Schooljaar 2012-2013 Inhoudsopgave 1. Inhoudsopgave... blz

Nadere informatie

Dyslexieprotocol. Zernike College

Dyslexieprotocol. Zernike College Dyslexieprotocol Zernike College Dyslexieprotocol Zernike College Deze brochure beschrijft in het kort hoe er binnen het Zernike College wordt omgegaan met leerlingen die dyslexie lijken of blijken te

Nadere informatie

... Protocol Dyslexie. Versienummer 2.0 16-10-2014. Vastgesteld door MR. Status document (concept, voorstel, besloten, vastgesteld)

... Protocol Dyslexie. Versienummer 2.0 16-10-2014. Vastgesteld door MR. Status document (concept, voorstel, besloten, vastgesteld) ................................................................. Protocol Dyslexie Naam notitie/procedure/afspraak Protocol Dyslexie Eigenaar/portefeuillehouder Wim Krijbolder Versienummer 2.0 16-10-2014

Nadere informatie

Saskia Dräer en Sacha Tempels Dit document bevat informatie over de ondersteuning van leerlingen met dyslexie

Saskia Dräer en Sacha Tempels Dit document bevat informatie over de ondersteuning van leerlingen met dyslexie Dyslexieprotocol Saskia Dräer en Sacha Tempels Dit document bevat informatie over de ondersteuning van leerlingen met dyslexie F a r e l c o l l e g e j a n u a r i 2 0 1 4 K a s t a n j e l a a n 5 0

Nadere informatie

Inleiding. Dyslexieprotocol

Inleiding. Dyslexieprotocol Inleiding Dyslexieprotocol Dit dyslexieprotocol heeft als doel meer duidelijkheid te scheppen over wat dyslectische leerlingen kunnen verwachten van het dyslexiebeleid op het Technisch College Velsen &

Nadere informatie

Dyslexiebeleid. De Savornin Lohman

Dyslexiebeleid. De Savornin Lohman Dyslexiebeleid De Savornin Lohman 1. Inleiding 2. Visie en missie 3. Definitie dyslexie 4. Signalering 5. Diagnostiek 6. Begeleiding en ondersteuning 7. Samenwerking met ouders 8. Extra hulp en faciliteiten

Nadere informatie

Dyslexieprotocol PCB de Schakel

Dyslexieprotocol PCB de Schakel Dyslexieprotocol PCB de Schakel Hoe herken je vroegtijdig dyslexie? Een handreiking voor leerkrachten en ouders. B.Vos en C.Bulk 15-4-2007 Inhoudsopgave: Inhoudsopgave Hoofdstuk 1 Dyslexie in het kort...3

Nadere informatie

Protocol dyscalculie en ernstige rekenproblemen

Protocol dyscalculie en ernstige rekenproblemen Protocol dyscalculie en ernstige rekenproblemen Dit protocol heeft als doel richtlijnen te geven voor de begeleiding van leerlingen met dyscalculie en ernstige rekenproblemen op Thorbecke vmbo-pro. Het

Nadere informatie

Hoe begeleiden wij op de Stichtse Vrije School dyslectische leerlingen?

Hoe begeleiden wij op de Stichtse Vrije School dyslectische leerlingen? Hoe begeleiden wij op de Stichtse Vrije School dyslectische leerlingen? Een veel voorkomende vraag van ouders bij het zoeken naar een geschikte vorm van voortgezet onderwijs, betreft de begeleiding van

Nadere informatie

Onderwijskundig Rapport Dyslexiebijlage t.b.v. leerlingen met vermoedens van dyslexie

Onderwijskundig Rapport Dyslexiebijlage t.b.v. leerlingen met vermoedens van dyslexie Onderwijskundig Rapport Dyslexiebijlage t.b.v. leerlingen met vermoedens van dyslexie Vertrouwelijk Naam leerling: Naam verwijzende school: Dit dyslexiegedeelte dient als aanvulling op het algemene gedeelte

Nadere informatie

Dyslexieprotocol Saenstroom opdc

Dyslexieprotocol Saenstroom opdc Dyslexieprotocol Saenstroom opdc Inleiding Dyslexie is een stoornis die gekenmerkt wordt door hardnekkige problemen in de automatisering van de woordidentificatie, (lezen) en/ of schriftbeeldvorming (spellen).

Nadere informatie

Dyslexieprotocol. 1 Wie in het BIG-register staat ingeschreven, valt onder het in de wet BIG geregelde tuchtrecht. De Wet op de

Dyslexieprotocol. 1 Wie in het BIG-register staat ingeschreven, valt onder het in de wet BIG geregelde tuchtrecht. De Wet op de Dyslexieprotocol Een dyslectische leerling is een leerling bij wie officieel dyslexie is vastgesteld. Er is voor hem/haar een rapport gemaakt waarin door een erkend deskundige (een psycholoog of orthopedagoog

Nadere informatie

Dyslexiewijzer. Waarom deze dyslexiewijzer? De rol van de logopedist bij dyslexie

Dyslexiewijzer. Waarom deze dyslexiewijzer? De rol van de logopedist bij dyslexie Dyslexiewijzer Dyslexiewijzer Waarom deze dyslexiewijzer? Voordat kinderen met het leesonderwijs in aanraking komen, kunnen ze al verwezen worden naar een logopedist. Zij hebben dan een logopedische stoornis

Nadere informatie

Dyslexieprotocol Koning Willem ll College

Dyslexieprotocol Koning Willem ll College Dyslexieprotocol Koning Willem ll College 1 april 2013 INHOUD Inleiding 3 1. Dyslexie 4 1.1 Definitie van dyslexie 4 1.2 Kenmerken van dyslectische leerlingen 4 2. Dyslexiebeleid van de school 4 2.1 Signalering

Nadere informatie

We spreken van dyslexie als:

We spreken van dyslexie als: Dyslexie is een stoornis die gekenmerkt wordt door een hardnekkig probleem met het aanleren en het accuraat en/of vlot toepassen van het lezen en/of spellen op woordniveau (Stichting Dyslexie Nederland,

Nadere informatie

Dyslexie. op het. : Isendoorn College

Dyslexie. op het. : Isendoorn College Dyslexie op het Isendoorn College Naam school Locatie Contactpersonen : Isendoorn College : Warnsveld : Maartje Robers (dyslexiecoach onderbouw) Elsbeth Doornbos (dyslexiecoach bovenbouw) Myrèse Salentijn

Nadere informatie

Dyslexie protocol en stappenplan

Dyslexie protocol en stappenplan Dyslexie protocol en stappenplan Wat is dyslexie? Dyslexie is een taalverwerkingsstoornis, waardoor leren lezen en spellen voor veel problemen zorgt. Kinderen met dyslexie hebben vooral veel moeite met

Nadere informatie

Het dyslexiebeleid van de Stichting Markland College

Het dyslexiebeleid van de Stichting Markland College Het dyslexiebeleid van de Stichting Markland College Dyslexie is een stoornis die gekenmerkt wordt door een hardnekkig probleem met het aanleren en het accuraat en/of vlot toepassen van het lezen en/of

Nadere informatie

CSG LIUDGER Ondersteuningsplan 2014-2015 0

CSG LIUDGER Ondersteuningsplan 2014-2015 0 CSG LIUDGER Ondersteuningsplan 2014-2015 0 Voorwoord CSG Liudger is een brede, christelijke scholengemeenschap voor het voortgezet onderwijs. Bestaande uit praktijkonderwijs, vmbo (inclusief lwoo), mavo,

Nadere informatie