SJD en de nieuwe kwetsbaarheid

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "SJD en de nieuwe kwetsbaarheid"

Transcriptie

1 SJD en de nieuwe kwetsbaarheid Een caleidoscopische blik op 25 jaar Sociaal Juridische Dienstverlening Onder redactie van: Stijn Bollinger en Hans van t Blik

2 SJD en de nieuwe kwetsbaarheid Een caleidoscopische blik op 25 jaar Sociaal Juridische Dienstverlening Onder redactie van: Stijn Bollinger en Hans van t Blik Sdu Uitgevers Den Haag, 2014

3 Zetwerk: Ivo Schouten, Amsterdam ISBN: , Sdu Uitgevers bv, Den Haag Sdu Uitgevers Postbus 20025, 2500 EA Den Haag, tel. (070) Nadere informatie over de uitgaven van Sdu Uitgevers vindt u op Alle rechten voorbehouden. Alle auteursrechten en databankrechten ten aanzien van deze uitgave worden uitdrukkelijk voorbehouden. Deze rechten berusten bij Sdu Uitgevers bv. Behoudens de in of krachtens de Auteurswet gestelde uitzonderingen, mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16 h Auteurswet, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp, Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) dient men zich te wenden tot de Stichting PRO (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, Voor het overnemen van een gedeelte van deze uitgave ten behoeve van commerciële doeleinden dient men zich te wenden tot de uitgever. Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave de uiterste zorg is besteed, kan voor de afwezigheid van eventuele (druk)fouten en onvolledigheden niet worden ingestaan en aanvaarden de auteur(s), redacteur(en) en uitgever deswege geen aansprakelijkheid voor de gevolgen van eventueel voorkomende fouten en onvolledigheden. Vanwege de aard van de uitgave, gaat Sdu uit van een zakelijke overeenkomst; deze overeenkomst valt onder het algemene verbintenissenrecht. All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording or otherwise, without the publisher s prior consent. While every effort has been made to ensure the reliability of the information presented in this publication, Sdu Uitgevers neither guarantees the accuracy of the data contained herein nor accepts responsibility for errors or omissions or their consequences.

4 Inhoudsopgave Afkortingen / 9 Inleiding / 11 deel 1 Positionering Deel 1 van SJD van / SJD 17 / De lange weg naar het recht. Verkenningen in de geschiedenis van de Sociaal Juridische Dienstverlening vanaf 1850 / 19 Inleiding / 19 De eerste aandachtsgolf, : de eerste rechtshulp, eerste pleidooi voor overheidsverantwoordelijkheid / 20 De tweede aandachtgolf, : de eerste overheidssubsidie voor rechtshulp, voortgezet pleidooi voor overheidsverantwoordelijkheid / 28 De derde aandachtsgolf, : wettelijke regeling en financiering van de rechtshulp / 32 De vierde aandachtsgolf, Vernieuwing: de wetswinkels / Ontstaan en ontwikkeling van de hbo-opleiding Sociaal Juridische Hulpverlening / 41 Conclusies / 46 Literatuur / 47 SJD en de nieuwe sociale kwestie / 49 De nieuwe sociale kwestie / 49 De transformaties / 50 Herordening van het lokale sociale domein / 51 Veranderend sociaal werk / 52 Social work en SJD in internationaal perspectief / 53 Positionering van SJD in het sociale domein / 54 Tot slot / 55 Literatuur / 55 SJD in cijfers / 57 Arbeidsmarktonderzoek / 58 Grenzen aan het onderzoek / 59 Recente geschiedenis / 59 Instroom op de arbeidsmarkt: opleidingen in het sociaal domein / 59 5

5 De vraagzijde van de SJD-arbeidsmarkt / 60 Zicht op de vraagzijde / 61 Gemeentelijke praktijk / 61 Klantmanager bijstand / 61 Schulddienstverlening en bewindvoering / 62 Reclassering en slachtofferhulp / 63 Sociaal raadslieden / 64 Juridisch advies / 64 Overige sectoren / 64 Conclusies / 65 deel 2 (Inter)nationale Deel 2 juridische vraagstukken / 67 / Het migratierecht en de Sociaal Juridisch Dienstverlener / 69 Ontwikkeling migratierecht na 1945 / 71 Internationaal recht / 73 Invloed EU en EVRM op het Nederlands migratierecht / 74 Gezinsleven / 75 Derdelanders / 77 Toetsen aan jurisprudentie EHRM / 77 Sociaal Juridische Dienstverlening en het beroepenveld / 78 Conclusie / 79 Literatuur / 80 Boogie Woogie in het arbeidsrecht / 81 Conclusie / 88 Evictions due to rent arrears. Legal conditions and preventive measures in Europe / 89 Introduction / 89 Housing and evictions / 90 Legal conditions / 91 Structural and legal preventive measures / 92 National or local strategies to prevent homelessness due to evictions / 92 Personal support of people threatened by evictions / 93 Comprehensive findings and conclusions / 93 Literature / 95 deel 3 Handelingsvraagstukken Deel 3 uit uit de desjd-praktijk // Digitalization and the increased need for social and socio-legal advice amongst minority ethnic citizens in Gellerup District of Denmark / 99 The residential neighbourhood of Gellerup / 99 Recent trend to digital access of welfare services / 100 Vulnerable citizens and digital access! / 102 Literature / 104 6

6 I N H O U D Een wandeling door het digitale landschap van de sociaal juridische dienstverlening. Op weg naar een e-sjd? / 107 Inleiding / 107 Casus / 108 Beter voorkomen dan genezen / 109 E-SJD / 110 Classificatie van e-sjd / 112 Kwaliteit van e-sjd / 115 Conclusie / 116 Literatuur / 117 Schuldpreventie: wat levert het op? / 119 Schuldpreventie omvat steeds meer interventies / 121 Acht interventies zijn onderzocht: het lijkt erop dat we effecten zien! / 123 Vanuit de interventies worden zes bronnen van effectiviteit aangewezen / 126 De lessen voor de Sociaal Juridische Dienstverlening / 130 Literatuur / 131 SJD en mediation: over het te krap zittende jasje / 133 Inleiding / 133 Mediation / 134 Gelijkwaardigheid van partijen een voorwaarde voor mediation? / 135 Wat te doen met de bestaande ongelijkwaardigheid? / 136 De rol van de SJD er / 137 Literatuur / 139 Motiverende gespreksvoering: dé nieuwe aanpak? Werken met MG in het SJD-werkveld / 141 Inleiding / 141 Veranderingen in het SJD-beroep / 142 Motiverende gespreksvoering / 143 Motiverende gespreksvoering in de praktijk: casus Cliënten met psychische stoornissen / 145 Literatuur / 148 Het ideaal van gelijke behandeling wordt bevorderd door praktijkdialoog in discretionaire ruimte / 149 Literatuur / 155 Onzekerheid in praktijk. Utrechtse vraagstukken op het gebied van onderzoeksonderwijs / 157 Onderzoek in beweging / 157 Onderzoek in praktijk: Utrechtse ervaringen / 159 7

7 Vraagstuk 1: Matching in onderzoek / 161 Vraagstuk 2: Veiligheid en onzekerheid in onderzoek / 163 Afsluiting / 164 Literatuur / De SJD er als klantmanager, opgeleid binnen een werkleeratelier / 167 Werkleeraterlier / 168 Integrale opdracht minor Werkcoach / 170 Samenwerking HBO en werkveld / 172 Literatuur / 173 List of summaries / 175 Over de auteurs / 181 Trefwoordenregister / 187 8

8 Afkortingen AWB AOW AROB AWB BW CAW COA CRvB DT&V EHRM EU EVRM FOD GGZ GW Halt HU HvA HvJ EU IND IRVK Jac KMR LC LOSR LSV MG MKB MWD NBMW NGO NJV NMI Algemene Bijstandswet Algemene Ouderdomswet Wet Administratieve Rechtspraak Overheidsbeschikkingen Algemene wet bestuursrecht Burgerlijk Wetboek Centrum voor Algemeen Welzijnswerk (België) Centraal Orgaan voor de Opvang van Asielzoekers Centrale Raad van Beroep Dienst Terugkeer en Vertrek Europees Hof voor de Rechten van de Mens Europese Unie Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens en de fundamentele vrijheden Federale Overheidsdienst werkgelegenheid Geestelijke gezondheidszorg Grondwet Het ALTernatief (Nederlandse instantie ter voorkoming en bestrijding van jeugdcriminaliteit) Hogeschool Utrecht Hogeschool van Amsterdam Europese Hof van Justitie Immigratie- en Naturalisatiedienst Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind Jongeren Advies Centrum Kenniscentrum Maatschappij en Recht (HvA) Learning community Landelijk Orgaan Sociaal Raadslieden Landelijk Samenwerkingsverband van Hbo-SJD-opleidingen (nu: LOO genaamd) Motiverende gespreksvoering Midden- en kleinbedrijf Maatschappelijk werk en dienstverlening Nederlandse Bond van Maatschappelijk Werkers Non-Governmental Organization Nederlandse Juristen Vereniging Nederlands Mediation Instituut 9

9 NVVK OCMW ONL ROC RVA SDAP SDT SW SZW UWV VCS VNG VW WGS WMO WROM WSNP WWB WWZ ZZP-er Nederlandse Vereniging voor Volkskrediet Openbare Centra voor Maatschappelijk Welzijn Ondernemend Nederland Regionaal Opleidingscentrum Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening (België) Sociaal-Democratische Arbeiderspartij Self Determination Theory Sociale werkplaats Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen Vlaams Centrum Schuldenlast Vereniging Nederlandse Gemeenten Vreemdelingenwet Wet gemeentelijke schuldhulpverlening Wet maatschappelijke ondersteuning Wet op de rechtsbijstand aan on- en minvermogenden Wet schuldsanering natuurlijke personen Wet werk en bijstand Wet werk en zekerheid Zelfstandige zonder personeel 10

10 Inleiding Al ver vóór 1990 was er sprake van een toenemend aantal burgers dat het moeilijk vond zelfstandig hun weg te vinden in het groeiende en vaak ontoegankelijke woud aan weten regelgeving dat de verzorgingsstaat voortbracht. Deze burgers en dan ging het niet alleen om kwetsbare maar óók om zelfredzame personen konden dus wel wat professionele hulp gebruiken. Daarvoor zijn echter goed opgeleide professionals nodig. Om die reden is 25 jaar geleden de eerste SJD-opleiding in het leven geroepen. Een kwart eeuw later, zo blijkt uit deze bundel, bestaat de SJD-doelgroep nog steeds uit zowel zelfredzame als kwetsbare burgers. Kijken we iets beter, dan lijkt het zelfs of een nieuwe groep kwetsbare burgers is te onderscheiden in de Nederlandse en Europese samenleving. Ook nu weer schijnt deze groep de weg naar het recht in de nog steeds complexe(re) samenleving soms moeilijk te kunnen vinden. Er kan gesproken worden van een verschuiving van de meer traditionele sociaal-economische kwetsbaarheid, waar de Nederlandse verzorgingsstaat zich in eerste instantie op heeft gericht, naar een nieuwe sociale kwetsbaarheid van burgers. Dit is het gevolg van een aantal maatschappelijke trends. Zoals juridisering van de samenleving, internationalisering van het Nederlandse recht, toenemende complexiteit van sociale problematiek, een veranderende claim op sociale competenties van burgers en een groter beroep op zelfredzaamheid van een groep die daar bijna per definitie problemen mee heeft. Daarnaast zijn concrete ontwikkelingen als digitalisering van de dienstverlening debet aan het moeilijk bereikbaar maken van bepaalde overheidsdiensten en zorgarrangementen voor burgers die hier niet voldoende competent in zijn. De auteurs die een bijdrage hebben geleverd aan deze bundel laten elk vanuit hun eigen expertise zien hoe deze nieuwe kwetsbaarheid eruitziet. Deze expertise varieert van historisch tot sociaal-agogisch en (internationaal) juridisch. De auteurs hebben daarbij getracht om de vertrouwde driedeling sociaal juridisch methodisch te hanteren, en ook om zoveel mogelijk het cliëntperspectief te belichten. Naast de beschrijving van de nieuwe kwetsbaarheid die dit oplevert, laat een aantal auteurs zien wat dat betekent voor de werkwijze van de SJD er. Zo leiden de huidige trends tot nieuwe juridische vraagstukken en ook zijn er nieuwe handelingskwesties te onderscheiden die in de dagelijkse praktijk een rol kunnen spelen. Een aantal artikelen laat zien hoe de SJD er nu en in de toekomst hiermee zou kunnen omgaan. Deze invulling van dit boek heeft geresulteerd in wat we noemen een caleidoscopische blik op het SJD-werk anno De metafoor van de caleidoscoop is enerzijds bedoeld om aan te geven dat het SJDwerk enorm divers is. Er wordt gewerkt met zeer uiteenlopende doelgroepen, rechtsge- 11

11 bieden, sociale problematiek en maatschappelijke contexten. Dat vraagt nogal wat van de SJD er als professional, en dus ook van de hbo SJD-opleidingen in het land. De huidige SJD er is namelijk bij uitstek breed opgeleid en weet tegelijkertijd toch situatiegericht en cliëntspecifiek te handelen. Wat de metafoor van de caleidoscoop anderzijds laat zien, is dat de dagelijkse realiteit van de SJD er constant aan verandering onderhevig is. Het SJD-werk heeft altijd al flexibiliteit getoond waar het ging om veranderingen in de Nederlandse verzorgingsstaat, de sociaal-maatschappelijke context en de steeds meer in belang toenemende internationalisering. En ook nu is de SJD er op een breed terrein actief in een maatschappij die voortdurend in beweging is. Dit vereist permanente aanpassingen waarbij de onderwijspraktijk stelselmatig deze ontwikkelingen moet volgen. Beweging alom dus. 25 jaar Sociaal Juridische Dienstverlening Beweging lijkt zelfs een kernactiviteit van de SJD er te zijn. In ieder geval heeft SJD als vakgebied en als opleiding een bewogen geschiedenis beleefd. Het is dit jaar 25 jaar geleden dat de eerste SJD-opleiding in Culemborg haar deuren opende. Een kwart eeuw na dato heeft de opleiding alleen maar aan omvang en relevantie gewonnen. De SJD er is nog steeds onmisbaar in en buiten de uitvoeringspraktijk. Dat komt vooral door de combinatie van kennis van het recht en sociaal-agogische vaardigheden. Hierdoor is de SJD er in staat het recht toe te passen in het alledaagse leven van de burger. Dit 25- jarig jubileum willen wij graag aangrijpen om een hernieuwd overzicht te geven van de stand van zaken in het domein van SJD. Hernieuwd, omdat al twee maal eerder een SJD-bundel is gepubliceerd. In 2000 kwam onder redactie van Hans van t Blik de eerste SJD-overzichtsbundel uit, genaamd: Trends en ontwikkelingen in de Sociaal Juridische Dienstverlening (2000, Lelystad: Koninklijke Vermande). In 2007 verscheen onder redactie van Afke Theunissen en Dieteke van der Ree Inspelen op verandering. Over actuele ontwikkelingen binnen de sociaal-juridische dienstverlening (Apeldoorn: Garant). Met de huidige bundel SJD en de nieuwe kwetsbaarheid willen we mede een vervolg geven aan deze zinvolle SJD-traditie. Samenstelling en opbouw van deze bundel Bij het tot stand komen van deze bundel hebben we gekozen voor een brede aanpak. Dat betekent dat we zoveel mogelijk alle SJD-opleidingen in Nederland aan het woord wilden laten. Daarnaast hebben we geprobeerd in alle bijdragen de sociaal-agogische, juridische en methodische elementen aan de orde te laten komen. Natuurlijk mocht het cliëntperspectief niet ontbreken, en hebben we gestreefd naar een zo gedegen mogelijke theoretische onderbouwing. Deze keuzes impliceren dat deze bundel het gehele SJD-aandachtsgebied bestrijkt. Dat is echter niet het geval, juist vanwege de breedte van het SJD-werk. Daardoor zijn er dus helaas ook thema s niet aan de orde gekomen in deze bundel. Het caleidoscopische karakter van zowel het SJD-werk als ook van deze bundel komt tot uiting in de opbouw ervan. Vanwege het 25-jarig bestaan van SJD als opleiding 12

12 INLEIDING hechten we eraan de bundel te beginnen met een historisch-maatschappelijke positionering van het SJD-werk en de SJD-opleiding in Nederland. Het tweede deel van de bundel bestaat uit drie artikelen die vooral een (inter)nationaal juridisch vraagstuk centraal stellen. Het derde, en overgrote deel van de bundel, wordt gevormd door beschrijvingen van handelingsvraagstukken die het gevolg zijn van de doorwerking van juridische en maatschappelijke ontwikkelingen in de alledaagse praktijk van de burger en/of de SJD er zelf. Wij stellen het erg op prijs dat deze bundel ook drie bijdragen heeft van buitenlandse auteurs, waarmee het internationale perspectief van SJD vorm krijgt. Elk artikel begint met een samenvatting waardoor de lezer snel helder krijgt waar de betreffende tekst over gaat. Het boek eindigt met een Engelse vertaling van deze samenvattingen, een trefwoordenlijst en een overzicht van de auteurs. Deel 1: Positionering van SJD Het eerste deel begint met een beschrijving van de hand van Maarten van der Linde van 150 jaar vrijwillige en professionele dienstverlening op juridisch gebied. Opvallend is dat actuele verzorgingsstaatthema s als inkomen (schulden), wonen, arbeid en gezondheid gedurende deze hele geschiedenis een rol hebben gespeeld. Na deze uitvoerige reis door de SJD-geschiedenis maakt Hans van Ewijk pas op de plaats door het SJD-werk te beschrijven in de context van de ontwikkeling van het meer internationaal georiënteerde social work. Tegelijkertijd stelt hij dat als gevolg van de complexer wordende samenleving, de zwaardere claims vanuit de overheid, en het groter beroep dat gedaan wordt op de sociale competenties van de cliënten, er sprake is van een nieuwe sociale kwestie. Een kwestie waarin de SJD er in ieder geval bestaansrecht heeft. Dat dit zo is, wordt ook ondersteund door het artikel van Ivar Timmer. Alhoewel veel in beweging is, lijkt de arbeidsmarkt voor SJD ers momenteel, en ook in de nabije toekomst, minder kansen te bieden. Vooralsnog zijn de gemeenten de grootste werkgevers van SJD-professionals, maar blijft dat zo? In ieder geval laat Timmer zien waar de kansen liggen, want ook wat hij noemt SJD-isering van bepaalde werkgebieden lijkt plaats te hebben. Deel 2: (Inter)nationale juridische vraagstukken Het tweede deel van dit boek verkent drie juridische vraagstukken. Melanie Beck-Soeliman laat zien op welke wijze het Nederlandse migratierecht is verweven met het Europees recht. Daarmee wordt duidelijk dat de rechtspositie van de migrant in Nederland dus duidelijk is vormgegeven in een spanningsveld tussen nationale politiek en internationaal recht. Ook Paul van Grinsven maakt duidelijk welke invloed internationale juridische ontwikkelingen hebben op de nationale arbeidsrechtelijke praktijk. De positie van Nederlandse werknemers komt dubbel onder druk te staan vanwege de instroom van buitenlandse arbeid in combinatie met de flexibilisering van de Nederlandse arbeidsmarkt. Dit maakt het voor SJD ers extra lastig om een alomvattende aanpak te hanteren, want maatwerk is hier vereist. Dit tweede deel wordt afgesloten door een bijdrage van Susanne Gerull, uit Duitsland. Zij maakt aan de hand van een uitvoerige internationale beleidsvergelijking tussen veertien Europese landen inzichtelijk 13

13 hoe de gehanteerde aanpak en de daaruit voortkomende effecten op het gebied van preventie van huisuitzetting als gevolg van huurschuld tussen landen kunnen verschillen. Deel 3: Handelingsvraagstukken uit de SJD-praktijk Deel drie begint met twee internationale bijdragen over e-dienstverlening. Gordon Vincenti laat zien hoe de overheid in Denemarken inzet op digitalisering van de Sociaal Juridische Dienstverlening, juist deels ook om de sociaal kwetsbaren de toegang tot het recht te vergemakkelijken. Het tegendeel lijkt eerder het resultaat, want de digitalisering lijkt veel eerder een nieuwe drempel op te werpen voor deze groep mensen om aan de gewenste beleidsdoelen van participatie en zelfredzaamheid te voldoen. Het artikel van Steven Gibens is van een gelijke strekking. Gibens beschrijft hoe in België ingezet wordt op e-sjd. Toch vraagt deze onlinevorm van dienstverlening heel wat van de burger. Zo moet hij bekend zijn met de juiste zoekstrategie op internet, en zal hij op de hoogte moeten zijn van relevante (juridische) termen om bij de juiste portals uit te kunnen komen. Deze artikelen worden gevolgd door vier bijdragen waarin de kennis van de leefwereld van de cliënt doorwerkt op de SJD er. Nadja Jungmann, Roeland van Geuns en Marc Anderson geven inzicht in de opbrengst van acht interventies die schulden zouden moeten voorkomen. Naast de evaluatie van deze interventies, wordt duidelijk hoe ingrijpend schulden zijn voor degene die ze heeft, want veel van de meest effectieve interventies spelen zich af op het vrij basale niveau van bewustwording en gedrag. Een andere basale kracht die vaak een rol speelt in het SJD-werk is macht. Dat wordt heel duidelijk in de werking van macht in mediation, zoals wordt beschreven in de bijdrage van Hans van t Blik en Marion Uitslag. Dat macht vaak in het nadeel is van de burger in relatie tot bijvoorbeeld een werkgever, moge duidelijk zijn. Maar hoe kan de SJD er hier verandering in aanbrengen als mediator? Kan deze de positie van de zwakkere versterken? Aan de andere kant wordt duidelijk dat de meer machtige partij zich nogal eens niet bewust is van dat voordeel: macht past vaak als een goed zittend jasje, je vergeet dat je het aan hebt. Een andere kijk op de relatie tussen de cliënt en de SJD er wordt geboden door Deleaan Ruitenberg en Josine van Loon. In hun artikel vertrekken ze vanuit het idee dat de SJD er zich moet aanpassen aan de nieuwe tijd: in plaats van alleen het helpen van de cliënt, dient de SJD er de cliënt te faciliteren om zichzelf te helpen. De SJD er dient de burger te ondersteunen in zijn zelfredzaamheid. Dat dit lastig is voor bepaalde groepen mensen wordt in meerdere bijdragen in deze bundel duidelijk. Maar wat kun je daar nu aan doen? Ruitenberg en Van Loon laten zien dat de motiverende gespreksvoering een praktische en doeltreffende gespreksmethodiek is om bepaalde lastige doelgroepen in beweging te krijgen. Maar ook voor de SJD ers zelf is het werk niet altijd even eenduidig. Lizet van Donkersgoed laat aan de hand van haar promotiestudie zien dat de zo gewaardeerde discretionaire ruimte weliswaar hoort bij het professionele palet van de SJD er, maar tegelijkertijd kan het leiden tot ongelijke behandeling. Om het goede van discretionaire ruimte te behouden, maar de ongelijkheid zoveel mogelijk tegen te gaan zonder de ruimte voor maatwerk te verliezen, stelt Van 14

14 INLEIDING Donkersgoed voor om meer gebruik te gaan maken van de zogenaamde praktijkdialoog tussen professionals. Nu de focus wat is verlegd naar de professional, en hoe deze kan leren van zijn werk, is het tijd om de laatste bijdragen toe te lichten. Deze bijdragen laten een stukje zien van hoe een en ander in relatie staat tot de SJD-onderwijspraktijk. Stijn Bollinger, Pim van Heijst en Behzad Assadolahi betrekken het begrip kwetsbaarheid op de student die in de praktijk onderzoek doet en ook op zijn docentbegeleider. De samenwerking op dat vlak vraagt nogal wat van de betrokkenen en roept nieuwe vragen op die te maken hebben met de match tussen verschillende partijen en de rol die onzekerheid en veiligheid hierin spelen. Een ander mooi voorbeeld van professionaliseren in de SJD-praktijk wordt beschreven door Louis Polstra en Petrick Glasbergen. Er bestaat weliswaar geen opleiding voor klantmanagers Werk & Inkomen, maar vanuit de Hanzehogeschool wordt deze lacune opgevuld door een leeromgeving waarin professionals, studenten en docenten in de praktijk werken aan relevante vraagstukken en projecten. Dit leerwerkatelier wordt in de vorm van een minor structureel aangeboden en voorziet het werkveld direct in de behoefte aan actuele en relevante kennis en kunde. Voor wie is deze bundel bedoeld? Deze bundel is interessant voor iedereen die geïnteresseerd is in het werken op het snijvlak van recht en samenleving. Dat betekent dat deze uitgave interessante elementen bevat voor zowel SJD-studenten als docenten die onderwijs verzorgen en ontwikkelen in SJD-opleidingen, voor professionals die werkzaam zijn in de front- en backoffice, alsook out-of-office. Daarnaast biedt de bundel een bron van informatie voor politici, beleidsmakers en managers die werkzaam zijn in de publieke sector, want ook zij kunnen hun voordeel doen met de specifieke SJD-blik op de maatschappelijke trends die in Nederland spelen. Dankwoord Deze bundel is tot stand gekomen met de medewerking van alle auteurs. De opbrengst gaat naar het UNESCO-fonds voor Social Human Sciences (onderwijs voor kwetsbare kinderen). Daarbij gaat onze dank uit naar Berend Broerse en Corinne Meijer van Sdu Uitgevers. Tevens bedanken wij de opleidingsmanagers van de SJD-opleidingen in Nederland die zich in het Landelijk Overleg van de SJD-opleidingen hebben ingezet voor de totstandkoming van deze bundel. In de laatste, maar niet minst belangrijke plaats, danken wij alle SJD ers die zich dagelijks inzetten om de kwetsbare medeburger te helpen aan dat waar hij recht op heeft. Stijn Bollinger en Hans van t Blik Utrecht juli

15 SJD en de nieuwe kwetsbaarheid geeft een caleidoscopische blik op het SJD werk anno 2014 in de Nederlandse en Europese samenleving. Er heeft een verschuiving plaatsgevonden van de meer traditionele sociaal-economische kwetsbaarheid, waar de Nederlandse verzorgingsstaat zich in eerste instantie op heeft gericht, naar een nieuwe sociale kwetsbaarheid van burgers. Dit is het gevolg van een aantal maatschappelijke trends, zoals juridisering van de samenleving, internationalisering van het Nederlandse recht, toenemende complexiteit van sociale problematiek, een veranderende claim op sociale competenties van burgers en een groter beroep op zelfredzaamheid van een groep die daar bijna per definitie problemen mee heeft. Dit boek is een belangrijke informatiebron voor zowel de studenten, docenten en andere SJD-professionals die hun blik willen verbreden. Maar ook (lokale) beleidsmakers, politici en wetenschappers die geïnteresseerd zijn hoe de spanningsvelden tussen recht en maatschappij doorwerken in de leefwereld van alledag, kunnen hier hun voordeel mee doen.

RESULTAATGERELATEERDE

RESULTAATGERELATEERDE erde OVER NO CURE NO PAY RESULTAATGERELATEERDE BELONING Resultaatgerelateerde beloning Over no cure no pay OVER NO CURE NO PAY RESULT AATGERELATEERDE BELONING RESULTAATGERELATEERDE BELONING 02 Resultaatgerelateerde

Nadere informatie

fiscale geschriften Goed koopmansgebruik Editie 2012 prof. dr. a.o. lubbers inkomstenbelasting

fiscale geschriften Goed koopmansgebruik Editie 2012 prof. dr. a.o. lubbers inkomstenbelasting 19 fiscale geschriften Goed koopmansgebruik Editie 2012 prof. dr. a.o. lubbers inkomstenbelasting Goed koopmansgebruik prof.dr. A.O. Lubbers Editie 2012 Sdu Uitgevers Den Haag, 2012 Meer informatie over

Nadere informatie

De basis van het Boekhouden

De basis van het Boekhouden De basis van het Boekhouden Werkboek Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Hans Dijkink de basis van het boekhouden Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Werkboek Hans Dijkink Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

Belastingwetgeving 2015

Belastingwetgeving 2015 Belastingwetgeving 2015 Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Uitgeverij Educatief Belastingwetgeving Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Eerste druk Uitgeverij

Nadere informatie

ARBOMANAGEMENT EN DUURZAAM WERKEN

ARBOMANAGEMENT EN DUURZAAM WERKEN ARBOMANAGEMENT EN DUURZAAM WERKEN 43 ARBO informatie Ongevallenonderzoek De eerste stap in het leren van ongevallen Auteurs: dr. W.J.T. van Alphen, Stichting Post Hoger Onderwijs Veiligheidskunde (PHOV)

Nadere informatie

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Jaarrekening Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Jaarrekening Opgaven- en werkboek Jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Tweede druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Opmaak binnenwerk:

Nadere informatie

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek drs. J.P.M. van der Hoeven Vierde druk Stenfert Kroese, Groningen/Houten Wolters-Noordhoff bv voert

Nadere informatie

Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo. Dr. Harm van Lieshout (redactie)

Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo. Dr. Harm van Lieshout (redactie) Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo Dr. Harm van Lieshout (redactie) Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo Januari 2012 Hanzehogeschool Groningen Colofon Titel Co-makership rond Leven

Nadere informatie

12 merken, 13 ongelukken

12 merken, 13 ongelukken 12 merken, 13 ongelukken Karel Jan Alsem & Robbert Klein Koerkamp Eerste druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Ontwerp omslag: G2K Designers, Groningen/Amsterdam Aan de totstandkoming van deze uitgave

Nadere informatie

Basiskennis Calculatie

Basiskennis Calculatie Basiskennis Calculatie Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren UITWERKINGEN Derde druk Basiskennis Calculatie Uitwerkingen Basiskennis Calculatie Uitwerkingen Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Derde druk Noordhoff

Nadere informatie

Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek

Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek Niveau 4 P Mariëlle de Kock elementaire praktijk van de kostencalculatie Niveau 4 (P) Werkboek Mariëlle de Kock Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

Periodeafsluiting. Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Periodeafsluiting. Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Periodeafsluiting Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Periodeafsluiting Opgaven- en werkboek Periodeafsluiting Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Tweede

Nadere informatie

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk opgaven- en werkboek Henk Fuchs GECONSOLIDEERDE JAARREKENING 1e druk Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

DE INVLOED VAN HET INTERNET OP DE NEDERLANDSE EXPORT HOE HOUDEN WIJ ONZE VOORSPRONG VAST?

DE INVLOED VAN HET INTERNET OP DE NEDERLANDSE EXPORT HOE HOUDEN WIJ ONZE VOORSPRONG VAST? DE INVLOED VAN HET INTERNET OP DE NEDERLANDSE EXPORT HOE HOUDEN WIJ ONZE VOORSPRONG VAST? COLOFON Voor lezingen en meer informatie over deze uitgave benadert u de auteur: Geert J. Nijkamp Apartado de Correos

Nadere informatie

FYSIEKE BELASTING EN PSA

FYSIEKE BELASTING EN PSA FYSIEKE BELASTING EN PSA 08 ARBO informatie Zittend en staand werken Richtlijnen voor een goede inrichting van de werkplek Arbo-Informatie De reeks Arbo-Informatie bestaat uit 60 thematische praktijkboeken.

Nadere informatie

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk Fiscale Jaarrekening Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN Tweede druk Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Yvonne van de Voort Tweede

Nadere informatie

Bedrijfsadministratie

Bedrijfsadministratie Bedrijfsadministratie Opgaven Niveau 5 MBA Peter Kuppen Frans van Luit Bedrijfsadministratie MBA Niveau 5 Opgaven Opgaven Bedrijfsadminstratie MBA Niveau 5 P. Kuppen F. van Luit Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

Belastingrecht voor het ho 2012

Belastingrecht voor het ho 2012 Belastingrecht voor het ho 2012 Uitwerkingen opgaven Deel 9 Formeel belastingrecht Henk Guiljam Noordhoff Uitgevers Groningen Belastingrecht voor het ho 2012 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers Groningen

Nadere informatie

Belastingrecht voor het ho 2014

Belastingrecht voor het ho 2014 Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen opgaven Deel 1 Inleiding belastingrecht Bart Kosters Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

Basisstudie in het boekhouden

Basisstudie in het boekhouden OPGAVEN Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren, P. Kuppen, E. Rijswijk Zevende druk Basisstudie in het boekhouden Opgavenboek Opgavenboek Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren

Nadere informatie

Fiscale en civiele gevolgen

Fiscale en civiele gevolgen Fiscale Praktijkreeks Echtscheiding Fiscale en civiele gevolgen drs. R.M. Kavelaars-Niekoop FM mr. A.N. Labohm tweede druk Fiscale Praktijkreeks Echtscheiding Fiscale en juridische gevolgen Tweede druk

Nadere informatie

Werken in sph. Maria van Deutekom Britt Fontaine Godelieve van Hees Marja Magnée Alfons Ravelli

Werken in sph. Maria van Deutekom Britt Fontaine Godelieve van Hees Marja Magnée Alfons Ravelli Verslaafden Werken in sph Redactie: Dineke Behrend Maria van Deutekom Britt Fontaine Godelieve van Hees Marja Magnée Alfons Ravelli 2 Verslaafden Auteur: Hans van Nes Bohn Stafleu Van Loghum Houten, 2004

Nadere informatie

Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid

Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid Verpleegkundig redeneren en CanMEDS-rollen in de eerste lijn Henk Rosendal Reed Business Education, Amsterdam Reed Business, Amsterdam 2015 Omslagontwerp

Nadere informatie

2013 Sdu Uitgevers, Den Haag Academic Service is een imprint van Sdu Uitgevers bv. Artikelnummer 26583SH

2013 Sdu Uitgevers, Den Haag Academic Service is een imprint van Sdu Uitgevers bv. Artikelnummer 26583SH Studiehulp bij Meer informatie over deze en andere uitgaven kunt u verkrijgen bij: Sdu Klantenservice Postbus 20014 2500 EA Den Haag tel.: (070) 378 98 80 www.sdu.nl/service 2013 Sdu Uitgevers, Den Haag

Nadere informatie

Belastingrecht voor het ho 2014

Belastingrecht voor het ho 2014 Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen opgaven Deel 7 Erfbelasting en schenkbelasting Henk Guiljam Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

Arbo. Begrijpelijke werk- en veiligheidsinstructies. Informatie. r ic htlijn voor de arbocatalogus. Corrien Blom en Inge Leenders, BureauTaal

Arbo. Begrijpelijke werk- en veiligheidsinstructies. Informatie. r ic htlijn voor de arbocatalogus. Corrien Blom en Inge Leenders, BureauTaal r ic htlijn voor de arbocatalogus Arbo Informatie Begrijpelijke werk- en veiligheidsinstructies In de Arbowet staat dat werkgevers moeten zorgen voor goede werk- en veiligheidsinstructies. Dat hoort bij

Nadere informatie

Belastingrecht MBA 2014

Belastingrecht MBA 2014 Belastingrecht MBA 2014 Uitwerkingen opgaven Deel 6 Formeel belastingrecht Henk Guiljam Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Belastingrecht MBA 2014 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten 1

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren OPGAVEN Zevende druk Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren Zevende druk Noordhoff

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren OPGAVEN Achtste druk Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren Achtste druk Noordhoff

Nadere informatie

Jaarrekening. Henk Fuchs UITWERKINGEN OPGAVEN. Tweede druk

Jaarrekening. Henk Fuchs UITWERKINGEN OPGAVEN. Tweede druk Jaarrekening Henk Fuchs UITWERKINGEN OPGAVEN Tweede druk Jaarrekening Uitwerkingen opgaven Jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Tweede druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Opmaak binnenwerk:

Nadere informatie

GECONSOLIDEERDE JAARREKENING

GECONSOLIDEERDE JAARREKENING uitwerkingen Henk Fuchs GECONSOLIDEERDE JAARREKENING 1e druk Geconsolideerde jaarrekening Uitwerkingen opgaven Geconsolideerde jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Eerste druk Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

Leven met ongewenste kinderloosheid

Leven met ongewenste kinderloosheid nadia garnefski vivian kraaij maya schroevers Leven met ongewenste kinderloosheid Boom Hulpboek amsterdam mmxiii 2013 N. Garnefski, V. Kraaij & M. J. Schroevers p / a Uitgeverij Boom, Amsterdam Behoudens

Nadere informatie

FYSIEKE BELASTING EN PSA

FYSIEKE BELASTING EN PSA FYSIEKE BELASTING EN PSA 29 ARBO informatie Fysieke belasting Richtlijnen om fysieke overbelasting tijdens het werk te voorkomen Arbo-Informatie De reeks Arbo-Informatie bestaat uit 60 thematische praktijkboeken.

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012 WIJZIGINGSBLAD A2 Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 Publicatiedatum : 1 april 2012 Ingangsdatum : 1 april 2012 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING VOORWOORD A2:2012/BMI 2002 Pagina 2/5 Dit wijzigingsblad

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren UITWERKINGEN Achtste druk Boekhouden geboekstaafd 2 Uitwerkingen Boekhouden geboekstaafd 2 Uitwerkingen Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren

Nadere informatie

Dokters voor de rechter

Dokters voor de rechter Dokters voor de rechter Tien jaar tuchtuitspraken in Medisch Contact Paul Rijksen Reed Business, Amsterdam Medisch Contact, Utrecht Inleiding.indd 1 Reed Business, Amsterdam 2011 Medisch Contact, Utrecht

Nadere informatie

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Fiscale Jaarrekening Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Fiscale jaarrekening Opgaven- en werkboek Fiscale jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Yvonne van de Voort

Nadere informatie

* * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden. van. arbeidsrecht. arbeidsverhoudingen

* * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden. van. arbeidsrecht. arbeidsverhoudingen m * * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden L E X I C O N van arbeidsrecht en arbeidsverhoudingen ** k EUR op ir EUROPESE STICHTING TOT VERBETERING VAN DE LEVENS- EN

Nadere informatie

De Kern van Veranderen

De Kern van Veranderen De Kern van Veranderen #DKVV De kern van veranderen marco de witte en jan jonker Alle rechten voorbehouden: niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand,

Nadere informatie

Stijn Sieckelinck Sanne van Buuren & Halim El Madkouri (redactie) Hoe burgers zelf de gezagscrisis aanpakken

Stijn Sieckelinck Sanne van Buuren & Halim El Madkouri (redactie) Hoe burgers zelf de gezagscrisis aanpakken Stijn Sieckelinck Sanne van Buuren & Halim El Madkouri (redactie) Hoe burgers zelf de gezagscrisis aanpakken 288 Analyse > De praktijk Ik heb geen enkel belang Kenmerken van een brugfiguur volgens Ilonka

Nadere informatie

Basisvaardigheden rekenen voor de pabo

Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Ed de Moor Willem Uittenbogaard Sieb Kemme eindredactie Noordhoff Uitgevers Groningen Houten Eventuele op- en aanmerkingen

Nadere informatie

Woord vooraf. Zoetermeer, augustus 2005

Woord vooraf. Zoetermeer, augustus 2005 i Woord vooraf Op basis van het aantal in omloop gebrachte varianten in fittersboekjes kan verondersteld worden, dat aan dergelijke boekjes een grote behoefte bestaat. Een aantal bij de VOMI, Branchevereniging

Nadere informatie

De hybride vraag van de opdrachtgever

De hybride vraag van de opdrachtgever De hybride vraag van de opdrachtgever Een onderzoek naar flexibele verdeling van ontwerptaken en -aansprakelijkheid in de relatie opdrachtgever-opdrachtnemer prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis ing. W.A.I.

Nadere informatie

In de frontlinie tussen hulp en recht. Spel Wie heeft gelijk?

In de frontlinie tussen hulp en recht. Spel Wie heeft gelijk? In de frontlinie tussen hulp en recht Spel Wie heeft gelijk? Dit spel Wie heeft gelijk? hoort bij In de frontlinie tussen hulp en recht door Jacquelien de Savornin Lohman & Hannie Raaff. 2001 Uitgeverij

Nadere informatie

Basiskennis Calculatie

Basiskennis Calculatie Basiskennis Calculatie Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN Derde druk Basiskennis Calculatie Opgaven Basiskennis Calculatie Opgaven Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Derde druk Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

Arbeidsmiddelen en machineveiligheid

Arbeidsmiddelen en machineveiligheid Arbeidsmiddelen en machineveiligheid 11 ARBO informatie Machineveiligheid Afschermingen en beveiligingen ARBO-INFORMATIE De reeks Arbo-Informatie bestaat uit 60 thematische praktijkboeken. Elk deel biedt

Nadere informatie

Mediation als alternatief

Mediation als alternatief Mediation als alternatief Mediation als alternatief Bemiddeling door hulp- en dienstverleners Bert la Poutré Michael Boelrijk Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel

Nadere informatie

Basiskennis Boekhouden

Basiskennis Boekhouden Basiskennis Boekhouden Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren UITWERKINGEN Derde druk Basiskennis Boekhouden Uitwerkingen Basiskennis Boekhouden Uitwerkingen Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Derde druk Noordhoff

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010 WIJZIGINGSBLAD A2 Nationale Beoordelingsrichtlijn BORG 2005 versie 2 Procescertificaat voor het ontwerp, de installatie en het onderhoud van inbraakbeveiliging BORG 2005 versie 2 / A2 Publicatiedatum :

Nadere informatie

Belg in de boardroom

Belg in de boardroom Belg in de boardroom Belgen weten meer, Nederlanders weten beter Gerd De Smyter BELG IN DE BOARDROOM De Belgische aanpak voor ambitieuze managers GERD DE SMYTER Meer informatie over deze en andere uitgaven

Nadere informatie

Zelfstandig werken. Ajodakt. Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie

Zelfstandig werken. Ajodakt. Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie Zelfstandig werken Ajodakt Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie 9 789074 080705 Informatieverwerking Groep 7 Antwoorden Auteur P. Nagtegaal ajodakt COLOFON Illustraties

Nadere informatie

Uitzonderingen Aanbestedingsrecht. klassieke overheden

Uitzonderingen Aanbestedingsrecht. klassieke overheden Uitzonderingen Aanbestedingsrecht klassieke overheden Uitzonderingen Aanbestedingsrecht klassieke overheden mr. drs. T.H.G. (Tim) Robbe uitzonderingen aanbestedingsrecht Berghauser Pont Publishing Postbus

Nadere informatie

i n s t a p b o e k j e

i n s t a p b o e k j e jaargroep 4 naam: reken-wiskundemethode het basisonderwijs i n s t a p b o e k j e k l o k k i j k e n Les 1 Hele en halve uren 1 Hoe laat is het? Vul in. 2 Hoe laat is het? Teken de wijzers. 2 5 8 6 9

Nadere informatie

Projecthandleiding marketingcommunicatieplan

Projecthandleiding marketingcommunicatieplan Basisboek marketingcommunicatie Projecthandleiding marketingcommunicatieplan Esther de Berg (red.) Elyn Doornenbal Werner Kleiss Gabriëlle Kuiper Rutger Mackenbach bussum 2011 1/8 Deze hoort bij Basisboek

Nadere informatie

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders Tekstboek DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders P.J. Meijer A.G. Sciarone Tekstboek Herziene editie

Nadere informatie

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel 3/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel Pagina 1 van 9 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP 12/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP Pagina 1 van 10 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

PROJECT. schaalrekenen. aardrijkskunde en wiskunde 1 vmbo-t/havo. naam. klas

PROJECT. schaalrekenen. aardrijkskunde en wiskunde 1 vmbo-t/havo. naam. klas schaalrekenen PROJECT aardrijkskunde en wiskunde 1 vmo-t/havo naam klas Auteurs Femke Trap José Spaan Bonhoeffer College, Castricum 2006 EPN, Houten, The Netherlands. Behoudens de in of krachtens de Auteurswet

Nadere informatie

Beschouwingen naar aanleiding van het wetsvoorstel Aanbestedingswet

Beschouwingen naar aanleiding van het wetsvoorstel Aanbestedingswet Beschouwingen naar aanleiding van het wetsvoorstel Aanbestedingswet Preadviezen voor de Vereniging voor Bouwrecht Nr. 38 Beschouwingen naar aanleiding van het wetsvoorstel Aanbestedingswet prof. mr. J.M.

Nadere informatie

HOTEL HALLO. , Amsterdam. Werkboek. Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn

HOTEL HALLO. , Amsterdam. Werkboek. Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn HOTEL HALLO Werkboek Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn, Amsterdam 2014, Uitgeverij Boom, Amsterdam, Kim Koelewijn Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde

Nadere informatie

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Colofon ONDERZOEKER StartFlex B.V. CONSULTANCY Centre for applied research on economics & management (CAREM) ENQETEUR Alexander Sölkner EINDREDACTIE

Nadere informatie

Project. Ondernemerschap in welzijnswerk

Project. Ondernemerschap in welzijnswerk Project Ondernemerschap in welzijnswerk Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Miriam de Heer Inhoudelijke redactie: Floortje Vissers Titel: Ondernemerschap

Nadere informatie

Rapportagetechniek. Schrijven voor lezers met weinig tijd Rien Elling Bas Andeweg Jaap de Jong Christine Swankhuisen. Vierde druk

Rapportagetechniek. Schrijven voor lezers met weinig tijd Rien Elling Bas Andeweg Jaap de Jong Christine Swankhuisen. Vierde druk Rapportagetechniek Schrijven voor lezers met weinig tijd Rien Elling Bas Andeweg Jaap de Jong Christine Swankhuisen Vierde druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten rapportagetechniek boek.indb 1 23-03-11

Nadere informatie

Werkwoordspelling 2 Toelichting en Antwoorden

Werkwoordspelling 2 Toelichting en Antwoorden Werkwoordspelling 2 Toelichting en Antwoorden COLOFON Auteurs Frank Pollet Illustraties Liza-Beth Valkema Basisvormgeving LS Ontwerpers bno, Groningen Omslag illustratie Metamorfose ontwerpen BNO, Deventer

Nadere informatie

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie.

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Nederlands in beeld Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Vervolgmogelijkheid: Basiscursus 1 ISBN 9789461057228 www.nt2.nl

Nadere informatie

Aan de slag met Scrum

Aan de slag met Scrum Aan de slag met Scrum Hendrik Jan van Randen + AANVULLEND MATERIAAL Aan de slag met Scrum Hendrik Jan van Randen Meer informatie over deze en andere uitgaven kunt u verkrijgen bij: BIM Media B.V. Postbus

Nadere informatie

Bedrijfseconomische thema s

Bedrijfseconomische thema s Bedrijfseconomische thema s P. de Boer M.P. Brouwers P.A.M. de Keijzer Vierde druk Noordhoff Uitgevers Groningen Houten Ontwerp omslag: G2K designers, Groningen/Amsterdam Omslagillustratie: istockphoto

Nadere informatie

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRAND- VEILIGHEID Specifieke normen en verwijzingen

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRAND- VEILIGHEID Specifieke normen en verwijzingen INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRAND- VEILIGHEID Specifieke normen en verwijzingen Publicatiedatum : 1 augustus 2014 Ingangsdatum : 1 augustus 2014 VOORWOORD Pagina 2/5 De Vereniging van Inspectie-instellingen

Nadere informatie

NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE

NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE Kleos Postbus 23 7400 GA Deventer T: 0570 67 35 55 F: 0172 46 69 98 E: software@kluwer.nl I: kleos.kluwer.nl/ Hoewel bij deze uitgave de uiterste zorg is

Nadere informatie

DE ADVOCAAT. De advocaat DE ADVOCAAT. Deskundig, integer en onafhankelijk

DE ADVOCAAT. De advocaat DE ADVOCAAT. Deskundig, integer en onafhankelijk Nederlandse Orde van Advocaten Neuhuyskade 94 2596 XM Den Haag Postbus 30851 2500 GW Den Haag Telefoon: (070) 335 35 54 E-mail: helpdesk@advocatenorde.nl Website: www.advocatenorde.nl DESKUNDIG, INTEGER

Nadere informatie

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID Goed- en afkeurcriteria bouwkundige brandveiligheid

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID Goed- en afkeurcriteria bouwkundige brandveiligheid INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID bouwkundige brandveiligheid Versie : 1.0 Publicatiedatum : 1 augustus 2014 Ingangsdatum : 1 augustus 2014 VOORWOORD Pagina 2/6 De Vereniging van Inspectie-instellingen

Nadere informatie

De aansprakelijkheidsverzekering

De aansprakelijkheidsverzekering De aansprakelijkheidsverzekering Dit boek is het achtste deel van een boekenreeks van Uitgeverij Paris: de ACIS-serie. ACIS staat voor het UvA Amsterdam Centre for Insurance Studies. Dit multidisciplinaire

Nadere informatie

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Wegwijs in Windows 8 Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2013 Deze handleiding over een Outlook.com-account aanmaken hoort bij

Nadere informatie

Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn

Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn Communiceren met ziel en zakelijkheid Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn Copyright: Uitgeverij Boom Nelissen, Amsterdam & Silvia Blankestijn, 2012 Omslag: Bart van den Tooren, Bureau

Nadere informatie

Intuïtie in de geneeskunde

Intuïtie in de geneeskunde Intuïtie in de geneeskunde 1 De Tijdstroom uitgeverij, 2011. De auteursrechten der afzonderlijke bijdragen berusten bij de auteurs. Omslagontwerp: Cees Brake bno, Enschede. De Tijdstroom uitgeverij BV,

Nadere informatie

Herstelbemiddeling voor jeugdigen in Nederland

Herstelbemiddeling voor jeugdigen in Nederland Herstelbemiddeling voor jeugdigen in Nederland Majone Steketee Sandra ter Woerds Marit Moll Hans Boutellier Een evaluatieonderzoek naar zes pilotprojecten Assen 2006 2006 WODC, Ministerie van Justitie.

Nadere informatie

Frank en Vrij. Thunnissen-bundel. onder redactie van. mr. J.F. de Groot / mr. H.M. Slaghekke

Frank en Vrij. Thunnissen-bundel. onder redactie van. mr. J.F. de Groot / mr. H.M. Slaghekke Frank en Vrij Frank en Vrij Thunnissen-bundel onder redactie van mr. J.F. de Groot / mr. H.M. Slaghekke ISBN 978-90-78066-26-2 NUR 820 Omslagontwerp en binnenwerk: Rob Kluitenberg 2009, Stichting Instituut

Nadere informatie

Meten en. Scoren. Vergroot je impact als communicatieprofessional. Adwin Peeks en Eelke Alkema

Meten en. Scoren. Vergroot je impact als communicatieprofessional. Adwin Peeks en Eelke Alkema Scoren Meten en Vergroot je impact als communicatieprofessional Adwin Peeks en Eelke Alkema Meer informatie over deze en andere uitgaven kunt u verkrijgen bij: BIM Media B.V. Postbus 16262 2500 BG Den

Nadere informatie

Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis

Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis s-gravenhage, 2015 Omslagfoto Het voorbereiden van renovatiewerkzaamheden

Nadere informatie

Kwetsbaar alleen. De toename van het aantal kwetsbare alleenwonende ouderen tot 2030

Kwetsbaar alleen. De toename van het aantal kwetsbare alleenwonende ouderen tot 2030 Kwetsbaar alleen De toename van het aantal kwetsbare alleenwonende ouderen tot 2030 Kwetsbaar alleen De toename van het aantal kwetsbare alleenwonende ouderen tot 2030 Cretien van Campen m.m.v. Maaike

Nadere informatie

Marketing voor ondernemers

Marketing voor ondernemers Marketing voor ondernemers Managers en ondernemers zien zich geconfronteerd met talrijke ontwikkelingen, die zich in een nog steeds versnellend tempo voltrekken. Door decentralisatie en afslanking van

Nadere informatie

Leidraad inbrengwaarde

Leidraad inbrengwaarde Leidraad inbrengwaarde Leidraad inbrengwaarde drs. ing. F.H. de Bruijne RT ir. ing. T.A. te Winkel RT ISBN: 978-90-78066-47-7 NUR 820-823 2010, Instituut voor Bouwrecht Alle rechten voorbehouden. Niets

Nadere informatie

OENOE WOENOE NOE WOENOE

OENOE WOENOE NOE WOENOE NOE WOENOE ENOE WOENOE OENOE WOENOE NOE WOENOE WOENOE WOE WOENOE WOENO WOENOE WO WOENOE IN WOENO DE OR Wel over eens, niet over eens Een luchtige inleiding in OR-land A. Maat Samensteller(s) en uitgever

Nadere informatie

Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine) Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine)

Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine) Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine) Aan de slag in beroep en bedrijf Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine) Branche Uitgevers 1 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in

Nadere informatie

Grafentheorie voor bouwkundigen

Grafentheorie voor bouwkundigen Grafentheorie voor bouwkundigen Grafentheorie voor bouwkundigen A.J. van Zanten Delft University Press CIP-gegevens Koninklijke Bibliotheek, Den Haag Zanten, A.J. van Grafentheorie voor bouwkundigen /

Nadere informatie

INSPECTIE BRANDBEVEILIGING Vakbekwaamheid en ervaring

INSPECTIE BRANDBEVEILIGING Vakbekwaamheid en ervaring INSPECTIE BRANDBEVEILIGING Versie : 2.0 Publicatiedatum : 1 september 2012 Ingangsdatum : VEILIGHEID DOOR SAMENWERKEN VOORWOORD Inspectie Brandbeveiliging Pagina 2/18 Het CCV is de beheerder van de CCV

Nadere informatie

Windows Live Mail downloaden en een e-mailadres instellen

Windows Live Mail downloaden en een e-mailadres instellen Wegwijs in Windows 7 Wegwijs in internet Windows Live Mail downloaden en een e-mailadres instellen Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2011 Deze handleiding Windows Live Mail downloaden

Nadere informatie

Stenvert. Rekenmeesters 5. Zelfstandig werken Rekenen Groep 7 Antwoorden. Zelfstandig werken Stenvert Rekenen Rekenmeesters 5 Antwoorden Groep 7

Stenvert. Rekenmeesters 5. Zelfstandig werken Rekenen Groep 7 Antwoorden. Zelfstandig werken Stenvert Rekenen Rekenmeesters 5 Antwoorden Groep 7 Zelfstandig werken Rekenen Groep 7 Antwoorden Stenvert maakt deel uit van ThiemeMeulenhoff Zelfstandig werken (Z). Dit bestaat uit een groot assor ment leermiddelen voor alle leerjaren. Op onze Z-site vindt

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 6 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

Spelend leren, leren spelen

Spelend leren, leren spelen Spelend leren, leren spelen een werkboek voor kinderen en ouders Rudy Reenders, Wil Spijker & Nathalie van der Vlugt Spelend leren, een werkboek voor kinderen en ouders leren spelen Rudy Reenders, Wil

Nadere informatie

Samenwerken aan onderwijskwaliteit

Samenwerken aan onderwijskwaliteit Roel Huntink Samenwerken aan onderwijskwaliteit Van missie naar didactisch handelen Copyright: Uitgeverij Nelissen, 2010 Omslag: Boekhorst design, Culemborg ISBN: 978 90 244 18626 NUR: 840 1e druk: 2010

Nadere informatie

Gebaseerd op vele interviews met experts uit zowel het bedrijfsleven als de overheid van Nederland en België Vol met voorbeelden en praktische tips

Gebaseerd op vele interviews met experts uit zowel het bedrijfsleven als de overheid van Nederland en België Vol met voorbeelden en praktische tips Gebaseerd op vele interviews met experts uit zowel het bedrijfsleven als de overheid van Nederland en België Vol met voorbeelden en praktische tips van de Haterd opmaak_def.indd 1 25-02-10 13:00 Werken

Nadere informatie

Training. Interdisciplinair samenwerken

Training. Interdisciplinair samenwerken Training Interdisciplinair samenwerken Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Erica Huppelschoten Inhoudelijke redactie: Floortje Vissers Titel: Factor-E

Nadere informatie

Mindfulness. De aandachtsvolle therapeut. Monique Hulsbergen

Mindfulness. De aandachtsvolle therapeut. Monique Hulsbergen Mindfulness De aandachtsvolle therapeut Monique Hulsbergen 2009 M.L. Hulsbergen p/a Uitgeverij Boom, Amsterdam Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit

Nadere informatie

Kennismaken met Lean Jan Wijnand Hoek, Mariël Koopmans, Marc Nieuwland, Albert Trip

Kennismaken met Lean Jan Wijnand Hoek, Mariël Koopmans, Marc Nieuwland, Albert Trip Kennismaken met Lean Jan Wijnand Hoek, Mariël Koopmans, Marc Nieuwland, Albert Trip + ONLINE CASE + ONLINE VRAGEN Kennismaken met Lean Jan Wijnand Hoek Mariël Koopmans Marc Nieuwland Albert Trip Meer informatie

Nadere informatie

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Wegwijs in Windows 8.1 Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2015 Deze handleiding over het aanmaken van een Outlook.com-account

Nadere informatie

Musculoskeletale aandoeningen in de sport

Musculoskeletale aandoeningen in de sport Musculoskeletale aandoeningen in de sport 9357_Schouderaandoeningen.indd 1 06-10-2008 10:14:17 9357_Schouderaandoeningen.indd 2 06-10-2008 10:14:18 Musculoskeletale aandoeningen in de sport De schouder

Nadere informatie