De alternatieve patiënt wordt in Nederland vogelvrij

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De alternatieve patiënt wordt in Nederland vogelvrij"

Transcriptie

1 De alternatieve patiënt wordt in Nederland vogelvrij Lex Rutten, Ruth Seldenrijk De alternatieve patiënt en dat is een aanmerkelijk deel van de zorgvragende Nederlanders en zouden er veel meer zijn als ze eerlijk waren voorgelicht snakt naar integratie van effectieve behandelmethoden en een holistische benadering. Mede daarom neemt in België met de Wet Colla de wettelijke bescherming van de gebruikers van alternatieve geneeskunde toe, evenals in andere (Europese) landen. In Nederland kalft deze bescherming echter steeds verder af, vooral ook door het besluit artsen die alternatieve (niet reguliere) geneeswijzen als aanvullend specialisme toepassen niet te herregistreren krachtens de wet BIG. De Nederlandse overheid stelt anticiperend hierop op haar website Alternatief werkende zorgverleners staan niet in het BIG register. Zij regelen hun kwaliteit zelf. 1 Het begrip zorgverlener is een overkoepelend begrip, waaronder ook artsen vallen en ze worden in deze zinsnede niet expliciet uitgesloten. Maar gebeurt dit ook breder, dat je door aanvullende specialisatie zelfs je basiserkenning (als arts) verliest? Daarvan is de patiënt om wie alles draait de dupe. Deze ontwikkeling is historisch en empirisch gezien en volgens de internationaal vigerende praktijk onjuist: de meest toegepaste niet reguliere geneeswijzen (Complementary and Alternative Medicine, CAM) worden al eeuwen wereldwijd door artsen beoefend. Ook door de Hippokrates ( v. Chr.), de grondlegger van de westerse geneeskunde, die zelfs de pater divinus medicinae wordt genoemd, de goddelijke vader van de geneeskunst. 2 Deze artsen zien CAM vooral en terecht als complementair aan de reguliere geneeskunst. Ze gaan voor een holistische, integrale / integratieve geneeskunst, zoals die altijd is geweest. Dit, terwijl een deel van de reguliere beroepsbeoefenaren CAM eerder beschouwen als alternatief (lees: concurrerend); waarom? De Nederlandse overheid lijkt zich in het kamp van die concurrenten te scharen. Helaas blijkt hier gebrek aan historische kennis van de geneeskunst, aan wetenschappelijke houding en kunde én aan begrip van de arts patiënt relatie. Verspreid over diverse stukken worden t.a.v. CAM de volgende ten onrechte gangbare conclusies getrokken: CAM wordt niet door artsen beoefend (zie hierboven ten aanzien van de Wet BIG) CAM is overbodig: de burger kan kiezen tussen reguliere en niet reguliere geneeskunde, dus tussen artsen en niet artsen 3 Reguliere geneeskunde is Evidence Based Medicine (EBM), CAM niet. Dit wordt in alle stukken van de overheid over CAM gesuggereerd. EBM biedt de beste garantie voor veiligheid 4 CAM hoeft niet in de wet BIG, want het is niet zo risicovol 5 CAM kan niet als specialisme van het beroep arts (art. 14) worden geregistreerd door het ontbreken van wetenschappelijke consensus. 6 Door deze conclusies bij elkaar te zetten, blijkt al de inconsistentie die optreedt: bij al deze conclusies kunnen vraagtekens worden gezet. Het centrale thema is de stelling dat reguliere geneeskunde werkt en CAM niet (een vorm van factual beliefs, zo zullen we zien). In een recent vrijgegeven 1 in de zorg/registratie in big register van beroepen 2 Haeser H, Leerboek van de geschiedenis van de geneeskunde (vert. A.H. Israëls). pag Uitg. Meesters Amsterdam 1980 (heruitgave C.G. van der Post / C. van der Post Jr. Amsterdam / Utrecht 1859) 3 ZonMw. Eerste evaluatie Wet BIG. Den Haag 2002, pag Antwoord van de Minister van VWS op open brief van mr. NH de Vries d.d. 18 oktober dec ZonMw. Tweede evaluatie Wet BIG, Den Haag 2013 pag Tweede evaluatie Wet BIG, pag. 76 Pagina 1 van 12

2 videoboodschap van de Minister van Volksgezondheid gericht aan de Vereniging tegen de Kwakzalverij (VtdK) komt dit thema nogmaals naar voren en de wens van de Minister dat zowel de reguliere als de niet reguliere geneeskunde evidence based werken. Zij meent dan te weten dat bijvoorbeeld homeopathie niet evidence based is. Maar is zij goed geïnformeerd? De tweede evaluatie van de Wet BIG stelt: De niet reguliere zorg beroepsmatig regelen in de Wet BIG heeft thans dan nog onvoldoende aanknopingspunten. Maar in de regel daarvoor staat De overheid heeft sedert dien geen kans gezien de kwaliteitsregistratie van de niet reguliere zorg ter hand te nemen. Hier wordt post hoc geredeneerd: dat de overheid tot nu toe faalt om CAM te regelen is geen argument om het niet te regelen. Volgens de tweede evaluatie kan op grond van bovenstaande argumenten CAM wel uit de wet BIG: ze kan naar de nog in te vullen Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz). Wij willen hierna bovengenoemde argumenten voor overgang naar de Wkkgz puntsgewijs bespreken. Als leidende casus nemen we homeopathie, aangezien deze methode zeer langdurig en even veelvuldig en geheel volgens de regels van de geneeskunst wordt toegepast, terwijl ze alle elementen waarover discussie bestaat in zich heeft. Homeopathie De meest gebruikte CAM methodes, acupunctuur en homeopathie, worden eeuwenlang en wereldwijd door artsen beoefend. Hippokrates maakt zorgvuldig onderscheid tussen het genezen vanuit tegenmiddelen (aut ex contrariis waaruit natuurbehandelwijzen en de huidige universitaire geneeskunde ontstaan) én het genezen vanuit gelijkende middelen (aut ex similibus, die is terug te vinden in de homeopathie). Daarbij betrok hij de levensstijl en stelde de patiënt centraal. Leerlingen van Hippokrates gaan ook in op de kleine dosering of hoge potentie van homeopathische middelen. Die waren toen blijkbaar al bekend en werden toen al gepraktiseerd. Kennis van de grondbeginselen en speciaal van het simile beginsel vinden we later terug bij de Zwitserse arts Paracelsus van Hohenheim ( ) en natuurlijk Friedrich Samuel Hahnemann ( ). Beider persoonlijkheden hadden een nadelige invloed op hun verdiensten. 7 We kunnen dus concluderen dat aan het begin van de geneeskunst Hippokrates gaat voor een integrale / integratieve of holistische benadering. Hippokrates fulmineert terecht tegen kwakzalvers, magie en bijgeloof. 8 Deze meest gebruikte en klassieke methodes roepen (daarom?) ook de meeste controverses op onder beroepsgenoten. Dit, omdat het werkingsmechanisme nog niet eenduidig is verklaard. Zo is door de bereidingswijze van homepathische geneesmiddelen het stapsgewijs verdunnen met schudden een moleculaire werking zoals van de reguliere farmacie zeer onwaarschijnlijk. Andere werkingsmechanismen zijn beslist niet uitgesloten, aangezien onze kennis over de levende natuur nog zeer beperkt is. Gebruikers en voorschrijvers van homeopathie zien ook dat homeopathie bij de patiënt anders werkt dan reguliere farmacie: het effect bouwt langzaam op. Dit past bij een signaal dat wordt herkend door het zelfherstellend vermogen van levende systemen. 7 Haeser H, a.w. pag ; Kramers CW, Twee zielen in mijn borst. In: C.W. Aakster, P.A. van Dijk, R. van Wijk (red.), Integrale geneeskunde een inleiding. pag Uitg. Wolters Noordhoff Groningen 1989; Lindeboom GA, Inleiding tot de geschiedenis van de geneeskunde (opnieuw bewerkt door M.J. van Lieburg). pag Uitg. Erasmus Publishing Rotterdam ; Stuut R, De brug van Homeopathie naar Reguliere geneeskunde. In: Similia Smilibus Curentur jrg. 42 nr. 2 pag (2012) 8 Haeser H, a.w. pag ; Maas HJA, Homeopathie, van oudsher een integrale geneeswijze. In: Aakster CW, Dijk PA van, Wijk R van (red.), a.w. pag ; Kramers CW, a.w.; Seldenrijk R, Hippokrates en patiëntenperspectief. In: ZORG jrg. 21 nr. 4 pag (2003) Pagina 2 van 12

3 Prof. dr. Iris R. Bell en collega s van de Universiteit van Arizona onderzoeken een mogelijke link met nanogeneeskunde ter stimulering van het afweersysteem. 9 Haar fundamentele artikelen bevatten 259 en 285 literatuurverwijzingen en passen bij eerder fundamenteel wetenschappelijk onderzoek, zoals dat van de hoogleraren Jacques Benveniste, 10 Louis Rey 11 en Luc Montagnier. 12 Homeopathie is dus geen conventionele farmaceutische behandelwijze en de geneesmiddelen zijn geen conventionele medicijnen. Maar Utrechtse onderzoekers hebben laten zien dat homeopathische middelen zelfs in vitro effectief zijn bij het zelfherstel op celniveau. 13 En ook in de diergeneeskunde zijn ze effectief, 14 zodat suggestie en placebowerking zijn uitgesloten. Het werkingsmechanisme van homeopathie is hiermee beslist nog niet opgehelderd, maar het polariserende paradigma van tegenstanders dat een ander werkingsmechanisme dan reguliere farmacologie onmogelijk is was en blijft zwak en onwetenschappelijk. Door deze invloed op het zelfherstellend vermogen is ook duidelijk dat meerdere klachten door hetzelfde homeopathisch middel kunnen verdwijnen. Daardoor wordt homeopathie vaak toegepast bij multi morbiditeit, een blinde vlek in de reguliere farmacie. Aan de andere kant moet bij één klacht worden gekozen uit meerdere middelen: het middel moet bij de persoon en de andere klachten passen. En dat vereist gespecialiseerde kennis en ervaring van de arts. Juist het andere werkingsmechanisme maakt dat homeopathie complementair is aan reguliere geneeskunde dus kan worden ingezet wanneer reguliere geneeskunde faalt en toch veilig is. In Zwitserland is onderzocht hoe het met de veiligheid van homeopathische middelen zit. In 10 jaar werden onbedoelde innamen van homeopathische middelen geregistreerd bij kinderen tot 16 jaar. In 9 van deze gevallen werden milde verschijnselen geconstateerd. Verder niets, zodat ziekenhuisopnames niet nodig waren. Ook uit een groot Zwitsers epidemiologisch onderzoek bleek de veiligheid van homeopathie. 15 Voor tegenstanders van homeopathie en CAM, maar ook voor de overheid, is het chemische / moleculaire werkingsmodel van reguliere geneesmiddelen een paradigma geworden: in hun polariserende visie is een ander mechanisme niet mogelijk. Om te worden erkend vroeg de overheid naar epidemiologische wetenschappelijk bewijs voor het effect van homeopathie. Nu dit bewijs niet onder doet voor regulier bewijs, wordt het vervolgens toch niet geaccepteerd vanwege het 9 Bell IR, Schwartz GE, Boyer NN, Koithan M, Brooks AJ, Advances in integrative nanomedicine for improving infectious disease treatment in public health. In: European Journal of Integrative Medicine jrg. 5 pag (2013); Bell IR, Schwartz GE, Adaptive network nanomedicine: an integrated model for homeopathic medicine. In: Frontiers in Biosciences (Scolar Edition) jrg. 5 nr. 2 pag (2013) 10 Davenas E, Beauvais F, Amara J, Oberbaum M, Robinzon B, Miadonnai A, Tedeschi A, Pomeranz B, Fortner P, Belon P, Sainte Laudy J, Poitevin B, Benveniste J, Human basophil degranulation triggered by very dilute antiserum against IgE. In: Nature jrg. 333 pag (1988); Falus A, Homeopathy and high dilutions is there a real effect? In: Inflammation Research jrg. 53 pag (2004) 11 Rey L, Thermoluminescence of ultra high dilutions of lithium chloride and sodium chloride. In: Physica A nr. 323 pag (2003) 12 Montagnier L, Aïssa J, Ferris S, Montagnier J L, Lavallee C, Electromagnetic signals are produced by aqueous nanostructures derived from bacterial DNA sequences. In: Interdisciplinary Sciences: Computational Life Sciences, jrg. 1 nr. 2 pag (2009) 13 Wijk R van, Wiegant FA, The similia principle as a therapeutic strategy: a research program on stimulation of self defense in disordered mammalian cells. 14 Camerlink I, Ellinger L, Bakker EJ, Lantinga EA, Homeopathy as replacement to antibiotics in the case of Escherichia coli diarrhoea in neonatal piglets. In: Homeopathy Jrg. 99 nr. 1 pag (2010) doi: /j.homp Marian F, Joost K, Saini KD, Ammon K. von, Thurneysen A, Busato A. Patient satisfaction and side effects in primary care: an observational study comparing homeopathy and conventional medicine. In: BMC Complementary and Alternative Medicine jrg. 8 nr. 52 (2008) doi: / Pagina 3 van 12

4 onbekende werkingsmechanisme. 16 Stel dat een nieuwe ster wordt ontdekt. Die ontdekking wordt nooit afgewezen. Toch hebben we geen verklaring voor de werking van het universum. Waarom niet in de astronomie en wel in de geneeskunde? We hebben hier te maken met een cirkelredenering en het meten met twee maten. CAM wordt vanouds door artsen beoefend In Europa beoefenen meer dan honderdduizend artsen CAM en in Nederland een duizendtal. In België wordt homeopathie met de nieuwe Wet Colla juist voorbehouden aan artsen. De Nederlandse overheid creëert haar eigen waarheid door eerst de wet BIG in te voeren. Dit was bedoeld om door titelbescherming te kunnen kiezen voor een gekwalificeerde zorgverlener. Vervolgens wordt de beoefening van CAM door artsen ontmoedigd door met ingang van 1 januari % btw te heffen, een verplichting die in ons land, noch daarbuiten, voor geen enkele andere behandelend arts van toepassing is. Hoe verhoudt dit zich tot de in 2006 geïntroduceerde gereguleerde marktwerking in de zorg? Is hier geen sprake van een valse weegschaal, wordt hier niet met twee maten gemeten? In ieder geval lijkt er aantoonbaar sprake van factual beliefs, op niet geëxpliciteerd geloof berustende vermenging van feiten en ficties, zoals we hieronder nader zullen zien. Tenslotte wil de overheid nu artsen om het enkele feit dat zij zich specialiseren in CAM de artsentitel gaan ontnemen. Vanwaar deze discriminatie door een overheid die uitdraagt dat CAM niet werkt? Kunnen we hier tot een andere conclusie komen dan dat de eigenlijke drijfveer van de Nederlandse overheid is blootgelegd? Terecht hamert minister Schippers (VWS) op keuzevrijheid en patiëntenveiligheid. Maar hiervoor moet vanuit de bedoeling van de Wet BIG ook kritisch worden gekeken naar de reguliere geneeskunde, getuige de recente boeken van de psychiater epidemioloog Ben Goldacre en de hoogleraar interne geneeskunde P.C. Gøtzsche (directeur van het Nordic Cochrane Center dat staat voor de beste kwaliteit van medische wetenschappelijke publicaties). 17 Patiënten maken gefundeerd theoretical based en practical based gebruik van complementaire / integrale geneeskunst. Eén van de belangrijkste argumenten voor de invoering van de wet BIG met het oog op de veiligheid van de patiënt was de op ruime schaal onbevoegd uitgeoefende geneeskunst. 18 Het idee achter de wet BIG was dat de burger die CAM gebruikt zelf kan kiezen voor een gekwalificeerde behandelaar, met een beschermde titel, of voor een niet gekwalificeerde behandelaar. Inmiddels is dit op dubieuze gronden veranderd in de keuze voor reguliere of niet reguliere geneeskunst. Door al deze ingrepen stijgt bovendien het aantal niet arts behandelaars en neemt het aantal artsen dat CAM beoefent af of verdwijnt. Dit bevordert de veiligheid voor de patiënt niet en daar was de Wet BIG juist op gericht. CAM is niet overbodig en patiënt wil integratie In Europa gebruiken 150 miljoen burgers CAM. In Zwitserland maakt CAM zelfs deel uit van de basisverzekering. Het aantal gebruikers van homeopathie in Nederland wordt geschat op anderhalf miljoen. De overgrote meerderheid van gebruikers van homeopathie doet dit in tweede instantie, nadat reguliere geneeskunde onvoldoende baat heeft geboden. In december 2009 constateert het CBS dat de helft van de Nederlanders chronisch ziek is en dat 75 plussers zelfs 4 of meer chronische 16 Rutten L, Seldenrijk R, Sijpersma P, Erkenning op grond van bewijs is een illusie. In: TIG tijdschrift voor integrale geneeskunde jrg. 28 nr. 1 pag (2013) 17 Goldacre B, Foute farma hoe patiënten worden misleid met foute medicijnen. Uitg. De Geus Breda 2013; Gøtzsche PC, Deadly Medicines and Organised Crime How big pharma has corrupted healthcare. Uitg. Radcliffe Publishing Ltd London / New York Tweede evaluatie wet BIG, pag. 232 Pagina 4 van 12

5 aandoeningen hebben (let wel). 19 Hoe adequaat de reguliere geneeskunde ook is, wij blijven afhankelijk van het zelfherstellend vermogen van de patiënt, aldus Allen Roses, vice director van het grote farmaceutische bedrijf GlaxoSmithKline. 20 En juist hier vinden patiënten baat bij CAM! Mag de overheid hen die onthouden, terwijl regulier voor hen niets kan betekenen dan pappen en nathouden en zelfs met gevaar voor hun leven? Volgens Allen Roses werken reguliere medicijnen bij de meerderheid van de patiënten zelfs niet. Met name patiënten met multimorbiditeit kunnen meer last dan baat hebben van reguliere geneesmiddelen door averechtse effecten op hun (andere) kwalen. Juist een ander werkingsmechanisme kan dan openingen bieden, of zoals Einstein zei: "We can't solve problems by using the same kind of thinking we used when we created them." Patiënten zoeken noodgedwongen oplossingen ver buiten de heersende wetenschappelijke kaders en gebaseerd op patiëntenervaringen. Bovendien gebruiken homeopathische artsen homeopathie om het gebruik van antibiotica te verminderen. 21 Antibiotica, hoeveel waarde deze ook hebben in de geneeskunde, werken bijvoorbeeld niet bij acute luchtweginfecties. 22 Toch zijn zeer frequent antibiotica voorgeschreven bij deze indicatie, terwijl dit bijwerkingen en resistentie in de hand werkt, ook in de diergeneeskunde. Homeopathie blijkt bij deze indicatie effectief, zo zullen we later tonen. Patiënten maken echt niet voor niets gebruik van CAM. Waarom dan in de media die antilobby tegen complementaire geneeskunde, aangevoerd door de respectloos en onkundig opererende Vereniging tegen de Kwakzalverij (VtdK) en gevolgd door het Ministerie van VWS? Laten zij afstand nemen van de helaas uitsluitend polariserende VtdK, die zich faliekant tegen keuzevrijheid opstelt en alles saboteert wat breder is dan de reguliere benadering. Ze toont uitsluitend een pseudowetenschappelijk beeld van kennis en kennisontwikkeling en draagt niet bij aan die kennis en kennisontwikkeling. Dit gebeurde bijvoorbeeld bij het geaccrediteerde en overtekende wetenschappelijk congres Heel de mens Integrative Medicine in de praktijk op 4 oktober 2012 in de Domus Medica te Utrecht met ongeveer 350 deelnemers. Polarisatie is altijd een teken van zwakte, zeker als dit een persoon of organisatie kenmerkt. Nieuwsgierigheid, verbeelding, innovatief vermogen en een holistische visie zijn als pokon voor wetenschappelijke vooruitgang. Het Ministerie van VWS is er voor alle Nederlanders. De beleden keuzevrijheid en patiëntveiligheid verplichten het Ministerie prominent in te zetten op een holistische en integrale / integratieve benadering van de geneeskunst. Dat is de wens van de patiënt, van wie de gehele gezondheidszorg afhangt. Over zijn gezondheid wil en heeft de burger bij uitstek iets te zeggen en vandaar die beleden keuzevrijheid. Of is er bij deze keuzevrijheid feitelijk een analogie met het eveneens politiek beleden actieve burgerschap? Prof. dr. E. Tonkens constateert dat die er in de praktijk eigenlijk helemaal niet is. Zij spreekt van horig en braaf burgerschap om de burger achter de beleidsdoelen van de overheid te krijgen: de burger als marionet van het beleid. 23 Waar blijkt feitelijk het belang van de patiënt, of is die uitsluitend horig gemaakt van een overheid die níét luistert? 19 Centraal Bureau voor de Statistiek, Ziektes komen vaak niet alleen. Uitg. NPCF Haagse Kennis Utrecht Corner S., Glaxo chief: Our drugs do not work on most patients. In: The Independant d.d. 8 december Seldenrijk R, Verest W, Terugdringen antibioticagebruik brief aan de Tweede Kamer. December Little P, Stuart B, Moore M, Coenen S, et al. Amoxicillin for acute lower respiratory tract infection in primary care when pneumonia is not suspected: a 12 country, randomised, placebo controlled trial. In: The Lancet 2012.doi.org/ /S (12) ; Petersen I, Johnson AM, Islam A, Duckworth G, Livermore DM, Hayward AC, Protective effect of antibiotics against serious complications of common respiratory tract infections: retrospective cohort study with the UK General Practice Research Database. In: BMJ jrg. 335 pag. 982 (2007) 23 Goeij H de, In gesprek met prof. dr. Evelien Tonkens Meer eigen verantwoordelijkheid zonder er iets over te zeggen te hebben? In: VOGZ Magazine voor ondernemende zorg en public affairs jrg 7 nr 6 pag (2013) Pagina 5 van 12

6 Hier is sprake van de genoemde factual beliefs. De overtuiging reguliere geneeskunde is evidence based en CAM niet wordt voor een feit gehouden, maar dit is evident zelfs een dubbele fictie (let wel)! CAM doet op het gebied van bewezen effect helemaal niet onder voor regulier, is voordeliger en bovendien veel veiliger. Dit blijkt bijvoorbeeld uit de onderstaande tabel (zie: EBM is niet het verschil tussen regulier en CAM) op basis van Cochrane Reviews. Die gelden als de hoogste standaard voor primair onderzoek op medisch terrein en worden online gepubliceerd in The Cochrane Library. EBM is niet het verschil tussen regulier en CAM De meest gerespecteerde database voor medisch wetenschappelijk onderzoek (Cochrane Reviews) is gebruikt voor een analyse van 160 reguliere onderzoeken en voor een analyse van 145 CAM onderzoeken. 24 De uitkomst was: (possible) effect No effect Harmful Conventional 41.3% 20% 8.1% medicine 2001 CAM % 4.8% 0.69% Er is dus geen duidelijk verschil in bewezen effectiviteit tussen reguliere geneeskunde en CAM, wel in veiligheid. Alleen dankzij wetenschappelijke nieuwsgierigheid komt de wetenschap vooruit en valt er ook steeds meer te onderzoeken. Intussen vermeldt Pubmed meer dan wetenschappelijke artikelen over CAM, een ongelofelijke vermeerdering van kennis in relatief korte tijd. Dus ook het relatieve gebrek aan wetenschappelijk bewijs is een obsoleet argument. Dit geldt ook voor homeopathie. In het algemeen echter is het bewijs voor geneeskunde, zowel regulier als nietregulier, teleurstellend. Dit leidt tot onvruchtbare emotionele en polariserende discussies over het bewijs voor CAM met argumenten die feitelijk geldig zijn voor zowel reguliere als niet reguliere methoden. En die dus géén argument voor discussie zijn. In de VS is de integratie van reguliere en complementaire behandelmethodes al lang gestart. In het Consortium of Academic Health Centers for Integrative Medicin (www.imconsortium.org) zijn 50 universitaire medische centra verenigd. Denk daarbij aan Stanford University, Harvard Medical School, Mayo Clinic, John Hopkins University en Yale University. Deze centra bieden geïntegreerde geneeskunde aan. Anders gezegd: het gaat om een integratie van reguliere en complementaire geneeskunde. Vanuit deze gegevens is het ook in ons land van belang dat verantwoorde complementaire zorg een normaal geaccepteerde plaats krijgt op weg naar een integrale / integratieve en holistische geneeskunst. Zo niet dan is met alles wat we hier hebben geordend sprake van irreële en irrationele discriminatie en loopt Nederland qua gezondheidszorg en zorgbeleid hopeloos achter bij de rest van de wereld. Daarvan is de patiënt om wie alles draait, die de eerste partij is de dupe. Met een integrale / integratieve geneeskunst kunnen we ook grote sommen geld op farmaceutische medicijnen verdienen en jaarlijks zo n doden door verwijtbare fouten minder begraven. 24 Ezzo J, Bausell B, Moerman DE, Berman B, Hadhazy V, "Reviewing the reviews. How strong is the evidence? How clear are the conclusions?". Int J Technol Assess Health Care jr. 17 nr. 4 pag (2001). PMID ; Committee on the Use of Complementary and Alternative Medicine by the American Public. "5 State of Emerging Evidence on CAM: Cochrane Review Evidence for CAM". Complementary and Alternative Medicine in the United States Washington DC: The National Academies Press. pag ISBN Pagina 6 van 12

7 EBM is niet perse veilig Het is onjuist om bewezen effectiviteit te identificeren met veiligheid. Wikipedia levert een lijst van eens toegelaten en teruggetrokken medicijnen wegens ernstige bijwerkingen: 46 geregistreerde geneesmiddelen sinds We wezen op de recente boeken van Goldacre en Gøtzsche en ook de Stichting Lareb kan in dezen getuigen. Volgens de Stichting Consument en Veiligheid lopen jaarlijks meer dan Nederlandse kinderen een vergiftiging op door slikken van reguliere geneesmiddelen. Dat ook niet teruggetrokken medicijnen onveilig kunnen zijn, toont onderstaand voorbeeld aan. In de huisartsenpraktijk is (vooral bij kinderen) hoest door een luchtweginfectie een veel voorkomende klacht. Meer dan twee derde van alle kinderen vertoont deze klacht in een periode van een half jaar. 26 Het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG) hanteert hier de standaard Acuut hoesten (2013) : Hoestmiddelen en antihistaminica worden niet aangeraden. Werkzaamheid van inhalatiemedicatie is onvoldoende aangetoond. En verder: Omdat er geen wetenschappelijke bewijs is voor de werking van noscapine en codeïne en deze middelen wel bijwerkingen kunnen geven, worden deze middelen niet aangeraden. Maar wat schrijft de semioverheidsinstelling College voor Zorgverzekeringen (CVZ)? In het Farmacotherapeutisch Kompas lezen we: Wanneer men een hoestdempend middel wil toepassen, is noscapine de eerste keus; codeïne vormt een goede tweede keus. 27 Dit advies van de Nederlandse overheid staat haaks op de standaard van het NHG, maar past bij de suggestie dat EBM veiligheid garandeert. Doch dan zijn er de bijwerkingen bij normale dosering, die bepaald meer dan niks zijn: Duizeligheid, sufheid en misselijkheid. Overgevoeligheidsreacties waaronder rinitis, conjunctivitis, huiduitslag en acute pijn in buik en borst zijn gemeld. Bovendien is er door de geringe therapeutische breedte bij overdosering en ongelukken een ander reëel risico: ademhalingsdepressie, depressie van het centrale zenuwstelsel (van stupor tot coma), ARDS, spasmen, hypothermie, bradycardie, hypotensie en shock. Die kunnen worden aangemerkt als ernstig. De toxische dosis voor codeïne ligt op 1 mg per kg lichaamsgewicht. Wanneer bijvoorbeeld een jong kind van kg een volwassendosering van 120 mg inneemt, wordt deze toxische dosis vele malen overschreden. 28 Het is dus niet vreemd dat een patiënt met hoest zich bijvoorbeeld meldt bij een homeopathisch beroepsbeoefenaar, omdat voordien de reguliere behandeling faalde, of omdat hij liever niet het overheidsadvies voor codeïne volgt. Deze behandelaar moet dan wel weten welke aandoeningen hoest kunnen veroorzaken en de longen kunnen beoordelen. Gemiste diagnoses, zoals kanker, maagzuurproblemen en embolie, vormen hier een aanmerkelijk gevaar voor de patiënt. Een arts is daarvoor opgeleid. Juist bij CAM is de Wet BIG nodig Meestal kiest de patiënt dus voor CAM, omdat de reguliere geneeskunde ondanks alle goede dingen faalt. Hierboven werd gememoreerd dat juist de onbevoegde uitoefening van de geneeskunst bij CAM de aanleiding was voor de titelbescherming van de arts krachtens de wet BIG. Hierdoor kon de burger zelf kiezen voor een behandelaar met een beschermde titel Saunders NR, Jacobson S, et al. Parents responses to symptoms of respiratory tract infections in their children. CMAJ 2003;168: Pagina 7 van 12

8 Dit probleem deed zich destijds niet of nauwelijks voor in de reguliere geneeskunde. Maar we zagen dat de situatie zich nu zelfs in tegengestelde richting ontwikkelt. Het vertrouwen van consumenten in artsen die CAM toepassen is beduidend hoger dan in niet artsen en zelfs vergelijkbaar met dat van de huisarts, die als groep het hoogst scoort. 29 Een groot aantal mensen / patiënten maakt dus naar volle tevredenheid gebruik maakt van complementaire zorg. Ze leven langer en hun kwaliteit van leven is beter. 30 Ook de behoefte aan tuchtrecht geldt voor CAM. Tekenend hiervoor is dat de tweede evaluatie van de wet BIG de casus Jomanda opvoert. 31 De casus is vernoemd naar deze niet krachtens de wet BIG geregistreerde beroepsbeoefenaar, die ondanks ernstig tekortschieten in zorgvuldigheid werd vrijgesproken, terwijl de drie betrokken artsen zwaar konden worden gestraft. Het is voor meerdere methoden die CAM toepast onjuist te stellen dat de niet reguliere zorgverlener slechts zorg verleent die buiten noodzaak niet leidt tot schade of een aanmerkelijke kans op schade voor de gezondheid van een cliënt. In de hierboven vermelde casus Jomanda en bij bijvoorbeeld hoest levert een gemiste diagnose juist wel een aanmerkelijk gevaar op voor de patiënt. CAM methoden zoals homeopathie begeven zich op vrijwel het totale terrein van de gezondheidszorg. CAM was destijds ook de aanleiding om te onderzoeken of het stellen van diagnoses kan worden aangemerkt als voorbehouden handeling. De tweede evaluatie van de Wet BIG stelt nu voor om het stellen van diagnoses als voorbehouden competentie aan te merken. Hiervoor zouden de opleidingen wettelijk moeten worden geregeld. Maar voor artsen is die al geregeld. En voor artsen is homeopathie onmiskenbaar een te onderscheiden specialisme van hun beroep, dat in zijn kern reeds lang is uitgekristalliseerd. CAM is de beste testcase voor nieuwe specialismen (art. 14) De tweede evaluatie van de Wet BIG stelt De aanknopingspunten voor het reguleren van deze beroepen ontbreken echter nog, met name vanwege het feit dat juist in het niet reguliere deel geen wetenschappelijke consensus bestaat en daardoor deskundigheid en domeinen zich niet eenvoudig laten vangen in eenduidige termen. De referentie hiervoor ontbreekt. Maar deze stelling lijkt voor bijvoorbeeld acupunctuur en homeopathie niet te verdedigen. Dit zijn methodes die eeuwenlang en wereldwijd consistent worden beoefend met een grote mate van intercollegiale consensus en ook het relatieve gebrek aan wetenschappelijk bewijs en de mogelijke onveiligheid zijn een obsoleet argument, zo zagen we. We hebben bij die wetenschappelijke consensus te maken met de genoemde polariserende factual beliefs. Het tot stand komen van nieuwe beroepen krachtens art. 14 van de Wet BIG wordt tot nu toe gehinderd door de tegengestelde belangen van de beroepsgroepen. 32 Even verder stelt de tweede evaluatie van de Wet BIG...dat de inhoud van de professionele standaarden nog steeds uit het veld en de wetenschap worden verwacht. Juist voor CAM is op dit gebied veel voorwerk gedaan met een gedegen advies van de Gezondheidsraad uit Ten aanzien van erkenning stelt dit advies (p. 29 Tweede evaluatie Wet BIG, pag Reijmerink W (red.), Effectiviteit van complementaire zorginterventies. Uitg. ZonMw Den Haag 2011; Kooreman P, Baars EW, Patients Whose GP Knows Complementary Medicine Have Lower Costs and Live Longer. In: Eur J Health Econ. Eur J Health Econ DOI /s (22 June 2011); Jong MC, Vijver L van de, Busch M, Fritsma J, Seldenrijk R, Integration of Complementary and Alternative Medicine in Primary Care: What do Patients want? In: Patient Education and Counseling (2012) 31 Tweede evaluatie Wet BIG, pag Tweede evaluatie Wet BIG, pag Gezondheidsraad. Alternatieve Behandelwijzen en Wetenschappelijk Onderzoek. Uitg. Den Haag: Gezondheidsraad; 1993; ISBN Pagina 8 van 12

9 150): " indien uit herhaald en volgens de door de commissie geformuleerde richtlijnen opgezet en uitgevoerd onderzoek blijkt dat met een behandelwijze positieve resultaten worden bereikt, een dergelijke behandelwijze moet worden erkend." Ook hier werd dus het antwoord verwacht van de wetenschap. Maar op de vraag hoeveel onderzoek werd bedoeld met herhaald en welke reguliere methode op grond van hoeveel bewijs is erkend, kon de Gezondheidsraad noch de overheid een antwoord geven. Kennelijk is tot nu toe geen enkele geneeskundige methode op grond van wetenschappelijk onderzoek erkend. Intussen is er redelijk veel, in ieder geval meer dan herhaald dubbelblind onderzoek verricht naar methoden zoals acupunctuur en homeopathie (en het CAM veld in het algemeen), zo zagen we. Bovendien bestaat hier een eeuwenoude en wereldwijde consensus. Hierdoor zouden deze methoden een goede testcase kunnen zijn voor erkenning op wetenschappelijke criteria (ze behoren overigen vanouds en tot voor kort al bij de medische professie, zodat reparatie van de huidige situatie goede papieren heeft!). We volgen hier exemplarisch de casus homeopathie. Reeds in 1991 publiceerde de Universiteit Maastricht in opdracht van het Nederlandse Ministerie voor Volksgezondheid een analyse van wetenschappelijk onderzoek naar homeopathie. De conclusie was: Een reguliere methode zou met dergelijk bewijs erkend worden. 34 In 2005 concludeerde een vergelijkende analyse van homeopathie en reguliere geneesmiddelen dat de kwaliteit van homeopathische studies beter was dan die van reguliere studies en dat homeopathie een aanzienlijk effect had bij acute bovenste luchtweginfecties, zonder aanwijzingen voor vertekening. De conclusie zwak bewijs voor homeopathie, sterk bewijs voor reguliere geneeskunde uit diezelfde analyse was niet valide; deze was gebaseerd op twee geheime en onvergelijkbare subgroepen. Met name het geheim houden van de studies waarop een conclusie is gebaseerd, is een ernstige schending zelfs fundamentele spelregels. 35 De homeopathische artsen en Tweede Kamerlid Tonkens (motie , nr. 12) hebben de Minister in 2004 verzocht om het bewijs voor homeopathie door de Gezondheidsraad te laten monitoren. Latere negatieve conclusies van analyses door de House of Commons Science Technology Committee (STC) 36 en het Belgische Federaal Kenniscentrum voor de gezondheidszorg (KCE) 37 kunnen ook eenvoudig worden weerlegd met regulier onderzoek. 38 De conclusie berustte op een procedure (vote counting) die bij vergelijkbare reguliere RCT s tot hetzelfde negatieve resultaat leidt. Intussen is er in België de Wet Colla. De discussie over bewijs voor bijvoorbeeld homeopathie laat zien dat de meningen kunnen variëren door subjectieve interpretatie. Ditzelfde constateerde Ezzo al voor reguliere geneeskunde: The number of reviews indicating that the modern biomedical interventions show either no effect or 34 Kleijnen J, Knipschild P, Riet G ter, Clinical trials of homeopathy. In: British Medical Journal nr. 302 pag (1991) 35 Shang A, Huwiler Müntener K, Nartey L, Jüni P, Dörig S, Sterne JAC, Pewsner D, Egger M, Are the clinical effects of homeopathy placebo effects? Comparative study of placebo controlled trails of homeopathy and allopathy. In: The Lancet jrg. 366 pag (2005) 36 House of Commons Science and Technology Committee Evidence Check 2: Homeopathy. Fourth Report of Session London: The Stationery Office Ltd.; 22 February De Gendt T, Desomer A, Goossens M, Hanquet G, Le onard C, Mertens R, Piérart J, Robays D Roberfroid O, Schmitz I Vinck LK, Stand van zaken van de homeopathie in Belgie. In: Health Services Research (HSR). Brussel: Federaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg (KCE). KCE Reports 154A. D/2011/10.273/ Rutten L, Mathie RT, Fisher P, Goossens M, van Wassenhoven M, Plausibility and evidence: the case of homeopathy. In: Med Health Care and Philos 2013;16: Pagina 9 van 12

10 insufficient evidence is surprisingly high. Interrater disagreements suggest a surprising degree of subjective interpretation involved in systematic reviews. 39 Deze subjectiviteit maakt erkenning op grond van wetenschappelijk bewijs gevoelig voor de tegengestelde belangen die in de tweede evaluatie van de Wet BIG zijn geconstateerd. Dit laat onverlet dat het bewijs voor bijvoorbeeld homeopathie niet onderdoet voor bewijs voor reeds erkende reguliere methoden, 40 Discussie en aanbevelingen van de WHO De toelating van nieuwe beroepen krachtens de specialismenregistratie (art. 14) of bescherming van beroeps en opleidingstitels (art. 3 en 34) werkt niet (meer). Ze wordt gefrustreerd door gevestigde belangen. Dit wordt vooral zichtbaar bij niet reguliere (CAM) methoden. Vooral erkenning op grond van wetenschappelijk bewijs komt hiermee op losse schroeven. Een methode zoals homeopathie waarvoor het wetenschappelijk bewijs en de patiëntentevredenheid niet onderdoet voor reeds erkende reguliere methoden wordt in het huidige systeem niet erkend. Welke criteria kunnen dan wel geldig zijn? 41 Waarom wordt de wetenschap geheel buiten de discussie over het (op basis van factual beliefs ) gewraakte wetenschappelijk bewijs gehouden? Dit verbeten vasthouden aan gevestigde belangen wordt vooral mogelijk gemaakt door de grote invloed die de gevestigde beroepen hebben op de uitvoering van Wet BIG. Hier kunnen wetenschappelijke argumenten niet tegenop. Dit, omdat geneeskunst (regulier en niet regulier) onvoldoende op wetenschappelijke criteria kan worden gedefinieerd. Tot nu toe zijn methoden in de gezondheidszorg niet op wetenschappelijke criteria erkend, maar op grond van maatschappelijke behoefte en (door patiënt en behandelaar) ervaren werkelijkheid. Deze maatschappelijke behoefte is voor CAM zeker aanwezig, CAM was immers een belangrijke aanleiding voor het ontstaan van de Wet BIG. Er is sprake van een onjuiste aanname dat reguliere geneeskunde evidence based medicine zou zijn en CAM niet. Deze onjuiste opvatting veroorzaken enkele cirkelredeneringen ( op basis van factual beliefs ) waarom CAM niet via de Wet BIG hoeft te worden geregeld: men kan kiezen voor regulier i.p.v. CAM, de regeling geeft onwenselijke erkenning, het bewijs kan niet valide zijn, het beroep is niet uitgekristalliseerd en CAM is onschuldig, want het werkt niet. De Nederlandse overheid heeft de wetenschappelijke kaders voor erkenning aangegeven en vervolgens zelf laten onderzoeken of homeopathie hieraan voldoet. Vreemd dat dan de uitkomst een reguliere methode zou met dergelijk bewijs erkend worden wordt genegeerd sinds 1991, dat een nieuwe beoordeling door de Gezondheidsraad wordt geweigerd, dat de methode wordt ontmoedigd door btw heffing en dat CAM wordt onmogelijk gemaakt door verlies van de artsentitel voor artsen die zich hebben gespecialiseerd of specialiseren in CAM. En dan te bedenken dat die artsen juist pleiten voor een integrale / integratieve en holistische benadering die echt in het belang van de patiënt is. ZonMw acht het in lijn met WHO aanbevelingen van belang om complementaire behandelvormen in Nederland binnen een academisch netwerk in kaart te brengen en te toetsen op haar claims. Al in 2002 bracht de WHO volgens ZonMw een nota uit over de integratie van complementaire interventies in de gezondheidszorg. Zij deed een oproep aan nationale overheden om beleid op dit gebied te ontwikkelen. Dit gezien het aantal patiënten dat er wereldwijd gebruik van maakt. In Ezzo J, Bausell B, Moerman DE, Berman B, Hadhazy V "Reviewing the reviews. How strong is the evidence? How clear are the conclusions?" In: Int J Technol Assess Health Care 2001;17 (4): Ezzo J, Bausell B, Moerman DE, Berman B, Hadhazy V, a.w.; Committee on the Use of Complementary and Alternative Medicine by the American Public. a.w. 41 Rutten L, Seldenrijk R, Sijpersma P, a.w. Pagina 10 van 12

11 is hierover een resolutie aangenomen. Later (2008) heeft de WHO bij monde van Directeur Generaal Margaret Chan op het WHO Congres over Traditional Medicine ook uitgesproken te verwachten dat complementaire interventies veel kunnen bieden bij moderne gezondheidsproblemen vanuit het oogpunt van preventie, comfort, compassie en care, aldus ZonMw. 42 De Nederlandse overheid i.c. het Ministerie van VWS heeft volgens ZonMw tot nu toe geen gehoor gegeven aan de oproep van de WHO. Wel heeft ZonMw in opdracht van VWS enkele stimulerende scholingsactiviteiten uitgevoerd voor complementair werkende artsen met als doel de wetenschappelijke kwaliteit van onderzoek naar complementaire behandelwijzen te bevorderen. Op basis hiervan adviseerde zij het departement bij brief van 21 juli 2009 omwille van het patiëntenbelang net als veel andere westerse landen onderzoek naar complementaire behandelwijzen te (blijven) stimuleren. Ze adviseerde structureel te werken aan het versterken en verankeren van een onderzoeksinfrastructuur bij UMC s. Inbedding van nieuw onderzoek in een bestaande wetenschappelijke infrastructuur komt zowel de continuïteit als de kwaliteit ten goede, maar komt alleen van de grond wanneer bij alle betrokkenen sprake is van een open houding om volgens wetenschappelijke standaarden onderzoek te (laten) doen. Aan de oproep van ZonMw is geen gevolg gegeven. Dit leidt tot de conclusie dat complementaire interventies op beleidsniveau geen issue zijn: behalve de relatief weinige keren wanneer individuele zorgaanbieders onzorgvuldig handelen en schade aan patiënten berokkenen. 43 En dan gaat het weer om de arts patiënt relatie. We kunnen de positie van de arts ook verwoorden met wat de Amerikaanse kinderarts en adviseur van de president dr. Donald Mark Berwick (geb. 1946) in gevleugelde woorden stelt: Wij (hulpverleners) zijn te gast in het leven van de patiënt. Dat vraagt een bescheiden opstelling. Een handvat ook voor de VtdK, de media, de overheid en de KNMG? 44 Dan is de patiënt om wie het in de gehele gezondheidszorg gaat in Nederland niet vogelvrij! Conclusie We moeten concluderen dat regels voor het toelaten van nieuwe beroepen in de Wet BIG en zelfs het handhaven van beschermde titels worden gemonopoliseerd door en voor de maatschappelijke status van de gevestigde beroepen. En de Wet BIG zou moeten gaan over de bescherming van patiënten tegen ondeskundig en onzorgvuldig handelen door zorgverleners. Waarom wordt die nu ingezet juist tegen de patiënt die gebruik maakt van effectieve en veilige niet reguliere geneeskunst die ook nog eens besparend is voor overheid en samenleving? In de gezondheidszorg gaat het om wetenschap en praktijk. Hard bewijs is niet de enige maat voor goede zorg. Op dit moment is slechts 10 tot 25 procent van de reguliere medische behandelingen bewezen effectief. In de reguliere zorg wordt dan de praktijkervaring van arts en patiënt wel geaccepteerd. Waarom geldt dit niet voor acupunctuur en homeopathie, voor CAM en integrale geneeskunst? Hoewel CAM niet onderdoet als het gaat om evidence based geneeskunst, stellen de Raad voor Gezondheid en Zorg (RVZ) en het Centrum voor Ethiek en Gezondheid (CEG) dat het moet gaan om passend bewijs per zorgvorm. Waar hard bewijs mogelijk is moet dat worden gebruikt. Voor andere zorgvormen is zachter bewijs passend. En sommige vormen van zorg zijn waardevol ook al Reijmerink W (red.), a.w. 44 Gedragsregel De arts en niet reguliere behandelwijzen. Uitg. KNMG Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst Utrecht 2008 Pagina 11 van 12

12 kan hun effect niet bewezen worden. Voor aandacht en een geruststellend woord zijn geen standaarden en protocollen nodig. 45 Dit neemt niet weg dat het bij acupunctuur en homeopathie, dat het bij CAM gaat om op basis van Cochrane Reviews vastgestelde effectieve en veilige geneeskunst. De regeling van niet reguliere geneeskunst doorschuiven naar de wkkgz is een testimonium paupertatis. Immers, de onbevoegde beroepsuitoefening in de niet reguliere geneeskunst was één van de belangrijkste redenen voor de totstandkoming van de Wet BIG. De wetgever is bezig zijn eigen irreële en irrationele werkelijkheid te creëren door acceptatie van CAM als (nieuw) beschermd specialisme onmogelijk te maken en door zelfs artsen die zijn gespecialiseerd in CAM hun artsentitel te ontnemen. In het curriculum voor de artsen opleiding moet weer worden opgenomen dat de arts coach is en dat patiënten begeleiding krijgen vanuit die behandelvormen, die het beste geschikt zijn voor deze patiënt, regulier en niet regulier. Vanuit dit integrale / integratieve en holistische principe dat van meet af aan kenmerkend is voor de geneeskunst kunnen we een visie ontwikkelen op de verhouding / samenwerking tussen/ van regulier en niet regulier werkende artsen. 45 Willems DW, Vos R, Palmboom G, Lips P, Passend bewijs Ethische vragen bij het gebruik van evidence in het zorgbeleid. Signalering ethiek en gezondheid nr. 2007/4. Uitg. Centrum voor ethiek en gezondheid Den Haag 2007; Hard bewijs niet de enige maat voor goede zorg Persbericht. Uitg. Centrum voor ethiek en gezondheid Den Haag d.d. 22 januari 2008; Faber M, Harmsen M, Burg S van der, Weijden T van der, Gezamenlijke besluitvorming & Zelfmanagement een literatuuronderzoek naar de effectiviteit en naar voorwaarden voor succes [uitgevoerd in opdracht van de Raad voor de Volksgezondheid en Zorg (RVZ)]. Uitg. Scientific Institute for Quality of Healthcare (IQ healthcare) Radboud Universiteit Nijmegen Medical Center 2013; Meijerink. MH (voorz.), De participerende patiënt [aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport]. Uitg. Raad voor de Volksgezondheid en Zorg Den Haag 2013 Pagina 12 van 12

De alternatieve patiënt wordt in Nederland vogelvrij

De alternatieve patiënt wordt in Nederland vogelvrij De alternatieve patiënt wordt in Nederland vogelvrij drs. A.L.B. Rutten, dr. R. Seldenrijk en mr. A.B. Bouter De tweede evaluatie van de Wet Beroepen Individuele Gezondheidszorg (hierna: Wet BIG) stelt

Nadere informatie

Integrative Medicine als Gezondverstandsgeneeskunde. Ines von Rosenstiel, kinderarts Slotervaartziekenhuis, Amsterdam, 21 april 2009

Integrative Medicine als Gezondverstandsgeneeskunde. Ines von Rosenstiel, kinderarts Slotervaartziekenhuis, Amsterdam, 21 april 2009 Integrative Medicine als Gezondverstandsgeneeskunde Ines von Rosenstiel, kinderarts Slotervaartziekenhuis, Amsterdam, 21 april 2009 Nieuwe zorgvisies Integrative Medicine Belevingsgerichte zorg Planetree

Nadere informatie

Erkenning op grond van bewijs is een illusie

Erkenning op grond van bewijs is een illusie VISIE Erkenning op grond van bewijs is een illusie Lex Rutten 1, Ruth Seldenrijk 2, Piet Sijpersma 3 Het bewijs voor verschillende cam-methoden (Complementaire/ alternatieve geneeskunde) neemt hand over

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 30 juni 2011 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 30 juni 2011 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EH Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag www.rijksoverheid.nl Bijlage(n)

Nadere informatie

Leidraad beoordelingen behandelingen tot verzekerde pakket door Kenniscentrum GGZ van Zorgverzekeraars Nederland

Leidraad beoordelingen behandelingen tot verzekerde pakket door Kenniscentrum GGZ van Zorgverzekeraars Nederland Leidraad beoordelingen behandelingen tot verzekerde pakket door Kenniscentrum GGZ van Zorgverzekeraars Nederland Mei 2014 Aanleiding Het CVZ beschrijft in het Rapport geneeskundige GGZ deel 2 de begrenzing

Nadere informatie

Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010)

Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010) AH 740 2010Z13219 Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010) 1 Bent u bekend met nieuw onderzoek van Michigan State University

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2009 2010 Aanhangsel van de Handelingen Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de regering gegeven antwoorden 1987 Vragen van het lid

Nadere informatie

Het OCK-kids project

Het OCK-kids project Het OCK-kids project Ondersteuning complementaire zorg bij kinderen met kanker Inge Boers arts-onderzoeker, Louis Bolk Instituut Driebergen 1 Inhoud Wat is complementaire zorg? Aanbod complementaire zorg

Nadere informatie

Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling.

Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling. Rapport Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling. Auteurs: F.J.M. van Leerdam 1 K. Kooijman 2 F. Öry 1 M. Landweer 3 1: TNO Preventie en Gezondheid Postbus

Nadere informatie

Blog voor Equicare-Plus, maart 2015

Blog voor Equicare-Plus, maart 2015 Blog voor Equicare-Plus, maart 2015 Alles over homeopathie bij paarden Wat weet jij over homeopathie? En weet je wat het voor jouw paard kan betekenen? In deze uitgebreide blog kom je van alles te weten

Nadere informatie

Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline?

Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline? Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline? Joost Hoekstra, internist, AMC Potentiële belangenverstrengeling Klinische Diabetologie AMC ontvangt sponsoring van cq doet projecten met

Nadere informatie

Integrative Medicine/Aanvullende zorg

Integrative Medicine/Aanvullende zorg Integrative Medicine/Aanvullende zorg Project in het HagaZiekenhuis voor hemato-oncologische patiënten Dr. Martin Schipperus, internist-hematoloog Integrative Medicine is geneeskunde waarbij een

Nadere informatie

RBNG SPOED FOCUS NOVEMBER 2012

RBNG SPOED FOCUS NOVEMBER 2012 Geruchten Graag wil de RBNG reageren op de vragen/geruchten over de Coöperatie VGZ. Het gerucht: de Coöperatie VGZ niet meer gaat vergoeden in 2013. Reactie: onzin, de Coöperatie VGZ is een zorgverzekeraar

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

Alternatieve geneeswijzen

Alternatieve geneeswijzen Projectnummer: 10126 In opdracht van: Het Parool ir. Hester Booi dr. Esther Jakobs Oudezijds Voorburgwal 300 Postbus 658 1012 GL Amsterdam 1000 AR Amsterdam Telefoon 020 251 0474 Fax 020 251 0444 H.Booi@os.amsterdam.nl

Nadere informatie

Rob Heerdink Universitair Hoofddocent Klinische Farmacoepidemiologie Universiteit Utrecht

Rob Heerdink Universitair Hoofddocent Klinische Farmacoepidemiologie Universiteit Utrecht Hoe vertaal ik resultaten uit de medische literatuur en richtlijnen naar de dagelijkse praktijk? Interpretatie van resultaten van geneesmiddelenonderzoek Rob Heerdink Universitair Hoofddocent Klinische

Nadere informatie

6. 771 >> 7 19.5 150 >> 8 80.5 621 7. U

6. 771 >> 7 19.5 150 >> 8 80.5 621 7. U 1. Wat is uw leeftijd? jonger dan 30 jaar 6.7 52 31-39 jaar 21.3 164 40-50 jaar 31.0 239 50-60 jaar 30.9 238 ouder dan 60 jaar 10.1 78 2. Wat is uw specialisme? Huisarts 25.0 193 Verpleeghuisarts 4.0 31

Nadere informatie

Figuur overgenomen uit Value Based Healthcare prijsinschrijvingsdocumentatie van The Decision institute die hier ook opleidingen voor aanbieden.

Figuur overgenomen uit Value Based Healthcare prijsinschrijvingsdocumentatie van The Decision institute die hier ook opleidingen voor aanbieden. De waardebepaling van nieuwe producten en services in de zorg Het beantwoorden van de vraag of nieuwe producten en services in de zorg daadwerkelijk meerwaarde brengen is niet gemakkelijk. Er is een levendige

Nadere informatie

Multimorbiditeit & Klinisch redeneren. Karin Timm Hester Vermeulen

Multimorbiditeit & Klinisch redeneren. Karin Timm Hester Vermeulen Multimorbiditeit & Klinisch redeneren Karin Timm Hester Vermeulen Mw B Voorstellen Gezondheidsprobleem Multimorbiditeit Twee of meer (chronische) ziekten tegelijkertijd Bijna 2 miljoen mensen! Bij 2/3

Nadere informatie

OPEN BRIEF AAN MINISTER EDITH SCHIPPERS INTEGRALE ZORG KAN MOGELIJK 15% AAN KOSTEN BESPAREN! Geachte mevrouw Schippers,

OPEN BRIEF AAN MINISTER EDITH SCHIPPERS INTEGRALE ZORG KAN MOGELIJK 15% AAN KOSTEN BESPAREN! Geachte mevrouw Schippers, OPEN BRIEF AAN MINISTER EDITH SCHIPPERS INTEGRALE ZORG KAN MOGELIJK 15% AAN KOSTEN BESPAREN! Geachte mevrouw Schippers, In antwoord op uw oproep tot gezonde bezuinigingsvoorstellen uit het veld dienen

Nadere informatie

Uitgebreid bloed- of fecesonderzoek bij maagklachten, gericht op voedselallergie is geen te verzekeren prestatie

Uitgebreid bloed- of fecesonderzoek bij maagklachten, gericht op voedselallergie is geen te verzekeren prestatie Onderwerp: Uitgebreid bloed- of fecesonderzoek bij maagklachten, gericht op voedselallergie is geen te verzekeren prestatie Samenvatting: Soort uitspraak: Datum: 28 februari 2007 Uitgebracht aan: De vraag

Nadere informatie

Groepskenmerken Aantal cliënten 103 Gemiddelde leeftijd 52 (Dit is gebaseerd op 42 cliënten) 56 Mannen, 47 Vrouwen en 0 niet ingevuld

Groepskenmerken Aantal cliënten 103 Gemiddelde leeftijd 52 (Dit is gebaseerd op 42 cliënten) 56 Mannen, 47 Vrouwen en 0 niet ingevuld Verslag Kwaliteit van Leven vragenlijst Vertrouwelijk verslag In opdracht van Floww International Periode 23--202 tot en met 0-2-204 De gebruikte vragenlijst heeft in de kern de Nederlandse vertaling van

Nadere informatie

Hoofdstuk 5: Conclusie en discussie

Hoofdstuk 5: Conclusie en discussie Hoofdstuk 5: Conclusie en discussie Dit afsluitende hoofdstuk bevat de conclusies uit het onderzoek met de volgende doelstellingen: 1. In kaart brengen van de knelpunten die een optimale farmacotherapeutische

Nadere informatie

Cognitive self-therapy A contribution to long-term treatment of depression and anxiety

Cognitive self-therapy A contribution to long-term treatment of depression and anxiety Cognitive self-therapy A contribution to long-term treatment of depression and anxiety Uitgave in de RGOc-reeks, nummer 12 Copyright 2006 Peter C.A.M. den Boer, Groningen Cognitive self-therapy. A contribution

Nadere informatie

RESULTATEN NATIONALE PIJNMETING: PIJNPATIENTEN SIGNALEREN ERNSTIG GEBREK AAN ERKENNING EN GOEDE ZORG

RESULTATEN NATIONALE PIJNMETING: PIJNPATIENTEN SIGNALEREN ERNSTIG GEBREK AAN ERKENNING EN GOEDE ZORG Verslag bijeenkomst 21 januari 2011 Erasmus MC RESULTATEN NATIONALE PIJNMETING: PIJNPATIENTEN SIGNALEREN ERNSTIG GEBREK AAN ERKENNING EN GOEDE ZORG Partners Mijnpijn.nl vinden dat chronische pijn prioriteit

Nadere informatie

Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde

Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde Universitair Medisch Centrum Utrecht Verplegingswetenschappen cursusjaar

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 8 maart 2016 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 8 maart 2016 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 2008 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 25 VX Den Haag T 070 340 79 F 070 340 78 34

Nadere informatie

Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek

Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek Prof dr JJM van Delden Julius Centrum, UMC Utrecht j.j.m.vandelden@umcutrecht.nl Inleiding Medisch-wetenschappelijk

Nadere informatie

Een andere kijk op ziekte en herstel

Een andere kijk op ziekte en herstel Een andere kijk op ziekte en herstel oorspronkelijk geschreven in 1998 door drs. M.D.Dicke, apotheker voor de folder van het adviesbureau Ad Rem ter introductie van het adviesbureau Meestal wordt geprobeerd

Nadere informatie

Homeopathie voor paarden

Homeopathie voor paarden Artikel: http://horsefulness.be/homeopathie-voor-paarden/ site van Horsefulness van Karine Vanderborre Homeopathie voor paarden Homeopathie, niet iedereen heeft er vertrouwen in Ikzelf sta er volledig

Nadere informatie

Lieke van der Scheer, Department of Philosophy Lieke van der Scheer ISOQOL

Lieke van der Scheer, Department of Philosophy Lieke van der Scheer ISOQOL Lieke van der Scheer, Department of Philosophy Lieke.vanderScheer@utwente.nl Lieke van der Scheer ISOQOL 14-11-2014 1 De stem van patiënten Elisa Garcia Simone van der Burg (Nijmegen) Lieke van der Scheer

Nadere informatie

Kritische reflectie over alternatieve geneeswijzen voor rugpijn

Kritische reflectie over alternatieve geneeswijzen voor rugpijn Kritische reflectie over alternatieve geneeswijzen voor rugpijn N. Fraeyman Maart 2012 1 Scope van de presentatie 1. Afbakening van het onderwerp 2. Alternatieve therapieën en rugpijn 3. Bestuderen van

Nadere informatie

NVAG 16012014 Prof. Dr Marie Louise Essink-Bot en drs Marielle Jambroes MPH

NVAG 16012014 Prof. Dr Marie Louise Essink-Bot en drs Marielle Jambroes MPH NVAG 16012014 Prof. Dr Marie Louise Essink-Bot en drs Marielle Jambroes MPH Slide 5 Ik ga u een stukje van mijn oratie laten zien, die ik op 11-12-13 heb uitgesproken. Voor degenen die daar ook waren,

Nadere informatie

Bouwen aan vertrouwen: perspectief van de industrie

Bouwen aan vertrouwen: perspectief van de industrie Symposium ter gelegenheid afscheid Ad van Dooren Zelfredzaamheid van patiënten bij gebruik van veilige medicatie. Bouwen aan vertrouwen: perspectief van de industrie Rudolf van Olden, arts Medisch Directeur

Nadere informatie

c. de Wereld Gezondheid Organisatie (WHO) dringt bij de lidstaten aan op integratie van niet conventionele geneeswijzen [3].

c. de Wereld Gezondheid Organisatie (WHO) dringt bij de lidstaten aan op integratie van niet conventionele geneeswijzen [3]. Inzake de behandeling van de Uitvoering in relatie tot btw-regime medische diensten zoals voorgenomen in het Lenteakkoord vragen wij uw aandacht voor de belangen van de patiënten. Het opheffen van de vrijstelling

Nadere informatie

Certificering van websites met medische informatie

Certificering van websites met medische informatie Certificering van websites met medische informatie Inhoudsopgave In dit document vindt u informatie over: De Health on the Net Foundation en de HON-code www.betrouwbarebron.nl ZegelGezond Internet Het

Nadere informatie

Positieve psychologie in de praktijk

Positieve psychologie in de praktijk Welbevindentherapie Positieve psychologie in de praktijk Prof. dr. E.T. Bohlmeijer Dr. L. Christenhusz Dr. P. Meulenbeek VCGT 2015 Programma 1. Achtergrond & relevantie welbevindentherapie en positieve

Nadere informatie

Zorgpaden: Evidence Based or Wishful thinking?

Zorgpaden: Evidence Based or Wishful thinking? Zorgpaden: Evidence Based or Wishful thinking? Jeroen van Oostrum Hoofd Business Intelligence Center 24 november 2009 Stellingen Stelling 1: Patiëntuitkomstmaten, zoals heropnames, complicaties en patiënttevredenheid,

Nadere informatie

Opleiden voor Public Health. Prof dr Gerhard Zielhuis Epidemiologie, UMC St Radboud

Opleiden voor Public Health. Prof dr Gerhard Zielhuis Epidemiologie, UMC St Radboud Opleiden voor Public Health Prof dr Gerhard Zielhuis Epidemiologie, UMC St Radboud Public Health = alles wat we doen om de volksgezondheid te verbeteren Cellen > individuen -> maatschappij Preventie Effectiviteit

Nadere informatie

Besluit van. Op de voordracht van Onze Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, kenmerk ;

Besluit van. Op de voordracht van Onze Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, kenmerk ; Besluit van houdende tijdelijke regels inzake de zelfstandige bevoegdheid tot het verrichten van voorbehouden handelingen van verpleegkundig specialisten (Besluit tijdelijke zelfstandige bevoegdheid verpleegkundig

Nadere informatie

Evidence-Based Nursing. Bart Geurden, RN, MScN

Evidence-Based Nursing. Bart Geurden, RN, MScN Evidence-Based Nursing Bart Geurden, RN, MScN Trends in Verpleegkunde Jaren 1980: Systematisch werken Focus op proces Jaren 1990: Verpleegkundige diagnostiek Focus op taal Aandacht verschuift van proces

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Samenvatting Samenvatting

Samenvatting Samenvatting Samenvatting Samenvatting Binnen het domein van hart- en vaatziekten is een bypassoperatie de meest uitgevoerde chirurgische ingreep. Omdat bij een hartoperatie het borstbeen wordt doorgesneden en er meestal

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 18 maart 2015 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 18 maart 2015 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Rijnstraat 50 2515 XP DEN HAAG T 070 340 79 11 F 070 340 78

Nadere informatie

1 Samenvatting: een nieuw beroepenhuis V&V

1 Samenvatting: een nieuw beroepenhuis V&V 1 Samenvatting: een nieuw beroepenhuis V&V 1.1 V&V 2020 heeft op basis van: de rondetafelgesprekken met vele honderden beroepsbeoefenaren; de achtergrondstudies met een review van wetenschappelijk onderzoek

Nadere informatie

Een onconventionele visie op ADHD/autisme/dyslexie en dergelijke

Een onconventionele visie op ADHD/autisme/dyslexie en dergelijke Een onconventionele visie op ADHD/autisme/dyslexie en dergelijke Hoe vinden wij effectieve aanpak/therapieën? Hoe gaan wij er in de tussentijd mee om? Eugen Oetringer Karen Zimmermann @IntelligentOrgs,

Nadere informatie

Hoofdstuk 1. Inleiding.

Hoofdstuk 1. Inleiding. 159 Hoofdstuk 1. Inleiding. Huisartsen beschouwen palliatieve zorg, hoewel het maar een klein deel van hun werk is, als een belangrijke taak. Veel ongeneeslijk zieke patiënten zijn het grootse deel van

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

Fout van CPB bij berekening remgeldeffect eigen risico

Fout van CPB bij berekening remgeldeffect eigen risico Fout van CPB bij berekening remgeldeffect eigen risico Wynand van de Ven en Erik Schut Wederreactie op Douven en Mannaerts In ons artikel in TPEdigitaal (Van de Ven en Schut 2010) hebben wij uiteengezet

Nadere informatie

Zou het u verbazen als deze patiënt over een jaar nog leeft?

Zou het u verbazen als deze patiënt over een jaar nog leeft? Zou het u verbazen als deze patiënt over een jaar nog leeft? Het belang van een integraal anticiperend beleid 22 maart 2012 Bernardina Wanrooij Huisarts, consulent palliatieve zorg AMC Palliatieve zorg

Nadere informatie

Evidence zoeken @ WWW

Evidence zoeken @ WWW Evidence zoeken @ WWW Dirk Ubbink Evidence Based Surgery 2011 Informatie Jaarlijks: >20.000 tijdschriften en boeken MEDLINE: >6.700 tijdschriften Jaarlijks 2 miljoen artikelen gepubliceerd 5500 publicaties

Nadere informatie

PARELPRIJS VOOR PETER MEULENBEEK

PARELPRIJS VOOR PETER MEULENBEEK PARELPRIJS VOOR PETER MEULENBEEK (Foto: ZonMw) Peter Meulenbeek, universitair docent geestelijke gezondheidsbevordering bij de faculteit Gedragswetenschappen van de Universiteit Twente, kreeg donderdag

Nadere informatie

Kosten en baten van lokale gezondheidspromotie

Kosten en baten van lokale gezondheidspromotie Kosten en baten van lokale gezondheidspromotie Prof. Dr. Lieven Annemans Ghent University, Brussels University Lieven.annemans@ugent.be Lieven.annemans@vub.ac.be VIGeZ April 2013 1 Growth 7% Eén van de

Nadere informatie

Post-conditioning hormesis en het homeopathische similia principe

Post-conditioning hormesis en het homeopathische similia principe Post-conditioning hormesis en het homeopathische similia principe Homeopathie: méér dan placebo Utrecht, 9 april 2014 Roel van Wijk Natuurlijke dynamiek / evenwicht Hormesis het boogprincipe evolutionair

Nadere informatie

Samenvatting. Een complex beeld

Samenvatting. Een complex beeld Samenvatting Een complex beeld Vroeg herkende lymeziekte na een tekenbeet is goed te behandelen met antibiotica. Het beeld wordt echter complexer als de symptomen minder duidelijk zijn of als de patiënt

Nadere informatie

Alternatieve geneeswijzen. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg

Alternatieve geneeswijzen. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg Alternatieve geneeswijzen Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies Jouw gezondheid is onze zorg Inhoud Alternatieve geneeskunde 3 Homeopathie 5 Fytotherapie 9 Orthomoleculaire geneeskunde

Nadere informatie

GENEESMIDDELEN Veel gestelde vragen en antwoorden. Augustus 2008

GENEESMIDDELEN Veel gestelde vragen en antwoorden. Augustus 2008 GENEESMIDDELEN Veel gestelde vragen en antwoorden Augustus 2008 Toelichting: De vragen zijn ingedeeld in drie onderdelen: -1- vergoedingen voor geneesmiddelen, -2- preferentiebeleid van zorgverzekeraars,

Nadere informatie

Kwaliteit van zorg door georganiseerde reflectie en dialoog

Kwaliteit van zorg door georganiseerde reflectie en dialoog Kwaliteit van zorg door georganiseerde reflectie en dialoog Bert Molewijk (RN,MA, PhD) Voorbij de vrijblijvendheid Programmaleider Moreel Beraad, VUmc Associate professor Clinical Ethics, Oslo VWS, Week

Nadere informatie

Mindfulness voor zorgprofessionals. Barbara Doeleman van Veldhoven Hanne Verweij

Mindfulness voor zorgprofessionals. Barbara Doeleman van Veldhoven Hanne Verweij Mindfulness voor zorgprofessionals Barbara Doeleman van Veldhoven Hanne Verweij Onderzoek MFN bij zorg professionals Stress Depressieve klachten Burnout klachten Rumineren Empathie Zelfcompassie Tevredenheid

Nadere informatie

Bij gebrek aan bewijs

Bij gebrek aan bewijs Bij gebrek aan bewijs kennis is macht! internet in de spreekkamer P.A. Flach Bedrijfsarts Arbo- en milieudienst RuG 09-10-2006 1 3 onderdelen 1. Wat is EBM 2. Zoeken in PubMed 3. Beoordelen van de resultaten

Nadere informatie

Zorg door alternatieve geneeswijzen

Zorg door alternatieve geneeswijzen Zorg door alternatieve geneeswijzen Alternatieve geneeswijzen Inhoud Alternatieve geneeskunde 3 Homeopathie 6 Fytotherapie 8 Orthomoleculaire geneeskunde 10 Advies 11 Alternatieve geneeswijzen is een verzamelnaam

Nadere informatie

Gezondheidsraad. Aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Gezondheidsraad. Aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Uw kenmerk : - Bijlagen : - Geachte minister, Gezamenlijk volgen Gezondheidsraad en RIVM/CIb de internationale en nationale ontwikkelingen met betrekking

Nadere informatie

Over het belang van academische vorming. Gerda Croiset

Over het belang van academische vorming. Gerda Croiset Over het belang van academische vorming Gerda Croiset Over het belang van academische vorming Wat is academische vorming? Wat is wetenschappelijke vorming? De verloskunde vanaf 1200 Uitvinding van de anaesthesie

Nadere informatie

COMPUTERWERK. Multidisciplinaire Richtlijn NVAB. Dr. Erwin. M. Speklé, Eur.Erg. Voorzitter Human Factors NL

COMPUTERWERK. Multidisciplinaire Richtlijn NVAB. Dr. Erwin. M. Speklé, Eur.Erg. Voorzitter Human Factors NL COMPUTERWERK Multidisciplinaire Richtlijn NVAB Dr. Erwin. M. Speklé, Eur.Erg. Voorzitter Human Factors NL PROGRAMMA Begripsbepaling computerwerk Uitgangspunten en doel Inhoud richtlijn Behandeling vragen

Nadere informatie

ehealth en zelfmanagement, hoe worden we daar beter van?

ehealth en zelfmanagement, hoe worden we daar beter van? Medicinfo Kennisrapport ehealth en zelfmanagement, hoe worden we daar beter van? Mensen die zelf de verantwoordelijkheid nemen voor hun gezondheid en welzijn maken de beste keuzes. november 2012 Specialist

Nadere informatie

Verpleegkundige functies Op zoek naar grenzen

Verpleegkundige functies Op zoek naar grenzen 24 mei 2005 Jaarbeurs Utrecht Verpleegkundige functies Op zoek naar grenzen Drs. M. de Wee Verpleegkundig hoofd Oncologie TweeSteden ziekenhuis Tilburg Aanleiding tot taakherschikking Tekort aan medisch

Nadere informatie

Vier kernvragen in de palliatieve zorg:

Vier kernvragen in de palliatieve zorg: Palliatieve thuiszorg in het nieuws In deze presentatie: 1. Palliatieve zorg in de 21 e eeuw, de stand van zaken Het PaTz project Een andere focus op palliatieve zorg 2. Het PaTz project in de praktijk

Nadere informatie

R. Hoenders, CIP, Lentis. R. Hoenders, CIP, Lentis. 1. Biologisch. 2. Mind Body. 3. Energetisch. 4. Manueel. 5. Gehele systemen

R. Hoenders, CIP, Lentis. R. Hoenders, CIP, Lentis. 1. Biologisch. 2. Mind Body. 3. Energetisch. 4. Manueel. 5. Gehele systemen Wat is Integrale Psychiatrie? Integrale Psychiatrie Wat is het wel en wat is het niet? Integreren van complementaire en / of alternatieve geneeswijzen (CAG) in de reguliere psychiatrie Op basis van wetenschappelijk

Nadere informatie

Onderdeel III sub d, aanpassing van de definitie beroepsbeoefenaar met toelichting:

Onderdeel III sub d, aanpassing van de definitie beroepsbeoefenaar met toelichting: NOTITIE 24 januari 2012 Aanpassing Gedragscode Geneesmiddelenreclame Inleiding In verband met de wijziging van de Geneesmiddelenwet per 1 januari 2012 en inwerkingtreding van nieuwe Beleidsregels gunstbetoon

Nadere informatie

EEN GEDEELDE ONDERZOEKSAGENDA VOOR BIPOLAIRE STOORNISSEN DR. BARBARA REGEER ATHENA INSTITUUT VRIJE UNIVERSITEIT AMSTERDAM

EEN GEDEELDE ONDERZOEKSAGENDA VOOR BIPOLAIRE STOORNISSEN DR. BARBARA REGEER ATHENA INSTITUUT VRIJE UNIVERSITEIT AMSTERDAM EEN GEDEELDE ONDERZOEKSAGENDA VOOR BIPOLAIRE STOORNISSEN DR. BARBARA REGEER ATHENA INSTITUUT VRIJE UNIVERSITEIT AMSTERDAM PROGRAMMA Relatie onderzoek - praktijk Een gedeelde onderzoeksagenda Methoden Resultaten

Nadere informatie

DE TOEKOMST VAN PALLIATIEVE PATIENTENZORG

DE TOEKOMST VAN PALLIATIEVE PATIENTENZORG DE TOEKOMST VAN PALLIATIEVE PATIENTENZORG Prof dr Wouter WA Zuurmond Vrije Universiteit Medisch Centrum Medisch Direkteur Hospice Kuria Amsterdam 1 BEHANDELING PIJN MEER DAN ALLEEN PIJNBEHANDELING PALLIATIEVE

Nadere informatie

Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen

Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen Amsterdam School of Health Professionals / HvA Amsterdam Kwaliteit en Proces Innovatie / AMC Amsterdam Goede zorg Effectief Doelmatig Veilig Tijdig Toegankelijk

Nadere informatie

Sciatica MED Trial resultaten na 1 jaar

Sciatica MED Trial resultaten na 1 jaar Sciatica MED Trial resultaten na 1 jaar Micro endoscopische operatie (buisjesmethode) voor lage rughernia minder effectief U doet mee aan de Sciatica MED Trial, het doelmatigheidsonderzoek naar de behandeling

Nadere informatie

Ruggespraak. Ruggespraak. Presentatie Ariette Sanders - Netwerkbijeenkomst Platform Gedeelde Besluitvorming - Maart 2013 RUGPIJN? agenda.

Ruggespraak. Ruggespraak. Presentatie Ariette Sanders - Netwerkbijeenkomst Platform Gedeelde Besluitvorming - Maart 2013 RUGPIJN? agenda. agenda Ruggespraak Kennismaking Achtergrond van het onderzoek Methode Resultaten Discussie Conclusie A.R.J. Sanders1, W.Verheul2, T.Magneé2, H.M.Pieters, P. Verhaak2, N.J. de Wit1,, J.M. Bensing2 RUGPIJN?

Nadere informatie

Ik onderschrijf het advies van de Commissie Bevolkingsonderzoek.

Ik onderschrijf het advies van de Commissie Bevolkingsonderzoek. Gezondheidsraad Health Council of the Netherlands Aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Onderwerp : Briefadvies Amendement DENSE-studie Uw kenmerk : 701406-129805-PG Ons kenmerk : I-1611/JB/pm/894-O1

Nadere informatie

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Date 7-12-2011 1 Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Prof. Dr. Inge Hutter Demographer, anthropologist Coordinator Healthy Ageing Alpha Gamma RUG Dean Faculty Spatial Sciences Date 7-12-2011

Nadere informatie

De weg naar T=4. Zijn databases de oplossing? Claudia Rijcken, Head Market Access and Public Affairs NVFG symposium 20 Januari 2015

De weg naar T=4. Zijn databases de oplossing? Claudia Rijcken, Head Market Access and Public Affairs NVFG symposium 20 Januari 2015 De weg naar T=4 Zijn databases de oplossing? Claudia Rijcken, Head Market Access and Public Affairs NVFG symposium 20 Januari 2015 2 De weg naar T=4 Claudia Rijcken NVFG 20 Januari 2015 Business Use Only

Nadere informatie

ehealth en zelfmanagement Hoe worden we daar beter van?

ehealth en zelfmanagement Hoe worden we daar beter van? ehealth en zelfmanagement Hoe worden we daar beter van? Bart Brandenburg 21 maart 2013 Wat is ehealth? en hoe worden we daar beter van? Er zijn 51 definities van ehealth Supporting Health by technology

Nadere informatie

Health Advisory Services 08-03-06

Health Advisory Services 08-03-06 Health Advisory Services 08-03-06 Oolgaardtlezing 4 maart 2008 Van Disease Management naar levensloopbegeleiding voor mensen met een Autisme Spectrum Stoornis (ASS) Ir. W. (Wine) te Meerman MSc, Managing

Nadere informatie

Studeren in Nijmegen Biomedische wetenschappen

Studeren in Nijmegen Biomedische wetenschappen Studeren in Nijmegen Biomedische wetenschappen Is biomedische wetenschappen studeren in Nijmegen misschien iets voor jou? Ik wil relevant zijn: bijdragen aan de gezondheid van mensen Gezondheidszorg heeft

Nadere informatie

Bestaan er ideale condities voor samenwerking?

Bestaan er ideale condities voor samenwerking? Workshop: Congres Chronische Zorg 29 juni 2012 Bestaan er ideale condities voor samenwerking? Pim Valentijn, Jan van Es Instituut Email: p.valentijn@jvei.nl Inhoud De kunst van het samenwerken Het onderzoek

Nadere informatie

evaluating the effectiveness of an e- learning based clinically integrated basic EBM course Sjors Coppus Ben Willem Mol

evaluating the effectiveness of an e- learning based clinically integrated basic EBM course Sjors Coppus Ben Willem Mol A cluster randomised controlled trial evaluating the effectiveness of an e- learning based clinically integrated basic EBM course Namens de EU-EBM EBM Unity Sjors Coppus Ben Willem Mol Vaardigheidstest

Nadere informatie

9 e Post-O.N.S. Meeting

9 e Post-O.N.S. Meeting 9 e Post-O.N.S. Meeting Neutropenie & Antibiotica resistentie Heleen Klein Wolterink Research verpleegkundige Medische Oncologie UMC Utrecht Schiphol introductie Neutropenie: Definitie Symptomen MASSC

Nadere informatie

Functiebehoud bij ouderen in levensloopperspectief

Functiebehoud bij ouderen in levensloopperspectief Functiebehoud bij ouderen in levensloopperspectief - Werkzame preventie door het leven heen - (To Do or not To Do) Openbare les Ton Bakker lector Functiebehoud bij Ouderen in Levensloopperspectief 9 oktober

Nadere informatie

Landelijke Agenda Suïcidepreventie 2014-2017. Gerdien Franx, projectleider NEDKAD 9 oktober 2015

Landelijke Agenda Suïcidepreventie 2014-2017. Gerdien Franx, projectleider NEDKAD 9 oktober 2015 Landelijke Agenda Suïcidepreventie 2014-2017 Gerdien Franx, projectleider NEDKAD 9 oktober 2015 Stelling: De GGZ kan meer zelfmoorden voorkomen. Suïcide als maatschappelijk probleem Determinanten van gezondheid

Nadere informatie

Cover Page. Author: Smelt, Antonette Title: Treatment of migraine : from clinical trial to general practice Issue Date: 2014-05-14

Cover Page. Author: Smelt, Antonette Title: Treatment of migraine : from clinical trial to general practice Issue Date: 2014-05-14 Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/25761 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Smelt, Antonette Title: Treatment of migraine : from clinical trial to general

Nadere informatie

Comorbiditeit & richtlijnen: gaat dat samen?

Comorbiditeit & richtlijnen: gaat dat samen? Comorbiditeit & richtlijnen: gaat dat samen? TRANZO ZORGSALON 14 oktober 2010 Marjolein Lugtenberg TRANZO, UvT/ PZO, RIVM Richtlijnen o Ter verbetering van kwaliteit van zorg o Bron van evidence-based

Nadere informatie

Kennis in Beweging. 30/10/14 MTP Fysiotherapie/KBC Haaglanden 1

Kennis in Beweging. 30/10/14 MTP Fysiotherapie/KBC Haaglanden 1 Kennis in Beweging 30/10/14 MTP Fysiotherapie/KBC Haaglanden 1 Eisen en doelen overheid Opdracht Kwaliteitsinstituut: maak kwaliteit transparant. Kwaliteitsstandaarden & Meetinstrumenten Tripartiet (patiënten,

Nadere informatie

Folder homeopathie 20-06-2007 15:22 Pagina 1 HOMEOPATHIE - GEZOND BETER WORDEN

Folder homeopathie 20-06-2007 15:22 Pagina 1 HOMEOPATHIE - GEZOND BETER WORDEN Folder homeopathie 20-06-2007 15:22 Pagina 1 HOMEOPATHIE - GEZOND BETER WORDEN Folder homeopathie 20-06-2007 15:23 Pagina 2 Homeopathie: een krachtige prikkel tot zelfherstel Ons lichaam zit prachtig in

Nadere informatie

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Samenvatting Elf Japanse top-onderzoeksuniversiteiten spraken tijdens zijn bezoek aan

Nadere informatie

ALS Onderzoek. ALS biobank en database. ALS Onderzoek. Onderzoeksprojecten

ALS Onderzoek. ALS biobank en database. ALS Onderzoek. Onderzoeksprojecten ALS Onderzoek ALS Centrum Nederland doet onderzoek naar ALS, PLS en PSMA met als doel om zo snel mogelijk een behandeling voor deze ziektes te vinden. We verzamelen gegevens van zoveel mogelijk patiënten.

Nadere informatie

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Consultant Education Sick Pupils Educational Service Centre University Medical Centre The Netherlands

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 23 juni 2015 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 23 juni 2015 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag T 070 340 79 11 F 070 340

Nadere informatie

Behandeling van een trigger finger. Loes van Boxmeer & Emma Wassenaar

Behandeling van een trigger finger. Loes van Boxmeer & Emma Wassenaar Behandeling van een trigger finger Loes van Boxmeer & Emma Wassenaar Overzicht Inleiding PICO Zoekstrategie & Flowchart Artikelen Chirurgie Anatomie Open vs percutaan Conclusie Inleiding Klinische symptomen

Nadere informatie

Workshop. Investeren in kosteneffectieve interventies Van Wetenschap naar Beleid. 1 Nederlands Congres Volksgezondheid 11 april 2012 Amsterdam

Workshop. Investeren in kosteneffectieve interventies Van Wetenschap naar Beleid. 1 Nederlands Congres Volksgezondheid 11 april 2012 Amsterdam Workshop Investeren in kosteneffectieve interventies Van Wetenschap naar Beleid 1 Programma Welkom Heleen Hamberg, RIVM-VTV Presentatie: Wat zijn economische evaluaties? Paul van Gils, RIVM-PZO Presentatie:

Nadere informatie

Richtlijn Multidisciplinaire richtlijn Borstvoeding

Richtlijn Multidisciplinaire richtlijn Borstvoeding Richtlijn Multidisciplinaire richtlijn Borstvoeding Onderbouwing Conclusies Vaak is het door keuze van het juiste geneesmiddel mogelijk om borstvoeding veilig te handhaven 11. Niveau 4 Toelichting Indien

Nadere informatie

Introduction Henk Schwietert

Introduction Henk Schwietert Introduction Henk Schwietert Evalan develops, markets and sells services that use remote monitoring and telemetry solutions. Our Company Evalan develops hard- and software to support these services: mobile

Nadere informatie

Literatuuronderzoek. Hoe lang mag een waaknaald blijven zitten?

Literatuuronderzoek. Hoe lang mag een waaknaald blijven zitten? HOGESCHOOL VAN AMSTERDAM Literatuuronderzoek Hoe lang mag een waaknaald blijven zitten? Michelle Entius 500635128 LV13-3IKZ1 Stagebegeleiders: Anetha van Waveren Samantha Carrot Literatuuronderzoek Inhoudsopgave

Nadere informatie

Betreft: procedure selectie en erkenning expertise centra voor zeldzame ziekten Nederland

Betreft: procedure selectie en erkenning expertise centra voor zeldzame ziekten Nederland Aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Minister E.I. Schippers Postbus 20350 2500 EJ Den Haag Aan de Nederlandse Federatie van Universitaire Medische Centra (NFU) T.a.v. de heer mr. J. Landman

Nadere informatie