Gokverslaving. Inhoud. Inleiding. T. de Vos. Handboek Kinderen & Adolescenten (januari 2006)

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Gokverslaving. Inhoud. Inleiding. T. de Vos. Handboek Kinderen & Adolescenten (januari 2006)"

Transcriptie

1 Gokverslaving T. de Vos Handboek Kinderen & Adolescenten (januari 2006) Inhoud Inleiding Van spel tot gokverslaving Psychosociale aspecten Achtergronden en mogelijke oorzaken Diagnose Interventie Prognose Preventie Samenvatting en conclusie Aangehaalde literatuur Aanbevolen literatuur voor de werker in de eerste lijn Aanbevolen literatuur voor de ouders Adressen Inleiding Wim doet op school zijn best. Maar hij zou veel beter kunnen, als hij zich zou inspannen. Normaal valt hij niet op tussen zijn medeleerlingen. Hij is wel aardig, rustig, wel sympathiek. Hij heeft geen aandacht voor meisjes in zijn klas, kan met iedereen opschieten en heeft geen bijzondere vrienden. In de lessen levensbeschouwing daarentegen zou je hem niet herkennen, want hij manifesteert zich als fel tegenstander van alle leed dat dieren aangedaan wordt en is onder andere voor een verbod op de vossenjacht. In het café komen zijn medeleerlingen weer een heel andere Wim tegen, als hij speelt op de gokautomaat. Dan is hij niet aanspreekbaar en urenlang in de weer met de automaat. Zeker als de automaat prijzen uitkeert, denkt hij triomfantelijk: zie je wel, ik kan winnen als ik dat wil. Wim speelt diverse keren per week. Hij heeft een paar bijbaantjes om aan geld te komen om te kunnen spelen en niet veel contact met leeftijdgenoten. Zijn ouders en zijn broers weten dat hij wel eens op de automaat speelt, maar weten niet dat zijn problemen, met name financieel, groot zijn. Gokverslavingis een relatief weinig voorkomende verslaving. Het totale aantal problematische gokkers/verslaafden in Nederland wordt geschat op (Ouwehand e.a., 1996). Voor België bestaat gebaseerd op een vergelijking met de Nederlandse cijfers een schatting van tot problematische gokker/verslaafden (De Bock, 2002). Willemen (2001) komt in een andere schatting, uitgaande van internationale prevalentiecijfers, voor België zelfs uit op problematische gokkers. Onbekend van deze getallen is hoeveel jongeren tot 20 jaar daaronder vallen. In Nederland wenden zich jaarlijks ongeveer 3000 mensen tot de verslavingszorg met kansspelproblemen. Twintig procent van hen is jonger dan 20 jaar, de helft bevindt zich in de leeftijdgroep tussen 15 en 29

2 jaar. Jongeren hebben een voorkeur voor het spelen op automaten die hen door hun vorm, spelopzet en het interactieve karakter meer aantrekken dan andere kansspelen. In Nederland is de wettelijke minimum toegangsleeftijd voor casino s en speelautomaathallen en voor het spelen op fruitautomaten in de horeca tegenwoordig 18 jaar, in België 21 jaar. Gokproblemen of kansspelverslaving bij jongeren laat zich goed behandelen, zeker indien het tijdig onderkend wordt. Evenals ander risicogedrag bij jongeren, zoals alcoholgebruik en roken, is het vaak tijdelijk van aard, zeker wat betreft het overmatige en/of problematische. Het zijn vooral jongens die door gokken in de problemen komen. Van spel tot gokverslaving Definiëring Spelen en deelnemen aan spel wordt bij jeugdigen meestal aangemoedigd. Via spel leren zij omgang te hebben met andere kinderen en om te gaan met hun eigen emoties bij winst en verlies. Spelproblemen doen zich voor indien blijkt dat jongeren de regels van het spel en de omgangsvormen die erbij horen niet onder de knie krijgen en zich als het ware asociaal gedragen. Zowel in spellen met groepen als in het individuele spel zal dit gedrag redelijk snel opvallen en om reactie van ouders of andere begeleiders vragen. De problemen die hieruit voortkomen, behoren niet tot de verslavingszorg, maar tot de psycho-educatie, jeugdzorg en ouderbegeleiding. Bij gokverslavingsproblematiek krijgt het begrip spel een geheel andere betekenis. Terwijl spel bij opvoeden en opgroeien gezien wordt als een mogelijkheid persoonlijke en maatschappelijke grenzen te verkennen, risico s te leren inschatten en naar aanleiding daarvan beslissingen te nemen, ligt dit bij kansspelen anders. In een kansspel is het nemen van risico s uitgesloten. Niet dat de speler zich dat realiseert, maar in werkelijkheid is het wel zo. In de Wet op de kansspelen, die aangeeft voor welk soort kansspelen de overheid een vergunning geeft, staat dat de speler geen overwegende invloed mag hebben op het bepalen van uitslag. Dit moet begrepen worden als geen invloed. Waar een deelnemer in een spel door zijn of haar inzet de uitslag of de prestatie kan beïnvloeden, waar een kandidaat voor een talentenjacht door goed verzorgde kleding en gevolgde zanglessen de jury kan beïnvloeden, bij een kansspel gebeurt dit alles niet of, nog strikter gezegd, mag het niet gebeuren. In een kansspel mag de speler zelfs niet aan het eigenlijke spel deelnemen. Hij mag inzetten, een lot kopen, betalen, maar daarna wordt het spel zelf gespeeld door de croupier in het casino of door de notaris die de winnende loten trekt. Bij een kansspel is de speler altijd toeschouwer. Alle invloed die hij op de uitslag heeft is óf illegaal óf een illusie. Dus indien een speler denkt dat hij invloed kan hebben, dat het niet alleen een gokje is, dan is dat een grote risicofactor bij deelname aan een kansspel. Deze onterechte suggestie van invloed, de valkuil voor veel gokkers en zeker ook jongere kansspelspelers, vormt samen met hun opvatting over geld het belangrijkste element om een kansspel problematisch te maken, voor een sommige spelers zelfs verslavend. Een tweede verschil tussen spel en kansspel is de invloed van geld. Door de volgende twee opvattingen van een speler over geld is het risico op problemen bij een kansspel veel groter: geld is belangrijk (je zet het in, je hebt het nodig om te spelen en het is de vorm waarin je prijs

3 wordt behaald); en tegelijkertijd is geld onbelangrijk (gewonnen geld wordt direct weer ingezet om nieuw geld te kunnen winnen; spelers spelen vaak door tot het laatste geld op is). Spelers zijn bereid zeer grote bedragen in te zetten om te kunnen blijven spelen en denken bovendien dat ze met deze grote inzetten indruk maken op hun omgeving. Het geld zelf, en wat ze moeten doen om eraan te komen, is voor hen dan volstrekt onbelangrijk geworden. Anders gezegd kunnen kansspelproblemen vooral ontstaan bij jongeren die moeite hebben het (maatschappelijke) spel van sociale communicatie onder de knie te krijgen en die interactie met hun omgeving het liefst hebben via de uiterlijke verschijningsvorm van geld. Problemen met kansspelen kunnen zich ontwikkelen tot pathologisch gokken. Volgens de DSM-IV-classificatie (Diagnostic and Statistical Manual for Mental Disorders; APA, 1994) is er sprake van pathologisch gokken wanneer zich een chronisch en progressief dalen voordoet in het weerstand bieden aan de impuls om te gokken en bovendien het spelgedrag zodanig is dat hierdoor het persoonlijke leven, gezins- en beroepsleven volledig gecompromitteerd of beschadigd wordt. Pathologisch gokken is binnen de DSM-IV ingedeeld in de groep van stoornissen van de impulscontrole, waartoe ook kleptomanie en pyromanie behoren. Kansspelen Speelautomaten Kansspelen hebben verschillende verschijningsvormen. De speelautomaat (ook wel fruitautomaat genoemd, naar de symbolen op de rollen van de automaat) is verreweg het populairst bij jongeren. Volgens opgave van het Ministerie van Justitie stonden er in 2004 in Nederland speelautomaten, verdeeld over een drietal typen locaties (horeca, amusementcentra en casino s). Voor alle locaties geldt dus een minimumleeftijd om te mogen spelen op speelautomaten. In casino s is de controle het meest strikt (legitimatie verplicht), in de amusementcentra valt de controle te omzeilen (controle door toegangsbewijs en legitimatie indien twijfel over leeftijd) en in horecagelegenheden is de controle verschillend, afhankelijk van het gevoerde beleid. Kansspelen op internet Op internet bestaat een zeer uitgebreid aanbod van kansspelen. Het merendeel van deze spelen is afkomstig uit het buitenland, waar op veel plaatsen geen restricties gelden met betrekking tot het exploiteren van goksites. In Nederland en België zijn nog geen officiële websites toegestaan met kansspelen. Het wordt wel overwogen als tegenhanger van het buitenlandse aanbod. Het internetaanbod is goed bereikbaar indien de speler over een creditcard beschikt, wat in de meeste gevallen een voldoende drempel is om deelname door jongeren te voorkomen. Loterijen, bingo en paardenrennen Loterijen zijn er in allerlei vormen. Deze vorm van kansspelen wordt in toenemende mate ondersteund door media-aandacht. Spelshows, waarbij tevens de trekking gedaan wordt van de juiste cijfers of winnende postcodes zijn niet meer weg te denken van de televisie en de prijzen die te winnen zijn nemen steeds grotere vormen aan. In hoeverre dit aanbod van

4 loterijen aantrekkelijk is voor jongeren is niet bekend. Wel is duidelijk dat het gevaar van verslaving zich bij dit soort kansspelen nauwelijks voordoet. Hetzelfde geldt voor bingospelen en paarden- of hondenrennen. Short odd, long odd Belangrijk is verder nog dat kansspelen grofweg in te delen zijn in short odd - en long odd - spelen. Odd staat voor de tijdsduur tussen het inzetten van het geld en het zien van de uitslag. Bij een staatslot is die tijdsduur weken of maanden na de aanschaf van het lot (long odd), bij een kansspelautomaat enkele seconden (short odd). Vanuit verslavingsperspectief is het duidelijk dat een short odd-kansspel de speler sneller in de verleiding brengt om na verlies of winst een nieuwe kans te wagen, dus door te spelen. De meeste verslaafden die zich voor hulp melden zijn derhalve spelers aan short odd-kansspelen (met name fruitautomaten). Psychosociale aspecten Gokverslaving heeft vergaande effecten op de interactie van de jeugdige gokker met zijn directe omgeving. Naarmate de verslaving vordert, kan het geleende geld steeds moeilijker teruggegeven worden, kunnen gemaakte afspraken niet meer worden nagekomen en worden ze met smoesjes afgezegd. Duidelijk moet zijn dat gokkers zeer inventief worden in het verbergen van hun problemen en het verzinnen van een andere werkelijkheid, of anders gezegd, ze liegen. Voor de omgeving is het uiterst moeilijk door deze leugens heen te komen; het duurt vaak jaren voordat de gokker een verdedigingsfout maakt en de problemen op tafel komen. Het effect van het ontkennen, verbergen van problemen en zijn afspraken steeds vaker niet nakomen is dat de jeugdige gokker in toenemende mate alleen komt te staan. Zijn omgeving vertrouwt hem steeds minder. Anderzijds ontstaat bij de mensen rond de gokker op een gegeven moment de behoefte om hem te helpen zijn gedrag onder controle te krijgen. De vraag bij wie de verantwoordelijkheid ligt voor de oplossing van het probleem komt hierbij centraal te staan (Boulogne e.a., 1997). Gokkers beschikken doorgaans over weinig vormen van communicatie en zullen daardoor ook niet snel om hulp vragen. Het gokken en de gokproblemen zijn op zichzelf voor de gokker een manier om anderen zijn problemen op te laten lossen. De gokker zorgt er als het ware voor dat de omgeving (vrienden, ouders, werkgevers, familieleden) zich met hem moet gaan bezighouden. Vaak wordt dat gedaan op een manier die voor de gokker niet bedreigend is. Hij krijgt hulp zonder erom te hoeven vragen. Belangrijk hierbij is het feit dat gokkers behalve het gokken vaak psychische en emotionele klachten hebben, zoals depressie, spanning, impulsiviteit en concentratieproblemen en dat ze die problemen proberen op te lossen door te vermijden en af te wachten. Voorts is het voor de omgeving van belang zich te realiseren dat niet alleen zijzelf maar ook de gokker op zoek is naar controle en dat voor de gokker de omgevingswereld vereenvoudigd is tot een win- en verliessituatie (Poels, 2000). In de winsituatie ervaart de gokker dat hij alles zelf in de hand heeft en iemand is die macht en controle heeft. In de verliessituatie heeft de gokker de ervaring dat hij totaal geen invloed heeft, maar juist negatief beïnvloed wordt door zijn omgeving en dat hij aan die kwalijke beïnvloeding niets kan doen.

5 Schuldgevoelens zouden bij kansspelers ook veelvuldig voorkomen. Zoals aan het begin van dit artikel aangegeven, blijkt in de praktijk dat de speler, zeker in de beginfase, blijk geeft van schuldgevoelens, maar naarmate de problemen meer in de richting van verslaving gaan, wordt dit minder. Hij plaatst de schuld van de problemen dan veelal buiten zichzelf. Achtergronden en mogelijke oorzaken Kansspelen moeten bezien worden vanuit het perspectief van spel, speler en omgeving. Deze drie perspectieven beïnvloeden elkaar en zijn op verschillende momenten meer of minder belangrijk bij het ontstaan van problemen. Het spel Eerder is al aangegeven wat het verschil is tussen een spel en een kansspel. Kenmerken van een kansspel zijn: dat het eigenlijke spel altijd door een ander wordt gespeeld; dat de deelnemer tegen het spel speelt en nooit tegen andere deelnemers; dat vooraf (wettelijk) is bepaald welk maximaal deel van de inzet weer aan de spelers uitbetaald wordt; dat de aanwijzing van de winnaars toevallig moet zijn en er dus geen sprake kan zijn van behendigheid; dat er vaste regels zijn; dat de inzet van de speler zelf niet van belang is, alleen zijn geldelijke inzet; dat er bij een kansspel geen enkel verband is tussen de speelrondes, hetgeen wil zeggen dat een kansspel geen historie kent en daarom niet te leren is (De Vos e.a., 1995). De afgelopen decennia hebben de fabrikanten en organisatoren van kansspelen, mede door de uitbreiding van de technische mogelijkheden, voortdurend geïnvesteerd in hun aanbod. Dit heeft ertoe geleid dat uit het oogpunt van verslaving de risicofactoren toegenomen zijn. De belangrijkste risicofactor is dat het kansspel zo wordt aangeboden dat de speler voortdurend de illusie krijgt invloed te kunnen uitoefenen op de uitkomst, bijvoorbeeld door het invoegen van bepaalde spelelementen of door gebruik te maken van speelkaarten. De speler In de interactie tussen het kansspel en de speler zien we dat de suggestie van invloed ook door de speler zelf in stand gehouden kan en zal worden. Bij short odd-spelen, zeker wanneer inzet en prijs relatief geringe bedragen zijn, wordt de speler telkens weer uitgedaagd opnieuw in te zetten, nog een keer, nog even. Het blijkt dat de problematische speler dan op zoek gaat naar aanknopingspunten in het spelverloop of in zijn eigen gedrag, die zijn invloed op het spel in zijn beleving kunnen vergroten. Hij vraagt zich bijvoorbeeld af of hij bij winst met zijn linkerhand speelde in plaats van rechts, of hij altijd bij een bepaalde croupier wint, niet op zondagen wint, enzovoort. De speler realiseert zich niet, of wil zich niet realiseren, dat hij in werkelijkheid geen invloed heeft. Zo wordt duidelijk dat verslaafde gokkers, buiten het feitelijke gokken, ook veel tijd besteden aan de techniek van het gokken zelf ( op welke manier kan ik invloed krijgen? ).

6 Kansspelers kunnen ingedeeld worden in drie groepen: 1. de recreatieve speler; 2. de problematische speler; 3. de verslaafde speler (De Vos e.a., 1995). De hoeveelheid tijd en geld die in verhouding tot beschikbare tijd en geld besteed wordt aan het (voorbereiden van het) spelen, is een belangrijk criterium om spelers in te delen in deze groepen. Het gaat dus niet om absolute getallen, maar om een relatieve maat. Recreatieve spelers spelen wel eens, maar besteden er zo weinig tijd en geld aan dat geen van hun andere activiteiten eronder te lijden heeft. Bij de problematische speler worden door het spelen zijn maatschappelijke activiteiten beïnvloed. Hij/zij moet een of meer bijbaantjes zoeken om geld te vinden, heeft minder of geen tijd om uit te gaan met vrienden, haalt thuis geld weg van ouders, broers of zussen en kan zich niet goed concentreren op het schoolwerk. Essentieel voor de problematische speler is dat hij uiteindelijk wel in staat is zelf, of met enige (soms ook professionele) hulp uit de omgeving, het problematische gokgedrag te stoppen of dusdanig te minderen dat er geen grote problemen meer uit voortkomen. Voor de verslaafde speler is het laatste niet meer haalbaar. Per dag staan 24 uur in het teken van het gokken, waarbij overigens het gokken zelf, zoals eerder aangegeven, relatief gezien niet de meeste tijd in beslag hoeft te nemen. Het is duidelijk dat jongens veel kwetsbaarder zijn dan meisjes voor het ontwikkelen van kansspelproblemen. De verhouding jongens : meisjes met problemen is 9 : 1 (Ouwehand e.a., 1996). Een eenduidige verklaring hiervoor is niet te geven. Wellicht speelt de fruitautomaat een rol: een kast met veel techniek die zich bevindt in een omgeving waar het niet voor de hand ligt dat meisjes gaan spelen (bar, amusementcentrum). Voor jongeren kunnen kansspelen ook een onderdeel zijn van experimenteergedrag. Vooral jongeren met geringe sociale vaardigheden en/of een negatief zelfbeeld merken dat de rol van gokker hun een bepaalde status kan geven in hun omgeving. Ze benutten het goed kunnen gokken als compensatie voor de ontbrekende vaardigheden op andere terreinen. Bij gokkers blijkt, meer dan bij andere verslaafden, het ontbreken van die vaardigheden soms te zijn ontstaan door lichamelijke omstandigheden, bijvoorbeeld doordat ze in hun vroege jeugd geconfronteerd zijn met ernstige ziekte, waardoor ze een tijdlang niet naar school zijn geweest, of doordat ze lichamelijke beperkingen hadden waardoor ze niet volledig aan het sociale leven konden deelnemen. Ook compensatie voor andere afwijkingen (te groot, te dik) komt voor (De Vos, 1995). Verveling, gebrek aan een zinvolle tijdsbesteding wordt vaak genoemd als een oorzaak voor kansspelproblemen bij jongeren.verondersteld wordt dat het gaat om jongeren die minder goed in staat zijn zichzelf te vermaken en daardoor afhankelijker zijn van hun omgeving om zich bezig te houden. De omgeving De omgeving waar de kansspelen aangeboden worden, speelt eveneens een rol bij het ontstaan van problemen. Enige jaren geleden waren amusementcentra ( gokhallen ) nog

7 duistere oorden waar je niet zo gemakkelijk van buiten naar binnen kon kijken. Nu zijn het open, op casino s lijkende centra. Was de toegankelijkheid vroeger dus wellicht een drempel waardoor alleen de meer problematische speler zich binnen waagde, nu komen er veel meer mensen spelen. Door de openheid is het spelen gewoner geworden, maar tegelijkertijd is daardoor de mogelijkheid om meer te gaan spelen dan goed is, en erin verstrikt te raken, ook toegenomen. Tot slot zijn ook de opkomst van computertechnologie en internet bepalende factoren. Met de nieuwste technieken slagen de aanbieders erin op de computer steeds spannender en realistischer spelen te creëren. Via internet kan de speler een kansspel doen in de relatief rustige thuisomgeving, op school of op het werk. Interessant is het te kijken naar de maatschappelijke en politieke context. De kansspelindustrie, zoals we die nu kennen, is nog relatief jong en in een aantal jaren is de situatie in het kansspelaanbod omgeslagen van bijzonder (casino in het Kurhaus in Schevingen of aan de Belgische kust) naar normaal. Er is nu een dagelijks aanbod op de televisie, al of niet in de vorm van spelshows of reclame, waarbij opvallend is dat ook in de sport, behalve banken en verzekeringsmaatschappijen, kansspelaanbieders actief zijn (Lotto in België, Bankgiroloterij in Nederland, La Française des Jeux in Frankrijk en Once in Spanje). Wat betreft omgevingsfactoren is tevens van groot belang de wijze waarop in de directe omgeving van de gokker met geld omgegaan wordt. Zoals eerder aangegeven speelt de opvatting over geld een belangrijke rol bij het ontwikkelen van kansspelproblemen. In een milieu waar onduidelijkheid bestaat over het belang van geld is de kans groter dat gokproblemen ontstaan. Opvallend in problematische gokkergezinnen is dat binnen het gezin vaak de ene ouder geld heel belangrijk vindt (je moet sparen, je moet het verdienen) terwijl de andere ouder er (schijnbaar) geen betekenis aan hecht (geld moet rollen). Dikwijls is er sprake van een combinatie van materiële verwenning enerzijds en emotionele verwaarlozing anderzijds. Dit leidt ertoe dat jeugdige gokkers niet beseffen dat beide opvattingen naast elkaar kunnen bestaan en in verschillende perioden verschillend aangewend kunnen worden. Diagnose Verkenning van het probleem Bovenstaande analyse van spel, speler en omgeving geeft enige handvatten om te verkennen welke problemen een rol spelen of een indicatie zijn voor grotere problemen. Het is van belang om in een eerste verkenning te weten: welk spel wordt gespeeld (o.a. long odd short odd). Besef dat een speler op dit terrein expert is. Gebruik die positie ook om de speler uitgebreid te laten vertellen over het spelen, hoe het spel in elkaar zit. Daaruit komen ook gegevens naar boven over de hoeveelheid tijd en geld die aan het spelen besteed wordt. of de speler het idee heeft invloed te hebben op het kansspel.hierbij is het van belang niet alleen te verkennen welke invloed hij denkt te hebben op het spel, maar ook hoe hij denkt over zijn invloed op terreinen buiten het gokken (ouders, werk, school, vrienden e.d.). of verveling vaak voorkomt, of de jongere weinig eigen initiatief toont. Hier kan verkend worden of de jongere actief of passief zal zijn in het oplossen van de

8 problemen, of zijn omgeving actief of passief is in het probleem oplossen en of de jongere excuses zoekt voor zijn gedrag. of er voortdurend sprake is van gerommel met geld en verantwoording van besteding. of er een verandering is in activiteiten en/of vriendenkring. of er onduidelijkheid is over de rol van geld (sparen of uitgeven) Om de diagnose pathologisch gokken te kunnen stellen is het volgens de DSM-IVclassificatie (APA, 1994) van belang dat voldaan wordt aan vijf of meer van de volgende kenmerken: 1. volledig bezig zijn met gokken; 2. steeds meer geld nodig hebben om te gokken (ook wel tolerantie genoemd); 3. herhaaldelijk weinig succesvolle pogingen doen om te stoppen of te minderen; 4. rusteloos en prikkelbaar worden bij stoppogingen (onthouding); 5. gokken om te ontsnappen aan problemen; 6. weer gaan spelen om verloren geld terug te winnen ( chasing ); 7. liegen over de mate van gokken; 8. illegale handelingen verrichten om gokken te financieren; 9. vanwege het gokken belangrijke maatschappelijke relaties kwijtraken, en 10. rekenen op anderen om de problemen die zijn ontstaan door het gokken op te lossen. Daarnaast is het voor de diagnose van belang dat het gokgedrag niet toe te schrijven is aan een manische periode. Voor het signaleren van gokproblemen is het voorts goed mogelijk om gebruik te maken van de SOGS, de South Oaks Gambling Screen van Lesieur en Blume (1987) waarvan ook een Nederlandse vertaling bestaat (Prins, 1987). Interventie Gokproblemen laten zich in de meeste gevallen goed behandelen. Jaarlijks melden zich 500 (België) tot 2500 (Nederland) mensen voor een gokbehandeling bij instellingen voor ambulante verslavingszorg, naast een kleine groep die in aanmerking komt voor een klinische residentiële behandeling. Voor deelname aan de groepen van de Anonieme Gokkers melden zich jaarlijks tussen de 100 (België) en 300 personen (Nederland). Duidelijk is dat er nauwelijks instellingen zijn die zich specialiseren op het terrein van behandeling van gokverslaving. Dit komt mede doordat het aantal gokkers vergeleken met het aantal drug- en alcoholverslaafden relatief klein is. Over de behandeling van gokproblematiek in het Nederlandstalige werkgebied is weinig gepubliceerd. Er zijn enige publicaties over een individuele gedragstherapeutische benadering en een paar met een systeemtheoretische achtergrond (Boulogne e.a., 1997; Poels, 2000). Daarnaast zijn goede resultaten bereikt met een groepsmatige of cursorische aanpak (Noten, 1994; De Vos, 1994). Onduidelijk is nog op welke wijze farmacotherapeutische interventies geschikt zijn voor behandeling van gokverslaving. Individueel

9 Bij de individuele behandeling van gokverslaafden dient een evenwicht gevonden te worden tussen de behandeling van de verslaving inclusief de behandeling van de onderliggende problemen aan de ene kant, en de behandeling van de omgeving waar de gokverslaafde functioneert aan de andere kant. Het feit dat een gokker vaak ook psychische klachten heeft (depressie, impulsiviteit, concentratieproblemen) betekent dat het zelf toegeven van het probleem en het bereid zijn om in behandeling te gaan nog niet wil zeggen dat hij ook werkelijk gemotiveerd is om het gokprobleem op te lossen. Door toe te geven dat er een probleem is, vermijdt de gokker dat hem steeds gevraagd wordt te stoppen. Hij wacht rustig af hoe de situatie zich voor hem zal ontwikkelen en hoeveel energie de behandelaar en zijn omgeving erin zullen steken om hem te helpen. Dit maakt het voor hem vaak mogelijk door te gaan met spelen. Paradoxaal gezien is dat doorgaan met spelen in de eerste fase van de begeleiding ook meestal de opdracht die gegeven wordt, totdat de werkelijke omvang van het probleem met behulp van een specifieke analyse duidelijk is. Daarna kan een gezamenlijk besluit genomen worden over de omvang van het probleem en de mate waarin gestopt moet worden met het kansspelgedrag. Cognitief gedragstherapeutische benaderingen worden vaak gebruikt in de behandeling van gokverslaving (De Vos, 1995). In deze therapie worden de verkeerde denkwijzen van de gokker aangepakt: illusie van invloed, idee dat er een andere wetmatigheid in zit dan er werkelijk in zit en/of het idee dat door te gokken gokproblemen opgelost kunnen worden. Een belangrijk element van de behandeling van vooral jonge gokkers is het leren gokken. Hierbij worden sociale vaardigheden aangeleerd. Het gedrag van een gokker krijgt naarmate de gokproblemen groter worden steeds meer het karakter van alles of niets en wordt daardoor defensief van aard. Genuanceerd inschatten welk gedrag op zijn plaats is en wat de effecten zijn van bepaald gedrag is problematisch voor veel gokkers. De gokker leren gokken houdt met andere woorden ook in dat hij inschat-tingen leert maken van de effecten van zijn gedrag. Dat hij bijvoorbeeld, als hij tegen zijn moeder zegt dat hij zijn geld nu gaat besteden aan een bioscoopkaartje, goed taxeert in welke mate ze hem dan zal geloven. En dat hij zich vervolgens afvraagt wat hij kan doen om de kans dat ze hem gelooft te verhogen. Dit kans berekenen en het zoeken naar alternatieve mogelijkheden vergroten de sociale vaardigheid van de speler vaak in ruime mate. In groepsverband Groepsmatige of cursorische aanpak bestaat in Nederland al geruime tijd, doorgaans onder de naam Stoppen met Gokken (Noten, 1994; De Vos, 1994). In België wordt recentelijk ook meer met een groepsaanpak gewerkt, waarbij in een aantal gevallen het Nederlandse voorbeeld verder uitgewerkt is. Behalve inhoudelijke redenen om voor de groepsvorm te kiezen was er in Nederland ook een financiële reden voor deze aanpak: de overheid wilde in eerste instantie de hulp aan gokverslaafden niet subsidiëren en de groepsaanpak was goedkoper dan de individuele of gezinsbehandeling. Karakteristiek voor de cursorische aanpak van gokproblematiek zijn de relatief korte duur (6-8 bijeenkomsten) en de doelgerichtheid: stoppen met gokken volgens een vastgelegd draaiboek is de beoogde uitkomst. De cursisten worden uitgedaagd de balans op te maken van hun gokgedrag tot nu toe, vast te stellen wat de positieve en de negatieve gevolgen zijn en hoe zij die gevolgen waarderen. In deze fase van overpeinzing komt ook aan de orde of de cursist

10 als doel stelt te stoppen met gokken of het gokgedrag te verminderen. Vervolgens wordt het STOP-model (De Vos, 1994) gebruikt om het doel te bereiken. De S staat voor het Stoppen van gedachten die van invloed zijn op het gokgedrag; de T staat voor het krijgen van Tips (o.a. door groepsgenoten) om het niet-gokken beter te kunnen volhouden; de O staat voor wat Ook mogelijk is, ofwel de alternatieven die er zijn voor het gokken; de P in STOP-model staat voor het zichzelf toedienen van een Pluim indien gewenst gedrag is gerealiseerd. Prognose Vooral bij jonge gokverslaafden is de prognose om na behandeling gokvrij door het leven te gaan goed (Petry & en Jahrreiss, 1999). Meer dan bij andere vormen van verslaving is interventie bij gokken succesvol en kan het gedrag gestopt worden en vervangen door activiteiten en gedra-gingen die geen negatieve consequenties zoals wantrouwen en financiële problemen hebben. Terugval komt in eerste instantie veel voor, maar wordt doorgaans positief gebruikt om een meer definitieve oplossing te realiseren. Preventie Mogelijkheden om gokverslaving te voorkomen kunnen ingedeeld worden in een collectieve en een individuele aanpak. Collectieve gokpreventie is in de meeste gevallen opgenomen in educatieve en preventieve programma s die op scholen uitgevoerd worden door instellingen voor verslavingszorg en GGD en (Nederland) of CGG s (België), als onderdeel van bredere voorlichting over middelengebruik en risico s voor verslaving. Zo maakt het in Nederland onderdeel uit van het project de Gezonde School en Genotmiddelen, waarbij lesmateriaal voor leerlingen en docenten is ontwikkeld, dat ook te gebruiken is voor bijvoorbeeld ouderavonden. De VAD (Vereniging voor Alcohol- en andere Drugproblemen, zie De Bock, 2002) heeft in Vlaanderen een project ontwikkeld onder de naam Gokken, een thema in de kijker. Bedoeling van dit project is een lokaal beleid gericht op scholen en jeugdwerk vorm te geven. De wetgever heeft, zeker de laatste jaren, in België en Nederland bijzondere maatregelen genomen om jongeren te beschermen tegen deelname aan kansspelen en de mogelijkheid van verslaving, zoals het vaststellen en of verhogen van de minimumleeftijd voor deelname aan kansspelen (zie Inleiding). Gezien de scherpe daling van het aantal aanmeldingen voor hulp en de gelijktijdige stijging van de gemiddelde leeftijd (naar ruim boven de 31 jaar in 2002) van de aangemelde cliënten lijken de maatregelen vruchten af te werpen. In beide landen is het bovendien verplicht om in speelgelegenheden foldermateriaal met onder andere hulpverleningsmogelijkheden voorhanden te hebben. In samenwerking met de kansspelindustrie is materiaal ontwikkeld dat voor jongeren vanaf 18 jaar beschikbaar is in de amusementcentra of de horeca (bijvoorbeeld de actie Speel bewust in de horeca). Collectieve preventie kan ook ingezet worden om het grote publiek gevoelig te maken voor kansspelproblematiek. Dergelijke mediacampagnes zijn echter erg duur en zeker gezien de tegenreclame van de branche: denk aan de benaming Holland Casino Eredivisie voor de hoogste klasse van het Nederlandse profvoetbal waarschijnlijk weinig effectief. Voor specifieke risicogroepen is weinig of geen materiaal voorhanden. Slechts een beperkt aantal websites is beschikbaar voor de meer problematische speler en zijn omgeving (zie Adressen).

11 In het kader van de individuele preventieve aanpak zijn tips opgesteld voor deelnemers aan kansspelen om ervoor te zorgen dat hun spelen niet uitloopt in een verslaving: Bepaal steeds vooraf hoeveel geld en tijd je aan het gokken wilt besteden. Probeer verlies niet terug te winnen. Ga na of je liegt over tijd die en geld dat je aan gokken besteedt. Vraag je af of: je kritiek krijgt op je spelen; je je er schuldig over voelt; je eigenlijk wilt stoppen maar denkt dat niet te kunnen; je wel eens geld leent om te kunnen gokken; je problemen hebt met terugbetalen; je wel met iemand over je gokken zou willen praten, maar het niet doet omdat je bang bent voor de reactie van je omgeving. Tot slot bestaat nog de mogelijkheid dat iemand zich, ter bescherming bij overmatig spelen, laat uitschrijven in een casino of zich de toegang laat beperken. Samenvatting en conclusie Gokverslaving komt in Nederland en België onder jongeren op kleine schaal voor en is relatief goed behandelbaar. Bij gokproblemen is sprake van drie factoren die elkaar beïnvloeden, namelijk het spel, de speler en de omgeving van de speler. De kwetsbaarheid is bij jongens vele malen groter dan bij meisjes. Kern van het probleem is dat de speler denkt invloed te hebben op het spel. Gokkers raken verstrikt in emotionele en financiële problemen en verworden tot problematische en verslaafde spelers. Bijkomstig probleem is dat de omgeving door alle smoezen en het liegen van de gokker het vertrouwen in hem kwijtraakt, wat een oplossing van de problematiek lastiger kan maken. Bij interventies is het van belang te onderkennen dat, behalve het aanpakken van irrationele gedachten over invloed op het gokspel, de sociale vaardigheden verbeterd moeten worden. Tijdens het begin van de behandeling krijgen de jongeren de paradoxale opdracht door te gaan met gokken, om inzicht te krijgen in hun gedrag en te ervaren dat ze de sociale vaardigheden die ze nodig hebben om te stoppen, óf al bezitten óf relatief eenvoudig kunnen aanleren. Cognitief gedragstherapeutische programma s en groepen als Stoppen met Gokken lijken de meest aangewezen weg om de gokproblemen te behandelen. In het kader van gokpreventie bestaan er mogelijkheden voor scholen, jeugdwerk en horeca in de vorm van speciale programma s en foldermateriaal. Aangehaalde literatuur 1. American Psychiatric Association (1994). DSM-IV: Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders. (4th ed.). Washington, DC: American Psychiatric Association. 2. Bock, M. de (red.) (2002). Gokken een thema in de kijker: een lokaal alcohol- en drugbeleid. Brussel: VAD. 3. Boulogne, H., Duintjer, F., Swagerman J. & Weeren, P. van (1997). Systeemtherapie met jonge gokverslaafden. Systeemtherapie, 9 (1),

12 4. Lesieur, H.R. & Blume S.B. (1987). The South Oaks Gambling Screen (SOGS): A new instrument for the identification of pathological gamblers. American Journal of Psychiatry, 144, Noten, J. (1994). Stoppen met gokken in stappen. Arnhem: Gelders Centrum voor Verslavingszorg. 6. Ouwehand, A.W., Cruts, A.A.N. & Vos, A. de (1996). Profiel gokcliënten in de verslavingszorg. Utrecht: IVV. 7. Petry, J & Jahrreiss, R. (1999). Stationäre medizinische Rehabilitation von Pathologischen Glückspielen. Differentialdiagnostik und Behandlungsindikation. Deutsche Rentenversicherung,4, Poels, V. (2000). Gokken. Systeemtheoretisch Bulletin, 18 (3), Prins, M.J.C. (1987). Problematisch gokken. Jellinek Onderzoeksreeks 01. Amsterdam: Jellinek Centrum. 10. Vos, T. de (1994). Stoppen met gokken.handleiding. Breda: CAD West- en Midden- Brabant. 11. Vos, T. de (1995). Gokverslaving, hulpverlening en preventie. Lisse: Swets & Zeitlinger. 12. Willemen, R. (2001). Gokken. Dossier over kansspelen: wetgeving, hulpverleningen preventie. Stand van zaken. Hasselt: CAD. Aanbevolen literatuur voor de werker in de eerste lijn 13. Vos, A. de (1999). Problematisch gokken: beleid. Preventie en hulpverlening. In Schippers e.a. (red.). Handboek Verslaving. Houten/Diegem: Bohn Stafleu van Loghum. Aanbevolen literatuur voor de ouders 14. Bock, M. de (red.) (2002). Gokken een thema in de kijker: een lokaal alcohol en drugbeleid. Brussel: VAD. 15. Vos, T. de (1995). Gokverslaving, hulpverlening en preventie. Lisse: Swets & Zeitlinger. 16. Aanbevolen literatuur voor kinderen en adolescenten 17. gokverslaving/gokverslaving.htm Adressen Nederland Stichting Anonieme Gokkers Omgeving Gokkers (AGOG) Nederland, zie Sociale kaart Jeugdzorg, Houten: Bohn Stafleu van Loghum. Instellingen voor verslavingszorg in de regio. Opzoeken via: kies links. Vlaanderen Verenging voor Alcohol- en andere Drugproblemen (VAD), E. Tollenaerestraat 15, 1020 Brussel.

13 De Kansspelcommissie, Kantersten 47, 1000 Brussel. Anonieme Gokkers, telefoon (02) Directe hulp aan gokverslaafden en familie, telefoon (02) Internet (zeer goede actuele site) (zelfhulpgroepen in Nederland) gokverslaving/gokverslaving.htm (voor boeken en brochures) Copyright 2007, Bohn Stafleu van Loghum, Houten

IVO onderzoek De kaarten op tafel. Rapport juni 2010. Samenvatting en conclusies. o Onderzoeksvraag 1: In welke mate is poker verslavend?

IVO onderzoek De kaarten op tafel. Rapport juni 2010. Samenvatting en conclusies. o Onderzoeksvraag 1: In welke mate is poker verslavend? IVO onderzoek De kaarten op tafel Rapport juni 2010 Samenvatting en conclusies o Onderzoeksvraag 1: In welke mate is poker verslavend? Poker bevat onmiskenbaar elementen van een verslavend spel. Het kan

Nadere informatie

Gokverslaving. De kick die onweerstaanbaar is

Gokverslaving. De kick die onweerstaanbaar is De kick die onweerstaanbaar is Een onschuldig tijdverdrijf? Wie waagt er niet eens een gokje? De een koopt een staatslot, de ander zoekt zijn geluk achter de gokkast of kaart om geld. Veel senioren spelen

Nadere informatie

v e rslaafd? Wat als je niet meer zonder kan

v e rslaafd? Wat als je niet meer zonder kan v e rslaafd? Wat als je niet meer zonder kan Alles over verslavingen Voor vragen over alcohol, illegale drugs, gokken en medicijnen: De DrugLijn tel. 078 15 10 20 www.druglijn.be SOS Nuchterheid tel. 09

Nadere informatie

V e rslaafd? Wat als je niet meer zonder kan

V e rslaafd? Wat als je niet meer zonder kan V e rslaafd? Wat als je niet meer zonder kan Alles over verslavingen De Druglijn tel. 078 15 10 20 www.druglijn.be SOS Nuchterheid tel. 09 330 35 25 www.sosnuchterheid.org Anonieme Alcoholisten Vlaanderen

Nadere informatie

speciaal onderwijs lesbrief gokken UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL

speciaal onderwijs lesbrief gokken UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL speciaal onderwijs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL inhoud LES 1: KENNISMAKING MET GOKKEN 3 HOE KUN JE GOKKEN? 3 WIE IS DE WINNAAR? 4 EENS OF ONEENS?

Nadere informatie

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp Ons Team Ons team is zeer divers. We bestaan uit het secretariaat, psychologen, maatschappelijk werkers, sociaal psychiatrisch verpleegkundigen, cognitief gedragstherapeutisch werkers, ervaringsdeskundigen,

Nadere informatie

Onderzoek (Online) gokken

Onderzoek (Online) gokken Onderzoek (Online) gokken Publicatiedatum: mei 2013 Over dit onderzoek Aan dit online onderzoek, gehouden van 29 maart t/m 15 april 2013, deden 2380 jongeren mee (van wie er 547 wel eens een betaald of

Nadere informatie

Tactus Verslavingszorg. Programma. Tactus op De Rede. Gamen & Internet. Gamen. Bianca Swart Preventiewerker

Tactus Verslavingszorg. Programma. Tactus op De Rede. Gamen & Internet. Gamen. Bianca Swart Preventiewerker Tactus Verslavingszorg Stedendriehoek, Twente, Zwolle/Noord Veluwe en Flevoland Informatie, advies en hulp Alcohol, drugs, medicijnen, gamen, gokken Bianca Swart Preventiewerker Preventie basisonderwijs

Nadere informatie

Reactie Centrum voor Verantwoord Spelen t.a.v. wetsvoorstel "Modernisering Casinoregime"

Reactie Centrum voor Verantwoord Spelen t.a.v. wetsvoorstel Modernisering Casinoregime Reactie Centrum voor Verantwoord Spelen t.a.v. wetsvoorstel "Modernisering Casinoregime" 27 maart 2015 Centrum voor Verantwoord Spelen yvon@centrumvoorverantwoordspelen.nl www.centrumvoorverantwoordspelen.nl

Nadere informatie

1.1 Relatie verslaving

1.1 Relatie verslaving 1.1 Relatie verslaving Typering Iemand wordt relatieverslaafd genoemd als hij denkt niet zonder relatie te kunnen leven. Soms zijn mensen zo afhankelijk van een relatie, dat ze er alles voor doen om die

Nadere informatie

Referentie Vandercammen, M. (2009). Jongeren en kansspelen. Brussel: OIVO.

Referentie Vandercammen, M. (2009). Jongeren en kansspelen. Brussel: OIVO. 1. Referentie Referentie Vandercammen, M. (2009). Jongeren en kansspelen. Brussel: OIVO. Taal Nederlands ISBN - ISSN / Publicatievorm onderzoeksrapport 2. Abstract In dit onderzoek, uitgevoerd door het

Nadere informatie

(online) Gokken en gokverslaving. Verslaving 23/02/15. Aantal personen met gokprobleem

(online) Gokken en gokverslaving. Verslaving 23/02/15. Aantal personen met gokprobleem Ronny Willemen UC Leuven- Limburg 13.02.2015 (online) Gokken en gokverslaving Verslaving Ø DSM- III (1980) Pathologisch gokken onder stoornis in impulscontrole Ø DSM- V (2013) : Gokstoornis onder Middel-

Nadere informatie

You bet! Educatief pakket over gokken voor 16-18-jarigen

You bet! Educatief pakket over gokken voor 16-18-jarigen You bet! Educatief pakket over gokken voor 16-18-jarigen V.U. Paul Van Deun VAD, Vanderlindenstraat 15, 1030 Brussel - januari 2016 D/2016/6030/3 De DrugLijn is een initiatief van VAD - VAD wordt gefinancierd

Nadere informatie

Speciaal onderwijs LESBRIEF OVER GOKKEN UITGAVE: STICHTING VOORKOM! POSTBUS 91 3990 DB HOUTEN TELEFOON 030-6373144

Speciaal onderwijs LESBRIEF OVER GOKKEN UITGAVE: STICHTING VOORKOM! POSTBUS 91 3990 DB HOUTEN TELEFOON 030-6373144 Speciaal onderwijs LESBRIEF OVER GOKKEN UITGAVE: STICHTING VOORKOM! POSTBUS 91 3990 DB HOUTEN TELEFOON 030-6373144 Lesbrief over gokken INHOUD pagina Colofon: Deze lesbrief hoort bij het gokpreventieproject

Nadere informatie

Een verkennend onderzoek naar de relatie tussen poker en problematisch gokken

Een verkennend onderzoek naar de relatie tussen poker en problematisch gokken Een verkennend onderzoek naar de relatie tussen poker en problematisch gokken Het onderzoek is uitgevoerd in opdracht van Tactus Verslavingszorg, in samenwerking met de Universiteit Twente (UT). Onderzoeker:

Nadere informatie

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen Tekst: Aziza Sbiti & Cha-Hsuan Liu Colofon: Deze brochure is totstandgekomen met hulp van het Inspraak Orgaan Chinezen. De inhoud

Nadere informatie

Aard en omvang van kansspelverslaving in Nederland in 2010. Carola Schrijvers Anneke Risselada Gert-Jan Meerkerk

Aard en omvang van kansspelverslaving in Nederland in 2010. Carola Schrijvers Anneke Risselada Gert-Jan Meerkerk Aard en omvang van kansspelverslaving in Nederland in 2010 Carola Schrijvers Anneke Risselada Gert-Jan Meerkerk Oktober 2010 Colofon Aard en omvang van kansspelverslaving in Nederland in 2010 Auteurs:

Nadere informatie

Informatieleaflet voor werkgevers

Informatieleaflet voor werkgevers Informatieleaflet voor werkgevers Werk en verslaving Het aantal verslaafden aan alcohol, drugs en medicijnen in Nederland groeit. Het merendeel van deze mensen heeft een baan en kampt met de verslaving

Nadere informatie

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan ggz voor doven & slechthorenden Verslaving Als iemand niet meer zonder... kan Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving Herkent u dit? Veel mensen gebruiken soms

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus EA DEN HAAG

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus EA DEN HAAG 1 > Retouradres Postbus 20301 2500 EH Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Turfmarkt 147 2511 DP Den Haag Postbus 20301 2500 EH Den Haag www.rijksoverheid.nl/venj

Nadere informatie

Preventie en voorlichting

Preventie en voorlichting Preventie en voorlichting Verslavingszorg Preventie en voorlichting Verslavingszorg Mondriaan voor geestelijke gezondheid Verslavingszorg Preventie en voorlichting Doordacht dynamisch! Colofon Tekst Afdeling

Nadere informatie

Achtergrondinformatie opdracht 3, module 5, les 9

Achtergrondinformatie opdracht 3, module 5, les 9 Achtergrondinformatie opdracht 3, module 5, les 9 Roken alcohol en drugs Roken, alcohol en drugs zijn schrikbeelden voor veel ouders. Dit geldt voor allochtone ouders én Nederlandse ouders. Sommige kinderen

Nadere informatie

Aard en omvang van illegale kansspelen in Nederland Drs. G.H.J. Homburg en drs. E. Oranje Juli 2009

Aard en omvang van illegale kansspelen in Nederland Drs. G.H.J. Homburg en drs. E. Oranje Juli 2009 SAMENVATTING Aard en omvang van illegale kansspelen in Nederland Drs. G.H.J. Homburg en drs. E. Oranje Juli 2009 Doel van het onderzoek Om zicht te krijgen op de huidige omvang van de illegale exploitatie

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG 1 > Retouradres Postbus 20301 2500 EH Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Turfmarkt 147 2511 DP Den Haag Postbus 20301 2500 EH Den Haag www.rijksoverheid.nl/venj

Nadere informatie

Een Verantwoord Gesprek Met... Een voormalig gokverslaafde. Deel 3 (slot): Ervaringen met verslavingszorg

Een Verantwoord Gesprek Met... Een voormalig gokverslaafde. Deel 3 (slot): Ervaringen met verslavingszorg Een Verantwoord Gesprek Met... Een voormalig gokverslaafde Deel 3 (slot): Ervaringen met verslavingszorg In de interviewserie "Een Verantwoord Gesprek Met..." praten Yvon Jansma en Rolf Slotboom van het

Nadere informatie

Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.11 - September 2008-203-

Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.11 - September 2008-203- Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.11 - September 2008-203- VLAAMS PARLEMENT SCHRIFTELIJKE VRAGEN STEVEN VANACKERE VLAAMS MINISTER VAN WELZIJN, VOLKSGEZONDHEID EN GEZIN Vraag nr. 257 van 25 juni

Nadere informatie

Verstandelijke beperking en middelengebruik. Een folder voor mantelzorgers en begeleiders van mensen met een verstandelijke beperking

Verstandelijke beperking en middelengebruik. Een folder voor mantelzorgers en begeleiders van mensen met een verstandelijke beperking Verstandelijke beperking en middelengebruik Een folder voor mantelzorgers en begeleiders van mensen met een verstandelijke beperking Johan woont al enkele jaren zelfstandig. Als begeleider ga jij twee

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

Preventie en voorlichting

Preventie en voorlichting Preventie Preventie en voorlichting Introductie De afdeling preventie geeft voorlichting en advies over genotmiddelen aan jongeren, ouders en professionals. Verslavingszorg verleent hulp aan volwassenen

Nadere informatie

Staat uw leven in het teken van drank en drugs? Een opname biedt uitkomst!

Staat uw leven in het teken van drank en drugs? Een opname biedt uitkomst! Staat uw leven in het teken van drank en drugs? Een opname biedt uitkomst! KLINISCHE BEHANDELING: ALS U DE CONTROLE OVER UW LEVEN TERUG WILT Onderdeel van Arkin Stoppen met alcohol of drugs en uw manier

Nadere informatie

Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010)

Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010) AH 740 2010Z13219 Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010) 1 Bent u bekend met nieuw onderzoek van Michigan State University

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2010 2011 24 557 Kansspelen Nr. 130 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VEILIGHEID EN JUSTITIE Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den

Nadere informatie

5. CONCLUSIES ONDERZOEK

5. CONCLUSIES ONDERZOEK 5. CONCLUSIES ONDERZOEK In dit hoofdstuk worden de conclusies van het onderzoek gepresenteerd. Achtereenvolgens worden de definitie van het begrip risicojongeren, de profielen en de registraties besproken.

Nadere informatie

De impact van legalisering van online. kansspelen op klassieke loterijen. April 2011. In opdracht van Goede Doelen Loterijen NV

De impact van legalisering van online. kansspelen op klassieke loterijen. April 2011. In opdracht van Goede Doelen Loterijen NV De impact van legalisering van online kansspelen op klassieke loterijen April 2011 In opdracht van Goede Doelen Loterijen NV Uitgevoerd door: MWM2 Bureau voor Online Onderzoek Auteurs Matthijs Wolters

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind MEE Nederland Raad en daad voor iedereen met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave

Nadere informatie

Slim leven. Motiveren tot een gezonde leefstijl

Slim leven. Motiveren tot een gezonde leefstijl Slim leven Motiveren tot een gezonde leefstijl Grip op het eigen leven Elke jongere verdient de kans om zich te ontwikkelen. Om uit te groeien tot een zelfstandig individu met ambities, doelen en perspectief.

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord 7. Nawoord 171 Over de auteur 175 Literatuur 177 Register 179

Inhoud. Voorwoord 7. Nawoord 171 Over de auteur 175 Literatuur 177 Register 179 Inhoud Voorwoord 7 1 Hoe word je seksverslaafd? 13 2 Wie is gevoelig voor seksverslaving? 29 3 Het ontstaan van de verslaving 53 4 Seksverslaving, wissels en vat 73 5 Seksverslaving en de relatie 97 6

Nadere informatie

Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening

Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening Auteur: Jos van Erp j.v.erp@hartstichting.nl Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening Maakbaarheid en kwetsbaarheid Dood gaan we allemaal. Deze realiteit komt soms sterk naar

Nadere informatie

Wat is gokken? GOKKEN VROEGER... ...EN NU

Wat is gokken? GOKKEN VROEGER... ...EN NU drugs abc gokken Spelen om geld is een oud en zeer verspreid fenomeen. De mogelijkheden om te gokken zijn de jongste decennia nog sterk toegenomen. Er zijn mensen die hun gokgedrag in goede banen kunnen

Nadere informatie

Inge Test 07.05.2014

Inge Test 07.05.2014 Inge Test 07.05.2014 Inge Test / 07.05.2014 / Bemiddelbaarheid 2 Bemiddelbaarheidsscan Je hebt een scan gemaakt die in kaart brengt wat je kans op werk vergroot of verkleint. Verbeter je startpositie bij

Nadere informatie

Alcohol- en drugpreventie op school.

Alcohol- en drugpreventie op school. Alcohol- en drugpreventie op school. Aan de slag! Voor leerkrachten in het secundair onderwijs Alcohol, cannabis, psychoactieve medicatie, gokken en gamen zijn niet weg te denken uit de leefwereld van

Nadere informatie

"Gokverslaafden niet in één ruimte samen met middelenverslaafden"

Gokverslaafden niet in één ruimte samen met middelenverslaafden "Gokverslaafden niet in één ruimte samen met middelenverslaafden" Een Verantwoord Gesprek Met... Gilbert Thomas (psychiater) In voorgaande "Verantwoorde Gesprekken" hebben we van gedachten gewisseld met

Nadere informatie

Onderlegger Licht Diagnostisch Instrument tbv bepaling van het gezinsprofiel. 1. Psychische en/of psychiatrische problemen van de ouder(s)

Onderlegger Licht Diagnostisch Instrument tbv bepaling van het gezinsprofiel. 1. Psychische en/of psychiatrische problemen van de ouder(s) A. Ouderfactoren: gegeven het feit dat de interventies van de gezinscoach en de nazorgwerker gericht zijn op gedragsverandering van de gezinsleden, is het zinvol om de factoren te herkennen die (mede)

Nadere informatie

Zelfbeschadiging; wat kun jij doen om te helpen?

Zelfbeschadiging; wat kun jij doen om te helpen? Zelfbeschadiging; wat kun jij doen om te helpen? Familie of naaste zijn van iemand die zichzelf beschadigt kan erg moeilijk zijn. Iemand van wie je houdt doet zichzelf pijn en het lijkt alsof je niks kunt

Nadere informatie

TOELICHTING OP HET AANMELDINGSFORMULIER VOOR HET CASUS-OVERLEG

TOELICHTING OP HET AANMELDINGSFORMULIER VOOR HET CASUS-OVERLEG TOELICHTING OP HET AANMELDINGSFORMULIER VOOR HET CASUS-OVERLEG Een casus wordt ingebracht in het casus-overleg door middel van het formulier Schriftelijke aanmelding casus-overleg. Dit formulier wordt

Nadere informatie

IrisZorg. verslavingszorg. en maatschappelijke opvang. dicht bij mensen, ver in zorg

IrisZorg. verslavingszorg. en maatschappelijke opvang. dicht bij mensen, ver in zorg IrisZorg verslavingszorg en maatschappelijke opvang dicht bij mensen, ver in zorg > IrisZorg: dicht bij mensen, ver in zorg Bij IrisZorg kan iedereen rekenen op de deskundigheid en betrokkenheid van onze

Nadere informatie

lyondellbasell.com Versla de Verslaving

lyondellbasell.com Versla de Verslaving Versla de Verslaving Versla de Verslaving Verslaving, in welke vorm dan ook, is een wereldwijd begrip. De consequenties ervan kunnen variëren van chronische ziekten tot ontslag en van financiële ondergang

Nadere informatie

LAAT SPELEN EEN SPEL BLIJVEN INFORMATIE OVER VEILIG EN VERANTWOORD SPELEN HET ENIGE ECHTE CASINO

LAAT SPELEN EEN SPEL BLIJVEN INFORMATIE OVER VEILIG EN VERANTWOORD SPELEN HET ENIGE ECHTE CASINO LAAT SPELEN EEN SPEL BLIJVEN INFORMATIE OVER VEILIG EN VERANTWOORD SPELEN HET ENIGE ECHTE CASINO VOOR HOLLAND CASINO STAAT U ALS GAST CENTRAAL. HET IS ONZE GROOTSTE ZORG DAT U ZICH THUIS VOELT EN KUNT

Nadere informatie

Advies en steun voor uw kind en uzelf

Advies en steun voor uw kind en uzelf Advies en steun voor uw kind en uzelf Voor advies en steun aan ouders en hun kinderen Informatie advies cursussen Als u of uw kind psychische klachten heeft of problemen ervaart met alcohol of drugs, heeft

Nadere informatie

De gemeenteraad aan zet Wat wilt u weten over de jongeren met een beperking in uw regio?

De gemeenteraad aan zet Wat wilt u weten over de jongeren met een beperking in uw regio? De gemeenteraad aan zet Wat wilt u weten over de jongeren met een beperking in uw regio? Transities sociale domein Gemeenten staan zoals bekend aan de vooravond van drie grote transities: de decentralisatie

Nadere informatie

Kinderen van ouders met een afhankelijkheidsprobleem KOAP. Gezondheidsconferentie 2016

Kinderen van ouders met een afhankelijkheidsprobleem KOAP. Gezondheidsconferentie 2016 Kinderen van ouders met een afhankelijkheidsprobleem KOAP Gezondheidsconferentie 2016 Probleem KOAP? Aandacht voor KOAP Herkenning geven Opgroeien in een gezin met stress en negatieve interacties Jonge

Nadere informatie

Aanvullende reactie Centrum voor Verantwoord Spelen t.a.v. wetsvoorstel "Kansspelen Op Afstand"

Aanvullende reactie Centrum voor Verantwoord Spelen t.a.v. wetsvoorstel Kansspelen Op Afstand Aanvullende reactie Centrum voor Verantwoord Spelen t.a.v. wetsvoorstel "Kansspelen Op Afstand" 28 oktober 2014 Centrum voor Verantwoord Spelen (Yvon Jansma & Rolf Slotboom) info@centrumvoorverantwoordspelen.nl,

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen +

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen + > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik JEUGDIGEN Heb jij seksueel misbruik meegemaakt of iemand in jouw gezin, dan kan daarover praten helpen. Het kan voor jou erg verwarrend zijn hierover te praten,

Nadere informatie

Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Utrecht, Gooi & Vecht Ondersteuning bij leven met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave Wat betekent het dat uw kind moeilijk lerend is en wat 3

Nadere informatie

Samenvatting. april 2006

Samenvatting. april 2006 Samenvatting Alzheimer Nederland spant zich in om de zorg voor mensen met dementie en hun familieleden te verbeteren. Het streven is de zorg in de regio beter af te stemmen op mensen met dementie en degenen

Nadere informatie

FACTSHEET GOKKEN. Gokken. www.vad.be. december 2014

FACTSHEET GOKKEN. Gokken. www.vad.be. december 2014 december 2014 Deze factsheet presenteert de belangrijkste cijfergegevens van het voorbije decennium over de omvang van gokken in Vlaanderen en België. We bespreken achtereenvolgens: - gokken door verschillende

Nadere informatie

Ouderavond CLZ Ouderavond. Voorstellen. Kelly Roelofs. Onze insteek

Ouderavond CLZ Ouderavond. Voorstellen. Kelly Roelofs. Onze insteek 24-11-16 Ouderavond Ouderavond CLZ 21-11-2016 Voorstellen Kelly Roelofs kelly.roelofs@stichting-be-aware.nl Onze insteek Overmatig versus gezond Vroeg signalering Preventie Kind bewust maken, eigen verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Online Psychologische Hulp Overspanning & Burn-out

Online Psychologische Hulp Overspanning & Burn-out Online Psychologische Hulp 2 Therapieland 3 Therapieland Online Psychologische Hulp In deze brochure maak je kennis met de online behandeling Overspanning & Burn-out van Therapieland. Je krijgt uitleg

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Cannabisgebruik en stoornissen in het gebruik van cannabis in de adolescentie en jongvolwassenheid. Cannabis is wereldwijd een veel gebruikte drug. Het gebruik van cannabis is echter niet zonder consequenties:

Nadere informatie

YPI Versie 3.0. Instructie

YPI Versie 3.0. Instructie YPI Versie 3.0 Instructie Deze vragenlijst bestaat uit een aantal beweringen die gaan over hoe jij denkt en voelt over verschillende onderwerpen. Lees elke bewering goed door en bepaal hoe goed de bewering

Nadere informatie

Competenties De Fontein

Competenties De Fontein Competenties De Fontein We werken met de volgende 4 competenties: 1. Verantwoordelijkheid 2. Samenwerken 3. Organisatie en planning, zelfstandigheid 4. Motivatie - In klas 1 wordt gewerkt aan de volgende

Nadere informatie

Suïcidepreventie. Marian de Groot Directeur handicap + studie Mede namens 113-Online

Suïcidepreventie. Marian de Groot Directeur handicap + studie Mede namens 113-Online Suïcidepreventie Marian de Groot Directeur handicap + studie Mede namens 113-Online Missie en visie @113 Taboe op praten over zelfmoord doorbreken Drempels bij zoeken en vinden van hulp verlagen Landelijk

Nadere informatie

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders Grafisch ontwerp: Ontwerpstudio 2 MAAL EE Bij huiselijk geweld tussen (ex-)partners worden kinderen vaak over het hoofd gezien. Toch hebben

Nadere informatie

Conclusie. Over de relatie tussen laaggeletterdheid en armoede. Ingrid Christoffels, Pieter Baay (ecbo) Ineke Bijlsma, Mark Levels (ROA)

Conclusie. Over de relatie tussen laaggeletterdheid en armoede. Ingrid Christoffels, Pieter Baay (ecbo) Ineke Bijlsma, Mark Levels (ROA) Conclusie Over de relatie tussen laaggeletterdheid en armoede Ingrid Christoffels, Pieter Baay (ecbo) Ineke Bijlsma, Mark Levels (ROA) ecbo - De relatie tussen laaggeletterdheid en armoede A 1 conclusie

Nadere informatie

Wanneer in deze folder wordt gesproken over ouders en kinderen worden daar uiteraard ook respectievelijk verzorgers en jongeren mee bedoeld.

Wanneer in deze folder wordt gesproken over ouders en kinderen worden daar uiteraard ook respectievelijk verzorgers en jongeren mee bedoeld. ADHD poli Roermond Deze folder is bedoeld voor ouders van kinderen en jongeren met ADHD. In de folder wordt uitleg gegeven over het stellen van de diagnose en behandeling bij ADHD. Wanneer in deze folder

Nadere informatie

Inhoud. Ontgifting en stabilisatie. Observatie en Diagnostiek en Behandeling. Cijfers en Onderzoek. Aanbod Jeugd in Nederland

Inhoud. Ontgifting en stabilisatie. Observatie en Diagnostiek en Behandeling. Cijfers en Onderzoek. Aanbod Jeugd in Nederland Polls drugsweb Kun je op eigen houtje van drugs afkomen Ja: 85% Moeten we minder gaan drinken Ja: 57% Bang om verslaafd te worden Ja: 21% Drugs meenemen naar buitenland Ja: 73% Wiet is een harddrug Ja:

Nadere informatie

Volwassenen. Mondriaan. voor geestelijke gezondheid

Volwassenen. Mondriaan. voor geestelijke gezondheid Volwassenen Mondriaan voor geestelijke gezondheid Verslavingszorg Introductie Verslavingszorg verleent hulp aan volwassenen met problematisch gebruik van alcohol, drugs, medicijnen, gameverslaving en met

Nadere informatie

middelengebruik en verstandelijke beperking Een folder voor hulpverleners uit de verslavingszorg

middelengebruik en verstandelijke beperking Een folder voor hulpverleners uit de verslavingszorg middelengebruik en verstandelijke beperking Een folder voor hulpverleners uit de verslavingszorg Eric komt in begeleiding om zich te laten behandelen voor alcohol- en cannabisgebruik. Hij doet vlot zijn

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij autisme

Cognitieve gedragstherapie bij autisme Cognitieve gedragstherapie bij autisme Caroline Schuurman, gz-psycholoog Centrum Autisme Rivierduinen Nieuwe ontwikkelingen in de behandeling van autisme bij volwassenen Utrecht, 14 juni 2011 CGT bij autisme

Nadere informatie

OUDERVOORLICHTING Riskante Gewoontes. mijn ouders mogen trots op mij zijn. Ik ben verslaafd aan twitter, en niet aan drugs.

OUDERVOORLICHTING Riskante Gewoontes. mijn ouders mogen trots op mij zijn. Ik ben verslaafd aan twitter, en niet aan drugs. OUDERVOORLICHTING Riskante Gewoontes mijn ouders mogen trots op mij zijn. Ik ben verslaafd aan twitter, en niet aan drugs. Vroegsignalering en geïndiceerde preventie Voormalige afdeling preventie Advies,

Nadere informatie

Psychiatrie: ADHD. Dit thema gaat over ADHD als voorbeeld van een concentratie of aandachtsstoornis.

Psychiatrie: ADHD. Dit thema gaat over ADHD als voorbeeld van een concentratie of aandachtsstoornis. DC 13 Psychiatrie: ADHD 1 Inleiding Dit thema gaat over ADHD als voorbeeld van een concentratie of aandachtsstoornis. Beroepscontext: als onderwijsassistent kun je ingezet worden in het werken met leerlingen

Nadere informatie

Rijksuniversiteit Groningen

Rijksuniversiteit Groningen De adolescentiefase: over puberen, hersenontwikkeling, studiekeuze, risicogedrag en de relatie met ouders. Dr. Saskia Kunnen i.s.m. Dr. Anna Lichtwarck-Aschoff Afdeling Ontwikkelingspsychologie Rijksuniversiteit

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod U bent niet de enige Een op de tien Nederlanders heeft te maken met een persoonlijkheidsstoornis of heeft trekken hiervan. De Riagg Maastricht is gespecialiseerd

Nadere informatie

4.2.2. Shantala babymassage (individuele begeleiding)

4.2.2. Shantala babymassage (individuele begeleiding) 4.2. Aanbod voor ouders van het jonge kind Dit aanbod is veelal gericht op ouders met kinderen tot 4 jaar. Een aantal producten zijn inzetbaar voor een bredere doelgroep. De producten Home-Start, Vroegtijdige

Nadere informatie

De jeugdgezondheidszorg als bondgenoot bij preventie en begeleiding van jongeren en seks

De jeugdgezondheidszorg als bondgenoot bij preventie en begeleiding van jongeren en seks De jeugdgezondheidszorg als bondgenoot bij preventie en begeleiding van jongeren en seks Vanessa Peters, GGD Gelderland Midden Marinka de Feijter, GGD N-O Gelderland Ineke van der Vlugt, Rutgers WPF 1

Nadere informatie

Eetstoornissen. Mellisa van der Linden

Eetstoornissen. Mellisa van der Linden Eetstoornissen Mellisa van der Linden Inhoud Hoofdstuk 1: Wat houdt een eetstoornis in? Hoofdstuk 2: Welke eetstoornissen zijn er? Hoofdstuk 3: Wat zijn bekende oorzaken voor een eetstoornis? Hoofdstuk

Nadere informatie

Leerlijnen per drug : ALCOHOL Onderwijsvorm: KLEUTER EN LAGER

Leerlijnen per drug : ALCOHOL Onderwijsvorm: KLEUTER EN LAGER Leerlijnen per drug : ALCOHOL Onderwijsvorm: KLEUTER EN LAGER kleuter 2,5-6j 1 ste graad LO 6-8j 2 de graad LO 8-10j 3 de graad LO 10-12j doelstelling doelstelling doelstelling doelstelling Versterken

Nadere informatie

PAD informatie voor ouders

PAD informatie voor ouders PAD informatie voor ouders De Kiem Roelofarendsveen, januari 2015 Beste ouders/verzorgers, Hierbij willen we u graag informeren over het PAD leerplan, dat bij ons op de Kiem gebruikt wordt om het sociaal

Nadere informatie

Wanneer in deze folder wordt gesproken over ouders en kinderen worden daar uiteraard ook respectievelijk verzorgers en jongeren mee bedoeld.

Wanneer in deze folder wordt gesproken over ouders en kinderen worden daar uiteraard ook respectievelijk verzorgers en jongeren mee bedoeld. ADHD poli Roermond Deze folder is bedoeld voor ouders van kinderen en jongeren met ADHD. In de folder wordt uitleg gegeven over het stellen van de diagnose en behandeling bij ADHD. Wanneer in deze folder

Nadere informatie

Handvatten voor het omgaan met zelfbeschadiging

Handvatten voor het omgaan met zelfbeschadiging Handvatten voor het omgaan met zelfbeschadiging Als iemand in jouw omgeving zichzelf beschadigt is dat erg ingrijpend. Het kan allerlei emoties oproepen. Je bent misschien erg verdrietig, boos of je voelt

Nadere informatie

verslavingspreventie binnen het onderwijs

verslavingspreventie binnen het onderwijs verslavingspreventie binnen het onderwijs In dit overzicht is per type onderwijs en de verschillende leeftijdsfasen te zien welke preventieve interventies er ingezet kunnen worden. De richtlijnen geven

Nadere informatie

Genotmiddelen. Genotmiddelen. Bron: http://gezondeleefstijl.slo.nl 1

Genotmiddelen. Genotmiddelen. Bron: http://gezondeleefstijl.slo.nl 1 zijn er altijd al geweest en zullen er ook altijd blijven. Veel jongeren experimenteren in de puberteit met roken, alcohol en drugs en een deel laat zich verleiden tot risicovol gedrag. Jongeren zijn extra

Nadere informatie

Psychisch of Psychiatrie? 12-06-2012

Psychisch of Psychiatrie? 12-06-2012 Wat is een psychische stoornis? Een psychische stoornis is een patroon van denken, voelen en gedrag dat binnen de geldende cultuur ongebruikelijk is. Het patroon veroorzaakt last bij de persoon zelf en/of

Nadere informatie

Publiciteit en werving OSA

Publiciteit en werving OSA Publiciteit en werving OSA Bereik de ouders persoonlijk Het is belangrijk om veel aandacht aan werving en publiciteit te besteden. In het bijzonder als u met open inschrijving werkt. Denkt u hierbij aan

Nadere informatie

HIER ZETTEN WE DAGELIJKS OP IN

HIER ZETTEN WE DAGELIJKS OP IN HIER ZETTEN WE DAGELIJKS OP IN HOLLANDCASINO.NL BIJ DOEN WE ER ALLES AAN OM U EEN LEUKE EN GEZELLIGE AVOND TE BEZORGEN. ONZE SPEELAUTOMATEN EN TAFELSPELEN ZORGEN VOOR SPANNING EN VERRASSING, ONZE RESTAURANTS

Nadere informatie

ADHD. en kinderen (6-12 jaar)

ADHD. en kinderen (6-12 jaar) ADHD en kinderen (6-12 jaar) ADHD, DAAR BEN JE NIET BLIJ MEE Als je bij het buitenspelen een blauwe plek oploopt, dan zit je daar niet mee. Meestal is-ie na een paar dagen weer weg. Bij ADHD is dat anders,

Nadere informatie

Gameless! Arkin, Amsterdam GGZ/Verslavingszorg Jellinek Preventie Jeugdnet jarigen Doelgroep: ouders, jongeren, professionals

Gameless! Arkin, Amsterdam GGZ/Verslavingszorg Jellinek Preventie Jeugdnet jarigen Doelgroep: ouders, jongeren, professionals Gameless! Arkin, Amsterdam GGZ/Verslavingszorg Jellinek Preventie Jeugdnet 12 23 jarigen Doelgroep: ouders, jongeren, professionals Anita.oliemans@jellinek.nl 5901327 Programma Visie, filmpje, stellingen

Nadere informatie

Doelgroepen kasteelplus. Kerngedachten bij de visie. Ontwennen meer dan stoppen. Visie : controleverlies betekent totale abstinentie

Doelgroepen kasteelplus. Kerngedachten bij de visie. Ontwennen meer dan stoppen. Visie : controleverlies betekent totale abstinentie Doelgroepen kasteelplus Ontwennen meer dan stoppen. Hoe helpen we mensen om te veranderen? dag van de zorg 17/03/2013 Patrick Lobbens Hoofdverpleegkundige verslavingszorg kasteelplus Kasteelplus 1 : mensen

Nadere informatie

Onderwerpen/deelprojecten regionaal uitvoeringsprogramma depressiepreventie 2008 t/m 2011 Gelderse Roos

Onderwerpen/deelprojecten regionaal uitvoeringsprogramma depressiepreventie 2008 t/m 2011 Gelderse Roos Bijlage 2 Onderwerpen/deelprojecten regionaal uitvoeringsprogramma depressiepreventie 2008 t/m 2011 Gelderse Roos A1 Uitbrengen jaarkrant A2 Advertentie huis aan huis bladen A3 Consultatie B1 Brochures

Nadere informatie

Methodologie. Kwantitatieve studie

Methodologie. Kwantitatieve studie s Jongeren en kansspelen Jongeren en kansspelen December 2009 t u d i e Inhoudstafel Doelstellingen Methodologie Deelname aan kansspelen De verschillende kansspelen (deelname, types spelen, spelersprofiel)

Nadere informatie

Resultaten screening. Boxmeer. 9 % % heeft soms 2014-2015. klas 2 VO 2014-2015. Medische problemen. gewicht. aandachtsleerlingen. ernstig ondergewicht

Resultaten screening. Boxmeer. 9 % % heeft soms 2014-2015. klas 2 VO 2014-2015. Medische problemen. gewicht. aandachtsleerlingen. ernstig ondergewicht 214-215 onderzoek onderzoeksperiode klas 2 VO 214-215 aantal mogelijke aandachtsleerlingen aantal vragenlijsten ingevuld 14 32 Medische problemen zien horen 9 heeft soms moeite met horen 17 2 ook met gehoorapparaat

Nadere informatie

TABAK ALCOHOL GAMEN. algemene sociale vaardigheden

TABAK ALCOHOL GAMEN. algemene sociale vaardigheden Leerlijnen per graad : 3 de graad LO 10-12j Doelstelling: Versterken van de kennis en vaardigheden die kinderen nodig hebben om gezonde keuzes te maken en niet te roken, geen alcohol te drinken en op een

Nadere informatie

Informatie voor patiënten

Informatie voor patiënten Informatie voor patiënten gegeneraliseerde angststoornis: wat is dat precies? Bij u is na de intakeprocedure de diagnose gegeneraliseerde angststoornis gesteld. Om deze diagnose te kunnen krijgen moet

Nadere informatie

Tolerantieklimaat sportverenigingen Noord-Holland Noord Samenvatting I&O Research Art.1 Bureau Discriminatiezaken NHN Maart 2014

Tolerantieklimaat sportverenigingen Noord-Holland Noord Samenvatting I&O Research Art.1 Bureau Discriminatiezaken NHN Maart 2014 Tolerantieklimaat sportverenigingen Noord-Holland Noord Samenvatting I&O Research Art.1 Bureau Discriminatiezaken NHN Maart 2014 I Handen schudden voor de wedstrijd, heldere communicatie met ouders en

Nadere informatie

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan De zorg en begeleiding van mensen met een verstandelijke beperking moet erop gericht zijn dat de persoon een optimale kwaliteit

Nadere informatie

Postbus 1 3430 AA Bezoekadres Stadsplein 1 3431 LZ www.nieuwegein.nl IBAN: NL49 BNGH 0285 0043 87 BIC: BNGHNL2G

Postbus 1 3430 AA Bezoekadres Stadsplein 1 3431 LZ www.nieuwegein.nl IBAN: NL49 BNGH 0285 0043 87 BIC: BNGHNL2G Postbus 1 3430 AA Bezoekadres Stadsplein 1 3431 LZ www.nieuwegein.nl IBAN: NL49 BNGH 0285 0043 87 BIC: BNGHNL2G Nieuwegein Strategie Maatschappelijke Ontwikkeling 2015-227 Contactpersoon Grace van der

Nadere informatie

1 Wat is er met me aan de hand? 11

1 Wat is er met me aan de hand? 11 Leven met een alcoholprobleem 07-03-06 09:25 Pagina 7 Inhoud Voorwoord 1 Wat is er met me aan de hand? 11 Typerend beeld van de kwaal 11 Symptomen 12 Vroege en late symptomen 14 Diagnostiek 14 Een paar

Nadere informatie

Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten

Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten 2 Deze folder geeft u informatie over het deeltijdprogramma (gedeeltelijk) onbegrepen lichamelijke klachten op de zorgeenheid Psychiatrie van het CWZ.

Nadere informatie