MEMORANDUM JAAR VAN HET BREIN

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "MEMORANDUM JAAR VAN HET BREIN"

Transcriptie

1 MEMORANDUM JAAR VAN HET BREIN Woord vooraf 2014 is uitgeroepen tot Jaar van het Brein door de European Brain Council. Ook in Vlaanderen vestigen we dit jaar de aandacht op onderzoek over en naar het brein en de zorg voor onze hersenen. Het is het hoofdkwartier en toporgaan met duizelingwekkende mogelijkheden, maar met vaak grote gevolgen als het mis gaat. Ons brein is een fascinerend verhaal van evolutie en ontwikkeling, met een scala van mogelijkheden: waarneming en bewustzijn, sturing van bewegingen, taal, genot en pijn, droom en herinnering, denken en creativiteit,. Een juweeltje van functionele bio-architectuur, waar we zorgzaam mee moeten omspringen! Soms kan het fout gaan: een aangeboren hersenaandoening, een verworven hersenletsel, een psychische stoornis, een neurologisch probleem, dementie, Dan is er zorg nodig en met de juiste zorg is veel mogelijk. In Vlaanderen zijn hersenaandoeningen de derde meest voorkomende doodsoorzaak, na kanker en hart- en vaatziekten. Maar door hun chronisch verloop en hoge morbiditeit zijn ze de belangrijkste ziekmaker'. Voldoende redenen om aandacht te besteden aan onze hersenen. Daarom werd, op vraag van Jo Vandeurzen, Vlaams minister van Welzijn, Volksgezondheid en Gezin, een stuurgroep Jaar van het Brein 1 opgericht onder leiding van Prof. em. Dr. Paul De Cock. 1 De stuurgroep werd voorgezeten door Prof. Em. Paul De Cock en bestond verder uit Breinwijzer vzw, SEN vzw en vertegenwoordigers van de Vlaamse universiteiten, de beleidsdomeinen Welzijn, Volksgezondheid en Gezin en Economie, Wetenschap en Innovatie en het kabinet van de minister van Welzijn, Volksgezondheid en Gezin (zie bijlage 8.1).

2 Leeswijzer van dit memorandum We staan eerst stil bij wat ons brein allemaal in zijn mars heeft. Het is een duivel-doet-al die de meest diverse taken op zich neemt en ook nog slapend aan het werk blijft! We moeten ook vaststellen dat er geregeld iets hapert - vaker dan ons lief is. Als uiteindelijke doodsoorzaak staan hersenaandoeningen wel niet op de eerste plaats, maar als ziekmaker en kwelduivel voeren zij wel de lijst aan. Om dit belang aan te tonen, overlopen we een reeks cijfers die de toenemende impact illustreren van neurologische aandoeningen en psychische stoornissen. Met de levensloop als leidraad wordt daarna gepleit voor een zorgzame en inclusieve samenleving met extra aandacht voor een stimulerende leeromgeving voor kinderen en jongeren, ook voor die met zwakkere mogelijkheden, een werkplek-op-maat voor volwassenen met een hersenprobleem en een aangepaste woon- en zorgomgeving wanneer we ouder worden. Er wordt uitdrukkelijk gesteld dat preventie een meer prioritaire plaats moet krijgen. Dit wordt verder uitgewerkt voor een aantal domeinen, namelijk vroeggeboorte, middelengebruik, depressie en beroerte. Er gebeurt in Vlaanderen heel wat op het vlak van hersenonderzoek, maar het samenwerken kan nog intenser en er blijven domeinen die nog verder ontgonnen kunnen worden. Ook zorg zelf (doeltreffendheid, zorgmodellen, innovatie ) moet voorwerp zijn van onderzoek. Tenslotte wijzen we op ethische overwegingen - oude en nieuwe - die onlosmakelijk verbonden zijn met onderzoek, zorg en omgaan met kwetsbaar leven. Als bijlagen zijn een aantal inhoudelijke bijdragen van de leden van de stuurgroep toegevoegd. pagina 2 van 52 Memorandum Jaar van het brein

3 INHOUD 1 Inleiding: ons brein: pareltje van biotechnologisch vernuft Kwetsbare hersenen: cijfers als vertrekpunt Het belang van betrouwbare cijfers Psychische aandoeningen Dementie Epilepsie Beroerte Niet-aangeboren hersenletsel Samenvattend Goede communicatie 9 3 Levensloopdimensie zorgzaam & inclusief samenleven mens in context Levensloopdimensie De leeromgeving voor kinderen De werkomgeving voor volwassenen met een chronische hersenaandoening De zorgomgeving voor ouderen Inzetten op preventie Rond de geboorte Middelengebruik Burn-out en depressie Beroerte 21 4 Hersenonderzoek Zorg onderzocht Ethische bekommernissen Slotwoord Bijlagen Bijlage 1: Samenstelling stuurgroep Jaar van het brein Interview Paul De cock Bijdrage: Epilepsie: preventie, diagnose en therapie bijdrage: Leven en werken met neurodegeneratieve aandoeningen Bijdrage: Leven met een mentale handicap Bijdrage: Allen samen tegen beroerte Bijdrage: Het levenseinde bij degeneratieve neurologische aandoeningen: begeleiding, palliatieve zorg, goede dood Bijdrage: Multiple sclerose (MS) 47 9 Literatuur Memorandum Jaar van het brein pagina 3 van 52

4 1 INLEIDING: ONS BREIN: PARELTJE VAN BIOTECHNOLOGISCH VERNUFT Het brein is een orgaan dat tot de verbeelding spreekt. Het heeft meer dan 80 miljard neuronen die elk nog eens verbindingen maken. Het is 2% van onze lichaamsmassa, dat 20% van onze energie verbruikt, maar tegelijk veel energiezuiniger is dan de huidige supercomputers. Miljoenen jaren is er door natuur en evolutie aan gesleuteld. En wijzelf leren er mee omgaan tijdens onze eerste twintig levensjaren. Het is een wonder van performantie, veelzijdigheid en compactheid. Maar ook een kwetsbaar orgaan, waar we zeer zorgzaam mee moeten omspringen. De brochure Het brein van nu en straks (Magiels G. 2006) verwoordt het belang van het brein zeer mooi: Je leest deze woorden en dat je dat kan, is te danken aan het meest complexe onderdeel van je lichaam: 1200 gram grijze massa, de kwabbige, zachte okkernoot tussen je oren ter grootte van twee gebalde vuisten, je hersenen. Het is een verbluffend orgaan waarmee we denken en voelen. Het houdt ons in leven, zorgt voor onze permanente interface met de wereld, laat ons toe hard te lopen of kunst te maken. Het is de bron van taal en geheugen, van verbeelding en vertwijfeling, van haat en liefde. Het menselijk brein is een van de meest ingewikkelde dingen die we kennen. Toch weten we al heel wat over de manier waarop het brein dat allemaal doet. In de laatste twintig jaar hebben we meer bijgeleerd over de hersenen dan de twintig eeuwen daarvoor. Dat stemt tot hoop. Hoe meer we weten over de hersenen, hoe meer we ook te weten komen over onszelf. Met die kennis kunnen we dan misschien mensen helpen van wie de hersenen mankementen vertonen, door ziekte, menselijk ongeval of biologisch ongeluk. Want hoewel het menselijk lichaam, inclusief brein, het in het merendeel van de gevallen goed doet, gaat er dikwijls ook iets fout, van pijn tot psychose, van autisme tot angst, van dementie tot depressie. Al die nieuwe kennis over de hersenen opent nog andere opwindende perspectieven. Als we weten hoe het brein werkt kunnen we het misschien nog verbeteren: sneller leren, beter onthouden, minder slapen, creatiever worden, gelukkiger zijn... Dat maakbare brein klinkt nog als toekomstmuziek, maar het kan geen kwaad er alvast over na te denken. Er worden veel straffe verhalen over verteld, terwijl de werkelijkheid soms nog verbazender is dan de verzinsels of ambities. De grenzen van de hersenwetenschap worden aan hoog tempo verlegd. pagina 4 van 52 Memorandum Jaar van het brein

5 2 KWETSBARE HERSENEN: CIJFERS ALS VERTREKPUNT 2.1 HET BELANG VAN BETROUWBARE CIJFERS Om het belang van hersenaandoeningen aan te tonen, overlopen we een reeks cijfers die de toenemende impact illustreren van neurologische aandoeningen en psychische stoornissen. Betrouwbare cijfers zijn hiervoor zeer belangrijk. Doodsoorzaak Vrouwen Mannen Totaal Totaal - Alle doodsoorzaken Psychische en neurologische aandoeningen Kanker en andere nieuwvormingen Ziekten van het hart- en vaatstelsel Absoluut aantal overlijdens en direct gestandaardiseerd sterftecijfer (ASR) (per inw.) voor 3 belangrijkste doodsoorzakengroepen, mannen en vrouwen, Vlaams Gewest, 2012 (cijfers Agentschap Zorg en Gezondheid) Doodsoorzaak ICD-10 code Mannen Vrouwen Totaal Absoluut ASR* Absoluut ASR* Absoluut Totaal - Alle doodsoorzaken , , Psychische stoornissen F00-F , , Dementie F01; F , , Middelengebruik F10-F16, F18-F , , Andere psychische overige F 70 2, , aandoeningen Suïcide X60-X , , Neurologische aandoeningen G00-G , , Ziekte van Parkinson G , , Ziekte van Alzheimer G , , Multipele sclerose G , ,19 90 Andere neurologische aandoeningen overige G , , In de statistieken rond sterfte komen psychische en neurologische aandoeningen in Vlaanderen op de derde plaats na ziekten van hart- en vaatstelsel en kanker en andere nieuwvormingen. Dit vormt een groot aantal, met ongeveer 5883 overlijdens in Wanneer we beroertes (cerebrovasculair accident of CVA) (4259), suïcide (1.114) en niet-intentioneel vallen (648) hergroeperen, loopt het aantal zelfs op tot overlijdens. 2 2 Een hersentrauma als gevolg van een verkeersongeval en congenitale afwijkingen van het CZS zijn niet opgenomen, maar ook niet alle dodelijke valpartijen vallen onder een hersentrauma Memorandum Jaar van het brein pagina 5 van 52

6 De cijfers rond mortaliteit of sterfte tonen de impact van onze hersenen al aan, maar ook de morbiditeit of ziektecijfers zijn eveneens relevant. Bruffaerts, Bonnewyn en Demyttenaere (2011) komen voor deze cijfers tot volgende prevalentiecijfers 3 in België van psychische stoornissen bij volwassenen: 10,7% 12-maanden prevalentie, 27,6% lifetime prevalentie. Deze aandoeningen bepalen dus het leven van elke dag van grote groepen medemensen en hebben een enorme maatschappelijke en economische impact. Op jaarbasis zijn angststoornissen het meest voorkomend (6%), gevolgd door stemmingsstoornissen (5%) en alcohol-gerelateerde stoornissen (1,8%). Op langere termijn zijn stemmingsstoornissen (14,9% - in het bijzonder depressie 13,6%) het meest frequent. Het is dus niet verwonderlijk dat Vlaanderen tot de top van Europa behoort met drie zelfdodingen per dag. Recente cijfers van het Agentschap Zorg en Gezondheid tonen aan dat bij jongere mensen, van 20 tot 39 jaar, suïcide de belangrijkste doodsoorzaak blijft, zowel bij mannen als vrouwen. Bij de mannen blijft suïcide zelfs tot 54 jaar de belangrijkste doodsoorzaak. Traditioneel is het zorgveld nog sterk residentieel georiënteerd, maar er wordt toenemend geïnvesteerd in ambulante hulpverlening. Uit de cijfers van het Agentschap Zorg en Gezondheid blijkt dat in het Vlaamse (ambulante) Geestelijke Gezondheidszorg-circuit cliënten hulp kregen (2012). Hieronder worden kort een aantal aandoeningen extra toegelicht in het licht van de gekende cijfers Psychische aandoeningen De gegevens van de recentste nationale gezondheidsenquête in 2013 bevestigen de hoge sterftecijfers op dit gebied en wijzen zelfs op een recente toename: 32% van de ondervraagden (ouder dan 15 jaar) geven psychische problemen aan; 18% heeft een redelijke kans op een psychische aandoening. Onwelbevinden is ongunstiger bij vrouwen dan bij mannen en personen uit de lager geschoolde huishoudens zijn kwetsbaarder. Meer dan één persoon op vier (28%) geeft slaapproblemen aan. Slaapproblemen komen frequent voor in alle leeftijdsgroepen, meer zo bij vrouwen dan bij mannen en blijkt ook omgekeerd gerelateerd aan het opleidingsniveau. Slaapproblemen namen toe in vergelijking met de periode Ook angststoornissen komen vaak voor (9%), dubbel zoveel bij vrouwen dan bij mannen en merkelijk hoger in de groep van laagst geschoolden (23%) (Gisle L, 2014). Psychische stoornissen zijn in België de belangrijkste oorzaak van invaliditeit. Ongeveer 27% van het langdurig ziekteverzuim kent een psychische oorzaak en de levensverwachting van psychiatrische patiënten is gemiddeld 15 jaar korter (Van Herk P, & Van de Cloot Y. 2013). 3 De prevalentie van een aandoening is het aantal gevallen per duizend of per honderdduizend op een specifiek moment in de bevolking. pagina 6 van 52 Memorandum Jaar van het brein

7 2.1.2 Dementie In de startnota van het Jaar van het Brein (zie bijlage) werden cijfers over vergrijzing en de verwachte stijging van het aantal personen met dementie vermeld: van in 2010 naar in 2020 (Vlaamse Regering-Dementie plan Vlaanderen ). Enkele cijfers van het Expertisecentrum Dementie Vlaanderen vzw leren dat naar schatting in België mensen aan dementie lijden: Hiervan lijden mensen aan jongdementie (< 65 jaar). Hiervan wonen er ruim in woonzorgcentra. In Vlaanderen lijden zo n mensen aan dementie. Elke 7 seconden krijgt iemand ergens ter wereld dementie. En er is ongeveer 20% kans dat iemand in zijn leven dementie krijgt. Vooral leeftijd is de belangrijkste risicofactor voor dementie. De kans op dementie neemt sterk toe met de leeftijd: Ruim 10% van de mensen boven de 65 jaar lijdt aan dementie. Ruim 20% van de mensen boven de 80 jaar lijdt aan dementie. (Verschraegen J, 2013) Epilepsie De cijfers van het Agentschap Zorg en Gezondheid geven voor 2012 een epilepsieprevalentie van 8,13. In Europa hebben meer dan 6 miljoen mensen epilepsie en jaarlijks krijgen Europeanen de diagnose. Minstens Vlamingen hebben epilepsie van wie kinderen. De Wereldgezondheidsorganisatie schat dat, enkel al in Europa, de kosten die aan epilepsie toe te schrijven zijn, een bedrag overschrijden van 20 miljard euro. Epilepsie treft mannen, vrouwen en kinderen van alle leeftijden en sociale achtergronden. Maar we weten dat epilepsie vaker voorkomt bij kinderen en bij ouderen Beroerte Beroertes zijn vormen van hersenschade die veroorzaakt worden door een probleem met de bloedaanvoer naar de hersenen. In België zijn jaarlijks mensen het slachtoffer van een beroerte, waarvan er sterven binnen de maand en ongeveer de helft het eerste jaar niet overleeft. Van de overlevenden behouden een blijvende handicap en zijn er permanent hulpbehoevend (Devroey et al, 2003). Ongeveer 1 op 7 volwassen Vlamingen wordt in zijn leven geconfronteerd met een beroerte en ongeveer 1 op 11 overlijdt er zelfs aan. Gedurende de afgelopen decennia is het aantal nieuwe beroertes per inwoners in Vlaanderen wel licht gedaald evenals het percentage van de mensen die overlijden na een beroerte. 4 4 Zie bijdrage 8.6: Allen samen tegen beroerte: hoe goed georganiseerde zorg het tij kan doen keren. Prof. dr. Robin Lemmens en prof. dr. Vincent Thijs (2014) Memorandum Jaar van het brein pagina 7 van 52

8 2.1.5 Niet-aangeboren hersenletsel Een rapport van het Federaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg (KCE) van 2007 meldt een prevalentie van 183 per inwoners tussen de 18 en 65 jaar die na het oplopen van een hersenletsel zwaar zorgbehoevend achterblijven (Lannoo E et al; 2007). Echter, de grootste groep van personen met NAH kampt met milde hersenletsels (79-90% van traumatische hersenletsels zijn mild [Tagliaferri F et al, 2006]) of wordt verkeerd gediagnosticeerd omwille van onzichtbare gevolgen. Voor hen zullen de onomkeerbare letsels hun welbevinden en arbeidsparticipatie nochtans ook levenslang blijven beïnvloeden. In een studie van van Pelt (2010) werd er in het Erasmus MC Rotterdam bij 113,9/ kinderen en jongeren tussen 1 maand en 24 jaar een traumatisch hersenletsel vastgesteld. Bij de 104,4/ milde hersenletsels rapporteert 17% restletsels terwijl 42% van hen een normale CT-scan had. Ook deze cijfers geven aan dat er een goede follow-up nodig is bij mensen met een mild hersenletsel Samenvattend Over betrouwbare gegevens beschikken is onontbeerlijk om de omvang en ernst van een aandoening te kunnen inschatten, het verloop ervan te volgen en de geleverde inspanningen te evalueren. Er wordt momenteel veel geregistreerd, maar de bruikbaarheid van de gegevens voor monitoring van aandoeningen en trends wordt ondermijnd door onnauwkeurigheid en onvolledigheid. Het wordt gehinderd door fragmentering en gebrek aan koppeling. Bij het naspeuren van cijfergegevens stoot men op heel wat moeilijkheden. We zijn het bijna gewend dat sommige gegevens regionaal, andere federaal worden geregistreerd. Problematischer is dat we, bijvoorbeeld rond prevalentie van een bepaalde aandoening, het vooral moeten doen met cijfers die betrekking hebben op gezondheidszorgverstrekkingen en dit niet uitsluitend maar sterk betrokken op ziekenhuisactiviteiten. De Minimale Klinische Gegevens zijn voor heel wat epidemiologische vragen onbruikbaar. Ook ACHIL 5 en initiatieven binnen de huisartsenpraktijken worstelen nog met veel informatica-knopen. In deze ICT-tijden moet het mogelijk zijn om op een weinig/minder belastende wijze te registreren en data te koppelen met de nodige bescherming van de privacy van personen. Het gebruik van specifieke registers kan hierbij een grote hulp zijn. We willen er wel op wijzen dat in Vlaanderen sterk ingezet wordt op e-health. Op 25 april 2014 bekrachtigde de Vlaamse Regering het decreet betreffende de organisatie van het netwerk voor de gegevensdeling tussen de actoren in de zorg. Hiermee wordt een belangrijke stap gezet in de informatisering van de Vlaamse zorg- en welzijnssector. Bij de uitvoering van dit decreet zullen de voorzieningen, de zorg- en hulpverleners, de ziekenfondsen en andere actoren een 5 Ambulatory Care Health Information Lab pagina 8 van 52 Memorandum Jaar van het brein

9 belangrijke rol hebben via het "Vlaams Agentschap voor Samenwerking rond Gegevensdeling tussen de Actoren in de Zorg". We denken dat dit de kwaliteit van de gegevens zeker zal bevorderen. Daarnaast is het belangrijk om de correcte gegevens te verzamelen. Diagnosegegevens zijn wel nuttig, maar onvoldoende voor diepgaand onderzoek. Het is ook belangrijk te weten wat iemand (nog) aankan of niet met een bepaalde aandoening. Het is onnodig om te beklemtonen hoe sterk neurologische en psychische aandoeningen vooral ook gezien het chronische karakter ervan - het leven van elke dag van grote groepen medemensen bepaalt en welke enorme maatschappelijke en economische impact dit heeft. Het is dan ook belangrijk om te kunnen vertrekken van correcte epidemiologische gegevens. Dit is essentieel om de samenhang van gezondheidsbeïnvloedende factoren te kunnen vatten. Gezien het groeiend aandeel van chronische (in casu hersen-)aandoeningen dienen categorische gegevens (bijv. diagnose) te worden aangevuld met functie- en participatieparameters zodat de ernstgraad en evolutie beter kunnen worden omschreven. Het op elkaar afstemmen van databanken is belangrijk om koppelingen mogelijk te maken voor verder onderzoek. Aanbeveling: We pleiten voor het samenbrengen van (correcte en betrouwbare) gegevens en het ter beschikking stellen van deze gegevens voor onderzoek. Hiervoor moet ook gekeken worden of bestaande databanken gekoppeld kunnen worden. 2.2 GOEDE COMMUNICATIE Het stigma, taboe, over neuroaandoeningen is nog groot. Het is niet alleen van belang om betrouwbare cijfers te verzamelen maar zeker ook om hierover goed en correct te communiceren. Zeker de communicatie naar het brede publiek moet laagdrempelig en toegankelijk zijn om het taboe rond neuroaandoeningen te verlagen. We verwijzen hierbij graag naar het initiatief gezondheidenwetenschap.be. In opdracht van de Vlaamse Gemeenschap ontwikkelde het Centrum voor Evidence-Based Medicine (Cebam) de onafhankelijke website Gezondheid en Wetenschap. Via deze weg willen de initiatiefnemers correcte en toegankelijke informatie over gezondheid aan het brede publiek verschaffen. Er kan samengewerkt worden met initiatieven zoals Breinwijzer vzw om op een toegankelijke manier wetenschappelijk onderzoek te communiceren. Er kan ook aansluiting gevonden worden bij andere organisaties die zich hiervoor inzetten. Aanbeveling: Om het brein en zijn aandoeningen beter te kaderen, is het belangrijk om het bredere publiek op een wetenschappelijk verantwoorde wijze informeren over de vorderingen inzake Memorandum Jaar van het brein pagina 9 van 52

10 hersenonderzoek en toepassingsmogelijkheden met gebruik van klassieke en nieuwere communicatiekanalen. 3 LEVENSLOOPDIMENSIE ZORGZAAM & INCLUSIEF SAMENLEVEN MENS IN CONTEXT Neurologische en mentaal-psychische problemen doorkruisen onze levensloop. Een aantal aandoeningen overspannen meerdere periodes. Gezien de belangrijke weerslag op het functioneren van velen zijn de consequenties voor onze maatschappij maar ook het individu zelf groot. We moeten mensen met een hersenaandoening een eigen zinvolle plek in de samenleving laten innemen. In wat volgt hebben we ingezoomd op drie omgevings aspecten: - de leeromgeving voor kinderen in casu met (licht) verstandelijke beperkingen - de werkomgeving voor volwassenen met een chronische hersenaandoening - de zorgomgeving voor ouderen Tot slot gaan we dieper in op het aspect preventie. 3.1 LEVENSLOOPDIMENSIE De leeromgeving voor kinderen Investeren in jonge kinderen betekent investeren in de vroege levensperiode, met aandacht voor de context waarin kinderen leven en de rol die zij hier zelf in opnemen. Kinderen hebben nood aan een positieve omgeving. Enerzijds is er het belang van de ouders en positief ouderschap, de kwaliteitsvolle kinderopvang en de noodzaak om tijdig in te stappen in het kleuteronderwijs en met regelmaat deel te nemen. Maar anderzijds beperkt het belang van een positieve omgeving zich niet tot wat zich achter de voordeur of binnen kinderopvangvoorziening afspeelt. Dit is ook duidelijk gezet in de visietekst Investeren in de omgeving van het jonge kind van Kind en Gezin. Ook de bibliotheek, de speel-o-theek, de buurt waar kinderen wonen, de speelmogelijkheden die er zijn, een feest, ontmoetingen, theater, sport, de tram, het cafetaria van de Hema kunnen plaatsen of activiteiten zijn, waarvan de waarde voor jonge kinderen en hun ouders betekenis (kunnen) zijn. Een stimulerende en ondersteunende (leer)omgeving is essentieel voor alle kinderen en jongeren. Meer in het bijzonder lijkt het ons het ogenblik om meer aandacht te vragen voor kinderen met een (lichte) mentale handicap. Meestal is er uiterlijk weinig zichtbaar. Maar deze pagina 10 van 52 Memorandum Jaar van het brein

11 kinderen kunnen het met de aangeboden leerstof moeilijk hebben, jongeren die zich niet aan gedragsregels houden, jongvolwassenen die als on- of laaggeschoolden weinig kansen krijgen op de arbeidsmarkt. Soms krijgen ze een ander etiketje opgeplakt, zoals bijvoorbeeld ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder) of een autismespectrumstoornis. Velen van hen groeien op in een omgeving waar problemen en risico s zich accumuleren, in ongunstige gezinsomstandigheden of met een andere talige en socioculturele achtergrond. Veel van deze kinderen met een mentale handicap zijn dan ook terug te vinden in de jeugdzorg, de diensten geestelijke gezondheidszorg, de revalidatiecentra, het buitengewoon onderwijs en later in de werkloosheid. Deze groep naamlozen, achterblijvers of 'buitenblijvers' in onze samenleving hebben een grotere kans om als sociologische groep op te duiken in het (kans)armoededossier, in de werkloosheid, in discussies over ongelijkheid en inclusie. Naast het feit dat de diagnose van een verstandelijke handicap breder wordt benaderd (naast het IQ, wordt nu ook een bredere en procesmatige evaluatie nodig) krijgt het probleem hierdoor ook een andere dynamiek. Het is duidelijk dat het om meer gaat dan enkel om het 'kennen' en 'leren'; ook het zich kunnen inpassen in een sociale context en het verwerven van de vaardigheden die hiervoor vereist zijn (zoals begrijpen, praktisch en abstract redeneren, taalverwerving en gebruik, oordelen en gericht plannen en handelen, sociale vaardigheden en omgaan met emoties, zelfinschatting en gewetensvorming) spelen een rol. Of, zoals uitgedrukt in het M-decreet 6, het adaptief gedrag. Vaak kan een persoon met een mentale handicap deze vaardigheden wel verwerven, maar verloopt dit proces moeilijker en minder snel. Deze kinderen en jongeren zijn kwetsbaarder, sneller overvraagd, beïnvloedbaar, laten zich makkelijker meeslepen, lopen meer kans om geen werk te vinden, hebben het moeilijker om duurzame relaties op te bouwen. Intussen wordt steeds meer duidelijk dát en hoe biologische factoren een rol spelen in die cycles of disadvantage. Dat alcohol schadelijk is voor het kind in utero is geen nieuw feit maar inmiddels kan wel beter worden aangetoond hoe alcohol inwerkt op de ontwikkeling van de hersenen. Dat vroeggeboorte en een laag geboortegewicht niet bevorderlijk zijn voor de verstandelijke ontwikkeling is ook al langer bekend, maar nu de meeste prematuur geboren kinderen overleven, krijgen we stilaan een beter zicht op de omvang van de gevolgen van deze pre- en dismaturiteit op langere termijn. Hersenbeschadiging door trauma en infectie is evenmin een nieuw probleem, maar we zijn ons nu scherper bewust van de meer subtiele gevolgen op hersenfuncties bij hen die het er nog goed van afbrachten. 6 Het decreet betreffende maatregelen voor leerlingen met specifieke onderwijsbehoeften Memorandum Jaar van het brein pagina 11 van 52

12 Dat biologische elementen een rol spelen kunnen we eveneens afleiden uit de hogere kans die mensen met een mentale handicap hebben op epilepsie en op psychiatrische stoornissen. Maar breinonderzoek leert ons ook dat gunstige en ongunstige gebeurtenissen en ervaringen hersenstructuren letterlijk vorm geven en de ontwikkeling van hersenverbindingen kunnen bevorderen of verstoren. We kunnen er ook niet meer omheen dat aanleg in wisselwerking staat met de context van het kind, de omgeving die de ontwikkeling meer in de goede of meer in de slechte richting kan sturen. Aanbevelingen: We pleiten voor specifiek breinonderzoek naar onderliggende oorzaken, factoren en mechanismen die leiden tot hersenen die zwakker uitgerust zijn om de uitdagingen van de hedendaagse samenleving te beantwoorden. Zorg bij elk initiatief dat je niet geïsoleerd te werk gaat, maar van bij de opstart oog hebt voor de verschillende levensdomeinen van jonge kinderen en hun gezin. Pleiten we ervoor om uit te gaan van een zoveel mogelijk gelijk aanbod voor elk kind, maar waar nodig ook meer in te zetten. Pleiten we ervoor dat de krachten gebundeld worden zodat jonge kinderen en hun ouders keuzemogelijkheden hebben tot participeren in een samenleving en de positieve effecten van die deelname voor alle jonge kinderen worden gerealiseerd. We pleiten ervoor bevindingen uit medisch-biologisch onderzoek samen te brengen met wat vanuit de psychopedagogische en sociale wetenschappen wordt aangebracht. We pleiten ervoor dat onderwijshervormingen (secundair onderwijs, inclusie) niet ten koste gaat van de toekomst van deze moeilijk definieerbare groep jongeren omwille van ideologische en financiële overwegingen. We pleiten ervoor dat de inspanningen worden versterkt om deze groep medemensen naar een zinvolle plaats binnen ons arbeidsbestel toe te leiden. Staan we toch ook even stil bij het transitieprobleem dat zich niet enkel in de gezondheidszorg stelt. De overstap van een pediatrisch zorgsysteem (meestal veelomvattend) naar dat voor volwassenen (meestal meer opgesplitst) verloopt niet zonder hindernissen. Idem zo in de zorg pagina 12 van 52 Memorandum Jaar van het brein

13 voor personen met een handicap of bij de overgang van school naar werk. Het vereist specifieke aandacht voor deze overgangen en het voorzien van overstap/inloopperiodes. Bij deze overgang(en) hoort ook de nood thuis aan een aangepast woon/zorgomgeving met bijhorende ondersteuning die mensen met een beperking meer mogelijkheden kan bieden om een zo zelfstandig mogelijk leven te leiden dat aansluit bij het gewone leven De werkomgeving voor volwassenen met een chronische hersenaandoening Het thema werken met een chronische hersenaandoening werd in de stuurgroep als prioritair naar voor geschoven. Het is een problematiek die zich stelt bij vele neurologische aandoeningen zoals bij Multiple Sclerose (MS), epilepsie, vroegdementie of na beroerte of andere niet aangeboren hersenletsels (NAH) zoals een ongeval, infectie, hersentumor, Maar ook bij psychische moeilijkheden of verstandelijke beperking is (voort)werken niet vanzelfsprekend. Het is belangrijk om actief te blijven op de arbeidsmarkt aangezien dit bijdraagt tot het opnemen van een zekere sociale rol, tot het leggen van sociale contacten en, in het algemeen, tot een beter zelfbeeld, stelt het Vlaams PatiëntenPlatform (2013). Een van de uitdagingen om mensen aan het werk te zetten is de diversiteit en ook individualiteit bij chronische aandoeningen. Een chronische hersenaandoening uit zich zeer wisselend van persoon tot persoon en kan ook evolueren in de tijd. Dit zorgt ervoor dat de ene persoon met een aandoening nog perfect in staat is om te gaan werken, terwijl dat bij een andere persoon met dezelfde aandoening niet vanzelfsprekend is. Het is immers niet omdat iemand lijdt aan vroegtijdige dementie of een depressie, dat deze persoon geen beroepsactiviteiten meer kan uitoefenen. Werken met een chronische hersenaandoening vormt of mensen met een chronische hersenaandoening tewerkstellen vormt een uitdaging voor onze maatschappij, ook financieel. De dag van vandaag zijn er regelingen die (deels) tegemoet komen aan de moeilijkheden die personen met een chronische ziekte ondervinden bij het werken, al vraagt het vaak een hele zoektocht naar de regelgeving die precies van toepassing is, en gaat deze vaak ook gepaard met administratieve overlast of onduidelijkheid. Er is nog een hele weg af te leggen opdat de algemene perceptie rond werken met een chronische ziekte meer genuanceerd zou zijn. Er is rekening te houden met de beperkingen op zich, met het vaak wisselende karakter, met de emotionele weerslag, soms met persoonsveranderingen, met merkelijk functieverlies die herinschakelen in dezelfde job onmogelijk maken, ook niet met de nodige job- en omgevingsaanpassingen. We moeten mensen met een hersenaandoening en daardoor participatieproblemen, met al hun mogelijkheden en kwetsbaarheden een eigen zinvolle plek in de samenleving laten innemen, Memorandum Jaar van het brein pagina 13 van 52

Risico op sterfte door hart- en vaatziekten in 10 jaar tijd met 25 procent gedaald

Risico op sterfte door hart- en vaatziekten in 10 jaar tijd met 25 procent gedaald PERSMEDEDELING VAN JO VANDEURZEN, VLAAMS MINISTER VAN WELZIJN, VOLKSGEZONDHEID EN GEZIN 4 oktober 2012 Risico op sterfte door hart- en vaatziekten in 10 jaar tijd met 25 procent gedaald De kans dat Vlamingen

Nadere informatie

Reflecties over het aanbod van de eerstelijnsgezondheidszorg in Vlaanderen. Prof. Dr. Paul Van Royen

Reflecties over het aanbod van de eerstelijnsgezondheidszorg in Vlaanderen. Prof. Dr. Paul Van Royen Reflecties over het aanbod van de eerstelijnsgezondheidszorg in Vlaanderen Prof. Dr. Paul Van Royen Deze voordracht Enkele basiscijfers qua aanbod en gebruik van zorg Vijf uitdagingen voor de toekomst

Nadere informatie

EVOLUTIE VAN DE PREVALENTIE EN DE KOSTPRIJS VAN CHRONISCHE ZIEKTES

EVOLUTIE VAN DE PREVALENTIE EN DE KOSTPRIJS VAN CHRONISCHE ZIEKTES VERTEGENWOORDIGING & STUDIES EVOLUTIE VAN DE PREVALENTIE EN DE KOSTPRIJS VAN CHRONISCHE ZIEKTES Eind 2013 hebben de Onafhankelijke Ziekenfondsen een analyse gemaakt van de concentratie van de uitgaven

Nadere informatie

Geestelijke gezondheid

Geestelijke gezondheid In dit onderdeel wordt ingegaan op de geestelijke gezondheid van ouderen. De onderwerpen die worden aangesneden zijn psychische stoornissen en eenzaamheid. Volgens gegevens uit de Rapportage 2001 van het

Nadere informatie

GEZONDHEIDSENQUETE 2013

GEZONDHEIDSENQUETE 2013 GEZONDHEIDSENQUETE 2013 RAPPORT 5: PREVENTIE Stefaan Demarest, Rana Charafeddine (ed.) Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid Operationele Directie Volksgezondheid en surveillance J. Wytsmanstraat

Nadere informatie

Actieplan 1 Informatie- en preventiebeleid naar de Zeelse bevolking toe op het vlak van o.m. (kinder)armoede, gezondheid, participatie

Actieplan 1 Informatie- en preventiebeleid naar de Zeelse bevolking toe op het vlak van o.m. (kinder)armoede, gezondheid, participatie DEEL ARMOEDEBESTRIJDING Actieplan 1 Informatie- en preventiebeleid naar de Zeelse bevolking toe op het vlak van o.m. (kinder)armoede, gezondheid, participatie Actie 1 : Het OCMW zorgt er, zelfstandig of

Nadere informatie

1 jaar Zoet Zwanger: Vlaanderen in actie tegen diabetes

1 jaar Zoet Zwanger: Vlaanderen in actie tegen diabetes Kabinet Jo Vandeurzen Vlaams minister van Welzijn, Volksgezondheid en Gezin 11 oktober 2010 1 jaar Zoet Zwanger: Vlaanderen in actie tegen diabetes Het project Zoet Zwanger moet vrouwen die zwangerschapsdiabetes

Nadere informatie

Richtlijn JGZ-richtlijn Kindermishandeling

Richtlijn JGZ-richtlijn Kindermishandeling Richtlijn JGZ-richtlijn Kindermishandeling 2. Gevolgen van kindermishandeling voor kind en omgeving De emotionele, lichamelijke en intellectuele ontwikkeling van een kind berust op genetische mogelijkheden

Nadere informatie

ZELDZAME ZIEKTEN & WEESGENEESMIDDELEN. Een unieke uitdaging voor de kwalitatieve gezondheidszorg

ZELDZAME ZIEKTEN & WEESGENEESMIDDELEN. Een unieke uitdaging voor de kwalitatieve gezondheidszorg ZELDZAME ZIEKTEN & WEESGENEESMIDDELEN Een unieke uitdaging voor de kwalitatieve gezondheidszorg 2 ZELDZAAM, MAAR NIET UITZONDERLIJK Een ziekte is zeldzaam wanneer deze voorkomt bij niet meer dan 5 op 10.000

Nadere informatie

1. Kwartiermaken. Kwartiermakenvoor mensen met een psychische kwetsbaarheid. PsycEvent Duffel 7 mei 2015

1. Kwartiermaken. Kwartiermakenvoor mensen met een psychische kwetsbaarheid. PsycEvent Duffel 7 mei 2015 1. Kwartiermaken Kwartiermakenvoor mensen met een psychische kwetsbaarheid PsycEvent Duffel 7 mei 2015 1 Inhoudstafel 1. Kwartiermaken?? 2. Hoeveel plaats is er nodig 3. Hoe moet de plek eruit zien 4.

Nadere informatie

6.1.1. De gezondheidstoestand

6.1.1. De gezondheidstoestand 6.1. Kernboodschap 6.1.1. De gezondheidstoestand Er is een verschuiving in het morbiditeitsprofiel in vergelijking met de gegevens over overlijden. In vergelijking met de voornaamste oorzaken van overlijden

Nadere informatie

Stand van het Onderzoek naar Dementie en Alzheimer

Stand van het Onderzoek naar Dementie en Alzheimer Stand van het Onderzoek naar Dementie en Alzheimer Christine Van Broeckhoven Neurodegeneratieve Hersenziekten Groep, Department Moleculaire Genetica, VIB, Laboratorium voor Neurogenetica, Instituut Born-Bunge,

Nadere informatie

Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010)

Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010) AH 740 2010Z13219 Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010) 1 Bent u bekend met nieuw onderzoek van Michigan State University

Nadere informatie

Diversiteit en Gezondheid: Geslacht, SES, Etniciteit

Diversiteit en Gezondheid: Geslacht, SES, Etniciteit Diversiteit en Gezondheid: Geslacht, SES, Etniciteit Prof. Dr. Walter Devillé Nederlands Instituut voor Onderzoek van de Gezondheidszorg UvA Vluchtelingen en Gezondheid OMGEVING POPULATIE KENMERKEN GEZONDHEIDS-

Nadere informatie

Op weg naar de speerpuntennotitie lokaal gezondheidsbeleid Boxmeer 2009 2011: Speerpunten voor Boxmeer?? Esther Hendriks 24 september 2009

Op weg naar de speerpuntennotitie lokaal gezondheidsbeleid Boxmeer 2009 2011: Speerpunten voor Boxmeer?? Esther Hendriks 24 september 2009 Op weg naar de speerpuntennotitie lokaal gezondheidsbeleid Boxmeer 2009 2011: Speerpunten voor Boxmeer?? Esther Hendriks 24 september 2009 Op weg naar speerpuntennotitie? Wat doen/deden we al? Welke gezondheidsproblemen

Nadere informatie

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de 1 Inleiding door dr. Walter Krikilion, voorzitter Werkgroep Ethiek in de Kliniek van ICURO - Symposium Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg 19 oktober 2012 - Hasselt Beste deelnemers, Als Werkgroep

Nadere informatie

PSYCHOSOCIALE REVALIDATIE

PSYCHOSOCIALE REVALIDATIE OVERZICHT VAN DE CONVENTIES ONDER DE VLAAMSE OVERHEID RESSORTEREND: PSYCHOSOCIALE REVALIDATIE EN VERSLAVINGSZORG Elke Frans en Tineke Oosterlinck - beleidsmedewerkers Zorg en Gezondheid PSYCHOSOCIALE REVALIDATIE

Nadere informatie

België - Vlaanderen. Alle Vlamingen zijn betrokken. Pijlers van het Vlaams zorgen ouderenbeleid. Vermaatschappelijking van zorg 29-11-13

België - Vlaanderen. Alle Vlamingen zijn betrokken. Pijlers van het Vlaams zorgen ouderenbeleid. Vermaatschappelijking van zorg 29-11-13 België - Vlaanderen Dementievriendelijke gemeenschap Landelijk Congres - Moderne Dementiezorg Jo Vandeurzen Vlaams minister van Welzijn, Volksgezondheid en Gezin 25 november 2013 Alle Vlamingen zijn betrokken

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek Patiënteninformatie Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek U bent door een specialist van het ziekenhuis verwezen

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek Patiënteninformatie Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek U bent door een specialist van het ziekenhuis verwezen

Nadere informatie

factoren voor de concentratie van de uitgaven van de gezondheidszorg

factoren voor de concentratie van de uitgaven van de gezondheidszorg 3Studie factoren voor de concentratie van de uitgaven van de gezondheidszorg Een groep van tien procent Belgische consumenten is in haar eentje verantwoordelijk voor 72% van de uitgaven geneeskundige verzorging!

Nadere informatie

Innovaties voor Amsterdammers met GGZ problematiek. Prof.dr. J.H. Smit jh.smit@ggzingeest

Innovaties voor Amsterdammers met GGZ problematiek. Prof.dr. J.H. Smit jh.smit@ggzingeest Innovaties voor Amsterdammers met GGZ problematiek Prof.dr. J.H. Smit jh.smit@ggzingeest Directeur Onderzoek & Innovatie GGZ Ingeest Afdeling Psychiatrie Vumc Psychiatrie in getallen: wereldwijd in 2010

Nadere informatie

Geestelijke gezondheid!? Ik stel u voor. Cijfers voor Gent. Tijd om normaal te doen over geestelijke gezondheidsproblemen.

Geestelijke gezondheid!? Ik stel u voor. Cijfers voor Gent. Tijd om normaal te doen over geestelijke gezondheidsproblemen. Geestelijke gezondheid!? Tijd om normaal te doen over geestelijke gezondheidsproblemen Jan Van Speybroeck, VVGG Ik stel u voor Antoinette Telecomsector Gehuwd, 3 kleine kinderen Sportieve hobby s Elk jaar

Nadere informatie

Kinderarmoede in het Brussels Gewest

Kinderarmoede in het Brussels Gewest OBSERVATOIRE DE LA SANTÉ ET DU SOCIAL BRUXELLES OBSERVATORIUM VOOR GEZONDHEID EN WELZIJN BRUSSEL Senaat hoorzitting 11 mei 2015 Kinderarmoede in het Brussels Gewest www.observatbru.be DIMENSIES VAN ARMOEDE

Nadere informatie

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström 1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström Dr. S.A.M. van de Schans, S. Oerlemans, MSc. en prof. dr. J.W.W. Coebergh Inleiding Epidemiologie is de wetenschap die eenvoudig gezegd

Nadere informatie

Zorg voor geest kost nog steeds het meest

Zorg voor geest kost nog steeds het meest Zorg voor geest kost nog steeds het meest Publicatiedatum: 28-11-2013 In is 19,6 miljard euro uitgegeven voor de behandeling van psychische stoornissen, 22% van de totale uitgaven voor zorg en welzijn

Nadere informatie

STERFTECIJFERS 2012 Cijfers Zorg en Gezondheid 13 november 2014

STERFTECIJFERS 2012 Cijfers Zorg en Gezondheid 13 november 2014 Dia 1 STERFTECIJFERS 2012 Cijfers Zorg en Gezondheid 13 november 2014 Het Vlaams Agentschap Zorg en Gezondheid verwerkt zelf de sterftecertificaten van het Vlaams Gewest. Sinds 2005 (registratiejaar 2003)

Nadere informatie

CBS: Steeds minder mensen overlijden aan een acuut hartinfarct

CBS: Steeds minder mensen overlijden aan een acuut hartinfarct CBS: Steeds minder mensen overlijden aan een acuut hartinfarct Het aantal mensen dat overlijdt aan een acuut hartinfarct is in 2014 met 7 procent gedaald tot 5,3 duizend. Dit zijn er bijna 400 minder dan

Nadere informatie

Functiebehoud bij ouderen in levensloopperspectief

Functiebehoud bij ouderen in levensloopperspectief Functiebehoud bij ouderen in levensloopperspectief - Werkzame preventie door het leven heen - (To Do or not To Do) Openbare les Ton Bakker lector Functiebehoud bij Ouderen in Levensloopperspectief 9 oktober

Nadere informatie

5. Discussie. 5.1 Informatieve waarde van de basisgegevens

5. Discussie. 5.1 Informatieve waarde van de basisgegevens 5. 5.1 Informatieve waarde van de basisgegevens Relevante conclusies voor het beleid zijn pas mogelijk als de basisgegevens waaruit de samengestelde indicator berekend werd voldoende recent zijn. In deze

Nadere informatie

Interview met minister Joke Schauvliege

Interview met minister Joke Schauvliege Interview met minister Joke Schauvliege over de rol en de toekomst van etnisch-culturele federaties in Vlaanderen. Dertien etnisch-cultureel diverse federaties zijn erkend binnen het sociaalcultureel werk.

Nadere informatie

Gezondheidsindicatoren 2005 Vlaams Gewest. Algemene sterftecijfers

Gezondheidsindicatoren 2005 Vlaams Gewest. Algemene sterftecijfers Vlaams Gewest Gepubliceerd op: http://www.zorg-en-gezondheid.be/cijfers.aspx - oktober 2007 Door: Cloots Heidi, De Kind Herwin, Kongs Anne, Smets Hilde Afdeling Informatie & Ondersteuning Inhoudsopgave...

Nadere informatie

Borstkankeropsporing in de beleids- en beheerscyclus van gemeenten en OCMW s (BBC)

Borstkankeropsporing in de beleids- en beheerscyclus van gemeenten en OCMW s (BBC) Borstkankeropsporing in de beleids- en beheerscyclus van gemeenten en OCMW s (BBC) Borstkankeropsporing in de BBC Situering Het Vlaams bevolkingsonderzoek naar borstkanker is een initiatief van de Vlaamse

Nadere informatie

B R O C H U R E O N T S T R E S S E N

B R O C H U R E O N T S T R E S S E N HighCoaching Coaching op een hoger niveau B R O C H U R E O N T S T R E S S E N Verminderen van stress en verhoging van gezondheid 1 HighCoaching KvK nr. 51529904 Stress Management System Wat is stress?

Nadere informatie

Specialistische begeleiding voor burgers met niet-aangeboren hersenletsel

Specialistische begeleiding voor burgers met niet-aangeboren hersenletsel Specialistische begeleiding voor burgers met niet-aangeboren hersenletsel Informatie voor gemeenten Zelf en samen redzaam Als gemeente wilt u de zorg en ondersteuning van uw burgers zo goed mogelijk organiseren.

Nadere informatie

Kernboodschappen Gezondheid Haaksbergen

Kernboodschappen Gezondheid Haaksbergen Kernboodschappen Gezondheid Haaksbergen De GGD Twente verzamelt in opdracht van de gemeente Haaksbergen epidemiologische gegevens over de gezondheid van de bevolking in Haaksbergen en de factoren die hierop

Nadere informatie

Preventie van wiegendood bij zuigelingen

Preventie van wiegendood bij zuigelingen Preventie van wiegendood bij zuigelingen Edith Hesse Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid Operationele Directie Volksgezondheid en surveillance J. Wytsmanstraat, 14 B - 1050 Brussel 02 / 642 57 71

Nadere informatie

many lives blijf uw leven beleven ook tijdens uw pensioen pension plan www.axa.be

many lives blijf uw leven beleven ook tijdens uw pensioen pension plan www.axa.be many lives blijf uw leven beleven ook tijdens uw pensioen pension plan www.axa.be Beleef verschillende levens in één leven Op een serene manier verschillende levens beleven in één leven vol ervaringen

Nadere informatie

DE VIJF FUNCTIES BINNEN HET VERNIEUWDE MODEL GEESTELIJKE GEZONDHEID

DE VIJF FUNCTIES BINNEN HET VERNIEUWDE MODEL GEESTELIJKE GEZONDHEID DE VIJF FUNCTIES BINNEN HET VERNIEUWDE MODEL GEESTELIJKE GEZONDHEID Functie 1 Activiteiten op het vlak van preventie; geestelijke gezondheidszorgpromotie; vroegdetectie, -interventie en -diagnosestelling

Nadere informatie

Hart- en vaataandoeningen zijn de belangrijkste doodsoorzaak bij vrouwen in de Westerse wereld. Daarom moeten we werk maken van:

Hart- en vaataandoeningen zijn de belangrijkste doodsoorzaak bij vrouwen in de Westerse wereld. Daarom moeten we werk maken van: Hart- en vaataandoeningen zijn de belangrijkste doodsoorzaak bij vrouwen in de Westerse wereld. Daarom moeten we werk maken van: 1 CARDIOVASCULAIRE PREVENTIE BIJ VROUWEN. 2 SENSIBILISATIE van de vrouw

Nadere informatie

Cijfers over dementie

Cijfers over dementie Cijfers over dementie Inleiding Door de demografische ontwikkelingen neemt het aantal mensen met dementie de komende decennia sterk toe. Mensen worden steeds ouder en er komen meer ouderen. Omdat dementie

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

V.A.N.-TOP MINISTER JO VANDEURZEN 21 NOVEMBER 2015

V.A.N.-TOP MINISTER JO VANDEURZEN 21 NOVEMBER 2015 V.A.N.-TOP MINISTER JO VANDEURZEN 21 NOVEMBER 2015 ZORG IN EVOLUTIE 2 ZORG IN EVOLUTIE Professioneel gestuurde zorg Hospitalocentrisme Gezondheidszorg welzijn gescheiden Nadruk acute geneeskunde Aanbodgestuurde

Nadere informatie

Factsheet Indicatie zorgvraag Amsterdam 2030 Prognoses van functioneren en chronische aandoeningen 1

Factsheet Indicatie zorgvraag Amsterdam 2030 Prognoses van functioneren en chronische aandoeningen 1 Factsheet Indicatie zorgvraag Amsterdam 2030 Prognoses van functioneren en chronische aandoeningen 1 Inleiding Hoe functioneren mensen en welke chronische aandoeningen hebben ze? Wat willen ze? Wat kunnen

Nadere informatie

«WELZIJNSBAROMETER 2010» SAMENVATTING EN CONCLUSIES

«WELZIJNSBAROMETER 2010» SAMENVATTING EN CONCLUSIES «WELZIJNSBAROMETER 2010» SAMENVATTING EN CONCLUSIES Brussel wordt gekenmerkt door een grote concentratie van armoede in de dichtbevolkte buurten van de arme sikkel in het centrum van de stad, met name

Nadere informatie

Opvang van beroerte op de spoedgevallen Status praesens 2016

Opvang van beroerte op de spoedgevallen Status praesens 2016 Opvang van beroerte op de spoedgevallen Status praesens 2016 Voortgezette opleiding Urgentiegeneeskunde Ann De Smedt Neurologie, UZ Brussel Overzicht 1. Inleiding 2. Time = brain 3. Competence = brain

Nadere informatie

4. Resultaten. 4.1 Levensverwachting naar geslacht en opleidingsniveau

4. Resultaten. 4.1 Levensverwachting naar geslacht en opleidingsniveau 4. Het doel van deze studie is de verschillen in gezondheidsverwachting naar een socio-economisch gradiënt, met name naar het hoogst bereikte diploma, te beschrijven. Specifieke gegevens in enkel mortaliteit

Nadere informatie

Behandeling voor patiënten met niet-aangeboren hersenletsel

Behandeling voor patiënten met niet-aangeboren hersenletsel Behandeling voor patiënten met niet-aangeboren hersenletsel Informatie voor (para)medici Zelf en samen redzaam Als betrokken professional kent u uw patiënt. U stelt of kent de diagnose en ziet welke behandeling

Nadere informatie

elk kind een plaats... 1

elk kind een plaats... 1 Elk kind een plaats in een brede inclusieve school Deelnemen aan het dagelijks maatschappelijk leven Herent, 17 maart 2014 1 Niet voor iedereen vanzelfsprekend 2 Maatschappelijke tendens tot inclusie Inclusie

Nadere informatie

Facts & Figures Dementie

Facts & Figures Dementie Facts & Figures Dementie Inleiding Door de demografische ontwikkelingen neemt het aantal mensen met dementie de komende decennia sterk toe. Mensen worden steeds ouder en er komen meer ouderen. Omdat dementie

Nadere informatie

BedrijfsGezondheidsIndex 2006

BedrijfsGezondheidsIndex 2006 BedrijfsGezondheidsIndex 2006 Op het werk zijn mannen vitaler dan vrouwen Mannen zijn vitaler en beter inzetbaar dan vrouwen. Dit komt mede doordat mannen beter omgaan met stress. Dit blijkt uit de jaarlijkse

Nadere informatie

Bijna 30.000 Vlaamse jongeren nemen antidepressiva

Bijna 30.000 Vlaamse jongeren nemen antidepressiva Bijlage 1 oktober 2012 Bijna 30.000 Vlaamse jongeren nemen antidepressiva 1. Gebruik van antidepressiva CM onderzocht het gebruik van antidepressiva van jongeren van 0 tot 25 jaar van 2001 tot en met 2011.

Nadere informatie

Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening

Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening Auteur: Jos van Erp j.v.erp@hartstichting.nl Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening Maakbaarheid en kwetsbaarheid Dood gaan we allemaal. Deze realiteit komt soms sterk naar

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De levensverwachting van mensen met een ernstige psychiatrische aandoening (EPA) is gemiddeld 13-30 jaar korter dan die van de algemene bevolking. Onnatuurlijke doodsoorzaken zoals

Nadere informatie

Naar een optimale relatie tussen mens en werk

Naar een optimale relatie tussen mens en werk Naar een optimale relatie tussen mens en werk Wij optimaliseren de mens-werkrelatie In een veranderende omgeving kan uw bedrijf of organisatie niet achterblijven. Meer dan ooit wordt u uitgedaagd om de

Nadere informatie

Neuropsychologisch onderzoek bij ouderen

Neuropsychologisch onderzoek bij ouderen Neuropsychologisch onderzoek bij ouderen Inhoudsopgave Inleiding... 1 Wat is neuropsychologie en wat is een neuropsycholoog... 1 Mogelijke gevolgen van een hersenbeschadiging... 1 Wat is een neuropsychologisch

Nadere informatie

Kent u de cijfers van uw hart?

Kent u de cijfers van uw hart? Kent u de cijfers van uw hart? CHOLESTEROL? GEWICHT/ BUIKOMTREK? UW? BLOEDDRUK? SUIKERGEHALTE? V.U.: Dr Freddy Van de Casseye - Elyzeese-Veldenstraat 63-1050 Brussel Belgische Cardiologische Liga www.cardiologischeliga.be

Nadere informatie

Congres ziekenhuispsychiatrie

Congres ziekenhuispsychiatrie Congres ziekenhuispsychiatrie Het belang van integrale zorg psychiatrie & somatiek belicht vanuit de visie van de zorgverzekeraar 7 november 2013 Anouk Mateijsen Regio manager, Achmea Divisie Zorg & Gezondheid

Nadere informatie

BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA HOGE BLOEDDRUK. psamtik@fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN

BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA HOGE BLOEDDRUK. psamtik@fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA HOGE BLOEDDRUK psamtik@fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN Globaal Cardiovasculair Risico Sommige gedragingen in ons dagelijks leven vergroten de kans dat we vroeg of laat problemen

Nadere informatie

Deel 1: Positieve psychologie

Deel 1: Positieve psychologie Deel 1: Positieve psychologie Welkom bij: Positieve gezondheid. Jan Auke Walburg 2 Carla Leurs 3 4 Bloei Bloei is de ontwikkeling van het fysieke en mentaal vermogen. Welbevinden en gezondheid Verschillende

Nadere informatie

NAH bij kinderen en jongeren: plasticiteit en herstel Caroline van Heugten

NAH bij kinderen en jongeren: plasticiteit en herstel Caroline van Heugten NAH bij kinderen en jongeren: plasticiteit en herstel Caroline van Heugten Universiteit Maastricht c.vanheugten@np.unimaas.nl Inhoud presentatie Plasticiteit van het brein Hersenletsel Schade en herstel

Nadere informatie

DEPRESSIE EN LEEFTIJD

DEPRESSIE EN LEEFTIJD DEPRESSIE EN LEEFTIJD BROCHURE Kathleen Van Hyfte Universiteit Gent Kathleen.vanhyfte@ugent.be 1 Project CAPA BROCHURE DEPRESSIE & LEEFTIJD Brochure : Depressie (1) Depressie en leeftijd (2) Depressie,

Nadere informatie

Federaal Plan Armoedebestrijding. Reactie van BAPN vzw. Belgisch Platform tegen Armoede en Sociale Uitsluiting EU2020 30/11/2012

Federaal Plan Armoedebestrijding. Reactie van BAPN vzw. Belgisch Platform tegen Armoede en Sociale Uitsluiting EU2020 30/11/2012 Belgisch Platform tegen Armoede en Sociale Uitsluiting EU2020 30/11/2012 Federaal Plan Armoedebestrijding Reactie van BAPN vzw BAPN vzw Belgisch Netwerk Armoedebestrijding Vooruitgangstraat 333/6 1030

Nadere informatie

Richtlijn Multidisciplinaire richtlijn Excessief huilen

Richtlijn Multidisciplinaire richtlijn Excessief huilen Richtlijn Multidisciplinaire richtlijn Excessief huilen Onderbouwing Uitgangsvraag Welke effectieve methoden voor preventie, signalering, diagnostiek en behandeling van een baby die excessief huilt zijn

Nadere informatie

VLAAMS PARLEMENT VOORSTEL VAN RESOLUTIE. van mevrouw Ria Van Den Heuvel en de heren Jan Roegiers, Carlo Daelman en Koen Helsen

VLAAMS PARLEMENT VOORSTEL VAN RESOLUTIE. van mevrouw Ria Van Den Heuvel en de heren Jan Roegiers, Carlo Daelman en Koen Helsen Stuk 2223 (2003-2004) Nr. 1 VLAAMS PARLEMENT Zitting 2003-2004 5 maart 2004 VOORSTEL VAN RESOLUTIE van mevrouw Ria Van Den Heuvel en de heren Jan Roegiers, Carlo Daelman en Koen Helsen betreffende een

Nadere informatie

SAMENVATTING SAMENVATTING. Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender

SAMENVATTING SAMENVATTING. Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender SAMENVATTING Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender In de jaren negentig werd duidelijk dat steeds meer werknemers in Nederland, waaronder in

Nadere informatie

Indicering (ICF) door de VDAB in het kader van de Decreten Collectief Maatwerk en Lokale Diensteneconomie

Indicering (ICF) door de VDAB in het kader van de Decreten Collectief Maatwerk en Lokale Diensteneconomie Indicering (ICF) door de VDAB in het kader van de Decreten Collectief Maatwerk en Lokale Diensteneconomie Nieuwe term in de wetgeving : personen met een arbeidsbeperking Personen met een arbeidsbeperking

Nadere informatie

Welzijn en (gezondheids)zorg

Welzijn en (gezondheids)zorg Hoofdstuk 14 Welzijn en (gezondheids)zorg 14.1 Inleiding Een belangrijke doelgroep voor het welzijns- en zorgbeleid zijn de ouderen. Dit hoofdstuk begint daarom met het in kaart brengen van deze groep

Nadere informatie

Inleiding. Johan Van der Heyden

Inleiding. Johan Van der Heyden Inleiding Johan Van der Heyden Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid Operationele Directie Volksgezondheid en surveillance J. Wytsmanstraat, 14 B - 1050 Brussel 02 / 642 57 26 E-mail : johan.vanderheyden@iph.fgov.be

Nadere informatie

Ziekte van Alzheimer. Impact van de beperkingsmaatregelen op de terugbetaling. studie

Ziekte van Alzheimer. Impact van de beperkingsmaatregelen op de terugbetaling. studie studie Ziekte van Alzheimer Impact van de beperkingsmaatregelen op de terugbetaling van geneesmiddelen De ziekte van Alzheimer is een groot probleem voor onze volksgezondheid, niet alleen omdat er zoveel

Nadere informatie

Armoedebarometer 2012

Armoedebarometer 2012 Armoedebarometer 2012 Jill Coene An Van Haarlem Danielle Dierckx In opdracht van Decenniumdoelen 2017 Armoede in cijfers Kinderen geboren in een kansarm gezin verdubbeld tot 8,6% op tien jaar tijd - Kwalijke

Nadere informatie

Depressie tijdens de zwangerschap uit de taboesfeer

Depressie tijdens de zwangerschap uit de taboesfeer Depressie tijdens de zwangerschap uit de taboesfeer Depressie en angstklachten tijdens de zwangerschap komen regelmatig voor. Toch wordt dit onderwerp nog vaak als taboe ervaren en is niet duidelijk welke

Nadere informatie

Hoge Raad voor Vrijwilligers over het EYAA 2012 (European Year of Active Ageing 2012)

Hoge Raad voor Vrijwilligers over het EYAA 2012 (European Year of Active Ageing 2012) Hoge Raad voor Vrijwilligers over het EYAA 2012 (European Year of Active Ageing 2012) De Hoge Raad voor Vrijwilligers (HRV) kijkt relatief tevreden terug op 2011, het Europees Jaar voor het Vrijwilligerswerk.

Nadere informatie

Angststoornissen. Verzekeringsgeneeskundig protocol

Angststoornissen. Verzekeringsgeneeskundig protocol Angststoornissen Verzekeringsgeneeskundig protocol Epidemiologie I De jaarprevalentie voor psychische stoornissen onder de beroepsbevolking in Nederland wordt geschat op: 1. 5-10% 2. 10-15% 15% 3. 15-20%

Nadere informatie

Met een GOB naar werk

Met een GOB naar werk Met een GOB naar werk Katherine Smith Universitair Centrum voor Begeleiding en Opleiding (UCBO) 2009 www.ucbo.be GOB Dienst voor Gespecialiseerde Opleiding, Begeleiding en Bemiddeling doelgroep: personen

Nadere informatie

Kansen voor gezondheid

Kansen voor gezondheid 10-6-2015 1 g Kansen voor gezondheid L a n g e r Jan Auke Walburg Vraagstelling Hoe kan je de gezondheid en het welbevinden van een populatie bevorderen zodanig dat: mentale en somatische ziektes afnemen

Nadere informatie

Samenvatting. Autismespectrumstoornissen

Samenvatting. Autismespectrumstoornissen Samenvatting Autismespectrumstoornissen Autismespectrumstoornissen zijn ontwikkelingsstoornissen die gekenmerkt worden door beperkingen in sociale omgang, de communicatie en de verbeelding. Ze gaan vaak

Nadere informatie

NEDERLANDSE HERSENBANK. De oplossing zit in de hersenen

NEDERLANDSE HERSENBANK. De oplossing zit in de hersenen NEDERLANDSE HERSENBANK De oplossing zit in de hersenen Onderzoek doet leven Het wetenschappelijk onderzoek is de laatste jaren in een stroomversnelling geraakt. Nieuwe technieken maken het mogelijk om

Nadere informatie

Ik heb al dikwijls gedacht, ik wou dat ik niet meer wakker werd. Elke avond bid ik dat ik bij mijn overleden man mag zijn.

Ik heb al dikwijls gedacht, ik wou dat ik niet meer wakker werd. Elke avond bid ik dat ik bij mijn overleden man mag zijn. Ouderen in nood: wat zie je, wat kan je doen? Anke Bonnewyn Ik zie het niet meer zitten. Voor wie ben ik hier eigenlijk nog? Ik hoop dat ze mij snel komen halen? Ik heb al dikwijls gedacht, ik wou dat

Nadere informatie

decreet Werk- en zorgtrajecten Goedgekeurd in plenaire zitting Vlaams parlement 23 april 2014

decreet Werk- en zorgtrajecten Goedgekeurd in plenaire zitting Vlaams parlement 23 april 2014 decreet Werk- en zorgtrajecten Goedgekeurd in plenaire zitting Vlaams parlement 23 april 2014 Basis = participatieladder Kader: Trede 5 = maatwerkdecreet Trede 3 en 4= decreet Werk- en zorgtrajecten Trede

Nadere informatie

Samenvatting Twente. 2 van 6 Kernboodschappen Twente. Versie 2, oktober 2013

Samenvatting Twente. 2 van 6 Kernboodschappen Twente. Versie 2, oktober 2013 Samenvatting Twente Versie 2, oktober 2013 Twente varieert naar stad en platteland In Twente wonen 626.500 mensen waarvan de helft woont in één van de drie grote steden. Tot 2030 zal de Twentse bevolking

Nadere informatie

Regionale VTV 2011. Levensverwachting en sterftecijfers. Referent: Drs. M.J.J.C. Poos, R.I.V.M.

Regionale VTV 2011. Levensverwachting en sterftecijfers. Referent: Drs. M.J.J.C. Poos, R.I.V.M. Regionale VTV 2011 Levensverwachting en sterftecijfers Regionale Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2011 Hart voor Brabant Deelrapport Levensverwachting en sterftecijfers Auteurs: Dr. M.A.M. Jacobs-van

Nadere informatie

Kwetsbare ouderen gevolgd. Een jaar later: thuis, of naar het rusthuis? Bram Vermeulen Prof. dr. Anja Declercq

Kwetsbare ouderen gevolgd. Een jaar later: thuis, of naar het rusthuis? Bram Vermeulen Prof. dr. Anja Declercq Kwetsbare ouderen gevolgd. Een jaar later: thuis, of naar het rusthuis? Bram Vermeulen Prof. dr. Anja Declercq Opzet Vlaamse Ouderen Zorg Studie VoZs bevraagt kwetsbare ouderen: - die thuiszorg gebruiken

Nadere informatie

Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap. Artikel 24 - Onderwijs. Schriftelijke communicatie

Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap. Artikel 24 - Onderwijs. Schriftelijke communicatie Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap Artikel 24 - Onderwijs Schriftelijke communicatie Het Belgian Disability Forum (BDF) is een vzw die thans 18 lidorganisaties telt en meer dan 250.000

Nadere informatie

Regionale VTV 2011. Ziekten in de toekomst. Regionale Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2011 Hart voor Brabant Deelrapport Ziekten in de toekomst

Regionale VTV 2011. Ziekten in de toekomst. Regionale Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2011 Hart voor Brabant Deelrapport Ziekten in de toekomst Regionale VTV 2011 Ziekten in de toekomst Regionale Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2011 Hart voor Brabant Deelrapport Ziekten in de toekomst Auteurs: Dr. M.A.M. Jacobs-van der Bruggen, GGD Hart voor

Nadere informatie

1,9 miljoen Belgen hebben nog nooit een computer gebruikt; 2,6 miljoen Belgen hebben nog nooit op het internet gesurft.

1,9 miljoen Belgen hebben nog nooit een computer gebruikt; 2,6 miljoen Belgen hebben nog nooit op het internet gesurft. ALGEMENE DIRECTIE STATISTIEK EN ECONOMISCHE INFORMATIE PERSBERICHT 8 november 2006 1,9 miljoen Belgen hebben nog nooit een computer gebruikt; 2,6 miljoen Belgen hebben nog nooit op het internet gesurft.

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Psychiatrie- Obstetrie- Paediatrie (POP)-poli. Informatie voor patiënten over de POP-poli van Tergooi.

Patiënteninformatie. Psychiatrie- Obstetrie- Paediatrie (POP)-poli. Informatie voor patiënten over de POP-poli van Tergooi. Patiënteninformatie Psychiatrie- Obstetrie- Paediatrie (POP)-poli Informatie voor patiënten over de POP-poli van Tergooi. Inhoudsopgave Pagina Inleiding 4 Psychiatrische aandoeningen en kinderwens of

Nadere informatie

Gezondheidsindicatoren 2004-2005 Vlaams Gewest. Kanker en andere nieuwvormingen

Gezondheidsindicatoren 2004-2005 Vlaams Gewest. Kanker en andere nieuwvormingen Vlaams Gewest Gepubliceerd op: http://www.zorg-en-gezondheid.be/cijfers/ziekten/cijfers-over-kanker/ - december 2008 Door: Cloots Heidi, De Kind Herwin, Kongs Anne, Smets Hilde Afdeling Informatie & Ondersteuning

Nadere informatie

Fetal Origins of Socioeconomic Inequalities. in Early Childhood Health. The Generation R Study. Lindsay Marisia Silva SAMENVATTING

Fetal Origins of Socioeconomic Inequalities. in Early Childhood Health. The Generation R Study. Lindsay Marisia Silva SAMENVATTING Fetal Origins of Socioeconomic Inequalities in Early Childhood Health The Generation R Study Lindsay Marisia Silva SAMENVATTING Sociaal-economische gezondheidsverschillen vormen een groot maatschappelijk

Nadere informatie

In Balans.met je zelf en binnen je gezin

In Balans.met je zelf en binnen je gezin In Balans.met je zelf en binnen je gezin PROGRAMMA De organisatie Hersenen - Hersenletsel Hersenletsel en gevolgen Moeilijkste hersenfuncties Waar iedereen last van heeft en waarom In balans in het gezin

Nadere informatie

BRUSSELS ARMOEDERAPPORT 2015 Welzijnsbarometer: samenvatting

BRUSSELS ARMOEDERAPPORT 2015 Welzijnsbarometer: samenvatting BRUSSELS ARMOEDERAPPORT 2015 Welzijnsbarometer: samenvatting De Welzijnsbarometer verzamelt jaarlijks een reeks indicatoren die verschillende aspecten van armoede in het Brussels Gewest belichten. De sociaaleconomische

Nadere informatie

Sterke stijging aantal drugdoden fors overdreven

Sterke stijging aantal drugdoden fors overdreven Sterke stijging aantal drugdoden fors overdreven Op 4 december 2006 stond er een klein bericht in Het Laatste Nieuws met als kop sterke stijging Vlaamse drugdoden. De Morgen deed het de dag nadien over

Nadere informatie

Onderzoek naar de rol van ontsteking bij het ontstaan van bipolaire stoornissen

Onderzoek naar de rol van ontsteking bij het ontstaan van bipolaire stoornissen Onderzoek naar de rol van ontsteking bij het ontstaan van bipolaire stoornissen CAPRI Universiteit Antwerpen INFORMATIEBRIEF VOOR DEELNEMERS Versie voor patiënten Versie 3 22/04/2015 Geachte heer/mevrouw,

Nadere informatie

Evolutie van het arbeidsongevallenrisico in de privésector in België tussen 1985 en 2013

Evolutie van het arbeidsongevallenrisico in de privésector in België tussen 1985 en 2013 Evolutie van het arbeidsongevallenrisico in de privésector in België tussen 1985 en 2013 Verschillende factoren bepalen het aantal arbeidsongevallen. Sommige van die factoren zijn meetbaar. Denken we daarbij

Nadere informatie

1. Ouder en beter Inleiding

1. Ouder en beter Inleiding 1. Ouder en beter Inleiding Wat kan er fascinerender zijn dan ons brein? Het produceert de meest fantastische gedachten. Alles wat we weten over werelden zo ver weg als andere zonnestelsels of zo klein

Nadere informatie

Onderwerpen/deelprojecten regionaal uitvoeringsprogramma depressiepreventie 2008 t/m 2011 Gelderse Roos

Onderwerpen/deelprojecten regionaal uitvoeringsprogramma depressiepreventie 2008 t/m 2011 Gelderse Roos Bijlage 2 Onderwerpen/deelprojecten regionaal uitvoeringsprogramma depressiepreventie 2008 t/m 2011 Gelderse Roos A1 Uitbrengen jaarkrant A2 Advertentie huis aan huis bladen A3 Consultatie B1 Brochures

Nadere informatie

Socioprofessionele reïntegratie. Conny Daens, GTB

Socioprofessionele reïntegratie. Conny Daens, GTB Socioprofessionele reïntegratie Conny Daens, GTB GTB - dienst, vzw die vanuit de werkwinkels heel nauw samenwerkt met VDAB binnen een samenwerkingsakkoord voor personen met een werkvraag. - Onderscheidt

Nadere informatie

en psychosociale werkkenmerken voorspellen wie van de nog actief werkende bedrijfsen/

en psychosociale werkkenmerken voorspellen wie van de nog actief werkende bedrijfsen/ Moe! Studies naar hulpzoekend gedrag laten zien dat het besluit om een arts te bezoeken doorgaans het resultaat is van een complex proces. Niet alleen gezondheidsgerelateerde, maar ook sociale, culturele

Nadere informatie

Ruth Mangroe,MSc 20 maart 2013

Ruth Mangroe,MSc 20 maart 2013 Ruth Mangroe,MSc 20 maart 2013 Ontwikkelingen binnen de gezondheidszorg hebben direct invloed op de wijze waarop men verwacht dat de praktische dienstverlening zal worden uitgevoerd of geboden. Dat de

Nadere informatie