Het economische belang van reclame

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Het economische belang van reclame"

Transcriptie

1 Amsterdam, januari 2006 Het economische belang van reclame José Mulder (SEO Economisch Onderzoek) Joost Poort (SEO Economisch Onderzoek) Gerard Marlet (Stichting Atlas voor gemeenten) Clemens van Woerkens (Stichting Atlas voor gemeenten) Deze publicatie is een initiatief van het CMC, Centrum voor Merk en Communicatie en werd financieel mogelijk gemaakt door het NUV (Nederlands Uitgeversverbond), SPOT (Stichting ter Promotie en Optimalisatie van Televisie-reclame), BVA (bond van adverteerders) en de VEA (Vereniging van communicatie-adviesbureaus).

2 De wetenschap dat het goed is SEO Economisch Onderzoek doet onafhankelijk toegepast economisch onderzoek in opdracht van overheid en bedrijfsleven. Ons onderzoek helpt onze opdrachtgevers bij het nemen van beslissingen. SEO Economisch Onderzoek is gelieerd aan de Universiteit van Amsterdam. Dat geeft ons zicht op de nieuwste wetenschappelijke methoden. We hebben geen winstoogmerk en investeren continu in het intellectueel kapitaal van de medewerkers via promotietrajecten, het uitbrengen van wetenschappelijke publicaties, kennisnetwerken en congresbezoek. SEO-rapport nr. 853 ISBN Copyright 2006 SEO Economisch Onderzoek, Amsterdam/Stichting Atlas voor gemeenten, Utrecht. Alle rechten voorbehouden. Het is geoorloofd gegevens uit dit rapport te gebruiken in artikelen en dergelijke, mits daarbij de bron duidelijk en nauwkeurig wordt vermeld.

3 HET ECONOMISCHE BELANG VAN RECLAME Inhoudsopgave Conclusies...i Executive summary...iii 1 Inleiding De reclamebranche als economische sector De reclamebranche en de creatieve bedrijfstakken De economische omvang van de reclamebranche Werkgelegenheid Productie en export Innovatie en intellectueel eigendom Uitstraling op andere sectoren Conclusie Het lokale belang van de reclamebranche Regionale verdeling van de reclamebranche Reclamebranche en regionaal-economische groei Internationale faam Woonklimaat als vestigingsfactor De economie van reclame Bestedingen Direct marketing & huis aan huis reclame Sponsoring Product placement Mediabestedingen De waarde van reclame voor verspreidende media...50

4 4.3 De economische effecten van reclame Relatie tussen reclame en omzet Relatie tussen reclame en concurrentie De waarde van reclame voor de algemene economie Conclusie Een spannende toekomst Literatuur... 69

5 HET ECONOMISCHE BELANG VAN RECLAME i Conclusies Er wordt in Nederland meer geld aan reclame en andere professionele communicatie besteed dan vaak wordt gedacht. Zo wordt er naast 4 miljard aan mediabestedingen ongeveer 800 miljoen aan sponsoring en product placement uitgegeven en een soortgelijk bedrag aan direct marketing. De totale profileringsuitgaven liggen dit jaar dus rond de 5,5 miljard. Daarbovenop komt nog een vergelijkbaar bedrag in de vorm van de productiekosten van de reclamespots, advertentiecampagnes, events et cetera. Deze vormen de omzet van de reclamebureaus en aanverwante bedrijven. Gelet op deze forse bedragen is het verrassend hoe weinig overeenstemming er is tussen studies naar de economische effecten van reclame en sponsoring. Voor zover reclame al een effect heeft, lijkt het vooral de omzet van het desbetreffende bedrijf te verhogen ten koste van de concurrenten. Een effect op de opzet van een branche is er doorgaans alleen bij collectieve reclame. Een causaal effect van reclame-uitgaven op macroeconomische grootheden is dan ook niet vastgesteld. Dat betekent niet dat de jaarlijkse bestedingen aan reclame en sponsoring weggegooid geld zijn. De 5,5 miljard aan profileringsuitgaven zo n 340 per hoofd van de bevolking komen immers ten goede aan de media, sport en cultuur. De publieke omroep is voor % van zijn inkomsten afhankelijk is van reclame, de dagbladen en tijdschriften gemiddeld voor % en de commerciële omroepen voor %. Gratis te ontvangen commerciële radio en televisie zouden dus ondenkbaar zijn zonder reclame, en door Sterreclame te accepteren op de publieke omroep besparen we per huishouden jaarlijks ongeveer 32 aan belastinggeld. Ook festivals, evenementen en concerten zijn steeds meer afhankelijk van sponsoring en reclame. De producenten van die reclame, zoals de reclamebureaus, vormen na de architectuur de grootste bloedgroep van de zogeheten creatieve bedrijfstakken. De Nederlandse reclamebranche bood in 2004 werk aan ruim mensen, bij de reclamebureaus, de creatieve kern van de branche, en in de overige reclamedienstverlening. De werkgelegenheid in deze sector is tussen 1996 en 2004

6 ii tweemaal zo hard gegroeid als in de rest van de economie: 35 % tegen 17 %. Sinds 2002 lijkt het relatieve belang van de reclamebranche echter weer licht af te nemen. De reclamebranche concentreert zich in Nederland voornamelijk in Amsterdam. Het gevarieerde culturele aanbod en de esthetische binnenstad dragen er belangrijk aan bij dat zowel binnen Nederland, als ook internationaal, Amsterdam een heel interessante vestigingsplaats is voor de reclamebranche. Er zijn echter risico s: de afnemende tolerantie in Nederland kan die gunstige positie van Amsterdam ondermijnen, en het aantrekken van creatief talent bemoeilijken. Dit is een risico voor de Nederlandse economie. Want het belang van de reclamebranche overstijgt de werkgelegenheid en omzet binnen die sector zelf. Toeleveranciers profiteren natuurlijk van een grote reclamebranche. Maar ook andere sectoren profiteren van de creatieve en conceptuele innovaties van reclameontwerpers. Dat mechanisme lijkt zich overigens ook in Amsterdam te concentreren: het uitstralingseffect van de reclamebranche kon alleen voor de Amsterdamse reclamebranche empirisch worden aangetoond.

7 HET ECONOMISCHE BELANG VAN RECLAME iii Executive summary The total expenditure for advertising and other kinds of professional communication in the Netherlands is larger than often assumed. In addition to the 4 billion spent in the media, about 800 million is spent on sponsorship and product placement, while a similar sum is spent on direct marketing. Thus, the cost for being seen totals about 5,5 billion. A comparable amount is spent on the production of advertisements for television, printed media, events, etc. This constitutes the turnover of advertising agencies and related companies. Considering these substantial expenses, there is surprisingly little scientific consensus about the economic effects of advertising and sponsorship. In so far that as advertising can be shown to increase a company s turnover, the increase seems to come predominantly at the expense of its competitors. A positive effect on the turnover of an entire sector is found only for collective advertising campaigns. Consequently, there is scant evidence that advertising has an effect on macroeconomic quantities. This does not imply that money spent on advertising and sponsorship is wasted. Media, sport and culture benefit significantly from the 5,5 billion about 340 per capita that is spent. Public television and radio channels derive % of their revenues from advertising; papers and magazines %, and commercial channels %. Thus, free-to-air commercial television and radio would not exist without advertising, while each household saves about 32 by allowing commercials to air on public channels. Likewise, festivals, events, and concerts are increasingly dependent on sponsorship and advertising. Companies that produce advertising campaigns and other professional communication the advertising agencies form the second largest part of the so-called Dutch creative industries. In 2004, the Dutch advertising industry employed more than people, of whom worked at advertising agencies, the creative core of the sector. Between 1996 and 2004, employment in this sector grew twice as fast as in the rest of the economy: 35 % compared to 17 %. Since 2002, the relative importance of the advertising industry has declined.

8 iv The Dutch advertising industry is primarily located in Amsterdam. The city s cultural and architectural features have contributed to its reputation, both nationally and internationally, as an attractive location for advertising agencies. Yet this view is threatened: the climate of tolerance that the Netherlands, and particularly Amsterdam, is renowned for, is faltering. This could undermine Amsterdam s position as the favoured location for the advertising industry, as well as impede the recruitment of creative talent. This is a serious threat to the Dutch economy as the economic importance of the advertising industry exceeds the employment and added value of the sector. Suppliers also benefit from a large advertising industry, just as other sectors gain from its creative and conceptual innovations. Such economic spill-over effects appear to be confined to the Amsterdam region.

9 HET ECONOMISCHE BELANG VAN RECLAME 1 1 Inleiding Reclame is niet meer weg te denken uit onze maatschappij; het is te zien op bussen en trams, gebouwen die worden gerenoveerd staan in gesponsorde steigers, je hoort het op de radio, ziet het op tv en zelfs in popnummers worden merknamen genoemd. Zoals bij zoveel zaken zijn er voor- en tegenstanders van deze ontwikkeling. Zo zijn er mensen die reclame zien als een noodzakelijk kwaad dat televisieprogramma s onderbreekt, een bioscoopbezoek langer maakt en kranten dikker. Ook zou het consumentisme aanwakkeren: argeloze kinderen zouden bijvoorbeeld worden verleid tot het eten van te veel snoep en volwassenen tot het investeren in riskante beleggingsconstructies. Uit een bericht van de Bond van Adverteerders van eerder dit jaar kan ook worden opgemaakt dat reclame niet door iedereen als plezierig ervaren wordt: slechts achttien procent van de televisiekijkers zit een reclameblok uit zonder te zappen of weg te lopen. Aan de andere kant zijn er iedere maand mensen die stemmen voor de verkiezing van de Gouden Loeki en keken maar liefst 1,5 miljoen mensen naar de uitreiking van de Gouden Loeki Nieuwe reclames zijn meer dan eens het gesprek van de dag en slechts één op de acht huishoudens heeft een sticker op de brievenbus om reclamedrukwerk te weren. Hieruit kan worden opgemaakt dat veel mensen reclame juist wel als plezierig ervaren. Iets wat waarschijnlijk helemaal geldt voor de ongeveer dertigduizend mensen die iedere maand de website e-folders.nl bezoeken om reclamefolders digitaal te bekijken. Reclame kan dus zowel amuseren als irriteren en het kan informeren en misleiden. Wat vaststaat, is dat reclame een wezenlijk onderdeel is van onze economie. Jaarlijks wordt in Nederland bijvoorbeeld alleen al 4 miljard uitgegeven aan de inkoop van de reclamezendtijd op tv en advertentieruimte in de krant, de zogeheten mediabestedingen. Reclame is dan ook een zeer belangrijke inkomstenbron voor media als tv, radio, kranten en tijdschriften. En ook veel theater- en popfestivals zouden niet kunnen bestaan als zij geen reclame-inkomsten hadden. Daarnaast vormt de reclamebranche een belangrijk onderdeel van de Nederlandse creatieve industrie. Creativiteit als onderscheidende factor in het productieproces staat de afgelopen

10 2 HOOFDSTUK 1 jaren in toenemende belangstelling van wetenschappers en beleidsmakers. Mede dankzij het succes van Richard Florida s boek The rise of the creative class uit 2002 dringt het besef door dat creatieve beroepsgroepen belangrijk economisch kapitaal vertegenwoordigen in een moderne economie. Het traditionele onderscheid tussen de hoge cultuur, dikwijls synoniem met de gesubsidieerde kunsten, en de economisch zelfstandige creatieve zakelijke dienstverlening, zoals design, mode, architectuur en reclame, komt daarbij steeds meer onder druk te staan. Dit rapport onderzoekt de economische betekenis van reclame en de branche die haar voortbrengt. Reclame wordt daarbij in de meest brede zin genomen, dus van de spotjes op tv en radio, via product placement, tot sponsoring van evenementen en van reclamefolders en direct marketing tot Internet pop-ups. Het rapport is als volgt ingedeeld: hoofdstuk 2 gaat in op de directe economische betekenis van de creatieve zakelijke dienstverlening en in het bijzonder van de reclamebranche. Daarbij wordt gekeken naar de omvang van de branche in termen van werkgelegenheid en toegevoegde waarde, maar ook naar innovativiteit, de export en de internationale reputatie. Ten slotte worden de uitstralingseffecten op andere sectoren becijferd. Hoofdstuk 3 onderzoekt de regionale verdeling van de reclamesector en de indirecte economische betekenis van de reclamebranche: Groeit de economie harder op locaties waar veel bedrijven uit de reclamebranche zijn gevestigd? Vervolgens is Hoofdstuk 4 gewijd aan de economische rol van de output van de reclamebranche. Daarbij komt aan de orde wat er bekend is over het effect van reclame op de consumptie van een specifiek product en de consumptie van een productsoort. In het laatste hoofdstuk wordt een blik op de toekomst geworpen.

11 HET ECONOMISCHE BELANG VAN RECLAME 3 2 De reclamebranche als economische sector Reclame maken voor producten en diensten vindt al eeuwenlang plaats. De Romeinen gebruikten het bijvoorbeeld al om hun producten aan te prijzen.1 De massale vorm van reclame die wij vandaag de dag kennen, deed ongeveer 200 jaar gelden zijn intrede met de industrialisatie. Producten konden vanaf toen op grote schaal vervaardigd worden en om al deze producten aan de man te brengen, was een massale(re) vorm van reclame nodig. Overigens gold dit in de eerste plaats voor de Verenigde Staten, in Nederland begon de moderne reclame omstreeks In 1869 kwam het echt tot bloei toen het dagbladzegel (een belasting op dag- en weekbladen) werd afgeschaft. Bedrijven als Philips, Van Nelle, Douwe Egberts en Albert Heijn legden toen de basis voor hun succes: via landelijke reclames lieten zij consumenten door het hele land kennismaken met de producten die zij verkochten.2 Tegenwoordig is reclame niet meer weg te denken uit onze maatschappij. Op radio, televisie, bussen en trams, maar ook in de brievenbus en op het Internet kom je reclameuitingen tegen. Het zal geen verbazing wekken dat er veel geld in de reclame-industrie omgaat. Zo wordt bijvoorbeeld per hoofd van de bevolking jaarlijks gemiddeld 225 netto aan mediabestedingen (zoals de inkoop van reclamezendtijd en advertentieruimte in kranten) besteed, wat in totaal neerkomt op gemiddeld 0,9 % van ons bruto binnenlands product (BBP). Ook de bedrijven die reclame voortbrengen zijn in de loop van de tijd een wezenlijk onderdeel van de economie gaan vormen. De reclamebranche wordt tot de creatieve zakelijke dienstverlening gerekend en in binnen- en buitenland groeit het besef dat creativiteit van belang is voor de economie. Het is dan ook de moeite waard om vragen te stellen als hoe groot is de reclamebranche in Nederland, in termen van werkgelegenheid en toegevoegde waarde?, hoe verhoudt zich de innovatieve kracht van de reclamebranche tot de rest van de economie? en wat is de omvang van aanpalende bedrijven die voor hun 1 Het woord reclame komt van het Latijnse reclamare, wat letterlijk weergalmen, iets luidkeels aanprijzen betekent. 2 Bronnen: en

12 4 HOOFDSTUK 2 bestaan rechtstreeks afhankelijk zijn van de reclamebranche? In dit hoofdstuk zal worden getracht een antwoord te geven op deze vragen. Maar eerst wordt ingegaan op de definiëring van de reclamebranche en van de creatieve bedrijfstakken als geheel. 2.1 De reclamebranche en de creatieve bedrijfstakken Bij de productie van reclame in de volle breedte (op televisie, in de krant en folders, via direct mail, sponsoring, productpromoties, et cetera (zie Box 2.1) zijn vele verschillende bedrijven betrokken. Niet alleen zijn er de bureaus die de reclame bedenken, maar ook bijvoorbeeld ontwerpers en fotografen spelen een rol. Vervolgens zijn er allerlei bedrijven en bedrijfsafdelingen bij betrokken als toeleverancier of opdrachtgever. Het beeld dat hieruit ontstaat van de reclamebranche is enigszins diffuus en heeft rafelige randen: waar de creatieve kern van de branche redelijk duidelijk is te definiëren, is er daaromheen een grote groep van bedrijven die een kleiner of groter deel van hun omzet uit activiteiten halen die tot reclame in brede zin worden gerekend. Om een beeld te krijgen van de economische omvang van de reclamesector, is het echter van belang aan te sluiten bij gangbare statistische indelingen. Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) hanteert voor de sectorale structuur van Nederland de Standaard Bedrijven Indeling (SBI). De SBI groepeert bedrijfstakken onder codes van maximaal vijf cijfers, waarbij het aantal cijfers staat voor het detailniveau van de indeling. Zo staat de code 74 voor Overige zakelijke dienstverlening, waarbinnen code 744 voor Reclamebureaus e.d. staat. Onder 744 vallen de detailcodes Reclame-, reclameontwerp- en adviesbureaus en Overige reclamediensten.3 Tabel 2.1 geeft aan welke bedrijfstakken onder de verschillende codes vallen. De code omvat de bovengenoemde creatieve kern, terwijl bedrijven onder code vooral bij de feitelijke productie en distributie van reclame betrokken zijn. 3 Ook de Lisa-database die elders in dit rapport wordt gebruikt, hanteert deze codering, net als het Europese statistische bureau Eurostat.

13 DE RECLAMEBRANCHE ALS ECONOMISCHE SECTOR 5 Tabel 2.1 Bedrijven gerekend tot de reclamebranche (SBI-code 744) RECLAME-, RECLAMEONTWERP- EN ADVIESBUREAUS Advertentielay-outdiensten Advertentieontwerpbureaus Advertentietekenbureaus Copywriting voor advertenties e.a. reclamevormen Grafische ontwerpers Illustrators (reclame-) Inspreken van reclameteksten Kalligrafen Ontwerpbureaus voor reclame Ontwerpers (grafische) Reclameadviesbureaus (all round) Reclameontwerpbureaus Reclamestudio's Reclametekenbureaus Reclameteksten schrijven Schrijvers (tekst-, reclame-) Tekstschrijvers (reclame-) OVERIGE RECLAMEDIENSTEN Advertentiecolportage Advertentieplaatsingsbureaus Afficheringsbureaus Etalageverzorging Etaleursbedrijven (etalages, showrooms, tentoonstellingen) Exploitatie van reclameborden e.d. Exploitatie van reclamezuilen e.d. Felicitatiediensten (reclame) Letterschilders (reclame) Luchtreclameverspreiding Naambordenschilders (reclame) Ontwerpen en inrichten van stands Reclameaanplakbedrijven Reclamebemiddeling (via pers, printed media, radio, televisie, bioscoop e.d.) Reclameschilders Reclameteksten inspreken Reclameverlichting (exploitatie van) Reclameverspreiding (huis-aan-huis) Reclameverspreiding (via radio en televisie) Reclameverspreiding (via reclamezuilen, -borden, - panelen, lichtreclame e.d.) Reclamevliegbedrijven Standbouw (inrichten, plaatsen van stands) Tekstschilders (reclame) Uithangbordenschilders (reclame) Verspreiding van reclame (huis-aan-huis) Bron: CBS Zelfs deze uitgebreide lijst bevat niet alle bedrijven die tot de reclamebranche kunnen worden gerekend. Daarbij zullen reclamebureaus zich wellicht niet onmiddellijk herkennen in de soorten bedrijven die staan vermeld (zie Box 2.1). Onduidelijk is bijvoorbeeld, of bedrijven die zich uitsluitend richten op sponsoring of product placement onder een van

14 6 HOOFDSTUK 2 deze omschrijvingen wordt geschaard. Soms blijkt de SBI-indeling bovendien een procrustesbed. Zo is de vervaardiging van reclamekartonnages samen met veel andere papier- en kartonwaren ingedeeld in code Uitgeverijen van reclamekranten zijn samen met alle andere tijdschriftuitgeverijen ondergebracht in code 2213 en de bijbehorende drukkerijen in Drukkerijen van reclame vormen code 22223, maar zijn daar samengevoegd met drukkerijen van reisgidsen en stickers. Box 2.1 Activiteiten van reclamebureaus volgens de branche De bedrijfsomschrijvingen die binnen de codes en van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) vallen, zullen voor velen in de branche wat stoffig en gedateerd overkomen. Ze sluiten niet altijd aan bij de moderne reclameadviesbureaus of communicatieadviesbureaus (zoals de meeste reclamebureaus zich vandaag de dag noemen). Werkzaamheden van moderne bureaus omvatten zaken als: advies op het gebied van marketing- en communicatie, public relations, nieuwe media, sales promotion, actiemarketing en design, maar (natuurlijk) ook het bedenken van themareclames. Veel bureaus zijn op 5 of 6 verschillende gebieden actief, sommige op minder. Zo is het bekende bureau 180 op drie gebieden actief: thema (85 %), design (5 %) en nieuwe media (10 %), en Strawberry Frog zelfs maar op twee: thema (87 %) en marketing- en communicatieadvies (13 %). Om helder zicht te krijgen op de volle economisch omvang van de reclamebranche, is code 744 dus maar deels bruikbaar, omdat niet alle bedrijven elders in de productieketen worden meegenomen. Daar staat tegenover dat medeneming van de bovengenoemde codes waarin reclameactiviteiten slechts een beperkte rol spelen, zou leiden tot een forse overschatting, die ook het zicht vertroebelt op mogelijke economische uitstralingseffecten. Bovendien levert de analyse van de effecten op toeleveranciers en afnemers later in dit hoofdstuk een inschatting op van de bedrijvigheid en toegevoegde waarde die de branche elders in de keten genereert. Vanuit moderne economische theorie staat vooral de bedrijvigheid in de code in de belangstelling. Deze code omvat de scheppende activiteiten in de reclamebranche. Creativiteit is te lang een onderschatte productiefactor geweest, zo schrijven minister Brinkhorst en de staatssecretarissen Van der Laan en Van Gennip in het voorwoord van het Mapping document creatieve bedrijvigheid in Nederland (Reas en Hofstede, 2005). Dit document geënt op een gelijknamig Engels document (zie ook box 2.3) is de samenvatting van het onderzoekstraject Cultuur en economie, dat eind 2004 door het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en het Ministerie van Economische Zaken is gestart. Het doel was de creatieve bedrijfstakken in Nederland in

15 DE RECLAMEBRANCHE ALS ECONOMISCHE SECTOR 7 kaart te brengen, hun directe en indirecte economische betekenis te bepalen en knelpunten voor deze bedrijven te traceren. In het kader van dit onderzoeksprogramma hebben SEO Economisch Onderzoek en Stichting Atlas voor gemeenten onder andere een gedetailleerde definitie opgesteld van de samenstelling van de creatieve bedrijfstakken in Nederland. Kern van de gehanteerde indeling is het onderscheid tussen rollen in de productiekolom waarbij vooral in de eerste fase creativiteit een essentiële inputfactor vormt. Dit heeft geleid tot een enge en een ruime definitie van de creatieve bedrijfstakken, waartoe ook de reclamebureaus (code 74401) behoren. Box 2.2 geeft een uitvoerigere bespreking van de definiëring van de creatieve bedrijfstakken. Box 2.2 Definitie en omvang van de creatieve bedrijfstakken De meest gehanteerde definitie van creatieve bedrijfstakken is die van Allen Scott (2000). Creatieve industrieën zijn bij hem niet alleen culturele dienstverlening, zoals theaterproducties of exposities in musea, maar ook creatieve productie in de maakindustrie. Voorbeelden hiervan zijn de productie van meubels (design), kleding (mode), grafische vormgeving, reclame en architectuur. Toegepast op Nederland zou de creatieve industrie in Nederland volgens de definitie van Scott circa 9 % van de werkgelegenheid zijn (Manshanden e.a. 2004). Maar een groot deel van die banen bevinden zich in de maakindustrie, die deels ook onder de definitie van Scott valt. Zonder die maakindustrie vormen de creatieve bedrijfstakken volgens Robert Kloosterman (2004) ongeveer 3 % van de totale werkgelegenheid. Tussen 1993 en 2001 is dit aandeel gegroeid van 2,8 % tot 3,2 %. De definitie die SEO Economisch Onderzoek en Stichting Atlas voor gemeenten hebben opgesteld in het kader van het onderzoekstraject Cultuur en economie neemt als uitgangpunt dat creatieve bedrijfstakken een esthetische en symbolische waarde toevoegen, dan wel de gebruiker of consument betekenis verschaffen of appelleren aan een bepaalde levensstijl. Het gaat bij dat soort creatieve productie uitdrukkelijk om niet-technologische productinnovatie, zoals de hippe vormgeving en vernieuwende marketing van het Senseo-koffiezetapparaat. Ook procesinnovatie blijft daarbij buiten beschouwing. Bij het operationaliseren van het begrip creatieve bedrijfstakken worden drie categorieën afgebakend. 4 Binnen deze driedeling zijn clusters van bedrijven aan te geven, die worden aangeduid als branches. 4 Een vergelijkbare driedeling wordt ook gehanteerd in Rutten, e.a. (2004, p. 26).

16 8 HOOFDSTUK 2 Kunsten - beeldende kunst: fotografie, film, scheppende kunst (zoals schilderijen en sculpturen); - podiumkunsten: toneel, dans, muziek (klassiek en populair); - festivals, evenementen, tentoonstellingen en recreatiecentra. Media en entertainment - film; - televisie, radio; - literatuur, boeken; - journalistiek (geschreven pers). Creatieve zakelijke dienstverlening en vormgeving - vormgeving: interieur en meubels, mode, sierraden ; - architectuur: burgerlijke bouw, stedenbouw; - reclame en grafisch ontwerp. Voor elk van de genoemde branches is een bedrijfskolom aangegeven met drie stadia: van initiële creatie, naar productie, naar distributie en retail. Per branche zijn vervolgens alle bedrijfstakken voor de gehele bedrijfskolom geïnventariseerd, op basis van de SBI-indeling van het CBS. Het resultaat staat in Tabel 2.2, op basis waarvan een ruime en een enge definitie van de creatieve bedrijfstakken zijn gedefinieerd. De enge definitie (het grijze gedeelte in Tabel 2.2) beperkt zich tot de bedrijven die nauw zijn betrokken bij het creatieve proces, waar creativiteit dus een schaarse inputfactor is. Als cultuur en creativiteit samenhangen met sterkere economische groei of stedelijke dynamiek, zullen juist deze bedrijven ertoe doen. Bedrijven verderop in de keten zijn inwisselbaar, net als toeleveranciers van de creatieve bedrijven (dat zijn bijvoorbeeld producenten van opnameapparatuur, textielwaren, verf en muziekinstrumenten). Bij de enge definitie gaat het dus voor alle branches om de bedrijven die zich bezighouden met de initiële creatie. Bedrijven die pas in beeld komen in de kolom productie zijn in de enge definitie in zijn geheel niet meegeteld. In de praktijk blijkt dat verschillende bedrijfstakken die zich bezighouden met de materiële productie ook verantwoordelijk zijn voor de initiële creatie, zoals film- en theatermakers. Deze bedrijfstakken zijn in de enge definitie wel meegenomen. De ruime definitie (het grijze plus het gele vlak in Tabel 2.2) is de enge definitie plus de rest van de bijbehorende bedrijfskolom tot en met de afzet van de dienst of het product aan de consument. Die ruime definitie vormt een eerste benadering van alle bedrijven die in hun bestaan direct afhankelijk zijn van de creativiteit aan het begin van de keten.

17 DE RECLAMEBRANCHE ALS ECONOMISCHE SECTOR 9 Echter, de rest van de bedrijfskolom voor de branches die vallen onder de creatieve zakelijke dienstverlening is niet in de ruime definitie meegenomen. Er zijn twee redenen om dat niet te doen. In de eerste plaats bestaat er vooral in de kunsten en media een sterke interactie tussen initiële creatie aan de ene kant en productie en afzet aan de andere kant. Denk daarbij aan de uitgever die invloed heeft op de boeken die worden geschreven, de omroeporganisatie die televisieproducties laat maken en het theater dat een podium biedt voor nieuwe creaties. Bij de productie en de afzet van de creatieve zakelijke dienstverlening bestaat deze interactie soms ook. Een illustratie daarvan is de Hema, die in 2005 de Sikkensprijs voor kleurgebruik ontving. Vaak is de interactie echter veel zwakker. De producent werkt vaak louter uitvoerend en is soms zelfs in het buitenland gevestigd (bijvoorbeeld een kledingfabriek); de distributeurs en verkopers verkopen van de plank. Een praktische reden is verder dat door inclusie van de rest van de bedrijfskolom in deze sectoren de omvang van de creatieve bedrijfstakken in de ruime definitie ineens enorm zou toenemen. De bedrijfskolom voor de creatieve zakelijke dienstverlening waaiert dan zodanig uit dat allerlei bedrijven tot de creatieve bedrijfstakken in de ruimere zin zouden moeten worden gerekend, bijvoorbeeld grote warenhuizen die meubels en interieurartikelen verkopen (Hema, V&D, Bijenkorf, Lundia, Ikea), grote kledingwarenhuizen (C&A, H&M) en projectontwikkelaars, aannemers en makelaars die architectuur distribueren en verkopen. Nadeel daarvan zou zijn dat die bedrijfstakken zo groot zijn dat ze de creatieve sector volledig zouden domineren.

18 10 HOOFDSTUK 2 Tabel 2.2 Samenstelling van de creatieve bedrijfstakken in Nederland (grijs = enge definitie, grijs + geel = ruime definitie)

19 DE RECLAMEBRANCHE ALS ECONOMISCHE SECTOR De economische omvang van de reclamebranche Werkgelegenheid In 2004 bedroeg de totale landelijke werkgelegenheid in de reclamebureaus (SBI-code 74401) banen. Daarnaast boden de bedrijven die zijn gericht op de overige reclamediensten (code 74402) werk aan mensen. Daarmee vormden de reclamebureaus na de architectenbureaus het grootste smaldeel van de creatieve bedrijfstakken (zie Figuur 2.1). Van de enge definitie van de creatieve sector maakt de reclamebranche ongeveer 20 % uit. In de ruime definitie nemen vooral de literatuur- en boekenbranche en de kunsten sterk in omvang toe. Zo gaan uitgeverijen, drukkerijen, boekhandels en platenwinkels dan ineens een belangrijk aandeel van de creatieve sector vormen. Figuur 2.1 Verdeling van de creatieve bedrijfstakken (2004) beeldende kunst, podiumkunst festivals, tentoonstellingen, recreatiecentra film TV, Radio literatuur, boeken journalistiek (geschreven pers) vormgeving architectuur / technische ontwikkeling reclame en grafisch ontwerp 0 Enge definitie Ruime definitie Bron: Lisa 2005, bewerking Stichting Atlas voor gemeenten / SEO Economisch Onderzoek Tabel 2.3 geeft voor de belangrijkste bloedgroepen binnen de kern van de creatieve bedrijfstakken de ontwikkeling van de werkgelegenheid tussen 1996 en 2004 weer. De

20 12 HOOFDSTUK 2 relatieve omvang van de totale creatieve sector in Nederland is beperkt, maar neemt wel snel toe. In 2004 was tussen de 2 % (enge definitie) en de 3,2 % (ruime definitie) van de totale werkgelegenheid in Nederland te vinden in de creatieve sector. Het aantal banen is tussen 1996 en 2004 in de enge definitie wel met 34 % toegenomen van ruim in 1996 tot ruim in De groei van de creatieve kern van de reclamebranche (alleen code 74401) houdt ongeveer gelijke tred met het gemiddelde van de creatieve sector: 35 %, van banen in 1996 tot banen in Als aandeel van de totale werkgelegenheid in Nederland is het belang van de reclameontwerp- en adviesbureaus toegenomen van 0,35 % in 1996 tot 0,40 % in Het aandeel van de overige reclamediensten nam toe van 0,18 % in 1996 tot 0,21 % in De beide codes samen waren anno 2004 dus verantwoordelijk voor 0,61 % van de werkgelegenheid. Tabel 2.3 Werkgelegenheid in de creatieve bedrijfstakken (enge definitie) BANEN (1996) BANEN (2004) AANDEEL VAN TOTAAL (2004) GROEI ( ) Kunsten beeldende kunst ,094 % 55 % Fotografie ,082 % 14 % kunstgalerieën en expositieruimten ,021 % 8 % Musea ,089 % 30 % Podiumkunsten ,072 % 82 % producenten van podiumkunst ,030 % 151 % theaters, schouwburgen en concertgebouwen ,090 % 27 % Media en entertainment filmproductie ,079 % 42 % ondersteunende activiteiten voor filmproductie ,023 % 34 % productie van radio- en televisieprogramma's ,029 % 78 % Omroeporganisaties ,104 % 13 % Uitgeverijen ,112 % 24 % persbureaus en journalisten ,039 % 30 % Creatieve zakelijke dienstverlening interieurontwerpers, modeontwerpers en andere ontwerpers ,074 % 115 % Architecten ,534 % 12 % Stedebouwkundigen ,151 % 77 % reclamebureaus (alleen code 74401) ,403 % 35 % Totaal creatieve bedrijfstakken, enge definitie ,0 % 34 % Totaal creatieve bedrijfstakken, ruime definitie ,2 % 25 % Banen NL totaal % 17 % Bron: LISA 2005, bewerking Stichting Atlas voor gemeenten / SEO Economisch onderzoek

Cultuur en creativiteit naar waarde geschat

Cultuur en creativiteit naar waarde geschat Amsterdam/Utrecht, juni 2005 Onderzoek in opdracht van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen en het Ministerie van Economische Zaken Cultuur en creativiteit naar waarde geschat Redactie:

Nadere informatie

Vormgevers in Nederland (verdieping) Uitkomsten en toelichting

Vormgevers in Nederland (verdieping) Uitkomsten en toelichting Centraal Bureau voor de Statistiek Centrum voor Beleidsstatistiek in Nederland (verdieping) Uitkomsten en toelichting Daniëlle ter Haar en Frank van der Linden juni 2007 Inleiding In februari 2007 heeft

Nadere informatie

Kengetallen kleine groeiondernemers

Kengetallen kleine groeiondernemers M200913 Kengetallen kleine groeiondernemers Tabellenboek drs. N.G.L. Timmermans R. in 't Hout dr. J. Meijaard Zoetermeer, juli 2009 1 Inleiding Het Innovatieplatform heeft EIM gevraagd inschattingen te

Nadere informatie

Aandeel MKB in buitenlandse handel en investeringen

Aandeel MKB in buitenlandse handel en investeringen Rapport Aandeel MKB in buitenlandse handel en investeringen Drie afbakeningen van het MKB Oscar Lemmers Dit onderzoek werd uitgevoerd in opdracht van het Ministerie van Buitenlandse Zaken. Er waren geen

Nadere informatie

Vacatures in de industrie 1

Vacatures in de industrie 1 Vacatures in de industrie 1 Martje Roessingh 2 De laatste jaren is het aantal vacatures sterk toegenomen. Daarentegen is in de periode 1995-2000 het aantal geregistreerde werklozen grofweg gehalveerd.

Nadere informatie

De softwaresector in Nederland

De softwaresector in Nederland De softwaresector in Nederland Survey 2010 In opdracht van: ICT~Office Project: 2010.002 Publicatienummer: 2010.002-1018 Datum: Utrecht, 23 augustus 2010 Auteurs: Robbin te Velde Jaap Veldkamp Marijn Plomp

Nadere informatie

Kunst & cultuur, het investeren waard? Onderzoek naar economische betekenis

Kunst & cultuur, het investeren waard? Onderzoek naar economische betekenis Kunst & cultuur, het investeren waard? Onderzoek naar economische betekenis Presentatie voor het Paradiso-debat In opdracht van Kunsten 92, ACI en Paradiso Zondag 29 augustus 2010 Bastiaan Vinkenburg 1

Nadere informatie

Plan WERKGROEP CREATIEVE INDUSTRIE. Wouter Dijk John Franke Bastiaan Hollander Goeran de Pater Karianne Simmers Leen van Wijngaarden

Plan WERKGROEP CREATIEVE INDUSTRIE. Wouter Dijk John Franke Bastiaan Hollander Goeran de Pater Karianne Simmers Leen van Wijngaarden Plan WERKGROEP CREATIEVE INDUSTRIE Wouter Dijk John Franke Bastiaan Hollander Goeran de Pater Karianne Simmers Leen van Wijngaarden index Inleiding 3 1. Waarom creatieve industrie van belang is. 4 2. Waar

Nadere informatie

Bedrijfsopleidingen in de industrie 1

Bedrijfsopleidingen in de industrie 1 Bedrijfsopleidingen in de 1 M.J. Roessingh 2 Het aantal bedrijfsopleidingen dat een werknemer in de in 1999 volgde, is sterk gestegen ten opzichte van 1993. Ook zijn er meer opleidingen gaan volgen. Wel

Nadere informatie

De Watersector Exportindex (WEX)

De Watersector Exportindex (WEX) De Watersector Exportindex (WEX) prognose 2006 drs. P. Gibcus drs. W.H.J. Verhoeven Zoetermeer, februari 2007 Dit onderzoek is gefinancierd door het programma Partners voor Water. De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

De Creatieve Stad Leiden

De Creatieve Stad Leiden De Creatieve Stad Leiden Op zoek naar een eenduidige definitie Gemeente Leiden Concernstaf BOA (Beleidsinformatie, Onderzoek en Advies) Postbus 9100, 2300 PC Leiden e-mail: a.van.soest@leiden.nl/ h.zalme@leiden.nl

Nadere informatie

Productie en toegevoegde waarde

Productie en toegevoegde waarde Productie en toegevoegde waarde De totale productiewaarde van de farmaceutische sector bedraagt 7,71 Mia EUR in 2011 (e), wat neerkomt op 5 % van de totale industriële productie, en groeit op lange termijn

Nadere informatie

Maatschappelijke uitdagingen

Maatschappelijke uitdagingen Bijlage 4: Reactie op de motie van Het lid Van Tongeren inzake het duurzaamheidsaandeel van de innovatie-instrumenten Op 16 oktober 2014 is door Het lid Van Tongeren een motie ingediend, en na stemming

Nadere informatie

Productie en toegevoegde waarde

Productie en toegevoegde waarde Productie en toegevoegde waarde De totale productiewaarde van de farmaceutische sector bedraagt 6,70 Mia EUR in 2012 (e), wat neerkomt op 4,5 % van de totale industriële productie, en groeit op lange termijn

Nadere informatie

Macro-economie van offshore wind-energie

Macro-economie van offshore wind-energie Macro-economie van offshore wind-energie Windkracht14 World Trade Center, Rotterdam 22/01/2014 David de Jager Stelling > De (potentiële) economische waarde van de Nederlandse toeleverende economische sectoren

Nadere informatie

Starters zien door de wolken toch de zon

Starters zien door de wolken toch de zon M201206 Starters zien door de wolken toch de zon drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Starters zien door de wolken toch de zon Enkele jaren nadat zij met een bedrijf zijn begonnen, en met enkele jaren financieel-economische

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2000 2001 27 400 Nota over de toestand van s Rijks Financiën Nr. 42 BRIEF VAN DE MINISTER VAN FINANCIËN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

De ontwikkeling en toepassing van games voor gezondheid. Een verkenning van de Nederlandse situatie in internationaal perspectief

De ontwikkeling en toepassing van games voor gezondheid. Een verkenning van de Nederlandse situatie in internationaal perspectief De ontwikkeling en toepassing van games voor gezondheid Een verkenning van de Nederlandse situatie in internationaal perspectief HKU, Applied Games R&D programma Lector Jeroen van Mastrigt In opdracht

Nadere informatie

AFSTUDEERRICHTING CREATIEVE INDUSTRIE

AFSTUDEERRICHTING CREATIEVE INDUSTRIE AFSTUDEERRICHTING CREATIEVE INDUSTRIE Utrecht, december 2013 Pim Schonk Willem Spee 1 Voorwoord Interactieve media, nieuwe diensten, verrassende content; nieuwe vormen van nieuwsvergaring, onverwachte

Nadere informatie

SCHATTING BBO OPBRENGSTEN

SCHATTING BBO OPBRENGSTEN SCHATTING BBO OPBRENGSTEN 1. Opbrengsten BBO aan overheidsinkomsten Voordat wordt ingegaan op de opbrengsten die de BBO aan Lands kas zal bijdragen, wordt stilgestaan bij het gegeven dat het BBO-stelsel

Nadere informatie

De publieke omroep en de creatieve sector

De publieke omroep en de creatieve sector De publieke omroep en de creatieve sector Amsterdam, mei, 2010 In opdracht van NPO De publieke omroep en de creatieve sector Joost Poort Eske Scavenius Kieja Janssen Roetersstraat 29-1018 WB Amsterdam

Nadere informatie

Mannen geven veel vaker leiding dan vrouwen

Mannen geven veel vaker leiding dan vrouwen nen geven veel vaker leiding dan vrouwen Astrid Visschers en Saskia te Riele In 27 gaf 14 procent van de werkzame beroepsbevolking leiding aan of meer personen. Dit aandeel is de afgelopen jaren vrijwel

Nadere informatie

Prijsindexcijfers 0f Reclamediensten

Prijsindexcijfers 0f Reclamediensten 07 Prijsindexcijfers 0f Reclamediensten Michel van Veen Publicatiedatum CBS-website: 20 november 2008 Den Haag/Heerlen, 2008 Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer x = geheim

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Grafische Industrie De grafische industrie behoort tot de grotere branches in het midden- en kleinbedrijf. De ondernemingen in de branche houden zich bezig met het bewerken en vermenigvuldigen van informatie.

Nadere informatie

Artikelen. Creatieve industrie in Nederland: bedrijven en personen. Nicole Braams en Noortje Pouwels-Urlings

Artikelen. Creatieve industrie in Nederland: bedrijven en personen. Nicole Braams en Noortje Pouwels-Urlings Artikelen Creatieve industrie in Nederland: bedrijven en personen Nicole Braams en Noortje Pouwels-Urlings In Nederland zijn in 2009 ruim 43 duizend bedrijven actief in de creatieve industrie. Hiermee

Nadere informatie

Advies van de commissie van economische deskundigen over de CPB studie Economisch optimale waterveiligheid in het IJsselmeergebied *

Advies van de commissie van economische deskundigen over de CPB studie Economisch optimale waterveiligheid in het IJsselmeergebied * Advies van de commissie van economische deskundigen over de CPB studie Economisch optimale waterveiligheid in het IJsselmeergebied * Amsterdam, januari 2014 In opdracht van Ministerie van Infrastructuur

Nadere informatie

Buitenlandse investeringen door het MKB

Buitenlandse investeringen door het MKB M00408 Buitenlandse investeringen door het MKB Toenemende investeringen in lagelonenlanden of op kousenvoeten naar buurlanden? Jolanda Hessels Maarten Overweel Zoetermeer, 13 oktober 004 Buitenlandse investeringen

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Ongezien, onverkocht?

Ongezien, onverkocht? Ongezien, onverkocht? Amsterdam, maart 2012 In opdracht van VBO Makelaar Ongezien, onverkocht? Funda en concurrentie op de markt voor woningmakelaardij Marco Kerste Barbara Baarsma Nicole Rosenboom Peter

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Communicatiebureaus Communicatie-/reclamebureaus verrichten advies-, ontwerp- en andere dienstverlenende werkzaamheden. Communicatie bestaat uit commerciële- en non-profit communicatie. Bureaus zijn onder

Nadere informatie

Plan gemeente Utrecht en Provincie Utrecht

Plan gemeente Utrecht en Provincie Utrecht Plan gemeente Utrecht en Provincie Utrecht LET OP: voor de raadspeiling over de cultuurlening is in dit document alleen onderdeel A relevant (revolverend fonds ter bevordering van creatief ondernemerschap)

Nadere informatie

ICT, kennis en economie 2012 Statistische bijlage

ICT, kennis en economie 2012 Statistische bijlage ICT, kennis en economie 2012 Statistische bijlage Deze bijlage bevat enkele tabellen met aanvullend cijfermateriaal behorend bij de publicatie ICT, kennis en economie 2012. De tabellen zijn per hoofdstuk

Nadere informatie

Huidig economisch klimaat

Huidig economisch klimaat Huidig economisch klimaat 1.1 Beschrijving respondenten Er hebben 956 ondernemers meegedaan aan het onderzoek, een respons van 38. De helft van de respondenten is zzp er (465 ondernemers, 49). Het aandeel

Nadere informatie

Afstudeerprofiel MMP. Programma. Media Marketing Publishing Media: branche waarvoor we je opleiden 10-1-2011. MMP = Media Marketing Publishing

Afstudeerprofiel MMP. Programma. Media Marketing Publishing Media: branche waarvoor we je opleiden 10-1-2011. MMP = Media Marketing Publishing Afstudeerprofiel MMP Eric de Boer Werkervaring: Marketeer Docent marketing MMP MMP = Programma Rolf Stam Werkervaring: Marketeer Docent (internet)marketing Wat is MMP? Waarom MMP? Verschil MMP t.o.v. de

Nadere informatie

Trendbreuk in rijksuitgaven

Trendbreuk in rijksuitgaven 94 Boekman 95 Sociaal-liberaal cultuurbeleid Dossier cijfers Trendbreuk in rijksuitgaven kunst en cultuur Bastiaan Vinkenburg Dit artikel gaat over geld dat het rijk besteedt aan kunst en cultuur. Is dat

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

Samenvatting ... 7 Samenvatting

Samenvatting ... 7 Samenvatting Samenvatting... In rapporten en beleidsnotities wordt veelvuldig genoemd dat de aanwezigheid van een grote luchthaven én een grote zeehaven in één land of regio, voor de economie een bijzondere meerwaarde

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Werkgelegenheid commerciële sector daalt. Minder banen in industrie en zakelijke dienstverlening

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Werkgelegenheid commerciële sector daalt. Minder banen in industrie en zakelijke dienstverlening Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB02-196 26 september 2002 9.30 uur Werkgelegenheid commerciële sector daalt Voor het eerst sinds 1994 is het aantal banen van werknemers in commerciële bedrijven

Nadere informatie

Monitor Bouwketen. Voorjaar 2015. Marien Vrolijk

Monitor Bouwketen. Voorjaar 2015. Marien Vrolijk Monitor Bouwketen Voorjaar 2015 Marien Vrolijk 2 Inhoudsopgave Conclusies op hoofdlijnen 5 1 Bouwketen 6 1.1 Recente ontwikkelingen 6 1.2 Conjunctuur bouwketen 8 2 Architectenbureaus 10 3 Ingenieursbureaus

Nadere informatie

Wat is marketing dan wel? De beste omschrijving komt uit het Engels.

Wat is marketing dan wel? De beste omschrijving komt uit het Engels. KENNETH NIEUWEBOER M arketing is meer dan het ontwikkelen van een logo en het bewaken van je huisstijl. Als er een goede strategie achter zit, levert marketing een wezenlijke bijdrage aan het rendement

Nadere informatie

De kunst van cultuurmarketing. Discussievragen en stellingen

De kunst van cultuurmarketing. Discussievragen en stellingen De kunst van cultuurmarketing Discussievragen en stellingen Ruurd Mulder Tweede, herziene druk u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2013 Deze discussievragen en stellingen horen bij De kunst van cultuurmarketing

Nadere informatie

De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden

De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden Van der Zee, F., W. Manshanden, F. Bekkers, T. van der Horst ea (2012). De Staat van Nederland Innovatieland 2012. Amsterdam: AUP

Nadere informatie

18 december 2012. Social Media Onderzoek. MKB Nederland

18 december 2012. Social Media Onderzoek. MKB Nederland 18 december 2012 Social Media Onderzoek MKB Nederland 1. Inleiding Er wordt al jaren veel gesproken en geschreven over social media. Niet alleen in kranten en tijdschriften, maar ook op tv en het internet.

Nadere informatie

Ruimtelijke aspecten van creatieve bedrijvigheid in de Gemeente Groningen

Ruimtelijke aspecten van creatieve bedrijvigheid in de Gemeente Groningen Ruimtelijke aspecten van creatieve bedrijvigheid in de Gemeente Groningen Sietse Breeman Rik Hutting Jan Erik Leenders Bachelorproject Technische Planologie Faculteit Ruimtelijke Wetenschappen Rijksuniversiteit

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Vormgeving verder op de kaart/

Vormgeving verder op de kaart/ 1/9 verder op / Hoe design groeit in tijden van krimp 1. Zie: SenterNovem (2009). Innovation Intelligence: Verkenning creatieve industrie. De creatieve sector is één van de sectoren waarmee Nederland zich

Nadere informatie

Werkgelegenheidsonderzoek

Werkgelegenheidsonderzoek Monitor Ruimtelijke Economie Uitkomsten Werkgelegenheidsonderzoek Provincie Utrecht 2011 (Voorlopig) Januari 2012 Afdeling Mobiliteit, Economie en Cultuur Inleiding In de periode april t/m september 2011

Nadere informatie

Schadevoorziening bij brand- en bouwveiligheid

Schadevoorziening bij brand- en bouwveiligheid Schadevoorziening bij brand- en bouwveiligheid Amsterdam, september 2013 In opdracht van WODC Schadevoorziening bij brand- en bouwveiligheid Een evenwichtig systeem? Bert Hof en Nicole Rosenboom Roetersstraat

Nadere informatie

Meting economisch klimaat, november 2013

Meting economisch klimaat, november 2013 Meting economisch klimaat, november 2013 1.1 Beschrijving respondenten Er hebben 956 ondernemers meegedaan aan het onderzoek, een respons van 38. De helft van de respondenten is zzp er (465 ondernemers,

Nadere informatie

Exportprestaties van het industriële MKB in 2003

Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 M200410 Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 Exportthermometer Jolanda Hessels Kees Bakker Zoetermeer, november 2004 Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 In 2003 laat de export

Nadere informatie

Waarom stijgen de uitgaven? Prijs- en volume. Vergrijzing als kostenbom. Kostenontwikkeling 1999-2003 Bron: Zorg voor euro s-2

Waarom stijgen de uitgaven? Prijs- en volume. Vergrijzing als kostenbom. Kostenontwikkeling 1999-2003 Bron: Zorg voor euro s-2 Zorguitgaven, 1972-2009 miljard euro (bron:cbs) Macro-economie, gezondheid en zorg Johan Polder 1 NVAG Jubileumcongres 19 november 2010 Zorguitgaven, 1972-2009 miljard euro Zorguitgaven, 1972-2009 miljard

Nadere informatie

Aanbevelingen bij het rapport Drempelvrees?

Aanbevelingen bij het rapport Drempelvrees? Aanbevelingen bij het rapport Drempelvrees? Amsterdam, januari 2008 In opdracht van het Ministerie van Financiën Aanbevelingen bij het rapport Drempelvrees? Aanbevelingen naar aanleiding van de conclusies

Nadere informatie

Trends in de industrie 2004

Trends in de industrie 2004 Trends in de industrie 2004 Michiel de Nooij Joost Poort Onderzoek in opdracht van Stichting Industriebeleid en Communicatie (SIC) Amsterdam, december 2004 SEO-rapport nr. 779 ISBN 90-6733-281-X Copyright

Nadere informatie

Instituut voor de nationale rekeningen

Instituut voor de nationale rekeningen Instituut voor de nationale rekeningen 2015-02-17 Links: Publicatie BelgoStat Online Algemene informatie Broos herstel in 2013 na krimp in 2012 in Brussel en Wallonië; verdere groeivertraging in 2013 in

Nadere informatie

Tijdreeks huishoudelijke energieconsumptie 1980-1995

Tijdreeks huishoudelijke energieconsumptie 1980-1995 Tijdreeks huishoudelijke energieconsumptie 1980-1995 Notitie in opdracht van het RIVM Kees Vringer. Vakgroep Natuurwetenschappen en Samenleving (NW&S). Universiteit Utrecht. Utrecht, Mei 1998. Nummer:

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek

Centraal Bureau voor de Statistiek Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB09-068 27 oktober 2009 9.30 uur www.cbs.nl Consument koopt graag via internet Driekwart internetgebruikers koopt online Gemak en flexibiliteit belangrijkste

Nadere informatie

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Kees den Blanken Cogen Nederland Driebergen, Dinsdag 3 juni 2014 Kees.denblanken@cogen.nl Renewables genereren alle stroom (in Nederland in

Nadere informatie

Uittocht uit de industrie onstuitbaar? Prof. Dr. J. Konings VIVES - KULeuven

Uittocht uit de industrie onstuitbaar? Prof. Dr. J. Konings VIVES - KULeuven Uittocht uit de industrie onstuitbaar? Prof. Dr. J. Konings VIVES - KULeuven Overzicht Stylized Facts Theoretisch kader Sterke en zwakke sectoren in Vlaanderen? De supersterren van de Vlaamse economie

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Innovatie bij groot en klein 1

Innovatie bij groot en klein 1 Innovatie bij groot en klein 1 Gerhard Meinen 2 In hoeverre verschillen de kleinste bedrijven van de grotere als het gaat om het doorvoeren van technologische vernieuwingen (innovaties). Innoveren kleine

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Inkomen huishoudens gecorrigeerd voor inflatie licht gedaald. Meer inkomen uit vermogen en pensioen

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Inkomen huishoudens gecorrigeerd voor inflatie licht gedaald. Meer inkomen uit vermogen en pensioen Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB06-074 13 juli 2006 9.30 uur Uitgaven huishoudens hoger dan inkomsten De Nederlandse economie is in 2005 met 1,5 procent gegroeid. Het voor inflatie gecorrigeerde

Nadere informatie

Minder faillissementen in 2016

Minder faillissementen in 2016 Vooruitzicht faillissementen Minder faillissementen in 2016 Faillissementen nog altijd boven pre-crisis niveau In 2016 voor derde jaar op rij minder faillissementen.maar nog altijd niet terug op pre-crisis

Nadere informatie

Van baan naar eigen baas

Van baan naar eigen baas M200912 Van baan naar eigen baas drs. A. Bruins Zoetermeer, juli 2009 Van baan naar eigen baas Ruim driekwart van de ondernemers die in de eerste helft van 2008 een bedrijf zijn gestart, werkte voordat

Nadere informatie

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant'

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' 'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' OPROEP VANUIT DE VRIJETIJDSSECTOR Opgesteld door: Vrijetijdshuis Brabant, TOP Brabant, Erfgoed Brabant, Leisure Boulevard, NHTV, MKB, BKKC, Stichting Samenwerkende

Nadere informatie

Nieuwe product naam: RELX ISIN code: NL0006144495 Euronext code: NL0006144495 Nieuwe symbool: RELX

Nieuwe product naam: RELX ISIN code: NL0006144495 Euronext code: NL0006144495 Nieuwe symbool: RELX CORPORATE EVENT NOTICE: Toewijzing van aandelen REED ELSEVIER N.V. LOCATIE: Amsterdam BERICHT NR: AMS_20150610_04040_EUR DATUM: 10/06/2015 MARKT: EURONEXT AMSTERDAM - Change of Issuer name and trading

Nadere informatie

BEHIND THE BOTTLE. De bijdrage van Coca-Cola aan de Nederlandse economie

BEHIND THE BOTTLE. De bijdrage van Coca-Cola aan de Nederlandse economie BEHIND THE BOTTLE De bijdrage van Coca-Cola aan de Nederlandse economie Bij Coca-Cola werken 800 werknemers Coca-Cola ondersteunt,3 miljard BBP in Nederland 22% van alle banen bij frisdranken-, water-,

Nadere informatie

Stijging van export en exportkansen in industrie, diensten en groothandel

Stijging van export en exportkansen in industrie, diensten en groothandel M200515 Stijging van export en exportkansen in industrie, diensten en groothandel Exportthermometer drs. S.C. Oudmaijer Zoetermeer, januari 2006 Exportprestaties en exportpotentieel van de industrie, de

Nadere informatie

Pilotonderzoek naar een prijsindexstatistiek voor reclamediensten

Pilotonderzoek naar een prijsindexstatistiek voor reclamediensten Publicatiedatum CBS-website Centraal Bureau voor de Statistiek 6 januari 2006 Pilotonderzoek naar een prijsindexstatistiek voor reclamediensten Judith van der Wenden Kennisgeving: De in dit rapport weergegeven

Nadere informatie

Regionale economische vooruitzichten 2014-2019

Regionale economische vooruitzichten 2014-2019 2014/6 Regionale economische vooruitzichten 2014-2019 Dirk Hoorelbeke D/2014/3241/218 Samenvatting Dit artikel geeft een bondig overzicht van enkele resultaten uit de nieuwe Regionale economische vooruitzichten

Nadere informatie

Industriële innovatie, deel II: loont innoveren? 1

Industriële innovatie, deel II: loont innoveren? 1 Industriële innovatie, deel II: loont innoveren? 1 Gerhard Meinen 2 Hoe vaak leiden inspanningen op het gebied van onderzoek en ontwikkeling tot innovaties? We weten dat bedrijven veel geld uitgeven aan

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers stijgen naar 1,7 biljoen euro halverwege 2012

Beleggingen institutionele beleggers stijgen naar 1,7 biljoen euro halverwege 2012 11 Beleggingen institutionele beleggers stijgen naar 1,7 biljoen euro halverwege 212 J.L. Gebraad Publicatiedatum CBS-website: 16-11-211 Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * =

Nadere informatie

Marketing. De uitgebreide marketingmix Hoorcollege 5

Marketing. De uitgebreide marketingmix Hoorcollege 5 Marketing De uitgebreide marketingmix Hoorcollege 5 Vorige week: wat is een product 2 Propedeuse CMDA Marketing HC 5 Goed om te weten omdat: 3 Propedeuse CMDA Marketing HC 5 Vorige week: kernstrategie

Nadere informatie

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Erasmus Concurrentie en Innovatie Monitor 2009 Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Rotterdam, 6 oktober 2009 INSCOPE: Research for Innovation heeft in opdracht

Nadere informatie

Stelling II. Creativiteit is de belangrijkste eigenschap voor innovatie.

Stelling II. Creativiteit is de belangrijkste eigenschap voor innovatie. Toon Jansen * New Urban Creatives Almere * 12 maart 2014 Stelling I Creativiteit is de belangrijkste eigenschap voor innovatie. Stelling II Door het beschikbaar stellen van goedkope/betaalbare woon- en

Nadere informatie

Raads inforrnatiebrief

Raads inforrnatiebrief gemeente Eindhoven Raadsnummer zo. R39I2. OOI Inboeknummer robstorsrr Dossiernummer os6.4or g september zozo Raads inforrnatiebrief Betreft onderzoek "Creatieve Industrie en Design Eindhoven" Inleiding

Nadere informatie

KWARTAALMONITOR JULI 2014. Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland

KWARTAALMONITOR JULI 2014. Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland KWARTAALMONITOR JULI 2014 Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland Inhoud 4 MEER JONGEREN FREELANCEN 5 OMZET FREELANCERS STIJGT 6 OMZET HAAGSE FREELANCER BLIJFT ACHTER OP REST VAN

Nadere informatie

Creatieve Kansen, Grenzeloos Innoveren 21-10-2008

Creatieve Kansen, Grenzeloos Innoveren 21-10-2008 Creatieve Kansen, Grenzeloos Innoveren 21-10-2008 Inhoud Productontwikkelingomgeving Waar zijn we goed in? Producten pakket en product beleid. Strategische opties Innovatie? Product innoveren Synthem Philips

Nadere informatie

Economische aspecten van de huis-aanhuisfolder

Economische aspecten van de huis-aanhuisfolder Economische aspecten van de huis-aanhuisfolder Een initiatief van de Customer Media Council mogelijk gemaakt door NetwerkVSP met onderzoek van PCNData, TeamVier en de meest actuele input van Bureau Veldkamp

Nadere informatie

Invoering WIK een goede zet!

Invoering WIK een goede zet! Invoering WIK een goede zet! Korte peiling over een actueel onderwerp op het gebied van credit management juni 2013 Korte peiling: WIK B15893 / juni 2013 Pag. 1 Copyright 2013 Blauw Research bv Alle rechten

Nadere informatie

Verwevenheid eid industrie en diensten: Inkoop van diensten door de industrie

Verwevenheid eid industrie en diensten: Inkoop van diensten door de industrie 7 Verwevenheid eid industrie en diensten: Inkoop van diensten door de industrie Noortje Urlings Publicatiedatum CBS-website: 13 oktober 28 Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken *

Nadere informatie

Toekomst voor verzekeraars

Toekomst voor verzekeraars Position paper Toekomst voor verzekeraars Position paper ten behoeve van het rondetafelgesprek op 11 juni 2015 van de vaste commissie voor Financiën van de Tweede Kamer naar aanleiding van het rapport

Nadere informatie

Samenvatting onderzoek cultuurparticipatie 2010

Samenvatting onderzoek cultuurparticipatie 2010 Samenvatting onderzoek cultuurparticipatie 2010 Belangrijkste uitkomsten van het onderzoek 2010 Deelname aan culturele activiteiten in shertogenbosch licht toegenomen Het opleidingsniveau is het meest

Nadere informatie

Regionale prognoses 2016. Meppel

Regionale prognoses 2016. Meppel Regionale prognoses 2016 Meppel Hogere en breder gedragen groei Naar verwachting groeit de Nederlandse economie in 2016 met 2,7 procent. Hoewel de uitvoer nog steeds de grootste groeibijdrage levert, heeft

Nadere informatie

Invoering WIK een goede zet!

Invoering WIK een goede zet! Invoering WIK een goede zet! Korte peiling over een actueel onderwerp op het gebied van credit management juni 2013 Korte peiling: WIK B15893 / juni 2013 Pag. 1 Copyright 2013 Blauw Research bv Alle rechten

Nadere informatie

- De herexamenvragen mag u houden! -

- De herexamenvragen mag u houden! - Datum : donderdag 30 juni 2011 Opleiding : CCM16 Herexamen : Module 3 IB&CM Tijd : 3 klokuren Herexamen: Dit herexamen bestaat uit 5 opgaven, verdeeld over 8 pagina s. Controleer dit! De vragen van dit

Nadere informatie

Nederlands bedrijfsleven: maak faillissementsfraude snel openbaar

Nederlands bedrijfsleven: maak faillissementsfraude snel openbaar Nederlands bedrijfsleven: maak faillissementsfraude snel openbaar Korte peiling over een actueel onderwerp op het gebied van credit management juni 2014 Tussentijdse meting Trendmeter 14 B16475 / juni

Nadere informatie

RICHES Renewal, Innovation and Change: Heritage and European Society

RICHES Renewal, Innovation and Change: Heritage and European Society This project has received funding from the European Union s Seventh Framework Programme for research, technological development and demonstration under grant agreement no 612789 RICHES Renewal, Innovation

Nadere informatie

pagina 1 van 8 Conjunctuurtest commerciële dienstverlening Onderwerpen Saldi per indicator Verwachte ontwikkeling omzet

pagina 1 van 8 Conjunctuurtest commerciële dienstverlening Onderwerpen Saldi per indicator Verwachte ontwikkeling omzet pagina 1 van 8 10-7- Conjunctuurtest commerciële dienstverlening Onderwerpen Saldi per indicator Perioden april Bedrijfsactiviteiten (SBI93) % Ontwikkeling omzet mei juni Verwachte ontwikkeling omzet april

Nadere informatie

Vergrijzing, verkleuring en individualisering. Voor wie verstandig handelt!

Vergrijzing, verkleuring en individualisering. Voor wie verstandig handelt! Vergrijzing, verkleuring en individualisering Trendsamenvatting Naam Definitie Scope Conclusies Invloed Impact Bronnen Vergrijzing, verkleuring en individualisering De wereldbevolking neemt toe, waarbij

Nadere informatie

Institutionele beleggers verwachten meer te beleggen in vastgoed

Institutionele beleggers verwachten meer te beleggen in vastgoed Publicatiedatum CBS-website Centraal Bureau voor de Statistiek 18 januari 25 Institutionele beleggers verwachten meer te beleggen in vastgoed Drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek, Voorburg/Heerlen,

Nadere informatie

CUSTOMIZE YOUR APPLE AND PRESENT A UNIQUE COMPANY GIFT

CUSTOMIZE YOUR APPLE AND PRESENT A UNIQUE COMPANY GIFT CUSTOMIZE YOUR APPLE AND PRESENT A UNIQUE COMPANY GIFT Ready for customization according to your companies wishes? The Royal Blue Collection a Custom Made collection. This is the perfect combination of

Nadere informatie

De arbeidsmarkt klimt uit het dal

De arbeidsmarkt klimt uit het dal Trends en ontwikkelingen arbeidsmarkt en onderwijs De arbeidsmarkt klimt uit het dal Het gaat weer beter met de arbeidsmarkt in, ofschoon de werkgelegenheid wederom flink daalde. De werkloosheid ligt nog

Nadere informatie

M200705. Werkgelegenheid bij startende bedrijven. drs. A. Bruins

M200705. Werkgelegenheid bij startende bedrijven. drs. A. Bruins M200705 Werkgelegenheid bij startende bedrijven drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2007 2 Werkgelegenheid bij startende bedrijven Van startende bedrijven wordt verwacht dat zij bijdragen aan nieuwe werkgelegenheid.

Nadere informatie

De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf

De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf Januari 2016 Justin Jansen, Erasmus Universiteit Rotterdam Occo Roelofsen, McKinsey & Company Poll: Hoe gaat het met ondernemerschap in Nederland?

Nadere informatie

solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd?

solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd? Bijdrage prof. dr. Kees Goudswaard / 49 Financiering van de AOW: solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd? Deze vraag staat centraal in de bij drage van bijzonder hoogleraar Sociale zekerheid prof.

Nadere informatie

gemeente Eindhoven De subsidieovereenkomst met E-TV (Studio040) van 2009 benoemt de volgende voorwaarden, die als maatstaf voor succes kunnen gelden:

gemeente Eindhoven De subsidieovereenkomst met E-TV (Studio040) van 2009 benoemt de volgende voorwaarden, die als maatstaf voor succes kunnen gelden: A gemeente Eindhoven EVALUATIE STUDIO 040 De subsidieovereenkomst met E-TV (Studio040) van 2009 benoemt de volgende voorwaarden, die als maatstaf voor succes kunnen gelden: minimaal 1300 minuten televisie

Nadere informatie

Creatieve industrie in Nederland

Creatieve industrie in Nederland 11 0 Creatieve industrie in Nederland Creatieve beroepen Noortje Urlings, Nicole Braams Publicatiedatum CBS-website: 2 maart 2011 Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig

Nadere informatie

Sport en Economie. Arnhem, november 2012

Sport en Economie. Arnhem, november 2012 Sport en Economie Arnhem, november 2012 Inhoud Sport en economie als begrip Consumentenuitgaven aan sport Overheidsuitgaven aan sport Sport gerelateerde productie en toegevoegde waarde Werkgelegenheid

Nadere informatie