Onderwijs: toen en nu

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Onderwijs: toen en nu"

Transcriptie

1 Zwijgen kan niet meer Prof.dr. Sietske Waslander Uitgesproken op 29 september 2014 bij de opening van de Onderwijsweek in Groningen. Een bewerkte vorm wordt gepubliceerd in De Nieuwe Meso. Vanmiddag wil ik graag met Groningse nuchterheid naar het onderwijs kijken. Sociologen, zoals ik, zien onderwijs als een vorm van sociale organisatie van leren. Die vorm kan er in verschillende tijden en op verschillende plaatsen verschillend uit zien. De vorm en de veranderingen daarin hangen sterk samen met de maatschappelijke context. Sociologen kijken dus niet diep in het onderwijs zelf zoals een onderwijskundige of een vakdidacticus zou doen maar houden de blik graag breed en op macro-niveau. Vooruitlopend op het debat hierna zoom ik in op de beloften van ICT in het onderwijs. Er wordt ons regelmatig voorgespiegeld dat we aan de vooravond van een revolutie staan. Maar hoe waarschijnlijk is dat eigenlijk? Onderwijs: toen en nu 2 Als het over onderwijs gaat zien we vaak plaatjes, zoals deze. Met de boodschap dat alles de afgelopen eeuw ingrijpend veranderd is, behalve onderwijs. Ook al hangt er een digi-bord. Of u zelf alstublieft de conclusie wilt trekken dat het zo echt niet langer kan. Je kunt hier ook anders naar kijken. De sociale organisatie van leren ziet er in het formele onderwijs al vele jaren overal op de wereld ogenschijnlijk, ongeveer hetzelfde uit. Zeker in het funderend onderwijs. Kennelijk hebben we in de loop der tijd een vorm ontwikkeld en beproefd die heel robuust is. Dat kan niet alleen maar gewoonte of gemakzucht zijn; daar moet wel iets in zitten wat essentieel is voor leren. Bij mij roepen deze plaatjes daarom andere vragen op. Wat maakt deze vorm nu zo robuust? En hoe kunnen we die waarde in de toekomst behouden? Voordat u nu denkt dat u de komende twintig minuten noodgedwongen moet luisteren naar de grootste, meest conservatieve, wereldvreemde scepticus op dit terrein, alvast een kleine geruststelling. Mijn verhaal komt er op neer dat ICT in potentie heel veel impact kán hebben, maar of het dat ook gáát hebben, niet van de techniek maar van heel andere dingen af zal hangen. 1

2 Als we dezelfde dingen blijven doen, maar dan met ICT, doen we in het beste geval dezelfde dingen beter. Maar de vraag moet zijn of we de goeie dingen doen. En om die vraag te beantwoorden zullen we moeten praten over dingen waar we in Nederland liever over zwijgen. Even terug naar de plaatjes. Je zou ook andere plaatjes van het hedendaagse onderwijs kunnen laten zien, zoals deze. Revolutie? 3 Geen stoelen maar ballen; geen boeken maar laptops. Of een vloerkleed en tablets. Is dit dan de verbeelding van de vooruitgang? Kun je de essentie van die al-dan-niet-revolutie eigenlijk wel aflezen aan dit soort plaatjes? De grote belofte van ICT is dat het de mogelijkheid biedt voor gepersonaliseerd leren, onderwijs-op-maat, maximale individuele talentontwikkeling. Die taal van personaliseren en maatwerk valt in de vruchtbare voedingsbodem van een samenleving waarin de individualisering steeds verder voortschrijdt. We vinden de verschillen tussen mensen belangrijk. Iedereen is uniek, en dat willen we erkend zien. In de huidige vorm betekent individualisering ook zelf kiezen, zelfredzaamheid, en zelf verantwoordelijk zijn. Die individualisering trekt ook z n sporen door het onderwijs. Tot voor kort gold voor populaire studies een loting. Maar we houden er niet van dat ons leven door het lot wordt bepaald. Straks mogen instellingen zelf uitmaken hoe ze toekomstige studenten selecteren. Dat vinden we tegenwoordig eerlijker. Maar er is ook een keerzijde. Waar je vroeger nog kon denken dat je pech had als je was uitgeloot, luidt straks de vraag wat jíj niet goed hebt gedaan om jezelf geselecteerd te krijgen. Dan heb je geen pech gehad, maar zelf gefaald. In het kielzog van voortschrijdende individualisering is maatwerk op veel terreinen van ons leven heel gewoon geworden. Op allerlei markten kunnen consumenten eigen keuzes maken en producten personaliseren. In de industrie staat dit sinds de jaren 70 bekend als mass-customization, massa-maatwerk. Het bieden van maatwerk, met de efficiency van massaproductie. 2

3 Om een idee te geven: Personaliseren maatwerk variatie 4 Deze koptelefoon van Dr. Dre is in 1 miljoen 485 duizend varianten te bestellen. Ook deze auto kun je van binnen en van buiten een personal touch geven. Toekomstige bewoners kunnen steeds vaker zelf de gevel, de stenen en ook de indeling van een huis bepalen. En met blendle maakt de nieuwslezer zelf een selectie van artikelen uit verschillende kranten en tijdschriften, en rekent af per artikel. Allemaal vormen van maatwerk. Ook allemaal heel verschillend trouwens wat betreft het productieproces dat de klant niet ziet. En ook allemaal alleen maar mogelijk dankzij een vorm van standaardisatie. Dat is namelijk een wetmatigheid: variatie vereist een vorm van standaardisatie. De standaard geeft aan waar iets een variatie op is. Het voert voor nu te ver om diep op deze wetmatigheid in te gaan, maar ik ga proberen het punt duidelijk te maken met een voorbeeld. Containers. Variatie dankzij standaardisatie 5 3

4 Toen containers wereldwijd standaard maten kregen, zorgde dat voor een enorme groei in het goederenvervoer. Dankzij die standaard maten kunnen containers van all over the world worden verwerkt, en net zo gemakkelijk per schip, per vrachtwagen of per trein worden vervoerd. De infrastructuur is op die standaarden afgestemd en dat maakt grote variatie in vervoersmiddelen mogelijk. Die standaard container is aan de buitenkant hetzelfde terwijl er van alles en nog wat in kan. Het is daarmee ook een voorbeeld van een standaard in vorm, die samen gaat met een schier oneindige variatie in inhoud. Bij het digitaliseren van lesmateriaal speelt iets vergelijkbaars. Een van de ambities van het Doorbraakproject ICT en onderwijs (voor po en vo) is het aanleggen van één infrastructuur op basis van standaarden. Zodat er als het ware een spoor wordt aangelegd waarover brokken leerinhoud vervoerd kunnen worden. Op die manier kunnen leraren dan digitaal lesmateriaal met elkaar uitwisselen, combineren en zo voorts. Die infrastructuur en die standaarden zijn belangrijk voor de verdere ontwikkeling. Het is een voorwaarde. Of beter gezegd, het is wel een noodzakelijke, maar geen voldoende voorwaarde voor iets wat op een onderwijsrevolutie zou kunnen lijken. De beloften van ICT gaan immers veel verder dan het digitaliseren van lesmateriaal. Die gaan vooral over personaliseren en onderwijs-op-maat. Gelet op de wetmatigheid dat variatie en standaardisatie elkaar nodig hebben, zou de eerste vraag als we het over maatwerk en variatie hebben moeten zijn: variatie van wát? En wat moeten we dan standaardiseren om die vorm van variatie mogelijk te maken? Op die vraag variatie van wát zijn vele antwoorden mogelijk. En het ene antwoord heeft aanzienlijk meer consequenties en dus potenties voor een revolutie dan het andere antwoord. Ik noem er een paar, er zijn er meer. Variatie wijze van toediening 6 Je zou de wijze van toediening kunnen variëren. Zoals dat bij medicijnen gebeurt. De werkzame stof is steeds hetzelfde (dat is standaard), maar het kan via pillen, poeders, zetpillen, bruistabletten of infusen tot mensen komen. Je zou kunnen zeggen dat de stof ook op verschillende manieren tot mensen komt in het onderwijs. De één luistert het liefst naar een leraar, de ander leest een tekst, een derde bekijkt een filmpje, en weer een ander gaat direct aan de slag. In iedere combinatie. 4

5 Deze vorm van variatie is op zich niet nieuw. ICT kan er wel bij helpen. Overal in het land, in alle sectoren van het onderwijs ontwikkelen leraren op dit moment andere en nieuwe manieren om leerlingen te laten leren. Heel interessant en heel inspirerend. Op die manier kan het onderwijs voor leerlingen interessanter en beter worden. Voor het werk van leraren heeft dit grote consequenties. De digitale revolutie kan de voorbode zijn van een didactische revolutie. Maar, denk ik dan met enige Groningse nuchterheid, is dat dan wat het is? Variatie tempo Verbreden' Verdiepen' Versnellen'' 7 Een ander antwoord op de vraag variatie van wát? kan zijn, het tempo. Zodat de ene leerling of student sneller door de stof gaat dan de andere. Ook dat is niet nieuw, zeker in het basis- en speciaal onderwijs is dit dagelijkse praktijk. ICT kan het variëren in tempo wel een impuls geven; het is het logische vervolg op die didactische revolutie. De vraag wordt dan, wat doen we met de gewonnen tijd? Je kunt die tijd benutten om te verbreden, te verdiepen of te versnellen. (Of lekker te chillen natuurlijk.) Het overheidsbeleid zit vooral op het spoor van verdiepen en versnellen. Verdiepen is in het vo bijvoorbeeld het afsluiten van een vak op een hoger niveau dan de rest van de vakken. Leerlingen op het vmbo kunnen bv geschiedenis afronden op havo niveau. Dat kan al, maar de staatssecretaris wil dat stevig aanmoedigen. Vroeg of laat genereert dat andere vragen: krijgt iemand met een havo-diploma met 4 beta-vakken op vwo-niveau toegang tot een betastudie aan de universiteit? Een 5-jarig vwo waar we onlangs over hoorden is een voorbeeld van versnellen. Maar, als we dan zo beginnen, waarom dan een 5-jarig vwo, en geen 5 ½ jarig, of een 6 ¼ jarig? Het is toch opvallend dat aan het begin én aan het eind van iemands schoolloopbaan tijd een rekbaar begrip is. Als kleuters vier worden gaan ze naar school, of dat nu op 29 september of op 3 maart is. Ook aan het eind van je schoolcarrière kun je bij veel opleidingen in het mbo, hbo of wo op iedere denkbare dag of in iedere denkbare maand je laatste examen doen. Maar daar tussenin denken we vooral in termen van schooljaren als grote brokken tijd die lopen van augustus tot juli. Binnen instellingen wordt er wel volop geëxperimenteerd om daar flexibeler mee om te gaan. Maar dan stuiten we op een andere kwestie. 5

6 Woorden als personaliseren, onderwijs-op-maat, passend onderwijs, doorlopende leerlijnen zijn erg in. Het zijn allemaal termen die het perspectief van de leerling of de student als vertrekpunt nemen. Dat past heel goed bij die voortschrijdende individualisering. Maar het past niet goed bij de manier waarop het onderwijs nu wordt aangestuurd. Dat kenmerkt zich juist door sectoralisering, het denken in verschillende onderwijssectoren: po, vo, mbo, ho. Die sectoren zijn verdeeld over de bewindslieden, die daar eigen beleid op voeren. Ondersteund door het departement, dat ook is onderverdeeld in die sectoren. Sectorraden het woord zegt het al, ook al heten ze vereniging en veel belangenorganisaties zijn per sector georganiseerd. Beleid, toezichtkaders, wetgeving, bekostiging, strategie-vorming, cao s, bijna alles gebeurt per sector. In het mbo wordt nu bijvoorbeeld gewerkt aan een herziening van de kwalificatiestructuur; een mega-operatie. In het vmbo wordt gewerkt aan nieuwe examenprogramma s en nieuwe profielen. Maar dat gebeurt in hoge mate los van elkaar. Want, verschillende sectoren. Het is dan ook niet zo vreemd dat er knelpunten tússen de sectoren ontstaan. Bijvoorbeeld bij de overgang van po naar vo, van mbo naar hbo, en zo voorts. Er zijn heel veel projecten en initiatieven om de overgang van de ene naar de andere sector soepel te laten verlopen. Dat helpt vast. Maar het feit dat het er zo veel zijn en dat we het veel over de overgangen hebben is ook een teken aan de wand. Naarmate het verdiepen en het versnellen versterkt door ICT meer en vaker voorkomt, wordt de opdeling in sectoren problematischer. Dan ontkomen we er niet aan om opnieuw naar de inrichting van het hele onderwijsgebouw te kijken. Maar dat is niet het taboe waar ik het vandaag met u over wilde hebben. Dat laat ik graag over aan de Onderwijsraad, later dit jaar. We waren bij de vraag variatie van wát en welke vorm van standaardisatie is daar dan voor nodig. Bij variatie in wijze van toediening en ook bij variatie in tempo, fungeert de inhoud impliciet als standaard. Maar wat nu als we juist die inhoud willen variëren? Of beter gezegd, meer willen variëren, want er is nu natuurlijk ook variatie in inhoud. Variatie inhoud 8 6

7 Dit is een onderstel van een auto, het mqb-systeem. De auto s die u hier ziet hebben allemaal diezelfde basis. De opbouw verschilt, en wel zo sterk dat het auto s van verschillende merken zijn die zich op verschillende marktsegmenten richten. In deze termen spreken we ook vaak over het curriculum. Een gemeenschappelijke basis die voor iedereen gelijk is. Met daar bovenop verschillen. De inhoud van het onderwijs is wel het taboe waar ik het over wil hebben. In Nederland vinden we het heel lastig om een verstandig gesprek te voeren over de inhoud van het curriculum. Iemand bij voorkeur iemand in Den Haag hoeft maar artikel 23 of in iets krachtiger bewoordingen staatspedagogiek te roepen, en we zijn er weer voor jaren klaar mee. De vraag is of we ons dat nog veel langer kunnen veroorloven. Er wordt de afgelopen jaren regelmatig gesproken over 21st century skills. Onder die grote paraplu vallen bijvoorbeeld kritisch denken, creativiteit, en kunnen reflecteren op hoe je leert. Anders dan die vreselijke term doet vermoeden, zijn die skills niet nieuw. Wel is er een sterk vermoeden dat ze in een verder globaliserende en individualiserende samenleving belangrijker worden om je in het leven goed te kunnen redden. Voor leerlingen en studenten is het daarom belangrijk om ze te kunnen ontwikkelen. Een kenmerk van deze skills is dat ze, om het zo maar te zeggen, inhoudelijk leeg zijn. Je kunt alleen maar kritisch denken als je ook érgens over denkt. Ze zijn, in de woorden van John Kay, oblique. Het is net als met geluk. Je zet ook niet in je agenda dat je s ochtends om negen uur eens stevig gelukkig gaat zitten wezen. De meeste mensen ervaren geluk terwijl ze iets anders doen. Het is een bij-product. Je kunt er ook niet zomaar een hoofddoel van maken, want dan verlies je de essentie. Zo is het ook met die 21st century skills. Je ontwikkelt ze aan de hand van iets anders. Daarom is het ook onzinnig om er een apart vak van te maken. Andersom is het ook zo dat er niet één specifiek vak is waar je die skills zou kunnen leren, dat kan in principe bij alle vakken. Het is daarom misschien wel beter om te spreken over kwaliteiten van onderwijs, die aanzetten tot kritisch denken, creativiteit, reflectie en zo voorts, dan van skills. Die 21st century skills kun je dus ook heel goed leren aan de hand van de klassieke talen. Deze prachtige nieuwe lesmethode voor Latijn is daar een heel mooi voorbeeld van. Made in Groningen, door docenten klassieke talen inclusief de rector van het Willem Lodewijk Gymnasium. Vanwege het ongemak om het over de inhoud van het onderwijs te hebben, wordt er in Nederland relatief weinig op de inhoud van het curriculum gestuurd. Althans, via de voordeur van de democratische besluitvorming. De minister stelt de kerndoelen vast, maar die zijn heel ruim. Via zij- en achterdeuren wordt er veel meer, en soms zelfs vrij stevig op de inhoud gestuurd. Dan moet u denken aan leerplan ontwikkelaars, kenniscentra, educatieve uitgevers, vak commissies, toetsenmakers, en soms ook de inspectie. 7

8 Voor mensen die daar niet direct, zelf bij betrokken zijn, is het vaak een beetje een schimmig proces om te traceren hoe het curriculum van alledag nu uiteindelijk tot stand komt. Bovendien werkt het in het primair onderwijs weer anders dan in het voortgezet onderwijs, en daar weer anders dan in het beroepsonderwijs. Binnen het vo en het beroepsonderwijs wordt per vak en opleiding ontwikkeld, wat ook tot versnippering leidt. En dan hebben we het even niet over doorlopende leerlijnen over de sectoren heen. Voor die 21st century skills die kwaliteiten van onderwijs betekent het dat ze van iedereen, en daarmee vaak van niemand zijn. Er is op zich grote overeenstemming over het belang van deze kwaliteiten voor het onderwijs voor de toekomst. We zien het alleen niet echt terug. Zo wordt er in het vo in lesmethodes en in eindexamens bijvoorbeeld nauwelijks een beroep op gedaan. Veel leraren vinden het belangrijk om er aan te werken, maar om allerlei op zich legitieme redenen gebeurt het op veel scholen niet of nauwelijks. Het komt er nu eigenlijk op neer dat je als leerling het geluk moet hebben van een school, of een specifieke leraar die met die kwaliteiten de lessen invult. Of het geluk moet hebben dat je ze buiten school ontwikkelt. En dat is toch vreemd als we vinden dat ze voor iedereen belangrijk zijn. Met ICT in het onderwijs kunnen we heel goed de dingen die we al deden, blijven doen. Misschien wel beter, of een beetje anders. Maar de echte vraag is: doen we de goeie dingen? Juist ook wat betreft de inhoud. Welke basis hebben alle leerlingen nodig? Bijvoorbeeld om in deze tijd met oceanen van informatie hun weg te vinden? En dan heb ik het niet over de vaardigheid om over de oppervlakte van die oceanen te surfen, maar over de kennis die nodig is om te weten wat je zoekt, en dat ook te vinden. In zo n open publiek debat moeten we toch tot een interessanter en meer inspirerend antwoord kunnen komen dan het huidige antwoord van taal en rekenen. In het denken over die basis spelen ook andere dingen mee. De voortschrijdende individualisering trekt ook door het onderwijs. Geen loting, maar individuele selectie. Geen speciaal onderwijs, maar passend onderwijs voor iedere individuele leerling. Maximale, individuele talentontwikkeling, met onderwijs-op-maat en gepersonaliseerd leren. Je zou bijna denken dat onderwijs is toegetreden tot de zakelijke dienstverlening. En dat het alleen maar een individueel doel en een persoonlijk belang dient. Waar die 21st century skills dan trouwens opvallend goed bij passen. Als socioloog vind ik dat eng. Zowel in de zin van beperkt als in de zin van riskant. Onderwijs vervult op maatschappelijk niveau namelijk ook een aantal kernfuncties. Het is, in de woorden van Kees Schuyt, net als de rechtsspraak, de democratie en academische vrijheid, een van de steunberen van de samenleving. Juist in een tijd van sociale veranderingen en maatschappelijke tegenstellingen, in een cultuur waarin we aan snelheid en flexibiliteit meer waarde hechten dan aan continuïteit en loyaliteit, is de samenleving gebaat bij krachtige steunberen. Daarom is het belangrijk dat de institutie onderwijs ook tegenwicht biedt. Niet al te makkelijk meegaat in die individualisering. Ook zorgt voor continuïteit en stabiliteit. Dat tegenwicht kan in verschillende dingen zitten, maar het zit in ieder geval ook in een gemeenschappelijke basis in het curriculum. Bij het nadenken over die inhoudelijke basis gaat het daarom om heel veel meer dan wat heb ik er later aan. Het gaat juist ook om aldan-niet-gedeelde geschiedenis en cultuur. En ik zou zeggen dat er naast die meer individualiserende 21st century skills, ook aandacht nodig is voor meer collectiverende waarden zoals zorgzaamheid, bescheidenheid en verdraagzaamheid. Tot slot nog een heel ander soort opmerking. Bedoeld om al het voorgaande radicaal te relativeren. Het is u ongetwijfeld opgevallen dat de voorbeelden die ik gebruik om te spreken over standaardisatie en variatie allemaal verwijzen naar dingen. 8

9 In de wereld van de mass-customization is lang gedacht dat wat voor dingen geldt, ook wel voor diensten zal gelden. Het wordt steeds duidelijker dat dat een heel groot misverstand is. Bij diensten waar de interactie tussen mensen een inherent onderdeel van is blijkt de meerwaarde niet zozeer te zitten in customization in maatwerk van een ding maar in customer-ization. Persoonlijke aandacht voor de klant. Om ieder misverstand te voorkomen: leerlingen en studenten zijn géén klanten en onderwijs is géén zakelijke dienstverlening. Maar het geeft wel te denken. Zitten we met alle retoriek over maatwerk en onderwijs-opmaat wel op de goeie weg? Welke verwachtingen wekken we daar mee? Voor we het weten is alle retoriek over maatwerk de opmaat voor massale teleurstelling. Immers, met slimme technieken én standaarden is maatwerk van dingen mogelijk. Kijk naar het digitaliseren van leermateriaal. Maar daarmee heb je nog geen onderwijs. Laat staan onderwijs-op-maat. Ondertussen schept alle retoriek wel verwachtingen, en die verwachtingen gaan ook over persoonlijke aandacht. Zeker bij ouders. Daarom rond ik af met een vraag aan een ieder van ons, die volgens mij het echte hart raakt: wat staat ons te doen opdat leraren meer echte en persoonlijke aandacht aan leerlingen en studenten kunnen geven? 9

Proeftuin Linked Data: Maatwerk in de bovenbouw

Proeftuin Linked Data: Maatwerk in de bovenbouw Proeftuin Linked Data: Maatwerk in de bovenbouw Anne Muller & Eric Welp - SLO Vught, 5 juni 2014 Voorstellen Wie wij zijn Wie jullie zijn Wat de Proeftuin is De Proeftuin Online applicatie voor onderwijs

Nadere informatie

FLEXIBILISERING VAN CENTRALE TOETSEN EN EXAMENS

FLEXIBILISERING VAN CENTRALE TOETSEN EN EXAMENS FLEXIBILISERING VAN CENTRALE TOETSEN EN EXAMENS VISIE VAN HET COLLEGE VOOR TOETSEN EN EXAMENS pagina 2 van 8 Aanleiding en historisch perspectief De staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Nadere informatie

Surf ook naar www.rvec.nl

Surf ook naar www.rvec.nl Een succesvolle leerloopbaan voor ieder kind Welkom bij Roelof! Het Roelof van Echten College in Hoogeveen is een school voor ieder kind. Wij bieden alle vormen van onderwijs aan: praktijkonderwijs, leerwegondersteunend

Nadere informatie

Datum Betreft Adviesaanvraag flexibilisering van toetsing en examinering in primair en voortgezet onderwijs.

Datum Betreft Adviesaanvraag flexibilisering van toetsing en examinering in primair en voortgezet onderwijs. >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de voorzitter van de Onderwijsraad Voortgezet Onderwijs IPC 2650 Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag www.rijksoverheid.nl Datum Betreft

Nadere informatie

VAN KORTSLUITING NAAR CONTACT BETA CHALLENGE PROGRAMMA EEN LEERROUTE MAVO-MBO-HBO

VAN KORTSLUITING NAAR CONTACT BETA CHALLENGE PROGRAMMA EEN LEERROUTE MAVO-MBO-HBO VAN KORTSLUITING NAAR CONTACT BETA CHALLENGE PROGRAMMA EEN LEERROUTE MAVO-MBO-HBO April 2014 Kenschets 1963 Ons onderwijsbestel 1963 (opmaat voor Mammoetwet ) Van Mammoet 1968 Industriële vormgeving: lineair

Nadere informatie

CONCLUSIE Aantal niveaus te laag

CONCLUSIE Aantal niveaus te laag Bijlage 1. Opening door Gelbrich Feenstra. Zij werkt als onderwijsadviseur bij APS in Utrecht en sinds ruim een jaar is zij projectleider Engels bij het VLC. Wat was de aanleiding voor deze conferentie?

Nadere informatie

filmpje bewindslieden (http://www.taalenrekenen.nl/)

filmpje bewindslieden (http://www.taalenrekenen.nl/) SLO oktober 2009 filmpje bewindslieden (http://www.taalenrekenen.nl/) Achtergrond Nederland heeft een goed onderwijssysteem. Maar, er is maatschappelijke zorg over de kwaliteit van het reken- en taalonderwijs.

Nadere informatie

Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444

Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444 Voorlichtingspublicatie Betreft de onderwijssector(en) Informatie CFI/ICO Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444 Wet van 9 december 2005, houdende opneming in de Wet op het

Nadere informatie

Achtergrondinformatie

Achtergrondinformatie Achtergrondinformatie Opdracht 1, module 4, les 2 Tijdens hun puberteit maken kinderen verschillende veranderingen door en moeten zij keuzes maken die belangrijk zijn voor hun toekomst. Daarbij hebben

Nadere informatie

Presentatie tijdens lesjes middag. De Vos: jouw slimste keuze!

Presentatie tijdens lesjes middag. De Vos: jouw slimste keuze! Presentatie tijdens lesjes middag De Vos: jouw slimste keuze! Visie Strategisch Beleidsplan Onze primaire functie en ons hoofddoel is het ontplooien van leerlingen op basis van individuele kwaliteiten.

Nadere informatie

De Referentieniveaus Taal. BAVO Eemlanden 14 maart 2012

De Referentieniveaus Taal. BAVO Eemlanden 14 maart 2012 De Referentieniveaus Taal BAVO Eemlanden 14 maart 2012 2 Wat komt aan de orde? Aanleiding tot de referentieniveaus Wat zijn referentieniveaus? Status en ontwikkelingen rond de referentieniveaus Referentieniveaus

Nadere informatie

Presentatie VTOI 8 april 2016. Paul Schnabel

Presentatie VTOI 8 april 2016. Paul Schnabel Presentatie VTOI 8 april 2016 Paul Schnabel Visie Ingrediënten voor het eindadvies Resultaten dialoog Wetenschappelijke inzichten Internationale vergelijkingen Huidige wet- en regelgeving en onderwijspraktijk

Nadere informatie

Digitaal lesmateriaal zoeken, maken en delen met

Digitaal lesmateriaal zoeken, maken en delen met Digitaal lesmateriaal zoeken, maken en delen met Trainerscursus deel 1 Open Universiteit / CELSTEC 10-1-2013 1 1 Leermiddelen Taak van private sector of toch (deels) publiek? Wet gratis schoolboeken (scholen

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG Kennis IPC 5200 Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

WORKSHOP LEERLIJNEN. Dag van de Cultuureducatie: workshop leerlijnen

WORKSHOP LEERLIJNEN. Dag van de Cultuureducatie: workshop leerlijnen WORKSHOP LEERLIJNEN Welkom en inleiding Wat is een leerlijn? Voorbeelden en achtergronden van leerlijnen cultuuronderwijs Leerlijnen in Flevoland: KIDD en De Culturele Haven Hoe bouw je een leerlijn? WORKSHOP

Nadere informatie

Werknemersonderzoek. Bram Masselink Willem Minderhoud

Werknemersonderzoek. Bram Masselink Willem Minderhoud Werknemersonderzoek Bram Masselink Willem Minderhoud (Bij)baan in het onderwijs: een meerwaarde voor school, scholier en student. Wij hechten veel waarde aan de werkomstandigheden van studenten die door

Nadere informatie

Profielschets. Teamleider vwo bovenbouw

Profielschets. Teamleider vwo bovenbouw Profielschets Teamleider vwo bovenbouw Rotterdam, 2016 Profielschets Teamleider vwo bovenbouw (LD) Libanon Lyceum Omvang: 1,0 fte met een beperkte lesgevende taak. Vooraf Het Libanon Lyceum in Rotterdam

Nadere informatie

Rijswijk. vmbo bb vmbo kb mavo lwoo. Brengt leren in beweging

Rijswijk. vmbo bb vmbo kb mavo lwoo. Brengt leren in beweging Rijswijk vmbo bb vmbo kb mavo lwoo Brengt leren in beweging Elke dag beginnen met bewegen Het nieuwe vmbo in Rijswijk Het Stanislascollege is een vernieuwende VMBO-school die draait om jou. Om wat je goed

Nadere informatie

Spellingcontrole mag aan voor kandidaten met dyslexie. Afschaffing loting bij opleidingen met een numerus fixus

Spellingcontrole mag aan voor kandidaten met dyslexie. Afschaffing loting bij opleidingen met een numerus fixus Voortgezet Onderwijs 19 februari 2016 Inhoud Algemeen Meer maatwerk voor leerlingen Overgang po-vo Spellingcontrole mag aan voor kandidaten met dyslexie Rekenresultaten 2015 per school Scholen aan de slag

Nadere informatie

Kies voor meer! kies voor meer

Kies voor meer! kies voor meer kies voor meer Kies voor meer! Je staat op het punt om een heel belangrijke beslissing te nemen: je kiest de school waar je de komende jaren naartoe gaat. Spannend! Want je wilt natuurlijk naar een plek

Nadere informatie

CKV Festival 2012. CKV festival 2012

CKV Festival 2012. CKV festival 2012 C CKV Festival 2012 Het CKV Festival vindt in 2012 plaats op 23 en 30 oktober. Twee dagen gaan de Bredase leerlingen van het voortgezet onderwijs naar de culturele instellingen van Breda. De basis van

Nadere informatie

Het belang van leren programmeren

Het belang van leren programmeren Het belang van leren programmeren Han van der Maas HL Psychologie UvA CSO Oefenweb.nl opzet Pleidooi voor programmeeronderwijs Ontwikkelingspsychologisch perspectief Non-formeel leren (examen) Program

Nadere informatie

WAT MOET EN WAT MAG IN DE ONDERBOUW? versie. Sinds 1 augustus 2006. Onderbouw-VO. d e f i n i t i e v e LEERSTOFAANBOD ONDERWIJSTIJD

WAT MOET EN WAT MAG IN DE ONDERBOUW? versie. Sinds 1 augustus 2006. Onderbouw-VO. d e f i n i t i e v e LEERSTOFAANBOD ONDERWIJSTIJD WAT MOET EN WAT MAG geactualiseerdee n versie d e f i n i t i e v e IN DE ONDERBOUW? Onderbouw-VO Noordzeelaan 24A 8017 JW Zwolle T 038 42 54 750 F 038 42 54 760 Postbus 266 8000 AG Zwolle E info@onderbouw-vo.nl

Nadere informatie

Als je te weinig van een kind verwacht, komt er niet uit wat er in zit. Onderwijsminister Marja van Bijsterveldt INTERVIEW

Als je te weinig van een kind verwacht, komt er niet uit wat er in zit. Onderwijsminister Marja van Bijsterveldt INTERVIEW INTERVIEW Auteur: René Leverink Fotografie: Rijksoverheid Onlangs hebben minister Van Bijsterveldt en staatssecretaris Zijlstra van OCW drie actieplannen gelanceerd, gericht op een ambitieuze leercultuur

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken?

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken? >> Inhoudsopgave Inleiding 4 Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10 Les 2. Denken Kunnen dieren denken? 14 Les 3. Geluk Wat is het verschil tussen blij zijn en gelukkig zijn?

Nadere informatie

INHOUD WHITEPAPER KEUZEDELEN

INHOUD WHITEPAPER KEUZEDELEN WHITEPAPER Met ingang van schooljaar 2016-2017 krijgt een mbo-opleiding in het kader van de herziene kwalificatiestructuur niet alleen te maken met basisdelen en profieldelen, maar ook met keuzedelen.

Nadere informatie

Hoeveel bewegings ruimte gunt het kabinet het po?

Hoeveel bewegings ruimte gunt het kabinet het po? Hoeveel bewegings ruimte gunt het kabinet het po? Tijdens de begrotingsbehandeling van het ministerie van OCW is er relatief weinig gesproken over het primair onderwijs. Wel kwamen voor het po belangrijke

Nadere informatie

Producten mediawijsheid de Bibliotheek Midden-Brabant

Producten mediawijsheid de Bibliotheek Midden-Brabant Producten mediawijsheid de Bibliotheek Midden-Brabant Veel scholen besteden aandacht aan het mediawijzer maken van leerlingen, docenten en ouders. De Bibliotheek Midden-Brabant kan hierbij inhoudelijk

Nadere informatie

Januari 2015 INFORMATIEBOEKJE KLAS 2 OP WEG NAAR KLAS 3 VMBO 2 TH

Januari 2015 INFORMATIEBOEKJE KLAS 2 OP WEG NAAR KLAS 3 VMBO 2 TH Januari 2015 INFORMATIEBOEKJE KLAS 2 OP WEG NAAR KLAS 3 VMBO 2 TH Inhoudsopgave 1. Inleiding... blz. 1 2. Hoeveel jaar heb je nog voor de boeg op de SGL?... blz. 2 3. Het schooladvies... blz. 3 4. Revisie...

Nadere informatie

Plenair Debat. 34184 Profielen Vmbo

Plenair Debat. 34184 Profielen Vmbo Kamerlid: Straus Fractiecommissie: OCW 34184 Profielen Vmbo Plenair Debat Het vmbo voldoet niet meer aan de eisen van deze tijd. Het sluit niet aan bij het vervolg onderwijs en al helemaal niet bij de

Nadere informatie

Aandeel meisjes in de bètatechniek VMBO

Aandeel meisjes in de bètatechniek VMBO Vrouwen in de bètatechniek Traditioneel kiezen veel meer mannen dan vrouwen voor een bètatechnische opleiding. Toch lijkt hier de afgelopen jaren langzaam verandering in te komen. Deze factsheet geeft

Nadere informatie

Ik schrijf deze brief mede namens de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en de staatssecretaris van Economische Zaken.

Ik schrijf deze brief mede namens de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en de staatssecretaris van Economische Zaken. a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

KEUZEBEGELEIDING & PROFIELKEUZE KLAS 3

KEUZEBEGELEIDING & PROFIELKEUZE KLAS 3 KEUZEBEGELEIDING & PROFIELKEUZE KLAS 3 2014-2015 Belangrijke data i.v.m. profielkeuze schooljaar 2014 2015 9 dec. Ouderavond 10 dec. Mentoravond 26-30 jan. Elke derde klas gaat één dag op keuzedag 2 feb

Nadere informatie

Brabantse aanpak Cultuureducatie met Kwaliteit

Brabantse aanpak Cultuureducatie met Kwaliteit Brabantse aanpak Cultuureducatie met Kwaliteit Hoe breng je meer lijn en structuur in je cultuureducatie en hoe werk je gericht aan de persoonlijke (creativiteits)- ontwikkeling van leerlingen? Basisscholen

Nadere informatie

Op naar 2025. Vivian Clement

Op naar 2025. Vivian Clement Op naar 2025 Vivian Clement Veel is nog onzeker, een ding staat vast, de studenten van 2025 zijn nu al met leren begonnen Vandaag aandacht voor Ontwikkelingen Impact op het onderwijs Werkvormen ONTWIKKELINGEN

Nadere informatie

Ambulante Onderwijskundige Begeleiding voor leerlingen en studenten met een visuele beperking

Ambulante Onderwijskundige Begeleiding voor leerlingen en studenten met een visuele beperking Ambulante Onderwijskundige Begeleiding voor leerlingen en studenten met een visuele beperking Gewoon naar school, mét begeleiding Wat ziet mijn leerling en wat niet? Zijn er aanpassingen nodig in de klas?

Nadere informatie

Een school voor iedereen

Een school voor iedereen , n Wereldschool! Een school voor iedereen Wil je de wijde wereld in? Kom dan naar het Carolus Clusius College. Daar leer je verder kijken! Je maakt kennis met andere culturen en je krijgt intensief taalonderwijs

Nadere informatie

Informatieavond CBS de Citer 2015. Welkom 10-09-2015

Informatieavond CBS de Citer 2015. Welkom 10-09-2015 Informatieavond CBS de Citer 2015 Welkom 10-09-2015 Algemene Informatie m.b.t. de communicatie Iedere vrijdag verschijnt de nieuwsbrief. Het is van belang om deze goed te lezen. Zo blijft u op de hoogte

Nadere informatie

Tekst lezen en vragen stellen

Tekst lezen en vragen stellen 1. Lees de uitleg. Tekst lezen en vragen stellen Als je een tekst leest, kunnen er allerlei vragen bij je opkomen. Bijvoorbeeld: Welke leerwegen zijn er binnen het vmbo? Waarom moet je kritisch zijn bij

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Ambulante Onderwijskundige Begeleiding voor leerlingen en studenten met een visuele beperking

Ambulante Onderwijskundige Begeleiding voor leerlingen en studenten met een visuele beperking Ambulante Onderwijskundige Begeleiding voor leerlingen en studenten met een visuele beperking Gewoon naar school, mét begeleiding In de buurt naar school Wat ziet mijn leerling en wat niet? Zijn er aanpassingen

Nadere informatie

Doorlopende leerlijnen taal: ervaringen met 3 scholen

Doorlopende leerlijnen taal: ervaringen met 3 scholen Ronde 5 Bert de Vos APS, Utrecht Contact: b.devos@aps.nl Doorlopende leerlijnen taal: ervaringen met 3 scholen 1. Over de drempels met taal Het rapport Over de drempels met taal is al ruim een jaar oud.

Nadere informatie

Informatieavond 2016. De Vos: jouw slimste keuze!

Informatieavond 2016. De Vos: jouw slimste keuze! Informatieavond 2016 De Vos: jouw slimste keuze! Welkom Namens het gehele team: Onderwerp presentatie.. Visie Strategisch Beleidsplan Onze primaire functie en ons hoofddoel is het ontplooien van leerlingen

Nadere informatie

De beste basis voor je toekomst

De beste basis voor je toekomst Visser t Hooft Lyceum Leiderdorp KANSRIJK EN UITDAGEND De beste basis voor je toekomst i 11gymnasium 11atheneum 11havo vhl.nl 11mavo (vmbo-t) Muzenlaan 155 q Op de open avond vond ik de school meteen leuk

Nadere informatie

De waarde(n) van weten

De waarde(n) van weten De waarde(n) van weten STRATEGISCHE AGENDA HOGER ONDERWIJS 2015-2025 9 oktober 2015 De HO tour Waarom veranderen? Leven en werken in een in toenemende mate onvoorspelbare, complexe en geglobaliseerde wereld.

Nadere informatie

Havo. Al jaren een goede opleiding met ruimte voor je eigen talent, met eventueel vakken op vwo-niveau of eerder havo-examen doen.

Havo. Al jaren een goede opleiding met ruimte voor je eigen talent, met eventueel vakken op vwo-niveau of eerder havo-examen doen. Havo Al jaren een goede opleiding met ruimte voor je eigen talent, met eventueel vakken op vwo-niveau of eerder havo-examen doen. Met havo op weg naar succes! Al jarenlang heeft onze havo-afdeling heel

Nadere informatie

Het PENTA college in Hoogvliet is sinds augustus 2014 een gecertificeerde BUSINESS SCHOOL voor mavo en havo-top.

Het PENTA college in Hoogvliet is sinds augustus 2014 een gecertificeerde BUSINESS SCHOOL voor mavo en havo-top. Het PENTA college in Hoogvliet is sinds augustus 2014 een gecertificeerde BUSINESS SCHOOL voor mavo en havo-top. Heb je een mavo- of mavo/havo-advies en wil je het beste uit jezelf halen? Kom dan eens

Nadere informatie

Nieuwe didactiek vwo 2 en 3 Connect College: resultaten van een onderzoek. Prof. dr. Perry den Brok

Nieuwe didactiek vwo 2 en 3 Connect College: resultaten van een onderzoek. Prof. dr. Perry den Brok Nieuwe didactiek vwo 2 en 3 Connect College: resultaten van een onderzoek Prof. dr. Perry den Brok Betrokkenen Connect College (opdrachtgever) Kennisnet (subsidie onderzoek) Technische Universiteit Eindhoven

Nadere informatie

Acadin voor talenten in uw klas!

Acadin voor talenten in uw klas! Acadin voor talenten in uw klas! Dé digitale leeromgeving met uitdagend onderwijsaanbod voor talentvolle leerlingen. Acadin voor talenten in uw klas! In het Bestuursakkoord primair onderwijs (2014) staat

Nadere informatie

School- en functieprofiel. Bonhoeffer College. Afdelingsleider bovenbouw Havo/VWO. Bruggertstraat. Enschede

School- en functieprofiel. Bonhoeffer College. Afdelingsleider bovenbouw Havo/VWO. Bruggertstraat. Enschede School- en functieprofiel Bonhoeffer College Afdelingsleider bovenbouw Havo/VWO Bruggertstraat Enschede Enschede, Februari 2015 Bonhoeffer College, locatie Bruggertstraat Organisatie Het Bonhoeffer College

Nadere informatie

Inhoud. 2 Udens COLLEGE. onze missie 5 Ruimte voor ambitie. onze kernwaarden 6 Dit zijn we. onze toekomstvisie 9 Dit zien we gebeuren

Inhoud. 2 Udens COLLEGE. onze missie 5 Ruimte voor ambitie. onze kernwaarden 6 Dit zijn we. onze toekomstvisie 9 Dit zien we gebeuren Ruimte voor ambitie Inhoud onze missie 5 Ruimte voor ambitie onze kernwaarden 6 Dit zijn we onze toekomstvisie 9 Dit zien we gebeuren onze kaders 10 Dit zijn onze afspraken onze pijlers 12 De leerling

Nadere informatie

Bestuurlijk kader Cultuur en Onderwijs

Bestuurlijk kader Cultuur en Onderwijs Bestuurlijk kader Cultuur en Onderwijs Cultuuruitingen spelen een belangrijke rol in de samenleving en in het leven van mensen. Cultuur vertegenwoordigt daarbij zowel een maatschappelijke, een artistieke

Nadere informatie

Het Tienercollege: een soepele overgang tussen PO en VO

Het Tienercollege: een soepele overgang tussen PO en VO Het Tienercollege: een soepele overgang tussen PO en VO 26 maart 2015 Verbinding Onderwijs en Omgeving Mariska van Wijngaarden, Lenie van Lieverloo en Arjen Smits Een lerende workshop!! Bloemen zijn rood

Nadere informatie

In de meeste gevallen moet uw kind een taaltest afleggen. Een vrijstelling hiervan is in sommige gevallen mogelijk, wanneer:

In de meeste gevallen moet uw kind een taaltest afleggen. Een vrijstelling hiervan is in sommige gevallen mogelijk, wanneer: Diplomawaardering Met een diploma dat niet-nederlands is, krijgt uw kind soms moeilijk toegang tot het hoger onderwijs in Nederland. Daarvoor verschillen de onderwijssystemen van de diverse landen te veel.

Nadere informatie

Stevige basis voor je toekomst

Stevige basis voor je toekomst Stevige basis voor je toekomst Technologie ipad Jij de baas Loopbaan Oriëntatie Begeleiding met mavo of mavo + op het Hondsrug College Het Hondsrug College, een slimme start voor je toekomst! Een stevige

Nadere informatie

NOTITIE DE BRAINPORT SCHOOL PER 1 JANUARI 2015

NOTITIE DE BRAINPORT SCHOOL PER 1 JANUARI 2015 NOTITIE DE BRAINPORT SCHOOL PER 1 JANUARI 2015 - 2 - INLEIDING Twee jaar geleden kwamen de directeuren van het Jan van Brabant College in Helmond, het Strabrecht College in Geldrop en het Heerbeeck College

Nadere informatie

LITERATUUR EN MEDIA QUEST 2013

LITERATUUR EN MEDIA QUEST 2013 LITERATUUR EN MEDIA QUEST 2013 Woensdag 13 maart 2013 Joyce Veldman 488195 Inhoudsopgave Inhoudsopgave Bladzijde 1 Vraag 1 Bladzijde 2 Vraag 2 Bladzijde 3 Vraag 3 Bladzijde 5 Vraag 4 Bladzijde 6 Vraag

Nadere informatie

Veel gestelde vragen over de U-Talent Academie

Veel gestelde vragen over de U-Talent Academie Veel gestelde vragen over de U-Talent Academie Veel leerlingen die overwegen om deel te nemen aan de U-Talent Academie hebben vragen over het programma, de selectie, de zwaarte van het programma. In dit

Nadere informatie

Succesvol starten in het hoger onderwijs. Fons van Wieringen

Succesvol starten in het hoger onderwijs. Fons van Wieringen Succesvol starten in het hoger onderwijs Fons van Wieringen Opbouw presentatie: 1. Probleemaanduiding 2. Wat doen instellingen en wat kan nog beter? 3. Wat kunnen instellingen onvoldoende en waar ligt

Nadere informatie

De belangrijkste voordelen van de nieuwe technologie op een rijtje :

De belangrijkste voordelen van de nieuwe technologie op een rijtje : 1 2 Er wordt in het onderwijs stevig nagedacht over de betekenis van ICT voor het leren. In het primair proces is leren de kernactiviteit. Het kindbelang dient bij het organiseren van het onderwijs voorop

Nadere informatie

Mijn onderwijsvisie. Natasha Pers. Opleiding: Master algemene economie. Studentennummer: 500610025. Vakdocent: P. Voorend

Mijn onderwijsvisie. Natasha Pers. Opleiding: Master algemene economie. Studentennummer: 500610025. Vakdocent: P. Voorend Mijn onderwijsvisie Natasha Pers Opleiding: Master algemene economie Studentennummer: 500610025 Vakdocent: P. Voorend Algemene Visie Mijn onderwijsvisie 2 is meer een terugblik dan wel herziening van mijn

Nadere informatie

Verleg je grenzen! Visser t Hooft Lyceum Leiden. vhl.nl Kagerstraat 1 KANSRIJK EN UITDAGEND

Verleg je grenzen! Visser t Hooft Lyceum Leiden. vhl.nl Kagerstraat 1 KANSRIJK EN UITDAGEND Visser t Hooft Lyceum Leiden KANSRIJK EN UITDAGEND Verleg je grenzen! i tweetalig gymnasium (tweetalig) atheneum (tweetalig) havo 1 1 mavo (vmbo-t) vhl.nl Kagerstraat 1 q Ik vind het een mooie, gezellige

Nadere informatie

Met deze brief breng ik u op de hoogte van het plan van aanpak voor Engels in het primair onderwijs. 1

Met deze brief breng ik u op de hoogte van het plan van aanpak voor Engels in het primair onderwijs. 1 >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG Primair Onderwijs IPC 2400 Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ

Nadere informatie

Ideeën presenteren aan sceptische mensen. Inleiding. Enkele begrippen vooraf

Ideeën presenteren aan sceptische mensen. Inleiding. Enkele begrippen vooraf Ideeën presenteren aan sceptische mensen Inleiding Iedereen heeft wel eens meegemaakt dat het moeilijk kan zijn om gehoor te vinden voor informatie of een voorstel. Sommige mensen lijken er uisluitend

Nadere informatie

Veiligheid en schoolklimaat

Veiligheid en schoolklimaat de staat van het onderwijs 3 Veiligheid en schoolklimaat Over het algemeen voelen leerlingen zich veilig op school. Dat geldt niet voor alle leerlingen. Soms zijn er bovendien ernstige incidenten met verstrekkende

Nadere informatie

Stapeling binnen Melanchthon

Stapeling binnen Melanchthon Stapeling binnen Melanchthon Na je examen doorstromen naar een ander niveau in het voortgezet onderwijs Marieke van den Vlekkert Maatje, MSc. Versie 3 februari 2013 Besproken in AD (18/12), MMT (18/12),

Nadere informatie

VOORDELEN VAN BLENDED LEARNING

VOORDELEN VAN BLENDED LEARNING 10 VOORDELEN VAN BLENDED LEARNING En de inzet van technologie vanuit onderwijsgedreven innovatie op scholen in het VO en MBO 10 voordelen van blended learning Blended learning is hot in Nederland. Blended

Nadere informatie

Datum Uitnodiging subsidieaanvraag Regeling versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen

Datum Uitnodiging subsidieaanvraag Regeling versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan: penvoerders opleidingsscholen en contactpersonen lerarenopleidingen Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag www.rijksoverheid.nl Onze

Nadere informatie

TOPmavo. Als je graag wilt leren, zelfstandig kunt werken en wilt laten zien wat je in huis hebt, dan zul je je prima thuis voelen op onze TOPmavo.

TOPmavo. Als je graag wilt leren, zelfstandig kunt werken en wilt laten zien wat je in huis hebt, dan zul je je prima thuis voelen op onze TOPmavo. TOPmavo Als je graag wilt leren, zelfstandig kunt werken en wilt laten zien wat je in huis hebt, dan zul je je prima thuis voelen op onze TOPmavo. Met TOPmavo kun je alle kanten op Mavo betekent middelbaar

Nadere informatie

Advies Rapport Zoek ieders Talent & Excelleer! Hoe excellentie ook in het hoger onderwijs kan worden gestimuleerd

Advies Rapport Zoek ieders Talent & Excelleer! Hoe excellentie ook in het hoger onderwijs kan worden gestimuleerd Advies Rapport Zoek ieders Talent & Excelleer! Hoe excellentie ook in het hoger onderwijs kan worden gestimuleerd Samenvatting Excellentie kan het beste worden gestimuleerd door het coachen van de persoonlijke

Nadere informatie

Maatschappelijke vorming

Maatschappelijke vorming toelichting Hoe kan de school de leerling helpen om zich te ontwikkelen tot een actieve, verantwoordelijke en sociale burger? Een belangrijke taak van de school is om leerlingen voor te bereiden op hun

Nadere informatie

Volgend schooljaar naar het voortgezet onderwijs... Spannend! Welke school wordt het? Wil je er een

Volgend schooljaar naar het voortgezet onderwijs... Spannend! Welke school wordt het? Wil je er een vakcollege techniek vakcollege zorg en welzijn vakcollege economie en ondernemen vakcollege media, vormgeving en ICT mavo mavo + havo vwo gymnasium vwo + entreprenasium technasium Volgend schooljaar naar

Nadere informatie

>>> Dag tegen het Pesten 19-04-12 >>> Codename Future - Tel. 070-3024770 - Fax. 070-3644934 www.codenamefuture.nl 1

>>> Dag tegen het Pesten 19-04-12 >>> Codename Future - Tel. 070-3024770 - Fax. 070-3644934 www.codenamefuture.nl 1 >>> Codename Future - Tel. 070-3024770 - Fax. 070-3644934 www.codenamefuture.nl 1 Inhoudsopgave Colofon 3 Dag tegen het pesten 4 Highlights 4 Pesten gebeurt in mijn klas het meest met 5 Welke uitspraak

Nadere informatie

COMPETENTIE 1: INTERPERSOONLIJK COMPETENT

COMPETENTIE 1: INTERPERSOONLIJK COMPETENT DE SBL competenties COMPETENTIE 1: INTERPERSOONLIJK COMPETENT De leraar primair onderwijs moet ervoor zorgen dat er in zijn groep een prettig leef- en werkklimaat heerst. Dat is de verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Voldoende is niet goed genoeg.. Strategisch beleidsplan 2015/2019. Stichting H 3 O

Voldoende is niet goed genoeg.. Strategisch beleidsplan 2015/2019. Stichting H 3 O Voldoende is niet goed genoeg.. Strategisch beleidsplan 2015/2019 Stichting H 3 O 1 Bijzonder Wat is het bijzondere van H 3 O? Waarin onderscheidt H 3 O zich, wat maakt het verschil? En wat wil H 3 O waarmaken?

Nadere informatie

Zeker van je Zaak op het mbo. 5 stappen. Stappenplan

Zeker van je Zaak op het mbo. 5 stappen. Stappenplan Zeker van je Zaak op het mbo Tijdens Zeker van je Zaak onderzoekt de student in vijf stappen waar zijn passie ligt en hoe hij vanuit die passie een eigen zaak start. Aan het einde van het programma weet

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 27 923 Werken in het onderwijs Nr. 148 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Dunamare Onderwijsgroep, Haarlem Hoofd HR Dunamare Onderwijsgroep

Dunamare Onderwijsgroep, Haarlem Hoofd HR Dunamare Onderwijsgroep Organisatie- en functieprofiel Dunamare Onderwijsgroep, Haarlem Hoofd HR Dunamare Onderwijsgroep (S14 CAO-VO) Versie 17/04/2015 Sollicitatieprocedure Informatie: Neem contact op met Erwin van Rooijen,

Nadere informatie

aparte klas Cambridge Engels onderzoeksvaardigheden Latijn en Grieks

aparte klas Cambridge Engels onderzoeksvaardigheden Latijn en Grieks Gymnasium+ 2015 aparte klas Cambridge Engels Gymnasium+ is speciaal bedoeld voor de leerling die extra uitgedaagd wil worden en graag diep op onderwerpen in gaat. Naast de bekende vakken wordt er lesgegeven

Nadere informatie

PO-VO EN HET WAT EN HOE VAN TAAL EN REKENEN

PO-VO EN HET WAT EN HOE VAN TAAL EN REKENEN PROCESBESCHRIJVING AANSLUITING PO-VO PO-VO EN HET WAT EN HOE VAN TAAL EN REKENEN SAMEN LEREN OVER REFERENTIENIVEAUS EN DIDACTIEK OM DE INHOUDELIJKE AANSLUITING TUSSEN PO EN VO IN GORINCHEM EN OMSTREKEN

Nadere informatie

Rotterdam, februari 2013 Betreft: Verandering invoering nieuwe eisen m.b.t. Nederlands en rekenen. Geachte ouders/verzorgers en leerlingen,

Rotterdam, februari 2013 Betreft: Verandering invoering nieuwe eisen m.b.t. Nederlands en rekenen. Geachte ouders/verzorgers en leerlingen, Postbus 57613 3008 BP Rotterdam Aan de ouders/verzorgers en leerlingen van CSG Calvijn Rotterdam, februari 2013 Betreft: Verandering invoering nieuwe eisen m.b.t. Nederlands en rekenen Bezoekadres Centrale

Nadere informatie

Uitgangspunten van de Koningin Julianaschool

Uitgangspunten van de Koningin Julianaschool Uitgangspunten van de Koningin Julianaschool Christelijke identiteit De Koningin Julianaschool is een open christelijke basisschool. Dat wil zeggen: iedereen is welkom. Daarbij is acceptatie van en respect

Nadere informatie

Product Informatie Blad Toets Engels

Product Informatie Blad Toets Engels Product Informatie Blad Toets Engels PIB-2014-Engels Context Beheersing van de Engelse taal is een belangrijk onderdeel in het Nederlandse onderwijs. In het VO is Engels één van de doorstroomrelevante

Nadere informatie

Wikiwijs. Hoe metadateer je materiaal in Wikiwijs om hun plaats in een leerlijn vast te leggen? Ruud de Moor Centrum

Wikiwijs. Hoe metadateer je materiaal in Wikiwijs om hun plaats in een leerlijn vast te leggen? Ruud de Moor Centrum Wikiwijs Hoe metadateer je materiaal in Wikiwijs om hun plaats in een leerlijn vast te leggen? Ruud de Moor Centrum Inleiding De in 2006 ingevoerde eindtermen en kerndoelen voor het voortgezet onderwijs

Nadere informatie

Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo

Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo Stimuleringsproject LOB in het mbo Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo Visie ontwikkelen in regionale inspiratiebijeenkomsten Wat verstaan we eigenlijk onder loopbaanoriëntatie en -begeleiding

Nadere informatie

Boost uw carrière. Zo kiest u de MBAopleiding die bij u past. Deze whitepaper is mede mogelijk gemaakt door

Boost uw carrière. Zo kiest u de MBAopleiding die bij u past. Deze whitepaper is mede mogelijk gemaakt door Boost uw carrière Zo kiest u de MBAopleiding die bij u past Deze whitepaper is mede mogelijk gemaakt door Introductie Update uw kennis De wereld om ons heen verandert in een steeds hoger tempo. Hoe goed

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag.. Voortgezet Onderwijs Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den

Nadere informatie

Leren in het platte vlak: taalonderwijs van punten langs lijnen naar ruimte

Leren in het platte vlak: taalonderwijs van punten langs lijnen naar ruimte 10/5/10 1 Leren in het platte vlak: taalonderwijs van punten langs lijnen naar ruimte NDN-lenteconferentie 2010: Kwaliteitszorg voor taal door leerlijnen, Antwerpen, 7 mei 2010 Kees de Glopper Expertisecentrum

Nadere informatie

De mediawijze adolescent

De mediawijze adolescent De mediawijze adolescent Amber Walraven, 12 november 2014 ITS, Radboud Universiteit Nijmegen 1 Inhoud Wat kunnen adolescenten wel op het gebied van mediawijsheid? Wat kunnen adolescenten niet op het gebied

Nadere informatie

Informatieboekje Voortgezet Onderwijs

Informatieboekje Voortgezet Onderwijs Informatieboekje Voortgezet Onderwijs 1 2 Voorwoord Dit informatieboekje geeft een overzicht van de belangrijkste gegevens over het VMBO, Havo en VWO. Hoe het VMBO is opgebouwd, welke vakken in de onderbouw

Nadere informatie

Digitalisering van het bewegingsonderwijs

Digitalisering van het bewegingsonderwijs Digitalisering van het bewegingsonderwijs Arnold Consten, Gert van Driel en Wytse Walinga Eén voor één komen de leerlingen de zaal in. Sleutels en portemonnees gaan in de kluis. De telefoons in de bak

Nadere informatie

Sita (VWO2) Aaron Sams. Natuurkunde en Flipping the Classroom

Sita (VWO2) Aaron Sams. Natuurkunde en Flipping the Classroom Natuurkunde en Flipping the Classroom De lespraktijk van een natuurwetenschappelijk vak zoals natuurkunde bestaat gewoonlijk uit klassikale instructie, practicum en het verwerken van opdrachten. In de

Nadere informatie

Brugklasbrochure voor leerlingen

Brugklasbrochure voor leerlingen Brugklasbrochure voor leerlingen 2015 2016 Beste leerling van groep 8, Beste leerling van groep 8, Binnenkort moet je beslissen naar welke middelbare school je wilt. De keuze die je gaat maken is belangrijk

Nadere informatie

Welke wettelijke regelingen zijn er voor leerlingen met dyslexie in het VO?

Welke wettelijke regelingen zijn er voor leerlingen met dyslexie in het VO? Welke wettelijke regelingen zijn er voor leerlingen met dyslexie in het VO? Binnen het voortgezet onderwijs zijn er voor leerlingen die niet in staat zijn het volledige onderwijsprogramma te volgen, mogelijkheden

Nadere informatie

kiezen ontdekken doen

kiezen ontdekken doen kiezen ontdekken doen op vmbo-, mavo-, havo/vwo- en mbo-niveau met een praktische, versnelde opleiding naar het hbo Tot 2011 vmbo De Kring, sector Landbouw breed Leerwegen: bbl (+lwoo) kbl gl Sinds 2004

Nadere informatie

Docentenhandleiding PO Schoolkamp

Docentenhandleiding PO Schoolkamp Docentenhandleiding PO Schoolkamp Inhoudsopgave 1 Inleiding... 1 2 Wat maakt deze opdracht 21 e eeuws?... 1 2.1 Lesdoelstellingen... 2 2.2 Leerdoelen... 2 3 Opzet van de opdracht... 2 3.1 Indeling van

Nadere informatie

Open Huis op vrijdag 22 januari 2016 maandag 1 woensdag 3 donderdag 4 februari 2016 Afdelingsleider klas 1

Open Huis op vrijdag 22 januari 2016 maandag 1 woensdag 3 donderdag 4 februari 2016 Afdelingsleider klas 1 (Hoog)begaafd? Met onderwijs op maat, uitdagingen in je eigen interesses en jaren ervaring in onderwijs aan (hoog)begaafden ben je bij ons aan het goede adres! (Hoog)begaafd? Wat is (hoog)begaafdheid nou

Nadere informatie

Er gebeurt niets. Ze willen niet weg.

Er gebeurt niets. Ze willen niet weg. Veel nieuw bij de DUO Laatst was ik op bezoek bij de DUO om in het nieuwe gebouw in Groningen te kijken. Naar het gebouw zelf en het Nieuwe Werken dat ze daar toepassen. Er is veel nieuw, want is er blijkt

Nadere informatie