Albanië na de Kosovo-crisis Van bloedwraak tot de Groot Albanese Gedachte

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Albanië na de Kosovo-crisis Van bloedwraak tot de Groot Albanese Gedachte"

Transcriptie

1 Albanië na de Kosovo-crisis Van bloedwraak tot de Groot Albanese Gedachte Menno Langeveld Behalve het internationale wereldje, dat boven en buiten alles stond, was er ook nog, wij zouden het haast vergeten, het Albanese element, dit laatste echter een zeer heterogene verzameling; daar was de aartsbisschop met zijn aanhang, daar was er prenk Bib Doda met familie en volgelingen, dan hadden we de moslems en de nationalisten, over alle partijen verdeeld en bij iedere gelegenheid hoera schreeuwend. J.Fabius, Zes maanden in Albanië (1918) Het einde van de oorlog in Kosovo betekende voor Albanië tegelijkertijd het begin van het massaal vertrek van de aldaar aanwezige internationale gemeenschap. Voor enige tijd had Albanië in het middelpunt van de internationale belangstelling gestaan. Vanaf dat moment dreigde Albanië echter weer terug te vallen in een vorm van isolement als dat van voor de jaren negentig. Een nog zwarter toekomstbeeld gaf de Joegoslavische president Kostunica kort na zijn aantreden. In een interview voor de, door de Albanezen goed bekeken, Italiaanse televisie, gaf hij te kennen dat naar zijn verwachting de onrust op de Balkan zich naar het zuiden zou gaan verplaatsen, en dan met name naar Albanië, waar hij een botsing tussen het noorden en het zuiden van het land verwachtte. Albanese eigenaardigheden Een van de dingen die opvalt als men Albanië binnenkomt is de eenzijdige samenstelling van het wagenpark. Bijna iedereen rijdt in een wagen van het merk Mercedes. Een reden hiervoor is dat, naast vierwiel aangedreven auto s, een Mercedes in staat is het langer dan een jaar uit te houden op de slechte Albanese wegen. De infrastructuur is met lange na niet berekend op de explosieve toename van het aantal wagens in de jaren negentig. Tijdens het communistische bewind was het de gemiddelde Albanees niet toegestaan een auto te bezitten en moest hij zich behelpen met een fiets. Het gerucht doet de ronde dat een groot deel van het Albanese wagenpark gestolen zou zijn. In hoeverre dit gerucht op waarheid berust, is onduidelijk. Het feit dat vorig jaar een Albanese minister, op weg naar een officieel werkbezoek in Griekenland, aan de Griekse grens zijn wagen moest inleveren omdat die als gestolen te boek stond, levert echter geen bijdrage aan de ontzenuwing van dit gerucht. Opvallend is daarnaast dat, in tegenstelling tot de Albanezen in Kosovo, Albanezen hun auto s niet verzekeren. Een van de redenen hiervoor zou kunnen zijn dat het Albanese rechtssysteem geen regeling voor autoverzekeringen kent. Het Albanese recht kent overigens heel weinig regelingen. Niet voor bijvoorbeeld grondbezit, dat nu, tien jaar na de val van het communisme, vooral wordt bepaald door wie het eerst komt, het eerst maalt. Het gebrek aan geschreven recht heeft er, met name in het noorden van Albanië, toe geleid dat het gewoonterecht weer in ere is hersteld. De Kanun of Lek Dukagjini, zoals het gewoonterecht bekend staat, stamt uit de 15 e eeuw en is mondeling van generatie op generatie overgedragen. De Kanun regelt alles met betrekking tot geboorte, huwelijk, erfrecht, eigendom etc., maar staat vooral bekend vanwege haar meest tot de verbeelding sprekende onderdeel: de bloedwraak of vendetta. De bloedwraak heeft er toe geleid dat duizenden mannen hun huizen niet meer durven te verlaten uit angst gedood te worden. De Kanun is helaas zelden duidelijk over de redenen die het inroepen van de bloedwraak legitimeert. Dit wordt op basis van het subsidiariteitsbeginsel overgelaten aan de verantwoordelijkheid en de vrije interpretatie van de Albanees. Een verkeerde blik naar een getrouwde vrouw of het doden van de hond van de buurman, zijn voorbeelden uit de recente praktijk die gevolgd werden door een proces van bloedwraak. Het onderdeel 1

2 wegenverkeersrecht van de Kanun staat daarnaast bij bepaalde verkeersongevallen eveneens toepassing van de vendetta toe. Bij twijfel over de ware toedracht van een botsing, is bloedwraak echter altijd toegestaan. Dit maakt tevens duidelijk waarom autoverzekeringen niet populair zijn. De Albanese politiek In hoeverre het politieke systeem een antwoord heeft op deze rechteloosheid is vooralsnog onduidelijk. De Albanese politiek zal daarvoor eerst in rustiger vaarwater dienen te komen. Een groot deel van de Albanese bevolking koestert een sterk wantrouwen tegenover de politiek in het land. Een van de redenen hiervoor is dat veel van de huidige politici nog stammen uit het communistische systeem en alleen een andere politieke jas hebben aangetrokken. Een andere reden is dat het politieke systeem in veel sectoren een grote en veelal verlammende invloed heeft. De bekleding van veel openbare functies wordt politiek bepaald, waarbij tevens geldt dat zo n functie slechts kan worden uitgevoerd door vrienden te blijven met het betrokken ministerie en tevens je werk goed uit te voeren door je ondergeschikten aan het werk te houden. Dit is in Albanië een vrijwel onmogelijke opgave. Een belangrijke reden hiervoor is dat veel Albanezen in overheidsdienst tevens een privéonderneming voeren. Zijn zij s morgens veelal nog wel in de directe omgeving van hun werk te vinden (al is het maar om een kop koffie met een collega of buitenlandse consultant te drinken), in de middag ligt de prioriteit vooral bij hun privé-werk. Een Albanese bestuurder is daarom altijd op zoek naar zijn medewerkers. Vroeg of laat leidt dit tot een conflict en het einde van zijn baan. De Socialistische Partij en de Democratische Partij hebben de afgelopen tien jaar de boventoon gevoerd in de Albanese politiek. Beide partijen zijn allerminst omstreden. De Socialistische Partij kan men zien als de directe opvolger van de communisten die jarenlang onder leiding van de legendarische leider Enver Hoxha het land onder de duim hebben gehouden. Veel Albanezen, met name de Kosovo-Albanezen, voelen dit ook nog steeds zo en alleen vanwege deze reden stemmen zij op een andere partij of staan zij negatief ten opzichte van de Socialisten. De Socialistische Partij voert momenteel de regeringsmacht en ook de huidige president van Albanië, Rexhep Meidani, behoort tot de Socialisten. Meidani, 54 jaar oud en voormalig hoogleraar natuurkunde aan de Universiteit van Pristina (!), valt vooral op doordat hij zich veelal buiten het reguliere geruzie in het politieke circuit weet te houden. Een zo n ruzie vindt plaats in de Socialistische partij zelf, die verdeeld is in twee hoofdstromingen. Een groep ouderwetse partijbonzen rondom Fatos Nano, de huidige partijleider en laatste leider onder het communistische bewind; en een groep jonge progressieven rondom Pandeli Majko, de voorlaatste eerste minister die dankzij zijn goede behandeling van de Kosovo-crisis op veel internationale steun mocht rekenen. Om de gelederen binnen de partij te sluiten werd eind 1999 besloten dat Majko als eerste minister plaats zou maken voor een van zijn vertrouwelingen, de toen dertigjarige Ilir Meta die momenteel nog steeds premier is. De Democratische Partij onder leiding van Sali Berisha is vooral ontstaan uit protest tegen de gevestigde politieke orde, al moet daar direct bij gezegd worden dat haar leider ook stamt uit het oude politieke systeem en daardoor als vanzelf door veel Albanezen met wantrouwen tegemoet wordt gezien. De naamgeving van deze partij leidt bij buitenstaanders nog wel eens tot het misverstand dat zij de goede kant van politiek Albanië vertegenwoordigt. Als er echter al een goede kant van politiek Albanië bestaat, dan is het zeker niet in de vorm van de Democratische Partij, die bij monde van Berisha bij voorkeur gebruik maakt van demagogie, provocatie en intimidatie. Halverwege de jaren negentig waren de Democraten echter zeer succesvol en voerde zij de regeringsmacht in Albanië. In 1997 kwam daar in korte tijd snel een einde aan toen het in Albanië zeer populaire piramidesysteem in elkaar stortte. Veel Albanezen verloren al hun geld en Berisha werd verweten hier de hand in te hebben. Het 2

3 protest tegen zijn bewind ontaardde in een ware burgeroorlog en leidde tot verwoestingen en een groot aantal slachtoffers in het hele land. Belangrijk ijkpunt voor de politieke verhoudingen in Albanië waren de lokale verkiezingen van 1 oktober Beide partijen maakten gebruik van omstreden methodes om stemmen te trekken. Zo voerde de Democratische Partij een zeer actieve campagne in het land die er vooral op gericht was conflicten uit te lokken. De socialistische regering werd machtsmisbruik verweten door op minder dan twee maanden voor de stemdatum te beslissen om de hoofdstad Tirana op te delen in elf deelgemeenten. Hierdoor zou deze door de Democraten bestuurde stad meer kans maken op Socialistische winst. Daar tegenin kan worden gesteld dat de hoofdstad door twee redenen volstrekt onbestuurbaar was geworden. Allereerst doordat er vrijwel geen samenwerking tussen het lokale bestuur (Democraten) en de eveneens in Tirana zetelende centrale regering (Socialisten) mogelijk was, waardoor op veel terreinen geen besluiten meer werden genomen. Ten tweede omdat het aantal inwoners van de hoofdstad in de laatste tien jaar zeer sterk was gegroeid van in 1990 naar een geschatte inwoners in Redenen voor deze sterke groei waren de ontvolking van het platteland dat gedurende het communistische bewind altijd gestimuleerd werd maar daarna volstrekt vergeten en de vele vluchtelingen uit Kosovo. De stad was daardoor haar originele stadsgrenzen ontgroeid, waardoor veel onduidelijkheid was ontstaan over de bestuurlijke bevoegdheden in die nieuwe stedelijke zones. De Socialistische Partij heeft de verkiezingen van afgelopen najaar in het merendeel van de gemeenten (inclusief Tirana) gewonnen en is daarmee op dit moment de dominante factor in de Albanese politiek. De verhouding tussen Albanië en Kosovo Na de lokale verkiezingen in Albanië verschoof de Albanese aandacht snel naar de daarop volgende lokale verkiezingen in Kosovo. Die konden worden gezien als een strijd tussen behoudend Kosovo van Ibrahim Rugova s Democratic League of Kosovo (DSK) en de voormalige Kosovo Liberation Army (KLA) van Hashim Thaci in de gedaante van de Democratic Party of Kosovo (DPK). Volgens (Socialistisch) Tirana heeft Rugova Kosovo naar een catastrofe geleid door een politiek van vreedzame weerstand na te streven. Zijn ontmoeting met Milosovic tijdens de Kosovo-crisis was voor Tirana de spreekwoordelijke druppel. Daarnaast maakte Tirana Rugova verwijten voor zijn overdreven bemoeienis met interne aangelegenheden van Albanië in de periode tussen In die tijd verscheen hij regelmatig aan de zijde van Berisha tijdens politieke bijenkomsten van de Democratische Partij. Het is daarom niet vreemd dat Tirana grote steun heeft verleend aan het gewapend verzet van de KLA en niet aan Rugova met zijn vreedzame weerstand. De ruime winst van Rugova in de lokale verkiezingen heeft in Tirana echter tot verbijstering geleid. Het was voor Tirana niet duidelijk waarom de meerderheid van de Kosovaren, met name in Pristina, zich wel konden vinden in een politiek van vreedzame weerstand en niet kozen voor hen die hadden gevochten voor hun vrijheid. De Kosovaren op hun beurt kijken met argwaan naar Tirana. Voor hen zijn de Socialisten niets meer dan een verhulling van het oude communistische bewind en vandaar verwerpelijk. Bovendien wordt de Socialisten, in dit geval huidig partijleider en toenmalig premier Fatos Nano, op haar beurt een ontmoeting in 1997 met Milosovic verweten. Er is in Kosovo veel meer sympathie te vinden voor Berisha en zijn Democratische Partij. De meerderheid van de bevolking van Kosovo heeft geen weet van wat in 1997 in Albanië heeft plaats gevonden en de rol die Berisha hierin heeft gespeeld. Berisha zelf zou graag Kosovo bezoeken, maar dit is hem tot nu toe door de Verenigde Naties, bij monde van Bernard Kouchner en zijn opvolger Hans Haekkerup, geweigerd op grond van veiligheidsredenen. Een Albanees bezoek aan Kosovo dat wel doorging was dat van premier Ilir Meta in december Dit bezoek van de regeringsleider van het Vaderland of Grote Broederland, zoals Kosovaren toch naar Albanië kijken, mocht echter niet rekenen op de warme belangstelling van de Kosovaren, die even geïnteresseerd waren als ware het een bezoek van een 3

4 Scandinavische minister van emancipatiezaken. Tijdens dit bezoek had Meta overigens een interessante ontmoeting met Rugova, waarin de laatste werd uitgenodigd voor een bezoek aan Albanië, en Rugova verklaarde dat wat hem betreft er nooit een verwijdering tussen zijn persoon en Albanië heeft plaats gevonden. Deze ontmoeting werd door sommigen in Albanië en Kosovo gezien als een duidelijk teken van verbetering van de betrekkingen tussen de Socialistische Partij en Rugova, waardoor tevens Albanië en Kosovo hun beleid meer gezamenlijk kunnen richten op Joegoslavië. President Kostunica van Joegoslavië hoeft, na zijn voor Albanië weinig flatterende uitspraak voor de Italiaanse televisie, op niet al te veel krediet in Albanië te rekenen. In feite stond zijn rekening in Tirana al lange tijd daarvoor in het rood. Niet alleen omdat hij Serviër is, wat voor veel Albanezen reden genoeg is, maar meer omdat hij in 1974 een tegenstander was van het plan van Tito om Kosovo een grotere mate van autonomie te geven; nauwe banden zou hebben onderhouden met paramilitaire groeperingen die in Kosovo hebben geopereerd; en de Democratische Partij in zijn eigen land zou hebben verlaten omdat hij het beleid ten opzichte van Kosovo te slap vond. Vorig najaar vond een Balkan-topconferentie plaats, waar de Albanese president Meidani zich voor het eerst kon meten met zijn nieuwe Joegoslavische collega. Tijdens die bijeenkomst eiste Meidani van Kostunica een veroordeling van het Milosovic-bewind, inclusief een enkele reis Den Haag voor de naamgever ervan; invrijheidstelling van Albanezen die nu nog in Joegoslavië gevangen zitten; en schadeloosstelling voor het leggen van mijnen op Albanees grondgebied langs de grens met Kosovo. Kostunica op zijn beurt sprak over een herstel van de diplomatieke betrekkingen, verbroken door Belgrado tijdens de Kosovo-crisis, zonder in te gaan op het eisenpakket van de Albanese president. Albanië was aan het einde van het vorig jaar het enige land waarmee Joegoslavië haar diplomatieke banden nog niet hersteld had. De vier andere landen waarmee Joegoslavië in maart 1999 de relaties verbrak, te weten Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en de Verenigde Staten, waren al snel weer vertegenwoordigd in Belgrado. De Groot Albanese Gedachte De Kosovo-crisis was voor Albanië na enige decennia isolatie niet de eerste kennismaking met internationale organisaties in het land. Daarvoor moet men terug naar de oprichting van Albanië tijdens het Congres van Londen in Het gebied dat nu tot Albanië behoort, werd als gevolg van de Balkanoorlog die de Turken definitief uit Europa zou verwijderen bezet door Montenegro, Servië en Griekenland. De grote mogendheden hadden naast de oprichting van Albanië tevens besloten dat alle buitenlandse troepen het land zouden verlaten. Om dit besluit kracht bij te zetten werd een bescheiden internationale troepenmacht naar Albanië gestuurd, en een internationale commissie opgericht die het bestuur van Albanië zou gaan coördineren Ook Nederland nam aan deze operatie deel. Tijdens het Congres van Londen was in grote lijnen de afbakening van de Albanese grenzen geregeld. Latere pogingen zoals het Protocol van Florence waren niet veel sterker uitgewerkt. Het belangrijkste probleem dat die matig geregelde afbakening opleverde, was dat veel Albanezen na 1913 niet in Albanië maar daar buiten kwamen te wonen. Grote groepen van hen kwamen in het toenmalige Montenegro en Servië te wonen. Dit verklaart voor een belangrijk deel het ontstaan van de Kosovo-crisis en tevens het grote aantal Albanezen in het huidige Macedonië (FYROM). Aan de Griekse kant leverde de grensafbakening twee, nog steeds slepende, kwesties op. Allereerst Noord Epirus (alleen door de Grieken zo genoemd), dat na 1913 tot Albanië zou gaan behoren, maar waar volgens Griekenland zij meer aanspraak op maakten (en volgens sommige Grieken nog steeds maken). Een opstandige beweging van bescheiden omvang timmert anno vandaag nog aan de weg om de Griekse zaak in het zuiden te behartigen. Een ander Grieks-Albanees grensprobleem vormen de zogenaamde Chams, een groep 4

5 Albanezen die na 1913 in Griekenland kwam te wonen maar daarna stelselmatig van hun grondgebied werden verjaagd. In 1944 besloot de Griekse overheid tot grootschalige deportatie van Chams uit Griekenland, onder andere vanwege vermeende collaboratie met de Duitse bezetter. De Chams hebben zich enkele jaren terug verenigd met als doelstelling hun verloren grondgebied terug te krijgen van de Griekse overheid. Daarnaast heeft de Albanese overheid deze zaak recentelijk voorgelegd aan het Internationale Gerechtshof in Den Haag. Gezien het bovenstaande zou het niet vreemd zijn als zoiets als een Groot Albanese Gedachte opgang kan (gaan) vinden in Albanië. De verbetering van de betrekkingen tussen Tirana en Pristina zou een belangrijke stap in de richting van een groter Albanië kunnen zijn. Hoe groot de Groot Albanese Gedachte in werkelijkheid is, blijft vooralsnog echter onduidelijk. Een Albanees kan, met een kaart van de Balkan voor hem, al snel wegdromen en praten over alle plekken waar Albanezen in de geschiedenis hun voetstappen hebben gezet en daardoor nu eigenlijk nog steeds rechthebbende zijn. Een simpele tegenwerking dat bijvoorbeeld het Aves-Eiland in de Caraïben ooit door Nederlanders is betreden, maar nu alleen nog door een enkele islomaan als Nederlands wordt beschouwd, werkt nauwelijks ontnuchterend. De meeste Albanese politici zijn echter voorzichtiger en spreken eerder over een culturele integratie van alle Albanezen. De opening van de grens met Kosovo is daarin al een zeer belangrijke gebeurtenis. Daarnaast wordt gekeken in hoeverre het Albanese onderwijs verder geïntegreerd kan worden. Hiervoor is al een dialoog gaande tussen de Universiteiten van Tirana, Pristina en Tetevo (Macedonië). Macedonië is, met haar grote Albanese bevolkingsdeel, als vanzelf huiverig voor de Groot Albanese Gedachte. Zolang geen geweld wordt gebruikt probeert Macedonië er niet tegen in te gaan, maar geeft het de Albanezen in het land de ruimte in de vorm van bijvoorbeeld aparte Albanese scholing. De rest van de Macedonische bevolking heeft hiertegen weinig bezwaren. Die heeft bij voorkeur zo weinig mogelijk omgang met Albanezen. Merkwaardigerwijs zijn het de Grieken die de laatste tijd voor veel onrust in Albanië hebben gezorgd. Zoals hierboven is aangegeven, staan er nog twee rekeningen open tussen beide landen. Om de Griekse belangen kracht bij te zetten, vond een negental Griekse parlementariërs het een goed plan om, tijdens de lokale verkiezingen in Albanië, aanwezig te zijn in een door hen als Grieks territorium beschouwde plaats (Himara). Dat dit een stevige rel tussen Albanië en Griekenland opleverde zal weinig verbazing wekken. Ook Berisha heeft onlangs de Griekse kaart gespeeld door voor de lokale verkiezingen de Chams in Tirana te beloven dat hij zich voor hen zou gaan inspannen als zij op hem zouden stemmen. Tenslotte en voor de goede orde; ook in Montenegro bestaat de bevolking voor een deel uit Albanezen. Volgens Luigj Juncaj, voorzitter van de Democratische Unie van Montenegrijnse Albanezen, is scholing de sleutel tot de bescherming van Albanese rechten en zouden alle Albanezen op de Balkan volgens hetzelfde curriculum moeten worden opgeleid. De nadruk zou dan vooral moeten liggen op taal, literatuur en geschiedenis omdat met die onderwerpen de kennis over het Albanese erfgoed het best kan worden ontwikkeld. Mr. drs. M. Langeveld is als Transport Consultant werkzaam bij NEA Transportonderzoek en training en betrokken bij verschillende projecten op de Balkan. Albanië en de NAVO Tijdens de Koude Oorlog was Albanië weliswaar een communistisch land in Oost-Europa, maar het was geen lid van het Warschaupact. Na de val van het IJzeren Gordijn was Albanië het eerste Oost- Europese land dat, begin 1992, officieel het lidmaatschap van de NAVO aanvroeg. In juni 1992 werd Albanië toegelaten tot de Noord-Atlantische Samenwerkingsraad (NASR), een orgaan dat was ingesteld om overleg over internationale veiligheidsonderwerpen tussen de NAVO-landen en de landen van Midden- en Oost-Europa te bevorderen. In 1994 was Albanië bij de eerste groep landen 5

6 die een Partnership for Peace-overeenkomst met de NAVO ondertekende. Dit verdrag vormde de basis voor meer praktische samenwerking op het gebied van defensieplanning, budgettering en militaire oefeningen voor alle NAVO-landen en de landen die dat wilden worden. Hoewel vanaf het begin duidelijk was dat Albanië niet bij de eerste groep nieuwe NAVO-landen zou horen, was de wens om lid te worden en de band met de NAVO erg nuttig tijdens de oorlogen in Joegoslavië gedurende de jaren negentig. Er werden NAVO-troepen en vliegtuigen en een CIAhoofdkwartier gevestigd op Albanees grondgebied en de Albanese marine werkte faciliterend voor de NAVO-schepen. Ook toen in 1997 de Euro-Atlantische Partnerschapsraad (EAPR) de NASR opvolgde, met tweejaarlijkse bijeenkomsten van alle Ministers van Defensie en Buitenlandse Zaken, hoorde Albanië bij de partnerlanden. Inmiddels was echter de binnenlandse situatie op bijna alle vlakken in een crisis geraakt, met een escalatie in 1997 na het in elkaar storten van de zogenaamde pyramide-spelen. Een meer hervormingsgezinde regering met president Rexhep Mejdani heeft de regering van Sali Berisha opgevolgd, maar het is duidelijk dat Albanië nog een lange weg te gaan heeft voor het lid kan worden van de NAVO. In 1999 werd het Membership Action Plan (MAP) gelanceerd, om de landen die lid willen worden van de NAVO te helpen aan de criteria te voldoen. Zij moeten verschillende doelen op politiek, economisch en militair gebied halen. De economische en politieke situatie blijft in Albanië echter uiterst instabiel en ook voortdurende conflicten in de Balkan en de Groot-Albanese gedachte die bij sommige Albanezen heerst vormen mogelijke obstakels op weg naar NAVO-lidmaatschap. Ook op militair gebied moet er nog veel veranderen voor Albanië een constructieve bijdrage kan leveren aan de NAVO. Tijdens de chaotische situatie in 1997 werd het onderhoud en de bewaking van militaire installaties verwaarloosd en grootschalige plundering en verval was het gevolg. Er is nog steeds een grote hoeveelheid munitie onbewaakt in de open lucht opgeslagen. De militaire infrastructuur moet weer helemaal worden opgebouwd en Albanië is nog bezig de meest basale onderwerpen, als de rol van de strijdkrachten en civiel-militaire verhoudingen in een democratische maatschappij, vast te leggen. Hoewel de NAVO graag gebruik maakt van Albanees grondgebied tijdens operaties in de Balkan, is Albanië één van de minst ver gevorderde MAP-landen. Het feit dat de NAVO heeft benadrukt dat deelname aan het MAP geen garantie voor lidmaatschap is moet dus vooral voor Albanië als een dreigement hebben geklonken. In 2002 wordt geëvalueerd hoever de landen die deelnemen aan het MAP gevorderd zijn en weet Albanië of de inspanningen voldoende zijn om in de race te blijven voor het NAVO-lidmaatschap. 6

De koude oorlog Jesse Klever Groep 7

De koude oorlog Jesse Klever Groep 7 De koude oorlog Jesse Klever Groep 7 1 Voorwoord Tijdens het maken van mijn spreekbeurt over Amerika kwam ik de Koude oorlog tegen. De koude oorlog leek mij een heel interessant onderwerp waar ik niet

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b Bijlage VMBO-KB 2012 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-12-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een beschrijving van een politieke stroming (rond 1870): Zij

Nadere informatie

Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3)

Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3) Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3) Na de dood van Stalin leek de Sovjet greep op het Oost Europa wat losser te worden. Chroesjtsjov maakte Stalins misdaden openbaar (destalinisatie),

Nadere informatie

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I Opgave 1 Kroatië toegetreden tot de EU Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 3 en figuur 1. Inleiding Kroatië is een van de staten in de Balkan die voorheen tot Joegoslavië behoorden. In 1991 verklaarde

Nadere informatie

De hereniging van Duitsland

De hereniging van Duitsland De hereniging van Duitsland 9 november is voor onze oosterburen een bijzondere dag. Op die dag in 1989 viel namelijk de Berlijnse muur en die ingrijpende gebeurtenis wordt nog steeds elk jaar in het hele

Nadere informatie

Kijktip: Nieuwsuur in de Klas

Kijktip: Nieuwsuur in de Klas Kijktip: Nieuwsuur in de Klas Korte omschrijving werkvorm De leerlingen beantwoorden vragen over de Europese politiek aan de hand van korte clips van Nieuwsuur in de Klas. Leerdoel De leerlingen leren

Nadere informatie

Wat is internationaal recht?

Wat is internationaal recht? Wat is internationaal recht? Elk land heeft wetten en regels waar iedereen zich aan moet houden. Als je naar een ander land gaat, moet je je aan andere regels en wetten houden. Als je dat niet doet, dan

Nadere informatie

De nieuwe landen in het oosten

De nieuwe landen in het oosten De nieuwe landen in het oosten Sinds het einde van de Koude Oorlog is de kaart van Europa ingrijpend gewijzigd. Sommige staten zijn verdwenen om op te gaan in een groter geheel ( denk aan de DDR), maar

Nadere informatie

Hoofdstuk 5: Koude Oorlog en Dekolonisatie

Hoofdstuk 5: Koude Oorlog en Dekolonisatie Hoofdstuk 5: Koude Oorlog en Dekolonisatie Geschiedenis VWO 2011/2012 www.lyceo.nl Nieuwe ontwikkelingen na de Tweede Wereldoorlog Nieuwe machtsverhoudingen: Verenigde Staten en de Sovjet-Unie nieuwe supermachten

Nadere informatie

Plein 1813 nr. 4- 's-geavewhage. Onderwerp: Weekoverzicht.

Plein 1813 nr. 4- 's-geavewhage. Onderwerp: Weekoverzicht. REGERINGSCOMMISSARIS IN ALGEMENE DIENST MINISTERIE VANALGEMENE ZAKEN Kenmerk: Nr. 3H7/HP/69. Bijlage(n): één. Onderwerp: Weekoverzicht. 's-gravenhage, 19 juni 1969' Plein 1813 nr. 4 Hiermede heb ik de

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2008 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Gebruik het bronnenboekje Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 54 punten

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 De bron maakt duidelijk dat de

Nadere informatie

Belangen: Rusland versus de EU

Belangen: Rusland versus de EU Belangen: Rusland versus de EU Korte omschrijving werkvorm Leerlingen denken na over de redenen waarom Rusland en de EU zich met het conflict in Oekraïne bemoeien. Dit doen zij door eerst een tekst te

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 35 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW EN PLATTELANDSBELEID

TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW EN PLATTELANDSBELEID TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW EN PLATTELANDSBELEID Inhuldiging standbeeld Willem van Oranje & Marnix van Sint-Aldegonde

Nadere informatie

Voor wie? Omschrijving

Voor wie? Omschrijving Minor MOES Voor wie? Een opleidingsgebonden minor voor studenten Geschiedenis en tevens toegankelijk voor andere BA-studenten (bijvoorbeeld van de opleiding Internationale Betrekkingen en Internationale

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1997 1998 25 600 X Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Defensie (X) voor het jaar 1998 Nr. 55 BRIEF VAN

Nadere informatie

1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN...

1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN... HET CONGRES VAN WENEN 1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN...7 3.1. Het Congres van Wenen en de restauratie Het

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is.

Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is. Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is. Goedendag! Als ik even de aandacht mag, ja! Dank u. Dan geef ik nu het woord aan mezelf. Als ik mij eerst eens even mag introduceren.

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2014 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Bronnenboekje GT-0125-a-14-1-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een politieke tekening (rond 1900), met als titel:

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 1 tijdvak 1 donderdag 22 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 42 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2007 tijdvak 1 vrijdag 25 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 42 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Hoofdstuk 7: De Vietnam Oorlog (1963-1973)

Hoofdstuk 7: De Vietnam Oorlog (1963-1973) Hoofdstuk 7: De Vietnam Oorlog (1963-1973) Geschiedenis HAVO 2011/2012 www.lyceo.nl 1963-1973 De oorlog in Vietnam De oorlog aan het thuisfront 1963 1969: Johnson 1969 1973: Nixon De rol van de media De

Nadere informatie

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam Leerlingen handout stadswandeling Amsterdam Groep 1: de Surp Hoki Armeens Apostolische kerk Adres: Kromboomsloot 22, Amsterdam Namen leerlingen: In deze handout staat alle informatie die je nodig hebt

Nadere informatie

Grondwet van de Tweede Republiek der Nederlanden Neerlandiæ

Grondwet van de Tweede Republiek der Nederlanden Neerlandiæ Grondwet van de Tweede Republiek der Nederlanden Neerlandiæ De Republiek der Nederlanden, verenigd in een micronatie sinds de uitroeping van de Unie van Utrecht 2007, beseffend dat een grondige hervorming

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2007 - I

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2007 - I De koloniale relatie Indonesië-Nederland + Het Indonesisch-Nederlands conflict 1945-1949 Gebruik bron 15. 1p 22 Wat was een gebruikelijke route van VOC-schepen naar Indonesië? A route 1 B route 2 C route

Nadere informatie

Opgave 4 Conflict Noord-Korea en Zuid-Korea

Opgave 4 Conflict Noord-Korea en Zuid-Korea Opgave 4 Conflict Noord-Korea en Zuid-Korea Bij deze opgave horen figuur 3 en de teksten 7 tot en met uit het bronnenboekje. Gebruik tekst 7. Er zijn twee vormen van dictaturen: autoritaire en totalitaire

Nadere informatie

HONDERD JAAR GELEDEN. Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913

HONDERD JAAR GELEDEN. Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913 HONDERD JAAR GELEDEN aflevering 12 Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913 Een vast onderwerp waaraan in de kranten aandacht werd besteed, was de oorlog op de Balkan. Turkije was er bij betrokken

Nadere informatie

Cynisme over de politiek

Cynisme over de politiek Cynisme over de politiek Een profiel van ontevreden burgers Dr. Pieter van Wijnen Waar mensen samenleven, zijn verschillende wensen en belangen. Een democratische samenleving heeft als doel dat politici

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - I

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 Welke kaart geeft de historisch

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd?

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Kenmerkende aspecten: * Voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politiek proces. * De opkomst van

Nadere informatie

Examen VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VMBO-KB 2013 tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 44 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 57

Nadere informatie

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad Moeilijke besluiten voor de Europese Raad Korte omschrijving: Leerlingen gaan aan de slag met actuele Europese dilemma s. Er zijn vijf dilemma s. U kunt zelf kiezen welke dilemma s u aan de orde stelt.

Nadere informatie

35 oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1

35 oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1 35 Oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1. De Tweede Wereldoorlog dankt zijn naam aan: a. Het aantal landen dat erbij betrokken was b. Het feit dat de oorlog in meerdere werelddelen werd uitgevochten

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

UITWERKING OEFENVRAGEN NEDERLAND EN INDONESIE VIER EEUWEN CONTACT EN BEINVLOEDING GESCHIEDENIS

UITWERKING OEFENVRAGEN NEDERLAND EN INDONESIE VIER EEUWEN CONTACT EN BEINVLOEDING GESCHIEDENIS UITWERKING OEFENVRAGEN NEDERLAND EN INDONESIE VIER EEUWEN CONTACT EN BEINVLOEDING VAK: NIVEAU: GESCHIEDENIS MAVO De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen.

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de Coalitieoorlogen voerde de Franse regering de dienstplicht in. 2p 1 Leg uit dat zij hiermee de betrokkenheid van Franse

Nadere informatie

MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG!

MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG! MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG! I.I De geboorte van de Europese Unie Zoals jullie waarschijnlijk wel weten zijn er de vorige eeuwen veel oorlogen in Europa geweest. Vooral de Eerste en de Tweede Wereldoorlog

Nadere informatie

Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC

Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC Week 1ABC: De Franse Revolutie Info: De Franse Tijd (1795 1814) Na de Franse Revolutie werd Napoleon de baas in Frankrijk. Napoleon veroverde veel Europese landen,

Nadere informatie

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS Dit onderzoek bestaat uit 40 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad. Meerkeuze antwoorden worden

Nadere informatie

Op de vlucht. 1) Waarom vlucht men eigenlijk? Er zijn vele redenen; politieke vervolging, marteling, oorlog of burgeroorlog zijn enkele voorbeelden!

Op de vlucht. 1) Waarom vlucht men eigenlijk? Er zijn vele redenen; politieke vervolging, marteling, oorlog of burgeroorlog zijn enkele voorbeelden! Op de vlucht 1) Waarom vlucht men eigenlijk? Er zijn vele redenen; politieke vervolging, marteling, oorlog of burgeroorlog zijn enkele voorbeelden! 2) Waar komen de vluchtelingen vandaan? Syrië Sinds in

Nadere informatie

De politieke veranderingen van de sjiieten voor en na de Baathpartij

De politieke veranderingen van de sjiieten voor en na de Baathpartij De politieke veranderingen van de sjiieten voor en na de Baathpartij De Sjiieten van Irak Irak is een land dat bestaat uit verschillende etnische en religieuze groeperingen. De Sjiieten vormen 60%, de

Nadere informatie

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde.

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde. Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde. Dames en heren, Het is een mooie gewoonte om een boom te planten om een ingrijpende

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Vervoer gevaarlijke stoffen

Vervoer gevaarlijke stoffen Vervoer gevaarlijke stoffen binnen Defensie Edwin van de Ven Inhoud Defensie Uitzonderingspositie Defensie Voorbereidingen (Gereedstelling) We vertrekken. We doen ons werk. We gaan weer naar huis.. 2 Defensie

Nadere informatie

Wat is een constitutie?

Wat is een constitutie? Wat is een constitutie? Veel landen op de wereld worden op een democratische manier bestuurd. Een democratie staat echter niet op zichzelf. Bij een democratie hoort namelijk een rechtsstaat. Democratie

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. KB-0125-a-16-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. KB-0125-a-16-2-b Bijlage VMBO-KB 2016 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB KB-0125-a-16-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een tekst op een poster (1848): Leve de! Weg met Willem. Hij is een bloedzuiger.

Nadere informatie

Naam KIDS FOR WARCHILD Oorlog en vrede in de wereld

Naam KIDS FOR WARCHILD Oorlog en vrede in de wereld Naam KIDS FOR WARCHILD Oorlog en vrede in de wereld In meer dan dertig landen in de wereld is er oorlog. Wereldwijd zijn er dus miljoenen kinderen die een oorlog meemaken. Vraag 1. Kun je drie landen noemen

Nadere informatie

V Vergadering van de Eerste Kamer op dinsdag 5 maart 2013. Toespraak van de Voorzitter van de Eerste Kamer, Mr. G.J. de Graaf

V Vergadering van de Eerste Kamer op dinsdag 5 maart 2013. Toespraak van de Voorzitter van de Eerste Kamer, Mr. G.J. de Graaf V Vergadering van de Eerste Kamer op dinsdag 5 maart 2013 Toespraak van de Voorzitter van de Eerste Kamer, Mr. G.J. de Graaf Herdenking Dr. P.H. (Pieter) Kooijmans (1933-2013) Op 13 februari jongstleden

Nadere informatie

Bijzondere polisvoorwaarden Dood Gaan GGDG1-2011/01

Bijzondere polisvoorwaarden Dood Gaan GGDG1-2011/01 Bijzondere polisvoorwaarden Dood Gaan GGDG1-2011/01 Dat je op een dag dood gaat staat vast. Daar kun je niets aan veranderen. Maar wat je wél kunt doen, is ervoor zorgen dat je nabestaanden goed verzorgd

Nadere informatie

Binnenlandse Veiligheidsdienst

Binnenlandse Veiligheidsdienst Binnenlandse Veiligheidsdienst Ministerie van Binnenlandse Zaken 31034 I"»H t vv T -r -r- * * 4- -f -1- -f + +4- i-r- 4- -fr * * -f T -f- -f ir. A j-. ^ -i. j- Postadres Postbus 20011 2500 EA 's-gravenhage

Nadere informatie

China. - De geschiedenis en cultuur van Peking -

China. - De geschiedenis en cultuur van Peking - Pagina 1 Groep 8 Colofon China - De geschiedenis en cultuur van Peking - Leerling - informatie Inleiding In deze les gaan wij het hebben over de Chinese stad Peking. We kijken met elkaar naar een stukje

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Dit proefschrift gaat over de invloed van inductieprogramma s op het welbevinden en de professionele ontwikkeling van beginnende docenten, en welke specifieke kenmerken van inductieprogramma s daarvoor

Nadere informatie

Bijzondere polisvoorwaarden

Bijzondere polisvoorwaarden Bijzondere polisvoorwaarden Overlijden iqlifezzpovl-2014/01 Dat u op een dag komt te overlijden staat vast. Daar kunt u niets aan veranderen. Maar wat u wél kunt doen, is ervoor zorgen dat uw nabestaanden

Nadere informatie

T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6

T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6 T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6 1. Bekijk bron 1. De titel van de onderstaande Russische cartoon is: De Amerikaanse stemmachine. De Verenigde Staten drukken op het knopje voor, dat naast het knopje

Nadere informatie

Verdrag inzake de erkenning van echtscheidingen en scheidingen van tafel en bed

Verdrag inzake de erkenning van echtscheidingen en scheidingen van tafel en bed Verdrag inzake de erkenning van echtscheidingen en scheidingen van tafel en bed De Staten die dit Verdrag hebben ondertekend, Geleid door de wens de erkenning van echtscheidingen en scheidingen van tafel

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

En vandaag herdenken wij de mensen die voor onze veiligheid de hoogste prijs betaalden.

En vandaag herdenken wij de mensen die voor onze veiligheid de hoogste prijs betaalden. Toespraak minister A. van der Steur, Tuin van Bezinning, 10 juni 2015, Warnsveld. Majesteit, Dames en heren, Vrijheid kan niet bestaan zonder veiligheid. En vandaag herdenken wij de mensen die voor onze

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 22 112 Nieuwe Commissievoorstellen en initiatieven van de lidstaten van de Europese Unie Nr. 1474 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN BUITENLANDSE

Nadere informatie

B. Geef aan om welke soort vluchtelingen het gaat: 1) Zij zijn een bedreiging voor de macht van politieke leiders en worden daarom gestraft.

B. Geef aan om welke soort vluchtelingen het gaat: 1) Zij zijn een bedreiging voor de macht van politieke leiders en worden daarom gestraft. Vluchtelingen Inleiding: De afgelopen weken was de zeventienjarige Angolese asielzoeker Mauro Manuel veel in het nieuws. Als negenjarig jongetje werd hij door zijn ouders in 2002 naar Europa gestuurd.

Nadere informatie

Iedereen kan iets doen voor vredee

Iedereen kan iets doen voor vredee Iedereen kan iets doen voor vredee Van kleine tot grote activiteiten Alle beetjes durf tellen samen uiteindelijk op tot vrede3 PAXE Vrede wie durft= PAX staat voor vrede. Samen met mensen in conflictgebieden

Nadere informatie

Turken in Kreuzberg. Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de)

Turken in Kreuzberg. Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de) Turken in Kreuzberg Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de) 1 OPDRACHT 1 Waarom werd de Berlijnse muur opgericht? Na de 2 e Wereldoorlog werd Duitsland in 2 gedeeltes opgesplitst, te weten West-Duitsland

Nadere informatie

Nieuwe Golfoorlog in de maak?

Nieuwe Golfoorlog in de maak? Taak actualiteit Nieuwe Golfoorlog in de maak? De Eerste Golfoorlog was een oorlog tussen Irak en Iran van 1980-1988 en is genoemd naar het zeegebied van de Perzische Golf, omdat zich daar een belangrijk

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL. geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VMBO-GL en TL. geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VMBO-GL en TL 2013 tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 46 vragen. Voor dit examen zijn

Nadere informatie

Tekst en tekeningen door Colombiaanse vluchtelingenkinderen in Ecuador. UNHCR / S. Aguilar

Tekst en tekeningen door Colombiaanse vluchtelingenkinderen in Ecuador. UNHCR / S. Aguilar Tekst en tekeningen door Colombiaanse vluchtelingenkinderen in Ecuador UNHCR / S. Aguilar UNHCR / S.Aguilar Tekst en tekeningen door Colombiaanse vluchtelingenkinderen in Ecuador UNHCR, Europese vertegenwoordiging,

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1994 Nr. 266

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1994 Nr. 266 15 (1965) Nr. 5 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1994 Nr. 266 A. TITEL Verdrag tot instelling van één Raad en één Commissie welke de Europese Gemeenschappen gemeen hebben, met

Nadere informatie

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00. SCHOOLONDERZOEK Tijdvak II GESCHIEDENIS november 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode?

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode? DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848 ACHTERGRONDINFORMATIE PERIODE 1815-1848 DE EERSTE JAREN VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN Tussen 1795 en 1813 was Nederland overheerst geweest door de Fransen. In

Nadere informatie

HAAGSE VERKLARING INZAKE GEMEENSCHAPPELIJKE PERSPECTIEVEN:

HAAGSE VERKLARING INZAKE GEMEENSCHAPPELIJKE PERSPECTIEVEN: HAAGSE VERKLARING INZAKE GEMEENSCHAPPELIJKE PERSPECTIEVEN: Verklaring van de Ministers van Buitenlandse Zaken van het Koninkrijk der Nederlanden en de Franse Republiek Inleiding DE NEDERLANDS-FRANSE BILATERALE

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje. KB-0125-a-14-1-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje. KB-0125-a-14-1-b Bijlage VMBO-KB 2014 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-14-1-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een politieke prent over een biddende fabrikant (1907): Onderschrift

Nadere informatie

Sir Winston Churchill (1874-1965): een traditioneel

Sir Winston Churchill (1874-1965): een traditioneel Sir Winston Churchill (1874-1965): een traditioneel leider. De Engelsman Sir Winston Churchill heeft tijdens zijn lange leven vele functies bekleed: hij was militair en journalist, diende zijn land meer

Nadere informatie

Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede. heb ik meegekregen van mijn. vader, die de gastvrijheid van. de Duitse bezetter aan den lijve

Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede. heb ik meegekregen van mijn. vader, die de gastvrijheid van. de Duitse bezetter aan den lijve Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede heb ik meegekregen van mijn vader, die de gastvrijheid van de Duitse bezetter aan den lijve heeft mogen ondervinden. Mijn vader heeft in Scheveningen gezeten,

Nadere informatie

DE BRIEVENBRIGADE HET VERHAAL VAN DE EUROPESE UNIE

DE BRIEVENBRIGADE HET VERHAAL VAN DE EUROPESE UNIE DE BRIEVENBRIGADE HET VERHAAL VAN DE EUROPESE UNIE DE INSTELLINGEN: WIE DOET WAT? INTRO VOOR DE LEERKRACHT Op de volgende pagina s vindt u materiaal waarmee u de belangrijkste Europese instellingen op

Nadere informatie

MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!!

MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!! MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!! De Europese Unie bestaat uit 27 lidstaten. Deze lidstaten hebben allemaal op dezelfde gebieden een aantal taken en macht overgedragen aan de Europese

Nadere informatie

SCHEIDSGERECHT GEZONDHEIDSZORG. Partijen zullen hierna worden aangeduid als de stichting en de arts.

SCHEIDSGERECHT GEZONDHEIDSZORG. Partijen zullen hierna worden aangeduid als de stichting en de arts. SCHEIDSGERECHT GEZONDHEIDSZORG Kenmerk: 08/30 Vonnis in de zaak van: De Stichting A., gevestigd te Z., eiseres in conventie, verweerster in reconventie, tegen: B., plastisch chirurg, wonende te Y., verweerder

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag Bezuidenhoutseweg 67 2594 AC Den Haag Postbus 20061 Nederland www.rijksoverheid.nl Uw Referentie 2016Z00246 Datum 13 januari

Nadere informatie

Turbulentie en strategisch vermogen

Turbulentie en strategisch vermogen A Turbulentie en strategisch vermogen Strategievorming bij het ministerie van Defensie Dr. W.N.A. van Brouwershaven-Hoeke Eburon - Delft - 1999 Inhoud Voorwoord xii 1 Ontwikkelingen met betrekking tot

Nadere informatie

Herdenking Capitulaties Wageningen

Herdenking Capitulaties Wageningen SPEECH SYMPOSIUM 5 MEI 2009 60 jaar NAVO Clemens Cornielje Voorzitter Nationaal Comité Herdenking Capitulaties Wageningen Dames en heren, De détente tussen oost en west was ook in Gelderland voelbaar.

Nadere informatie

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 8: Financiële stelsel. 8.1 Overzicht

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 8: Financiële stelsel. 8.1 Overzicht Naslagwerk Economie van Duitsland 8.1 Overzicht Het Duitse bankenstelsel is anders georganiseerd dan in de meeste andere landen. Naast een centrale bank, de Bundesbank, de reguliere zaken en retailbanken

Nadere informatie

Naam: IK WOON IN NEDERLAND

Naam: IK WOON IN NEDERLAND Naam: IK WOON IN NEDERLAND Nederland is een land in Europa. Het land ligt aan de Noordzee, naast Duitsland en België. Nederland is niet erg groot. Toch wonen er ruim 16 miljoen mensen, waardoor Nederland

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2010 tijdvak 2 woensdag 23 juni 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Leila Jordens-Cotran RIMO 2013

Leila Jordens-Cotran RIMO 2013 Leila Jordens-Cotran RIMO 2013 Uitgangspunt is definitie art. 1 Verdrag status staatlozen 1954: Staatloze is een persoon die door geen enkele Staat, krachtens diens wetgeving, als onderdaan wordt beschouwd

Nadere informatie

Stemmen Europese verkiezingen 2014

Stemmen Europese verkiezingen 2014 Stemmen Europese verkiezingen 2014 2 Voorwoord Dit boek gaat over de verkiezingen voor het Europees Parlement van 22 mei 2014. Het boek is gemaakt door de medewerkers van het Educatief Centrum voor Cliënten,

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen VWO 2010 tijdvak 2 woensdag 23 juni 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 25 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Italiaanse anarchistes in de rangen van de BÖG.

Italiaanse anarchistes in de rangen van de BÖG. Italiaanse anarchistes in de rangen van de BÖG. Het is een publiek geheim dat de Turkse regering, onder het autoritaire leiderschap van president Erdoğan, net als andere betrokken staten een smerig spel

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2010 tijdvak 2 dinsdag 22 juni 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 39 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

De Voorzitter van de Adviesraad Internationale Vraagstukken De heer Mr. F. Korthals Altes Postbus 20061 2500 EB Den Haag. Den Haag, november 2004

De Voorzitter van de Adviesraad Internationale Vraagstukken De heer Mr. F. Korthals Altes Postbus 20061 2500 EB Den Haag. Den Haag, november 2004 De Voorzitter van de Adviesraad Internationale Vraagstukken De heer Mr. F. Korthals Altes Postbus 20061 2500 EB Den Haag Den Haag, november 2004 Hierbij dank ik u mede namens de Minister voor Ontwikkelingssamenwerking

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Ontwikkeling politieke voorkeur in 2015

Ontwikkeling politieke voorkeur in 2015 Een politiek systeem in ontbinding De peiling van vandaag laat zien in welke bijzondere electorale situatie Nederland eind 2015 is beland. Deze resultaten kunnen geplaatst worden in het verlengde van het

Nadere informatie

Derde Balkanoorlog is in voorbereiding De brandweerman als pyromaan

Derde Balkanoorlog is in voorbereiding De brandweerman als pyromaan Derde Balkanoorlog is in voorbereiding De brandweerman als pyromaan BART TROMP DE Eerste Balkanoorlog brak uit op 8 oktober 1912. Montenegro verklaarde het Osmaanse Rijk de oorlog, binnen een week gevolgd

Nadere informatie

1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN...

1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN... HET CONGRES VAN WENEN 1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN...7 3.1. Het Congres van Wenen en de restauratie Het

Nadere informatie