" 3D-printing als innovatieve motor voor Rotterdam."

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "" 3D-printing als innovatieve motor voor Rotterdam.""

Transcriptie

1 14 Business magazine 2013 Rotterdam Rijnmond Ontwikkelt 15 " De terugkeer van lokale duurzame productie naar de stad" KEES MACHIELSE Rotterdam Rijnmond Ontwikkelt Lector Transitie van de haven / Kenniscentrum Mainport Innovation Rotterdam Rotterdam, 4 juli "Ik werk snel mijn maaltijd naar binnen, speciaal afgestemd op mijn dieet. Gelukkig zijn de laatste jaren de vorm en de smaak aanzienlijk verbeterd zodat ook voor de snelle hap een maaltijd aantrekkelijk uit mijn 3D-printer komt. Ondertussen werk ik door aan mijn ontwerp voor een slim waterafvoersysteem. Ik maak daarbij gebruik van recent ontwikkelt gedigitaliseerde materialen. Hierdoor is het mogelijk om bijvoorbeeld leidingen te produceren die afhankelijk van het wateraanbod zelf hun capaciteit aan kunnen passen door de wijze waarop ze zijn geprogrammeerd. Ik verwerk in mijn ontwerp een ingenieus drukmetingsysteem dat door een vriend is uitbedacht. De uitdaging voor mij zit er in om het leidingenstelsel dat ik er mee moet produceren te koppelen aan het netwerk van 3D-printers dat ik in Rotterdam kan benutten. Hierdoor kan ik zowel in tijd en transport mijn directe productiekosten zo laag mogelijk houden. Op termijn kan ik dit netwerk via een systeem van early warning sensoren verwerkt in het leidingenstelsel zelfstandig opdrachten laten verstrekken om benodigde reparaties te laten uitvoeren. Handig, want dan hoef ik het alleen maar te monitoren of het goed gaat. Ik heb al uitgevogeld hoe ik zoveel mogelijk gebruik van gerecycled materiaal kan maken. Toch handig om zo dichtbij het werelds grootste circulair grondstoffencenter te hebben in het havengebied. Gek idee eigenlijk dat zo'n 20 jaar geleden nog metalen platen of gerede pijpleidingen via de haven werden getransporteerd terwijl het nu helemaal is getransformeerd tot een plek waar de variëteit aan grondstoffen de aantrekkelijkheid van de haven bepalen. Ik word door mijn retro-deurbel uit mijn overpeinzingen gehaald. Door het raam zie ik de bestelbus van de lokale koerier al staan. Ik hoop dat hij mijn nieuwe drone komt afleveren. Ik heb hem met zoveel nieuwigheden voorzien dat ik hem niet zelfstandig naar mijn huis durfde te laten vliegen. Het via internet gedownloade ontwerp was zelfs voor mijn eigen, toch behoorlijk geavanceerde 3D-printer, te moeilijk om te maken. Ik heb gisteren daarom productiecapaciteit gehuurd bij het "Additive Assembly Center" (AAC) op RDM, gespecialiseerd in het snel en betrouwbaar 3D-printen van complexe producten. Ik doe gespannen de voordeur open." " 3D-printing als innovatieve motor voor Rotterdam." Dit fictieve verhaal over het gebruik van 3D-printers in Rotterdam klinkt futuristisch en is dat ook. Niettemin vindt momenteel op vrijwel elk onderwerp dat in het verhaal voorkomt onderzoek plaats op basis waarvan onze toekomst en de inzet van 3D-printers mede vorm krijgt. Een toekomst als deze zou dus weleens dichterbij kunnen zijn dan we ons kunnen voorstellen. In dit artikel wordt deze mogelijke toekomst nader verkend. Daarvoor zal eerst worden ingegaan op wat 3D-printing is, wat er nu al mee kan, welke ontwikkelingen er zijn en welke mogelijke consequenties deze ontwikkelingen hebben. Ook wordt ingegaan op de vraag of het een hype is of dat het een structurele ontwikkeling betreft die past bij de transitie waarin de economie zich bevindt. Het artikel eindigt met een toekomstbeeld van Rotterdam en haar haven en met een aantal suggesties hoe nu al voor te sorteren op die mogelijke toekomst. Additive Manufacturing In de kern is 3D-printing een door een computer aangestuurde productiewijze. De basis is een 'printer', de grondstof waarvan het product gemaakt moet worden en een digitaal bestand dat het ontwerp dat moet worden geprint bevat en de printer aanstuurt. Een wezenlijk verschil met meer traditionele complexe productieprocessen is dat het een product in een keer in een driedimensionale vorm maakt door het laagje voor laagje op te bouwen. Daarom wordt het in het Engels Additive Manufacturing genoemd. Het wordt dus niet zoals bij de meest voorkomende productiesystemen gesneden of gestanst uit materialen. Er zijn meerdere methodes om 3D-prints te maken. Een veel gebruikte methode is het werken met zeer fijne poeders zoals gips, metaal, plantaardige stoffen, polyester en dergelijke waarin de printerkop telkens lagen van deze poeder

2 16 Business magazine 2013 Rotterdam Rijnmond Ontwikkelt 17 met elkaar verbindt. In een andere methode wordt via de printkop gesmolten plastic (polymeren) laagje voor laagje gespoten. Bij een derde methode (stereolithografie) wordt gebruik gemaakt van vloeistoffen. Ook hier wordt laag voor laag geprint en elke laag wordt met UV-licht tot een vaste substantie gemaakt. Direct voordeel van al deze printtechnieken is dat er veel minder restafval is, wat vergeleken met bestaande productieprocessen wel tot zo'n 40% besparing kan leiden. Het allergrootste voordeel is echter dat met 3D-printing in principe elke vorm gemaakt kan worden en dat het ook snel kan èn door iedereen die een printer heeft. 3D-printing is al langer zeer populair bij ontwerpers die voordat een product in productie gaat eerst een prototype willen maken of die een uniek product hebben ontworpen. Moesten voorheen aparte mallen gemaakt worden, onderdelen in elkaar gezet en dergelijke, met een 3D-printer kunnen die stappen achterwege gelaten worden. Een aanzienlijke tijdwinst wordt hierdoor behaald met als sprekend voorbeeld een drone die als prototype een week na ontwerp op de tekentafel al proefvluchten maakte, waar voorheen een half jaar overheen ging. Omdat 3D-printing in deze tak van sport al een geaccepteerde aanpak is, wordt het ook wel rapid prototyping genoemd; maar dit betreft dus een toepassing in een specifieke productiefase en doet geen recht aan de vele andere toepassingen waarbij een 3D-printer al wordt gebruikt. Enkele andere voorbeelden Met name in de medische sector is het gebruik van 3D-printers sterk toegenomen. Zo worden al ruim zes miljoen kronen en bruggen jaarlijks door 3D-printers geproduceerd. Welhaast vergelijkbaar met massaproductie, echter elke kroon of brug is gelijktijdig uniek, afgestemd op de vorm van de kaak waar ze in geplaatst moeten worden. Sinds het begin van deze eeuw wordt er geëxperimenteerd met het printen van weefsels, gebruikmakend van levende cellen. De helft van de oorapparaten wordt met 3D-printers gefabriceerd. Het eerste bionische oor is eveneens al met behulp van een 3D-printer gemaakt. De verwachting is dat er ook andere organen zo kunnen worden geprint. Dit kan door lichaamseigen stamcellen en DNA als basisgrondstoffen te gebruiken waardoor persoonseigen maatwerk met aanzienlijk minder kans op afstoting mogelijk wordt. In de creatieve sector, zoals de sieradenbranche, is het gebruik van 3D-printers populair. Begrijpelijk omdat zeer artistieke vormen mogelijk worden die voorheen niet realiseerbaar waren. De eerste kledingstukken, variërend van een bikini tot een jurk, zijn al met behulp van een 3D-printer gemaakt. Ook in de sportschoenenbranche, of breder: in de vrije tijdsector zijn de eerste flinke stappen gezet. Met als voordeel dat straks elke klant zijn eigen schoen op maat kan krijgen, inclusief de kleur of print. Ook in de industrie, variërend van de vliegtuigbouw tot de spuitgieterij wordt al menig onderdeel met behulp van 3D-printers gemaakt. Het Amerikaanse GE Aviation is zo'n 10 jaar geleden begonnen met het onderzoeken van toepassingen van 3D-printing bij het maken van onderdelen voor vliegtuigen. Gecombineerd met volgende generaties grondstoffen, zoals ceramic matrix composites (CMCs), worden al onderdelen voor hun nieuwste motoren gemaakt. Deze zijn lichter, duurzamer en goedkoper dan de onderdelen die voorheen werden gebruikt. Naast de eerder genoemde protypen, zoals drones, is 3D-printing ook groeiend in de onderhoudsindustrie. Jay Leno, de presentator van de Amerikaanse Late Night Show, presenteerde al trots hoe hij versleten onderdelen van zijn oldtimers scant en vervolgens weer opnieuw uitprint. Een particulier voorbeeld weliswaar, maar wel typerend voor de toepassingsmogelijkheden. In eigenlijk elke branche zijn de eerste toepassingen van 3D-printing wel te vinden. In Nederland zijn bijvoorbeeld de eerste ontwerpen gemaakt en worden grote printers gebouwd voor het maken van een complete woning. Maar ook voor de voedselbranche zijn door TNO de eerste 'prints' gemaakt waarmee eten kan worden geproduceerd. Interessante toepassingsgebieden In een advies aan de Engelse regering, opgesteld door het Big Innovation Centre (2012), wordt ingegaan op een aantal sectoren die zeer waarschijnlijk aanzienlijk door de komst van 3D-printing beïnvloed zullen worden. De opstellers van dat rapport verwachten bijvoorbeeld dat in de textiel & kleding, medisch & farmacie, meubels, plastic & rubber gerelateerde industrie, elektronica & computer (onderdelen), machinebouw, en veel eenvoudig productiewerk (bijvoorbeeld van speelgoed) een aanzienlijke transformatie zal plaatsvinden door de komst en inzet van 3D-printers. Voor meer hoogwaardige productieprocessen, zoals de automotive industrie of de chemische industrie, voorziet het advies slechts op onderdelen in het productieproces toepassingsmogelijkheden voor de inzet van 3D-printers. De huidige productieprocessen zijn te complex en ingewikkeld om vervangen te worden door een 3D-printer. De juistheid van deze inschattingen is lastig te controleren. GE Aviation bijvoorbeeld is behoorlijk enthousiast over de mogelijkheden en impact die 3D-printers hebben op hun toekomstig productieproces. Terwijl zij toch in een sector opereren die de Engelse onderzoekers als hoogwaardige productie bestempelen en waar dit soort nieuwe toepassingen minder verstrekkende gevolgen zouden hebben. In welke sectoren op korte termijn kansrijke toepassingsmogelijkheden voor 3D-printer gerelateerde productie ontstaat, zal sterk afhangen van de snelheid waarop de kwaliteit van de prints toeneemt, de snelheid waarmee geprint wordt en het soort materiaal dat ervoor gebruikt kan worden. Het ligt voor de hand te verwachten dat producten die de volgende kenmerken hebben op korte termijn al met behulp van 3D-printers zullen worden gefabriceerd: Producten die in kleine hoeveelheden worden gemaakt Producten die snel gemaakt moeten worden (tijdkritisch) Producten met een grote onzekerheid over afname Producten met een korte levenscyclus Producten die in veel verschillende uitvoeringen aangeboden worden Producten die complex zijn en op maat moeten worden gemaakt Financiële verwachtingen De financiële sector, variërend van investeerders (inclusief crowdfunding initiatieven) als Kickstarter, beleggers en banken houden in ieder geval rekening met een aanzienlijke stijging van omzet die met behulp van 3D-printtechnologieën de komende jaren zal worden gerealiseerd. Zij maken daarbij onderscheid in bedrijven die 3D-printers of vergelijkbare machines maken (zoals Makerbot, Ultimaking, Stratasys, 3D Systems) en omzet die met behulp van die machines kan worden gerealiseerd. Het Amerikaanse onderzoeksbureau Wohlers voorziet dat in 2015 wereldwijd voor 3,7 miljard dollar aan machines en materialen voor 3D-printing wordt besteed. In 2019 zal dat zijn opgelopen tot 6,5 miljard dollar. De Engelse Technology Strategy Board (2012) verwacht wereldwijd in 2020 een markt van ruim 100 miljard euro waar het de omzet van met 3D-printing gemaakte producten betreft. Ongeacht de juistheid van dit soort prognoses, is de boodschap duidelijk: het gebruik van 3D-printers zal de komende jaren een stormachtige groei doormaken. En die groei zal niet alleen in de industrie plaatsvinden. Ook bij particulieren zullen 3D-printers een plek gaan veroveren in hun huishoudens, waardoor het productieproces van industrie naar consument verschuift. In de financiële prognoses wordt overigens met deze op particulieren gerichte groei en verschuiving nauwelijks rekening gehouden. 100KGarages is een voorbeeldproject van zo'n verschuiving. 100KGarages kent een andere manier van productie en distributie. Het heeft iets weg van een veiling of marktplaats. Als je een ontwerp wil laten uitprinten, dan kan je een klus aanbieden. De aangesloten 'fabbers' kunnen hier vervolgens op reageren en bieden. Zij produceren het ontwerp vervolgens vanuit hun garage bij jou in de buurt met behulp van 3D-printers of andere computergestuurde apparatuur. Eigenlijk een voorbeeld van 'social manufacturing'. Een project als 100Kgarages op hun beurt 'concurreert' weer met bedrijven via wie consumenten hun ontwerp kunnen laten maken zoals het Nederlandse Shapeways, 3D Hubs of printshops als 3DSVP in Haarlem ('commercial manufacturing'). Daarnaast zijn er ook nog op hobbyisten en onderwijs gerichte initiatieven zoals Fablabs en Techshop, waar particulieren zelf hun ontwerpen kunnen printen; soms met ondersteuning van op die plekken aanwezige instructeurs. 4D-printers en gedigitaliseerd materiaal De stand van de techniek en toepassingen van de 3D-printer nu wordt door veel deskundigen vergeleken met de eerste matrix-printers die ruim 30 jaar geleden in huishoudens verschenen. De algemene verwachting is echter ook dat de ontwikkeling veel sneller zal gaan en de impact veel groter zal zijn dan van de inktjet- en laserprinters zoals die nu thuis worden gebruikt. Naast ontwikkelingen die de komende 5 jaar vrijwel zeker zullen plaatsvinden als fijnere spuitmondjes, snellere productietijd, grotere printers, betere printkwaliteit, meer soorten bruikbare grondstoffen en het ontstaan van netwerken van 3D-printers (lokaal en wereldwijd) zijn er ook nog twee andere fundamentele ontwikkelingen gaande. De eerste is wat ook wel de 4D-Printer genoemd wordt. Dit is niet zomaar een verbeterde versie van de 3D-printer maar een 'printer' die ook bewegende producten kan maken, in feite dus een zeer slimme assemblage-printer. Niet alleen een onderdeel, maar een compleet werkend product kan dan in één keer worden geprint. Ook het assembleren wordt dan geschrapt uit het productieproces. Het geheel wordt nog interessanter als daarbij gebruik wordt gemaakt van slimme en programmeerbare materialen. De tweede fundamentele ontwikkeling of zoals Neil Gershenfeld (hoogleraar/directeur Centre for Bits and Atoms, MIT) het stelt: de echte doorbraak draait om het vermogen "to turn data into things and things into data". Deze doorbraak begint relatief begrijpelijk doordat materiaal andere eigenschappen krijgt door bijvoorbeeld verhitting. Hierdoor zou het mogelijk zijn met dezelfde grondstof (zoals grafeen) zowel de case van een telefoon te maken en door een deel sterker te verhitten een geleidende functie te geven waardoor het als onderdeel van een processor kan gaan functioneren.

3 18 Business magazine 2013 Rotterdam Rijnmond Ontwikkelt 19 STRUCTURELE ECONOMISCHE PROCESSEN " Op het moment dat 3D-printers aan elkaar worden gekoppeld worden ze een krachtig onderdeel van het 'Internet of Things'. Omdat eigenlijk op elke plek en elk moment met een 3D-printer iets gemaakt kan worden." Een stap verder is dat materiaal geprogrammeerd wordt om een bepaalde vorm aan te nemen. Op TED.com staat een interessante bijdrage van Skylar Tibbits (onderzoeker MIT) waarin hij laat zien hoe een paar vierkantjes ('chips') door er energie aan toe te voegen (in dit geval schudt hij met een kelk waarin de vierkantjes liggen) zich zelf assembleren tot een soort 8-hoek, zoals ze vooraf waren geprogrammeerd. Of zoals hij dat zelf zegt: "Self-assembly is a process by which disordered parts build an ordered structure through only local interaction." Op MIT gaan ze nog verder in hun onderzoek: ze proberen als het ware materiaal tot eentjes en nullen terug te brengen waardoor grondstof ook 'gedigitaliseerd' wordt en in feite te anlyseren tot op het niveau van één cluster van atomen. Het grote verschil met bestaande 3D-printers is dat compleet functionerende systemen van groot tot klein kunnen worden geproduceerd, waarbij vaste en bewegende onderdelen opgenomen zijn, evenals sensoren en elektronica. Een dergelijke 'assembler' veroorzaakt ook geen afval. Immers, een product dat gemaakt is van digitaal materiaal kan na gebruik weer worden teruggebracht tot herbruikbaar digitaal materiaal. Dit bedoelt Gershenfeld als hij spreekt over "turning things into data". Blinded by the Light Het is begrijpelijk dat bovenstaande ontwikkelingen en toepassingen als de derde Industriële Revolutie worden bestempeld. Na de stoommachine/lopende band en digitalisering/internet kan de 3D-printer wederom de wijze waarop we dingen maken en gebruiken fundamenteel veranderen. De vraag is of dit ook zo is of dat we verblind worden door de technologische mogelijkheden. Er is nog heel wat in te brengen tegen deze verwachting. Industrieel vervaardigde producten, zeker massaal geproduceerd, zijn nog aanzienlijk goedkoper dan gemaakt met een 3D-printer. Op dit moment is nog maar een relatief beperkt aantal grondstoffen bruikbaar. Het is nog lastig om grote producten te printen. Ook is de kwaliteit van de geprinte producten niet altijd hoogwaardig genoeg en is vaak nog een nabewerking noodzakelijk. De repeteerbaarheid van dezelfde prints is nog onbetrouwbaar en 3D-printers zelf zijn duur. En tot slot is opvallend dat nog maar een beperkt aantal bedrijven en dat geldt zeker voor de regio Rotterdam, gebruik maakt van deze nieuwe technologie. Waardoor de vraag ontstaat of er voldoende draagvlak is voor een snelle opmars. Daarnaast zijn er vragen te stellen of de gemiddelde consument wel zelf spullen thuis wil printen en of dat er strenge wetgeving komt om excessen - zoals het printen van wapens - tegen te gaan waardoor de doorbraak stagneert. Maar er komt ook een aantal structurele ontwikkelingen in onze economie en samenleving samen in de opkomst van de 3D-printer, dat maakt dat het veel meer is dan zomaar een technologische verbetering. Die structurele ontwikkelingen zouden juist de veroorzakers van grootschalig gebruik van 3D-printers kunnen betekenen. Een majeure ontwikkeling betreft de wijze waarop bedrijven zich weten te onderscheiden van hun concurrenten en de wijze waarop ons economische productiewijze en daarvan afgeleid je logistieke systemen de afgelopen 100 jaar zijn gevormd. Deze ontwikkeling start met de eerste Industriële Revolutie waar het efficiënt massaal produceren het credo vormde, met Ford als lichtend voorbeeld (economies of scale). Ruim in de twintigste eeuw werden hier relatief snel op elkaar volgende nieuwe werkwijzen aan toegevoegd of er voor in de plaats gezet, beginnend met het flexibel produceren in kleine eenheden en meer op maat (economies of scope). Het belang om sneller dan concurrentie op marktveranderingen in te spelen werd hier aan toegevoegd (economies of speed), gevolgd door onderscheid te maken in ontwerp en gebruikersgemak van producten (economies of concepts), waar met name Apple mee heeft weten te scoren. Nu en in de nabije toekomst is het benutten van (zelforganiserende en complexe) netwerken en van co-creatie Makerspace om de steeds complexere productontwikkeling aan te kunnen, het onderscheidend vermogen om succesvol te zijn (economies of connection). Een 3D-printer herbergt veel van bovenstaande aspecten in zich en is als het ware een "logische uitkomst" van deze in grote lijnen geschetste ontwikkelingen. In meer bedrijfseconomische begrippen benoemd, zou gezegd kunnen worden dat met een 3D-printer het KlantOrderOntkoppelPunt (KOOP = moment waarop productie wordt gestart uitgaande van de klantenwens c.q. -aankoop) vrijwel helemaal aan het begin van productielijn is komen te liggen, namelijk bij het ontwerp. Terwijl het KOOP aan het begin van de eerste Van economies of scale (control) economies of scope (flexibility) economies of speed (time to market) economies of concepts (design) economies of connection (complexity) Industriële Revolutie werd gekenmerkt door het produceren voor een eigenlijk onbekende klant (economies of scale). In logistieke termen wordt deze fundamentele omdraaiing ook wel ketenomkering genoemd. De 3D-printer past ook logischerwijs in de manier waarop waardecreatie plaatsvindt. Was vroeger een consument een consument en een producent de partij die toegevoegde waarde creëerde. Tegenwoordig zijn consument steeds meer onderdeel van het waardecreatieproces. Een voorbeeld daarvan is de IKEA-klant die zelf zijn gekochte spullen uit het magazijn haalt en dit niet gebeurt door een medewerker van IKEA. Of dat we gelijktijdig produceren en consumeren zoals het plaatsen en bekijken van filmpjes op YouTube. Futuroloog AlvinToffler beschreef dit opkomende verband tussen consument-producent dertig jaar geleden al als prosumer. De 3D-printer is bij uitstek het middel waarmee iedereen een maker kan en zal worden, ook voor zichzelf als consument. De 3D-printer voegt zoals in het voorgaande al een aantal keren is benoemd, iets wezenlijks toe aan de zoektocht naar meer duurzame productie. Zeker als de digitalisering van materiaal doorbreekt, wordt het zeer wel mogelijk een circulaire economie te ontwikkelen waarbij cradle-to-cradle gemeengoed is. De digitalisering kent ook nog een ander aspect, dat ook wel 'The Internet of Things' wordt genoemd. Internet bestaat niet alleen uit mensen die willen en of praten via sociale media. Op de achtergrond is een hele andere conversatie aan de gang. Miljoenen apparaten 'praten' met elkaar om de fysieke wereld aan de gang te houden. Op het moment dat 3D-printers aan elkaar worden gekoppeld worden ze een krachtig onderdeel van het 'Internet of Things'. Omdat eigenlijk op elke plek en elk moment met een 3D-printer iets gemaakt kan worden (loskoppeling tijd-ruimte), versterkt het vanzelfsprekend de eveneens al langer zichtbare ontwikkeling dat onze samenleving steeds minder noodzakelijkerwijs verbonden is aan een specifieke plek of tijdstip. Locatie wordt minder belangrijk, connectie daarentegen belangrijker. 3D-printers geven de vrijheid om weer in de eigen regio te gaan produceren. Zo verkleinen ze bijvoorbeeld ook de noodzaak om in lage loonlanden te blijven produceren, zoals nu nog vaak wordt ingegeven door massaproductie op basis van 'ouderwetse' productietechnieken en -processen. President Obama heeft in zijn tweede inaugurele rede aangekondigd 35 miljoen dollar uit te trekken om te stimuleren dat met inzet van 3D-printing weer meer productie in de Verenigde Staten zal gaan plaatsvinden. Een renaissance van "Made in America". Mogelijk ook een wenkend perspectief voor Nederland, en in het bijzonder Rotterdam, om de maakindustrie een hernieuwde kans te bieden

4 20 Business magazine 2013 Rotterdam Rijnmond Ontwikkelt 21 HAVEN VAN ANNO 2013 Business transitie / Talent-transitie HAVEN VAN ANNO 2031 Business transitie / Talent-transitie binnenvaart zakelijke diensten biochemie control centers containerterminals petrochemie biobrandstoffen vrachtverkeer goederentrein derde maasvlakte golfenergie i-services/apps i-train kolencentrales olie-opslag industrie constructies scheepsbouw algen duurzame scheepvaart verticale landbouw internationale handel advanced logistics offshore maakindustrie Toekomst voor stad en haven van Rotterdam De vraag die bovenbeschreven ontwikkelingen oproept, is wat deze voor de Rotterdamse economie in de stad en de haven kunnen gaan betekenen Biedt de komst van 3D-printers Rotterdam en in het bijzonder de haven, nieuwe industriële mogelijkheden Draagt ze bij aan het realiseren van nieuwe werkgelegenheid of een andersoortige economie Welke kennis is nodig om optimaal gebruik te maken van de nieuwe mogelijken Maar ook, welke niet gewilde effecten kunnen mogelijk gaan plaatsvinden Om meer grip te krijgen op mogelijke kansen en bedreigingen zijn vier scenario's gemaakt die zijn gebaseerd op onderzoek naar de opkomst van de 3D-printer, uitgevoerd door het Kenniscentrum Mainport Innovation van de. In het Kenniscentrum wordt ook op andere terreinen onderzoek uitgevoerd naar transities en mogelijke gevolgen daarvan voor de positie van de haven & stad en arbeidsmarkt c.q. talentontwikkeling. Bovenstaand figuur visualiseert die transitie-zoektocht. Bij die zoektocht wordt gebruik gemaakt van scenario's. Scenario's zijn kwalitatieve, in zichzelf consistente beschrijvingen van mogelijke toekomsten die onderling wel sterk van elkaar verschillen. Scenario's zijn gebaseerd op ontwikkelingen waar geen invloed op mogelijk is ('het komt op je af, of je het leuk vindt of niet') maar wel een groot effect hebben op het vraagstuk waar ze voor gemaakt worden. In dit geval de toekomstige Rotterdamse (haven)economie. Deze ontwikkelingen worden aangeduid als drijvende krachten. Wat op basis van een bepaald toekomst (scenario) wel kan, is gegeven de geschetste context te bedenken welke interessante kansen kunnen worden opgepakt en om te proberen eventuele negatieve consequenties tot een minimum te beperken. Om tot van elkaar afwijkende toekomstbeelden te komen worden twee, voor het voorliggende vraagstuk essentiële drijvende krachten vastgesteld en in een assenstelsel geplaatst. Voor het vraagstuk van de 3D-printer is de mate waarin concepten wel of niet juridisch/economisch beveiligd zijn als as gekozen en de mate waarin grondstoffen c.q. materialen echt slim worden of min of meer gewoon blijven zoals we ze nu al kennen. Voor elk kwadrant is vervolgens een scenario uitgewerkt (zie afbeelding over assenstelsel 3D-scenario's Rotterdam). Hoewel elk scenario anders is, worden in elk toekomstverhaal wel uitspraken gedaan over dezelfde soort vraagstukken en aspecten. Dit is om per scenario gemakkelijker de verschillen te duiden. Vraagstukken die in elk scenario aan de orde komen, naast uiteraard het belang van (on)beschermde concepten (= eigendom) en (slimme) grondstoffen, betreffen ondermeer: 1. Waar en door wie wordt geproduceerd Vindt productie bijvoorbeeld nog wel plaats in lage-loon landen of meer in de directe eigen omgeving, zoals thuis dan wel in printcentra in de wijk 2. Welke verkoopkanalen zijn er en wat wordt er dan verhandeld Zijn er bijvoorbeeld nog wel winkels, wat wordt via internet verhandeld 3. Welke verdienmodellen passen in die werelden, bijvoorbeeld als alle ontwerpen vrij verkrijgbaar zijn waar kan een ontwerper dan geld mee verdienen concepten beschermd ASSENSTELSEL 3D-SCENARIOS DESIGNED FABRICATED slimme grondstoffen ASSEMBLED PRINTED standaard grondstoffen concepten onbeschermd 4. Wie kunnen er wat mee, wie zijn mogelijke spelers Worden de 3D-printerfabrikanten de grote ondernemingen, of stappen bestaande ondernemingen als HP, Epson en Siemens of verkopers als Amazon juist in deze activiteit. Of is de toekomst aan de prosumer 5. Hoe zien logistieke systemen eruit Wordt supply chain management bijvoorbeeld minder complex omdat alles veel lokaler wordt gemaakt, welke voorraad is nog nodig en waarin (grondstoffen, halffabrikaten), is de containermarkt nog wel groeiend 6. Wat is de positionering van de haven Nog steeds internationaal georiënteerd, maar dan wel op grondstoffen, is de haven tot een productiehaven omgevormd of aanzienlijk in omvang afgenomen vanwege de lokale markten en vergaand hergebruik van materiaal 7. Wat zijn de consequenties voor de arbeidsmarkt Bijvoorbeeld als er minder fabrieken zijn en winkels, waar werken mensen dan nog, welke sectoren groeien (bijvoorbeeld de recyclingsector) en wat voor soort banen zijn er dan 8. Hoe duurzaam is de samenleving Wordt door de mogelijkheden van zelf printen juist niet heel veel geprint waardoor de afvalberg alleen maar groter wordt, terwijl 3D-printen op zich juist duurzamer is qua restafval In het volgende overzicht staan kort de vier scenarios beschreven zoals die in het onderzoek van het Kenniscentrum Mainport Innovation worden benoemd. Het is niet mogelijk om alle vier de scenario's in dit artikel uitgebreid te beschrijven. Het vierde scenario, Rotterdam Assembled, zal als voorbeeld uitgebreider worden beschreven. In dit scenario wordt ten opzichte van de huidige situatie de meest afwijkende economie beschreven. Dit geeft juist stof tot nadenken en maakt in ieder geval ook duidelijk dat bestaande zekerheden weleens ter discussie kunnen komen te staan door de opkomst van de 3D-printer.

5 22 Business magazine 2013 Rotterdam Rijnmond Ontwikkelt 23 3D-PRINTEN EN DE HAVEN VAN : DE SCENARIOS FABRICATED De 3D-printer is onderdeel van productieprocessen, maar echte bruikbaarheid blijft beperkt tot prototyping en gadgets. Kosten massaproductie blijft lager en daarmee interessanter. Thuisgebruik vindt op beperkte schaal. 3D-printing in nichemarkten doet het wel goed (medisch, kunst e.d.) Vervuiling blijft toenemen omdat er te gemakkelijk prints worden gemaakt. Wet & regelgeving is sterk gereguleerd, maar ontduiking vindt regelmatig plaats. Grote ondernemingen domineren de 3D-markt, grondstoffen zijn voldoende voorhanden. De haven blijft gefocusset op bestaande activiteiten zoals energie en containers en heeft geen aparte positie ingenomen op het gebied van grondstoffen. PRINTED 3D-printing is een serieuze bedrijfstak geworden, en is tevens doorgebroken in het thuisgebruik omdat het onmogelijk bleek om ontwerpen/ concepten juridisch te beveiligen. Hierdoor is een open source economie ontstaan. Het verdienmodel voor ontwerpers is vergelijkbaar met dat van kunstenaars. Een enkeling breekt door en verdient goed, maar de meeste hebben een lastig bestaan. Omdat het thuisgebruik is toegenomen en daarmee helaas ook het onnodig veel printen met verkwisting tot resultaat, is er wel een negatieve neerslag in de detailhandel ontstaan. In de maakindustrie hebben, door het belang van de thuismarkt, éénpitters en het kleinere MKB bestaansrecht gekregen. Massaproductie heeft een flinke knauw gekregen. De haven is in omvang afgenomen en heeft veel moeite om voldoende (grondstoffen)stromen naar zich toe te trekken. DESIGNED De 3D-printer is onderdeel van onze samenleving geworden. In huishoudens als in productieprocessen speelt het een rol van betekenis. Massale productie vindt nog steeds plaats, maar de prijzen zijn na verloop van tijd wel sterk gedaald om te kunnen blijven concurreren met een-opeen-productie. Met name ook omdat op het vlak van duurzaamheid de regel- en wetgeving sterk is aangescherpt, onder meer op het gebied van reductie van afval is de 3D-printer populair geworden. Het eigendomsrecht is redelijk in goede banen geleid. Mede doordat er materialen worden gebruikt die nauwelijks te scannen zijn en daarmee slecht te kopiëren. Ontwerpen zijn ook voorzien van watermerken die niet te kraken zijn en ook kan je alleen mails versturen met een identiteitskenmerk. Daardoor is alles traceerbaar en controleerbaar. De haven opereert in vele kleine lokale supply chains en doet het goed op de internationale grondstoffen markt. Containers hebben aan belang ingeboet. ASSEMBLED De 3D-printer is volledig doorgebroken, in zowel productieprocessen als in thuisgebruik. Consequentie: veel bestaande verhoudingen zijn overhoop gehaald, veel beroepen verdwenen. Wel nieuw werk, maar kleiner in omvang. Ondanks een kleiner bruto nationaal inkomen kunnen we door de 3D-printer toch veel van wat we willen hebben zelf produceren. Handel draait om ontwerpen en grondstoffen, ook recyclebare grondstoffen. 3D-printer fabrikanten zijn grote belangrijke ondernemingen geworden. Eigendom is hybride geregeld: soort basisprijs, daarna open om eigen aanpassingen toe te voegen. De haven is omgeturnd tot een grondstoffenhaven incl. recycling ervan, met een beperkte capaciteit op containers en andere gerede producten. Hergebruik van materialen is sterk toegenomen: de haven als "mijn" is werkelijkheid geworden. Rotterdam Assembled In Rotterdam is in 2031 de 3D-printer volledig doorgebroken, in zowel productieprocessen maar vooral in het thuisgebruik. Iedereen maakt er wanneer nodig gretig gebruik van; soms zelfs wat teveel, maar omdat producten ook weer gemakkelijk gerecycled kunnen worden heeft dat relatief weinig gevolgen voor het milieu. Weliswaar is het energiegebruik door de vele 3D-printers sterk toegenomen, maar de opwekking van duurzame energie gelijktijdig ook. Consequentie van deze ontwikkeling was wel dat de grote bedrijven van weleer minder belangrijk zijn geworden, er zijn een aantal geheel nieuwe spelers opgekomen, maar vooral dat de consument, of beter gesteld de prosumer, de grootste 'bedrijfstak' is geworden. Ook zijn veel beroepen in omvang verminderd of zelfs verdwenen. Wel is er nieuw werk ontstaan, maar kleiner in omvang. Kleinschalige industriële productie heeft de overhand gekregen zover nog een bestaansrecht naast de 'prosumer-productie'. Deze industriële productie is vooral gericht op zeer speciale producten en niche-markten. Meer op menselijke maat gerichte dienstverlening, inclusief vrije tijd- en vermaakgericht, is als alternatieve werkgelegenheid ontstaan voor het ontbreken van voldoende werk in de maakindustrie. Over het algemeen is de omvang in werk afgenomen en verdienen de mensen gemiddeld aanzienlijk minder dan zo'n 20 jaar geleden. Gelukkig genoeg is de behoefte aan meer geld ook verminderd omdat mensen zich toch kunnen voorzien van hetgeen ze willen hebben via zelf-printing. Handel draait om ontwerpen en grondstoffen, ook recyclebare grondstoffen. Eigendomrechten zijn hybride geregeld: soort basisprijs, meestal de eerste gebruiker of opdrachtgever, daarna open voor iedereen om eigen aanpassingen toe te voegen. Een aantal ontwerpers verdient erg goed, zoals dat vroeger voor een aantal kunstenaars gold, maar het merendeel moet met aanzienlijk minder genoegen nemen. Ontwerpen en producten zijn met geavanceerde scanners ook goed te reproduceren. Het is niet gelukt materiaal van eigenschappen te voorzien waardoor scanning ervan onmogelijk werd. Alle pogingen dat te realiseren werden al snel na invoering gekraakt. 3D-printer fabrikanten zijn grote belangrijke ondernemingen geworden. Ze hebben de strijd met oude reuzen als Siemens en Samsung gewonnen omdat ze slimme allianties met onderzoekscentra zijn aangegaan en veel meer kennis met elkaar hebben gedeeld via zogenaamde Makerspace. Ook zagen ze eerder dat de prosumer-markt zou ontstaan en hebben daar tijdig op voorgesorteerd. In de haven heeft een sterke reductie plaatsgevonden van het aantal aan- en afgevoerde containers en andere gerede producten. De haven is omgeturnd tot een grondstoffenhaven inclusief recycling van afgedankte producten, hoewel ook daar een afnemende markt ontstaat omdat slimme grondstoffen ook gemakkelijker her te gebruiken zijn. Hergebruik van grondstoffen is niettemin sterk toegenomen: de haven als "mijn" is werkelijkheid geworden. Dit heeft ook geresulteerd in meer productiegerichte activiteiten, inclusief een groot print- en assemblage centrum waar de gehele Randstad gebruik van maakt, omdat er een aantal speciale printtechnieken wordt toegepast. Het nieuwe complex vormt ook nog de spil in het stedelijk-regionale netwerk dat vele duizenden printers met elkaar verbindt, inclusief dat van vele particulieren, waardoor social manufacturing een begrip is geworden. De supply chain is eenvoudiger geworden en daarmee het gehele logistieke proces. Veel gaat nog maar slechts over korte afstanden. Voorraden zijn er nog maar in beperkte mate. Loka0le koeriers worden daarvoor ingezet, de grote internationale transportbedrijven van weleer zijn in omvang gedecimeerd of failliet gegaan. Wel heeft de logistieke branche oog gekregen voor het belang van het organiseren van betrouwbare data voor de vele ontwerpen die wereldwijd worden verstuurd of van het internet worden geplukt. De haven heeft zich nog een rol weten te verwerven doordat grondstoffen nog wel internationaal worden getransporteerd en omdat ze tijdig een aantal allianties is aangegaan met belangrijke grondstoffenleveranciers en onderzoekscentra die bezig waren met het ontwikkelen van slimme grondstoffen. Juist die grondstoffen hebben een speciale behandeling nodig die de haven van Rotterdam zich eigen heeft gemaakt. Is de haven nog wel overeind gebleven, de binnenstad van Rotterdam heeft aanzienlijke klappen opgelopen. Dit proces werd al jaren eerder ingezet door het verdwijnen van winkels omdat mensen er steeds minder kochten. Daarna werd dit proces versterkt doordat het algehele inkomen en daarmee de bestedingsruimte van de gemiddelde inwoner van Rotterdam afnam. De dynamiek van de binnenstad kwam daardoor onder druk te staan. De kantorenmarkt was al veel eerder in elkaar gestort. Voldoende alternatieven ontstonden er niet, maar daar stond tegenover dat op wijken buurtniveau juist wel meer activiteiten ontstonden. Tijdelijk gebruik van leegstaande panden heeft gelukkig nog wel de leefbaarheid van het centrum gered. Ook de ontmoetingsplekken van ontwerpers en hobbyisten brengt een levendigheid die soms nog aan het oude stadscentrum doet herinneren. "Wat nu te doen" Bovenstaand verhaal schetst een mogelijke toekomst. Op basis van dit en de andere drie scenarioverhalen is het mogelijk een backcasting te doen: als het ware terugkijken naar het heden met de vraag "wat kan nu gedaan kunnen worden om in te spelen op één of meer van de vier geschetste toekomsten". Een ding lijkt zeker: de 3D-printer en aanpalende ontwikkelingen hebben heel veel potentie om een transitie in onze samenleving te veroorzaken. Het is daarom verstandig daar anno 2013 serieus aandacht aan te schenken. Gelijktijdig speelt daarbij de vraag, wat kan bijvoorbeeld de haven van Rotterdam dan specifiek doen, wat is haar rol Ongeacht in welke mate de 3D-printer onze samenleving op zijn kop zet, lijkt extra aandacht voor het belang van 3D-printing geschikte, al dan niet slimme, grondstoffen, inclusief recycling van afval tot herbruikbare grondstoffen, een te verdedigen koers. 3D-printing heeft ook veel energie nodig. De blijvende aandacht voor de energiesector is daarmee een continue factor voor de haven. Het maken van een duurzaamheidsslag door meer aandacht voor lokaal opgewekte energie te hebben, Heeft u vragen naar aanleiding van het rapport of wilt u het hele rapport bestellen, mail naar zou daar onderdeel van moeten uitmaken. Dit sluit goed aan bij de groei van veel lokale printers in de toekomst. Ook is het aannemelijk te maken dat het aangaan van contacten met fabrikanten van 3D-printers, hoe klein ze nu nog zijn vergeleken met huidige spelers in de haven, tot inzichten kan leiden die op dit moment nog niet worden gezien. Nieuwe verdienmodellen zouden een specifiek onderwerp in die verkenning moeten worden. Als kenniscentrum op de willen wij een bewustwordingsproject starten door een mobiele 3D-printer in de haven rond te laten rijden om spare parts te laten maken bij bedrijven die acuut om een onderdeel verlegen zitten. Hoewel het aantal bedrijven dat nu werkt met 3D-printers in Rotterdam beperkt is, lijkt het starten van een Rotterdams 3D-platform, in het bijzonder in de maintenancesector, eveneens de moeite waard om de mogelijkheden in Rotterdam verder te verkennen. En misschien moet er wel een gedurfd pilot-project worden gestart. Net zoals GE Aviaton het beeld heeft dat in de toekomst een vliegtuig met behulp van 3D-printers gebouwd kan worden, zou dat in Rotterdam een schip kunnen zijn!

" 3D-printing als innovatieve motor voor Rotterdam."

 3D-printing als innovatieve motor voor Rotterdam. 14 " De terugkeer van lokale duurzame productie naar de stad" KEES MACHIELSE Rotterdam Rijnmond Ontwikkelt Lector Transitie van de haven / Kenniscentrum Mainport Innovation Rotterdam Rotterdam, 4 juli

Nadere informatie

BUSINESSPLAN VREDEMANLAB

BUSINESSPLAN VREDEMANLAB BUSINESSPLAN VREDEMANLAB Stichting Passages, mei 2009 Voorstellen voor de realisering van een fablab+ in Fryslân BUSINESSPLAN VREMANLAB STICHTING PASSAGES Afbeeldingen omslag en deze pagina: Foto s boven:

Nadere informatie

3D-printen de technologische mogelijkheden en juridische uitdagingen. 16 maart 2026 3/17/2016

3D-printen de technologische mogelijkheden en juridische uitdagingen. 16 maart 2026 3/17/2016 3D-printen de technologische mogelijkheden en juridische uitdagingen IE Symposium Zeist 16 maart 2016 Marjolein Driessen Legaltree 16 maart 2026 LEGO failliet door 3D-printen De ooit succesvolle Deense

Nadere informatie

SMART COOPERATION IN INDUSTRIAL 3D PRINTING WWW.3DMAKERSZONE.COM

SMART COOPERATION IN INDUSTRIAL 3D PRINTING WWW.3DMAKERSZONE.COM AMSTERDAM METROPOLITAN AREA SMART COOPERATION IN INDUSTRIAL 3D PRINTING WWW.3DMAKERSZONE.COM WELKOM. BIJ DE 3D MAKERS ZONE METROPOOLREGIO AMSTERDAM: 1 plek alle Additive Manufacturing / 3D-Printing mogelijkheden

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

DWSI Trendalert S E P T E D

DWSI Trendalert S E P T E D Dutch Water Sector Intelligence Vier Scenario's voor de Circulaire Economie DWSI Trendalert Vier Scenario's voor de Circulaire Economie Inleiding Het KIDV is op 1 januari 2013 opgericht naar aanleiding

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DUURZAAM WERKEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

De cloud die gebouwd is voor uw onderneming.

De cloud die gebouwd is voor uw onderneming. De cloud die gebouwd is voor uw onderneming. Dit is de Microsoft Cloud. Elke onderneming is uniek. Van gezondheidszorg tot de detailhandel, van fabricage tot financiële dienstverlening: geen twee ondernemingen

Nadere informatie

3D printing en duurzaamheid

3D printing en duurzaamheid 3D printing en duurzaamheid kansen voor verduurzaming van productie en logistiek Sandra Nap programmaleider logistiek Natuur & Milieu Welkom 11.30 Introductie Natuur & Milieu Wie zijn we Waarom bezig met

Nadere informatie

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

De wereld van 3D-printen

De wereld van 3D-printen De wereld van 3D-printen Willem Vermeend DE WERELD VAN 3D-PRINTEN Op weg naar een nieuwe industriële revolutie? Einstein Books, Den Haag 2013 Dit boek is de papieren versie van het digitale website boek

Nadere informatie

PRINTING ARCHITECTURE INHOUDSOPGAVE. Onderzoek naar het gebruik van 3D-printen binnen de architectuurwereld

PRINTING ARCHITECTURE INHOUDSOPGAVE. Onderzoek naar het gebruik van 3D-printen binnen de architectuurwereld PRINTING ARCHITECTURE INHOUDSOPGAVE Onderzoek naar het gebruik van 3D-printen binnen de architectuurwereld 1. 3D-PRINTEN ALS TOEKOMSTIGE SLEUTEL ELEMENT 2.... 3.... Najib Amali 7X660 Product Presentation

Nadere informatie

Economisch optimisme

Economisch optimisme Mindmap scenario A Economische groei belangrijker dan belangen van toekomstige generaties Weinig overheidsregulering, kans op monopolies Bedrijven aan de macht m.n. multinationals Weersbeïnvloeding in

Nadere informatie

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam:

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam: Rotie maakt onderdeel uit van de Simadan Groep. De Simadan Groep is een wereldwijd uniek industrieel ecosysteem waarin bij het verwerken van organische reststromen en frituurvet geen bruikbare energie

Nadere informatie

3D-printen 21. Optimaal gebruik maken van internet

3D-printen 21. Optimaal gebruik maken van internet 3D-printen 21 Optimaal gebruik maken van internet LEESWIJZER Ben je zelfstandig ondernemer en overweeg je zakelijk actiever te worden op internet? Dan is deze informatie voor jou. Verdeeld over een aantal

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Uitgeverijen Uitgeverijen zijn onderverdeeld naar het soort product dat ze aanbieden. Daarbij wordt onderscheid gemaakt naar dagbladen, boeken, tijdschriften, vakbladen en elektronische media. Ook wordt

Nadere informatie

Van Afval Af. transitie-agenda naar een circulaire economie. Roel van Raak(DRIFT) vanraak@drift.eur.nl

Van Afval Af. transitie-agenda naar een circulaire economie. Roel van Raak(DRIFT) vanraak@drift.eur.nl Van Afval Af transitie-agenda naar een circulaire economie NVRD themadag Roel van Raak(DRIFT) vanraak@drift.eur.nl Aanleiding en doel van Van Afval Af Verpakkingenakkoord Circulaire Economie Schuivende

Nadere informatie

De arbeidsmarkt klimt uit het dal

De arbeidsmarkt klimt uit het dal Trends en ontwikkelingen arbeidsmarkt en onderwijs De arbeidsmarkt klimt uit het dal Het gaat weer beter met de arbeidsmarkt in, ofschoon de werkgelegenheid wederom flink daalde. De werkloosheid ligt nog

Nadere informatie

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie.

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. 2 Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos 3 Een duurzame samenleving staat hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. Een wezenlijke

Nadere informatie

De derde industriële revolutie is de redding van de Nederlandse Economie

De derde industriële revolutie is de redding van de Nederlandse Economie is de redding van de Nederlandse Economie 3D printing als voorbeeld van een nieuw industrieel paradigma Managing Director Industrial Innovation 2 Hier de RTL video over 3D-printen invoegen 3 De vraag Een

Nadere informatie

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011 PERSBERICHT World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 20-2011 Nederland zakt naar de 11e plaats op ranglijst van WEF Global Information Technology Report, en de opkomende economieën

Nadere informatie

Samen, duurzaam doen!

Samen, duurzaam doen! Samen, duurzaam doen! Een online platform voor duurzaamheid in de Kromme Rijn en Utrechtse Heuvelrug Transitie: We leven niet in een tijdperk van verandering maar in een verandering van tijdperken Jan

Nadere informatie

Gaat reshoring trend zorgen dat industrie terug naar Nederland komt?

Gaat reshoring trend zorgen dat industrie terug naar Nederland komt? Gaat reshoring trend zorgen dat industrie terug naar Nederland komt? Kunnen partijen zoals de sociale werkvoorziening van deze reshoring trend profiteren? Om mensen aan de onderkant van de arbeidsmarkt

Nadere informatie

Welkom! Workshop. 3D printen

Welkom! Workshop. 3D printen Welkom! Workshop Agenda: FabLab+ Wat is 3D? 3D printtechnieken Theorie: aan de slag STAP 1: bekom een 3D bestand STAP 2:.STL bestand maken STAP 3: slice en fixup STAP 4: STAP 5: 3D nabewerken Praktijk:

Nadere informatie

Samenvatting ... 7 Samenvatting

Samenvatting ... 7 Samenvatting Samenvatting... In rapporten en beleidsnotities wordt veelvuldig genoemd dat de aanwezigheid van een grote luchthaven én een grote zeehaven in één land of regio, voor de economie een bijzondere meerwaarde

Nadere informatie

Welkom op de Magnutude van 2020! notes. Magnus 1

Welkom op de Magnutude van 2020! notes. Magnus 1 Welkom op de Magnutude van 2020! Magnus 1 We gaan vandaag terugkijken op het ontstaan van de mobile hype. Laten we vooral kijken naar wat we in 2013 al aan technologie tot onze beschikking hadden en welke

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - HAVO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

De nieuwe industriële revolutie

De nieuwe industriële revolutie Een wereld gevormd door 3D printing en scanning, de nieuwe basis voor credit risk management Onderwerpen van vandaag: De impact van deze nieuwe technologie 3D scanning reversed engineering en printing,

Nadere informatie

Great coffee just enjoy it

Great coffee just enjoy it Great coffee just enjoy it Ik zoek lekkere koffie, met keuze uit verschillende koffievariaties, die snel en gemakkelijk bereid wordt. Al uw wensen in één koffiemachine. Dat is de kracht van NESCAFÉ Alegria.

Nadere informatie

Strategisch Thema. -Duurzame stad-

Strategisch Thema. -Duurzame stad- Strategisch Thema -Duurzame stad- Modules Samenvatting 1 Houding Nijmegenaren 2 Energieopwekking en -verbruik 3 Omgaan met grondstoffen 5 Duurzame mobiliteit 6 Milieukwaliteit en leefomgeving 7 Datum:

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

De kansen voor de Circulaire Economie - met oog op recycling - Ton Bastein

De kansen voor de Circulaire Economie - met oog op recycling - Ton Bastein De kansen voor de - met oog op recycling - The Limits to growth Verscheen in 1972 Uitgangspunt: Één wereld Overshoot Exponentiële groei Actie (o.a.): Systeemveranderingen Resource efficiency Recycle Vervangen/Substitutie

Nadere informatie

SWOT-ANALYSE. SWOT en confrontatiematrix aangeboden door www.managementmodellensite.nl 1

SWOT-ANALYSE. SWOT en confrontatiematrix aangeboden door www.managementmodellensite.nl 1 SWOT-ANALYSE De SWOT-analyse is een breed toegepaste manier om kansen en bedreigingen voor en sterkten en zwakten van de organisatie in beeld te brengen. Vaak blijft het bij het benoemen van deze vier

Nadere informatie

Tech 2015: niet méér, maar slimmere technologie

Tech 2015: niet méér, maar slimmere technologie Tech 2015 Tech 2015: niet méér, maar slimmere technologie 21 december 2014 Bron:Nos.NL Tech 2015: niet méér, maar slimmere technologie 21 DEC 2014 BRON: NOS.NL GESCHREVEN DOOR: Rachid Finge Techredacteur

Nadere informatie

Duurzame innovaties in het MKB

Duurzame innovaties in het MKB M201117 Duurzame innovaties in het MKB Coen Bertens Johan Snoei Zoetermeer, november 2011 Duurzame innovaties in het MKB Eerder onderzoek van EIM liet al zien dat MKB'ers duur ondernemen als een blijver

Nadere informatie

Van. naar online. minpunten van:\ QR-codes. Layar

Van. naar online. minpunten van:\ QR-codes. Layar Van offline naar online De plusen minpunten van:\ QR-codes NFC 2 Van offline naar online getting social De offline-wereld zoals we deze gewend waren, is niet meer. Ongeveer twintig jaar geleden kreeg iedereen

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

3.2 De omvang van de werkgelegenheid

3.2 De omvang van de werkgelegenheid 3.2 De omvang van de werkgelegenheid Particuliere bedrijven en overheidsbedrijven nemen mensen in dienst. Collectieve sector = Semicollectieve sector = De overheden op landelijk, provinciaal en lokaal

Nadere informatie

ESA and architects team up to design method of 3D-printing lunar bases

ESA and architects team up to design method of 3D-printing lunar bases ESA and architects team up to design method of 3D-printing lunar bases Giant NASA spider robots could 3D print lunar base Welkom bij de Digitale Revolutie 3D Printen ons monetaire systeem zal doen veranderen

Nadere informatie

Huidig economisch klimaat

Huidig economisch klimaat Huidig economisch klimaat 1.1 Beschrijving respondenten Er hebben 956 ondernemers meegedaan aan het onderzoek, een respons van 38. De helft van de respondenten is zzp er (465 ondernemers, 49). Het aandeel

Nadere informatie

De voorraad De aanhanger Het industrieterrein

De voorraad De aanhanger Het industrieterrein 1.1 de industrie De fabriekshal Aantreffen Allergrootst De voorraad De aanhanger Het industrieterrein Afleveren Overnemen De delfstof Industrieterrein Een industrieterrein is een plaats waar veel fabrieken

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN Lesbrief Primair onderwijs - MIDDENBOUW DUURZAAM WERKEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per

Nadere informatie

Case 2 start-ups. 21 maart 2015 Gemaakt door: - Bertje van Loo - Dennis Langeveld - Lorianne Hooijmans Groep 13. Case 2 Start-ups groep 13 1-8

Case 2 start-ups. 21 maart 2015 Gemaakt door: - Bertje van Loo - Dennis Langeveld - Lorianne Hooijmans Groep 13. Case 2 Start-ups groep 13 1-8 Case 2 start-ups 21 maart 2015 Gemaakt door: - Bertje van Loo - Dennis Langeveld - Lorianne Hooijmans Groep 13 Case 2 Start-ups groep 13 1-8 Inhoud Interne analyse... 3 Peerby... 3 Over Peerby... 3 Lean

Nadere informatie

Internet of Things Businesskansen met slimme en internet-verbonden producten en diensten. Joris Castermans Workshop Internet of Things 1-12-2014

Internet of Things Businesskansen met slimme en internet-verbonden producten en diensten. Joris Castermans Workshop Internet of Things 1-12-2014 Internet of Things Businesskansen met slimme en internet-verbonden producten en diensten Joris Castermans Workshop Internet of Things 1-12-2014 Intro IoT IoT en business! I-real B.V.: H2g0 Real-time

Nadere informatie

Koopstromen geven een onthutsend beeld van de toekomst Winkels verdwijnen uit kleine en middelgrote kernen

Koopstromen geven een onthutsend beeld van de toekomst Winkels verdwijnen uit kleine en middelgrote kernen Koopstromen geven een onthutsend beeld van de toekomst Winkels verdwijnen uit kleine en middelgrote kernen Op 24 september werden de koopstromen 2015 van Oost- Nederland gepresenteerd door het onderzoeksbureau

Nadere informatie

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid M201207 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1987-2010 drs. K.L. Bangma drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid In de periode 1987-2010 is het aantal bedrijven per saldo

Nadere informatie

Materialise levert al wat nodig is om in 3D te printen, behalve de prin

Materialise levert al wat nodig is om in 3D te printen, behalve de prin Materialise levert al wat nodig is om in 3D te printen, behalve de prin Interview met Peter Leys, uitvoerend voorzitter Victor Dubois Journalist vfb M Materialise levert alles wat je nodig hebt om in 3D

Nadere informatie

3D printen. Door Hans Bellwinkel

3D printen. Door Hans Bellwinkel 3D printen Door Hans Bellwinkel Vanavond 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. HCC Wat is 3D-printen, de geschiedenis? De materialen om te printen Gratis programma s om 3D-objecten te maken De printers Praktische toepassingen

Nadere informatie

Toekomstdenken. Waarom toekomstdenken voor elke organisatie onmisbaar is

Toekomstdenken. Waarom toekomstdenken voor elke organisatie onmisbaar is Toekomstdenken Waarom toekomstdenken voor elke organisatie onmisbaar is De wereld van vandaag is dynamisch en complex en zal steeds sneller veranderen. Trends als globalisering en technologie hebben hun

Nadere informatie

S U PPLY CHAIN INTEG RAT IE IN DE CLOUD

S U PPLY CHAIN INTEG RAT IE IN DE CLOUD S U PPLY CHAIN INTEG RAT IE IN DE CLOUD Inclusief 7 praktische tips om sneller samen te werken TradeCloud B.V. Molengraaffsingel 12, 2629 JD, Delft 015-30 10 110 www.tradecloud.nl info@tradecloud.nl Versie:

Nadere informatie

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein De Verenigde Staten gaan meestal voorop bij het herstel van de wereldeconomie. Maar terwijl een gerenommeerd onderzoeksburo recent verklaarde dat de Amerikaanse

Nadere informatie

Inkjet codeersystemen

Inkjet codeersystemen Inkjet codeersystemen Betrouwbaar, efficiënt, nauwkeurig alphajet CONSUMENTEN GOEDEREN cosmetica BARCODE CHEMICALIËN farmaceutica bouwmaterialen INDUSTRIËLE GOEDEREN elektronica componenten voedingsmiddelen

Nadere informatie

Nieuwe verbindingen. Inspiratie voor innovatie. Van Kenniscreatie naar Kenniscirculatie. Peter Koudstaal 3 juni 2010

Nieuwe verbindingen. Inspiratie voor innovatie. Van Kenniscreatie naar Kenniscirculatie. Peter Koudstaal 3 juni 2010 Nieuwe verbindingen Inspiratie voor innovatie Van Kenniscreatie naar Kenniscirculatie Peter Koudstaal 3 juni 2010 2 Inhoud 1. Hoe behoeften leiden tot nieuwe verbindingen 2. Aan de slag met nieuwe verbindingen

Nadere informatie

Het sociale platform voor je organisatie

Het sociale platform voor je organisatie Het sociale platform voor je organisatie Laat de chaos achter je Tientallen CC tjes op een dag, maar nog steeds niet op de hoogte? Een dagelijkse zoektocht naar verdwenen documenten, specifieke informatie

Nadere informatie

Missies. Achtergrond. M01 - Gerecycled materiaal gebruiken

Missies. Achtergrond. M01 - Gerecycled materiaal gebruiken Missies Achtergrond De TRASH TREK SM Challenge gaat over wat er gebeurt met spullen wanneer we denken dat we er klaar mee zijn of wanneer we denken dat ze niet meer bruikbaar zijn. Met een beetje fantasie

Nadere informatie

Bestellen Omdat er nog vaak vragen zijn over de levertijd en bestelprocedure, zullen we deze hier uiteenzetten:

Bestellen Omdat er nog vaak vragen zijn over de levertijd en bestelprocedure, zullen we deze hier uiteenzetten: Voorwoord Dit is het overzicht van de studiestof Supply Chain Operations. Het betreft hier een overzicht van de verplichte literatuur. Hoofdstuk A tot en met E bestaat uit de verplichte literatuur van

Nadere informatie

Verslag inspiratiemeeting 19 mei 2015

Verslag inspiratiemeeting 19 mei 2015 Verslag inspiratiemeeting 19 mei 2015 Verandering. De transitie waarin de bouw terecht is gekomen is een zeer actueel onderwerp. De laatste 15 tot 20 jaar heeft er een grote verandering plaatsgevonden

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Weekopdracht 3 Trends

Weekopdracht 3 Trends Weekopdracht 3 Trends Klas Tutorgroep 22 Leden tutorgroep PBD1EV Tomas van Summeren Teun Hartman Jan Lunenburg Bart van Doorn Bob Willemse 2060407 2064036 2059446 2060556 2038225 Tutor Ivo de Leeuw Vakdocent

Nadere informatie

Meting economisch klimaat, november 2013

Meting economisch klimaat, november 2013 Meting economisch klimaat, november 2013 1.1 Beschrijving respondenten Er hebben 956 ondernemers meegedaan aan het onderzoek, een respons van 38. De helft van de respondenten is zzp er (465 ondernemers,

Nadere informatie

Masterclass Afval en Grondstof. Het Nederlandse Afvalbeleid in vogelvlucht, gemeenten in de circulaire economie

Masterclass Afval en Grondstof. Het Nederlandse Afvalbeleid in vogelvlucht, gemeenten in de circulaire economie Masterclass Afval en Grondstof Het Nederlandse Afvalbeleid in vogelvlucht, gemeenten in de circulaire economie Gemeentelijk Afvalcongres, 19 maart 2015 AGENDA 1. 2. 3. 4. 5. Afvalmanagement Ladder van

Nadere informatie

Onderzoek Digital Transformation

Onderzoek Digital Transformation Onderzoek Digital Transformation September november 2014, Nederland Onderzoek is gedaan door efocus onder digital leaders van 30 top500 bedrijven in Nederland. Onderzoek Digital Transformation Digital

Nadere informatie

3D printen. Ilse Scheys Leuven 28/4/2015

3D printen. Ilse Scheys Leuven 28/4/2015 3D printen Ilse Scheys Leuven 28/4/2015 Deel I: Wat is 3D printen? Technieken, Toepassingsgebieden, Evolutie Deel II: Gevolgen van 3D printen op de economie, sociaal model, milieu Deel III: Ik wil ook

Nadere informatie

Twee bedrijven, één team!

Twee bedrijven, één team! cableassembly Connecting solutions Wij geloven in Connecting solutions Eén of miljoenen Klanten Twee bedrijven, één team. Zo zou je 2E Interconnection en Connecting solutions is voor ons een begrip dat

Nadere informatie

CO2 impact kringloopbedrijven

CO2 impact kringloopbedrijven CO2 impact kringloopbedrijven CO2 besparing gerealiseerd in 2014 door Stichting Aktief Dhr. G. Berndsen Gildenstraat 43 7005 bl Doetinchem Tel. 0314330980 g.berndsen@aktief-groep.nl Samenvatting Met 1

Nadere informatie

IP Services. De grenzeloze mogelijkheden van een All IP -netwerk

IP Services. De grenzeloze mogelijkheden van een All IP -netwerk IP Services De grenzeloze mogelijkheden van een All IP -netwerk Voor wie opgroeit in deze tijd is het de grootste vanzelfsprekendheid. Je zet de computer aan en je kunt mailen, chatten, elkaar spreken

Nadere informatie

Sterker, Slimmer, Schoner

Sterker, Slimmer, Schoner Sterker, Slimmer, Schoner D66 visie op duurzaamheid en groei C100 01-11-2014 Stientje van Veldhoven Groene genen Van Mierlo Terlouw Club van Rome Richtingwijzer: streef naar een duurzame en harmonieuze

Nadere informatie

Het in kaart brengen van de Supply Chain. Customer Solutions

Het in kaart brengen van de Supply Chain. Customer Solutions Het in kaart brengen van de Supply Chain Customer Solutions Het in kaart brengen van de Supply Chain Werkt u aan het verbeteren van supply chain management in uw organisatie? Het in kaart brengen van uw

Nadere informatie

Papierloos bouwen. Bijlage II Bedrijfsbezoeken en interviews. Afstudeeronderzoek bij Hendriks Bouw en Ontwikkeling Door Ramon Bos & Jelle Verschuren

Papierloos bouwen. Bijlage II Bedrijfsbezoeken en interviews. Afstudeeronderzoek bij Hendriks Bouw en Ontwikkeling Door Ramon Bos & Jelle Verschuren Papierloos bouwen 2014 Bijlage II Bedrijfsbezoeken en interviews Afstudeeronderzoek bij Hendriks Bouw en Ontwikkeling Door Ramon Bos & Jelle Verschuren Bijlage II Bedrijfsbezoeken en interviews Om een

Nadere informatie

Metaal- en foodindustrie naar 2020

Metaal- en foodindustrie naar 2020 Metaal- en foodindustrie naar 2020 Lunch & learn, 24 september 2014 Rabobank LVC en Maasduinen Henri Cocu, Sectormanager Industrie Hans van Haaren Sectormanager Food Sectormanagement als inspiratie Hans

Nadere informatie

Management van retour-logistieke ketens

Management van retour-logistieke ketens Management van retour-logistieke ketens Erwin van der Laan RSM Erasmus Universiteit EVO dag 30 mei 2006 Duurzame Supply Chains Meet the needs of the present without compromising the ability of future generations

Nadere informatie

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025 De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 Startnotitie: Naar een Visie voor de Nederlandse industrie 28 maart 2010 Naar de Visie 2025 -

Nadere informatie

Sociale media en Sociale innovatie

Sociale media en Sociale innovatie 1 Sociale media en Sociale innovatie Een innovatief duo Ivo van Ham Syntens 11-5-2011 2 Veranderingen in onze arbeidsmarkt de afgelopen 50 jaar Typering van werk: Transformatie: omzetten van grondstoffen

Nadere informatie

SRA-Retailscan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015

SRA-Retailscan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015 SRA-Retailscan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015 SRA-Retailscan De Retailscan 2014 is 350 x ingevuld. 24% van de respondenten is werkzaam in de foodsector en 76% in de non food. Van de respondenten

Nadere informatie

De gereedschapskist van de informatiespecialist (2)

De gereedschapskist van de informatiespecialist (2) De gereedschapskist van de informatiespecialist (2) Kees Westerkamp Informatiespecialisten krijgen in hun werk steeds vaker te maken met het schrijven van beleidsnotities en marketingadviezen. Hiervoor

Nadere informatie

TECHNIEK ALS ECONOMISCHE AANJAGER

TECHNIEK ALS ECONOMISCHE AANJAGER TECHNIEK ALS ECONOMISCHE AANJAGER Wij geloven in techniek en technici, economische vooruitgang en maatschappelijke welvaart. Dat wij een positief beeld van de techniek en de technici hebben, is gezien

Nadere informatie

onderneemt maatschappelijk verantwoord

onderneemt maatschappelijk verantwoord onderneemt maatschappelijk verantwoord www.coffeefresh.nl Coffee Fresh investeert in MVO Koffie is tegenwoordig meer dan zomaar een kopje koffie. Het is een beleving waarbij wij u nét dat beetje meer bieden.

Nadere informatie

WHITEPAPER IN 5 MINUTEN. 08. Content Design verdrijft CMS

WHITEPAPER IN 5 MINUTEN. 08. Content Design verdrijft CMS WHITEPAPER IN 5 MINUTEN M A A R T 2 0 1 4 08. Content Design verdrijft CMS Introductie Je komt steeds vaker op websites die er bijzonder uitzien, of die het verhaal in één pagina vertellen. Jij wil dit

Nadere informatie

3D PRINTING: De Toekomst

3D PRINTING: De Toekomst 3D PRINTING: De Toekomst 21st eeuw: Revolutie van de technologie! In de 21ste eeuw komen grote wetenschappelijke veranderingen op het gebied van: Communicatie en Internet Micro Electronica Duurzame energie

Nadere informatie

het groenste papier ter wereld spaart bomen spaart energie spaart water

het groenste papier ter wereld spaart bomen spaart energie spaart water het groenste papier ter wereld spaart bomen spaart energie spaart water 100%eco & north river écht duurzaam produceren 100%eco 100% betrouwbaar - 100% transparant Ons doel is een kleurrijk voetspoor op

Nadere informatie

De kansen van online samenwerken

De kansen van online samenwerken De kansen van online samenwerken Independent Insurances Whitepaper 10/10 10-2015 De kansen van online samenwerken Independent Insurances Whitepaper 10/10 10-2015 INDEPENDENT INSURANCES Introductie De

Nadere informatie

VANG Van Afval Naar Grondstof

VANG Van Afval Naar Grondstof Afval is een keuze VANG Van Afval Naar Grondstof Regionaal Symposium Grondstoffen in Afvalland? Dinteloord, 15 april 2015 Maarten Goorhuis Senior beleidsmedewerker Koninklijke NVRD Koninklijke NVRD Vereniging

Nadere informatie

Dutch Spirit: Passie voor duurzame maatpakken

Dutch Spirit: Passie voor duurzame maatpakken Dutch Spirit: Passie voor duurzame maatpakken DutchSpirit vervaardigt duurzame maatpakken en richt zich op de doorontwikkeling van circulaire stoffen voor werkkleding. Met een vernieuwend businessconcept

Nadere informatie

Presentatie 3D Metaal Printen Techniek, (on)mogelijkheden en toepassingen

Presentatie 3D Metaal Printen Techniek, (on)mogelijkheden en toepassingen Presentatie 3D Metaal Printen Techniek, (on)mogelijkheden en toepassingen Hans Derks, Product verantwoordelijke 3D Metaal Printers bij CNC Consult & Automation/Brilliant Technology CNC-Consult: Service

Nadere informatie

BESTURINGSFILOSOFIE GEMEENTE GOOISE MEREN

BESTURINGSFILOSOFIE GEMEENTE GOOISE MEREN BESTURINGSFILOSOFIE GEMEENTE GOOISE MEREN Projectleider Afdeling Iris van Gils Kerngroep Visie/Missie Datum 28 november 2014 Planstatus Vastgesteld in de Fusieraad 24 november 2014 Opdrachtgever Stuurgroep

Nadere informatie

Samen Ondernemen met de Natuur

Samen Ondernemen met de Natuur Samen Ondernemen met de Natuur Henk Gerbers Kleinschalig maakt gelukzalig, of is bulk beter? Naar een Voedselbeleid van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) Verhaal over Ondernemen

Nadere informatie

Vier Trends rond Regio Zwolle. Hans Peter Benschop Trendbureau Overijssel Zwolle, 31 oktober 2014

Vier Trends rond Regio Zwolle. Hans Peter Benschop Trendbureau Overijssel Zwolle, 31 oktober 2014 Vier Trends rond Regio Zwolle Hans Peter Benschop Trendbureau Overijssel Zwolle, 31 oktober 2014 1. Waar verdienen we ons geld? In de Stad (maar ga niet te makkelijk uit van trends) Aan de ene kant Dynamiek

Nadere informatie

Whatever the challenge, we will build it. Deze brochure is verrijkt met Layar

Whatever the challenge, we will build it. Deze brochure is verrijkt met Layar Whatever the challenge, we will build it. NL Deze brochure is verrijkt met Layar Hoe complex ook, geen technologisch vraagstuk gaat Mevi te ver. Frezen tot op 1 μm nauwkeurig. Whatever the challenge, we

Nadere informatie

Minder faillissementen in 2016

Minder faillissementen in 2016 Vooruitzicht faillissementen Minder faillissementen in 2016 Faillissementen nog altijd boven pre-crisis niveau In 2016 voor derde jaar op rij minder faillissementen.maar nog altijd niet terug op pre-crisis

Nadere informatie

we work for your success

we work for your success we work for your success Hebels Staalservice Hebels Staalservice concentreert zich op de verkoop van staal, aluminium en rvs. Wij beschikken over een modern Staal Service Center waardoor wij klantspecifieke

Nadere informatie

KRUISBESTUIVINGEN TUSSEN LUCHT EN ZEEHAVEN

KRUISBESTUIVINGEN TUSSEN LUCHT EN ZEEHAVEN KRUISBESTUIVINGEN TUSSEN LUCHT EN ZEEHAVEN Dick van Damme Lector Logistiek Hogeschool van Amsterdam Terneuzen 3 september 2015 AGENDA 1. Ontwikkelingen lucht- en zeehaven 2. Uitdagingen en strategierichtingen

Nadere informatie

Investeer in start-ups en jongeren

Investeer in start-ups en jongeren Het jaar 2033 - Bilderbergconferentie 2015 Stef van Grieken, tech-ondernemer Investeer in start-ups en jongeren Stef van Grieken (1986) studeerde Industrial Engineering aan de Rijksuniversiteit Groningen

Nadere informatie

Factsheet bedrijventerrein Spaanse Polder, Gemeente Rotterdam/Schiedam

Factsheet bedrijventerrein Spaanse Polder, Gemeente Rotterdam/Schiedam Factsheet bedrijventerrein Spaanse Polder, Gemeente Rotterdam/Schiedam Factsheet bedrijventerrein Spaanse Polder, Gemeente Rotterdam/Schiedam A. Inleiding Deze factsheet geeft een bondig overzicht van

Nadere informatie

Technologie: Winner takes all?

Technologie: Winner takes all? Technologie: Winner takes all? ING Investment Office Amsterdam, April 2016 Winner takes all? In steeds meer deelgebieden binnen de technologie staat er één winnaar op, die een steeds groter deel van de

Nadere informatie

Bark Verpakkingen. Outsourcing Concept

Bark Verpakkingen. Outsourcing Concept Bark Verpakkingen Outsourcing Concept Outsourcing Bark Verpakkingen BV als uw partner in strategisch verpakkingsmanagement. De win-win relatie tussen 'outsourcing' en uw 'core business efficiency'. Met

Nadere informatie