Het Duitse Sololied. Door Bernard Nelleke

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Het Duitse Sololied. Door Bernard Nelleke"

Transcriptie

1 Het Duitse Sololied Door Bernard Nelleke Hoewel liederen in alle landen worden gemaakt en gezongen, is er één genre dat een heel bijzondere plaats inneemt, namelijk het Duitse sololied. Uiteraard is ook het Franse kunstlied heel belangrijk, maar het verschil met het Duitse is te groot, zowel wat ontstaansgeschiedenis als inhoud betreft, om beide nationaliteiten tegelijk te bespreken. Deze verschillen blijken al uit de benaming. Het Franse kunstlied heet Mélodie - daarvóór Romance - en geen chanson. Het Duitse kunstlied wordt door de Fransen echter Le Lied genoemd. Ook in Engeland heet het Duitse lied the Lied. Dat geeft dus wel de bijzondere status van het Duitse lied aan. Al direct rijst dan de vraag "Wat is een lied?". Wel, het lied is een min of meer innig samengaan van tekst en muziek. Soms is dat maar heel betrekkelijk, zoals in veel volksliederen. Daar is de tekst nog al eens onafhankelijk van de melodie. We zien dan verschillende teksten gebruik maken van eenzelfde melodie. Of ook omgekeerd. Het volkslied draagt ook een bovenpersoonlijk karakter. Zo kan het een uiting zijn van een gemeenschappelijk ideaal, zoals in een nationale hymne. Het dient dan geen persoonlijk belang, maar een nationaal belang. Het versterkt de nationale gevoelens. Ook op ander niveau kan een lied uiting geven aan onderlinge verbondenheid. Denk maar aan clubof verenigingsliederen. Het lied vervult ook dan een maatschappelijke rol. Het verenigt. Soortgelijke bindende functies zien we ook in religies. Het lied schept en versterkt daar de onderlinge band; het bevestigt de eenheid, de saamhorigheid. Heel anders is het vaak gesteld met het sololied. Het lied van de enkeling, al of niet instrumentaal begeleid. Dat is veelal een uiting van directe, persoonlijk gevoelde emoties. Het kan een liefdeslied zijn, een protestlied of een smartlap, enz. In vroeger eeuwen was een gezongen heldendicht of een historielied hét middel bij uitstek om de geschiedenis van de bevolkingsgroep levend te houden. Het lied kan ook een pedagogische functie hebben. Hoevelen van ons hebben door middel van het lied niet het ABC geleerd, leren klokkijken, de dagen van de week of de maanden van het jaar geleerd, maar ook naamvallen en andere grammaticale items in de eigen of een vreemde taal. Al deze genoemde soorten liederen hebben een gerichte functie. Ze beogen, elk op hun gebied, een bepaald doel. Het kunstlied daarentegen heeft alleen zichzelf tot doel. Daar is pas écht sprake van eenheid van poëzie en muziek. Het gesproken woord werd het gezongen woord. En wel zodanig, dat belangrijke elementen, die eigen zijn aan het gesproken woord, zoals ritme, articulatie, verloop van toonhoogten, enz., worden veredeld en tot muziek gemaakt. In de 14e, 15e en 16e eeuw was het kunstlied veelal drie- of meerstemmig polyfoon in de vorm van een madrigaal. Het werd gezongen bij allerlei gelegenheden, zowel officiële als niet-officiële: aan het hof, ten huize van de adel of gewoon in het vrije veld. Begin 17e eeuw onderging het kunstlied een verandering. Onder invloed van de Italiaanse solocantate veranderde allengs het meerstemmige lied in een sololied met eenvoudige instrumentale begeleiding. Vooral in Engeland is dan het lied met luitbegeleiding erg populair. De zanger begeleidde vaak zichzelf. Het werd daardoor de meest intieme muziekuiting. Ook toen later de luit, de mandoline of de harp vervangen werden door het klavecimbel en nog later door de piano. 1

2 Eind 17e eeuw raakt het kunstlied wat op de achtergrond, terwijl het volkslied springlevend blijft. Maar korte tijd later keek men ook dáár min of meer op neer. Alleen het geestelijke en stichtelijke lied hadden nog aandacht. Pas in het tweede kwart van de 18e eeuw, en met name in de Rococo, met zijn enorme aandacht voor het vrije, het ongedwongene, het natuurlijke, kwam het volkslied weer volop in de belangstelling. Er verscheen namelijk in 1754 een spraakmakend boek van de van oorsprong Zwitserse filosoof Jean Jacques Rousseau, getiteld "Discours sur l'origine et les fondements de l'inégalité parmi les hommes". Een verhandeling over de oorsprong van de menselijke ongelijkheid. Volgens Rousseau is er alleen maar een natuurlijke ongelijkheid door leeftijd en kracht en geen moreel-politieke. Hij stelde dat er in oorsprong een paradijselijke oerstaat was geweest, waarin men primitief, vrij en onafhankelijk leefde. Maar men degenereerde allengs tot de burgerlijke samenleving van nu. Oorzaak was de eerste mens die zijn land afbakende en dit het zijne noemde. Die meende absoluut heerser te kunnen zijn over zijn bezit. Die mens schiep een maatschappij met mogelijkheden tot oorlog en hiërarchische verhoudingen, waardoor rijkdom, macht en machtsmisbruik hun intrede deden. Volgens Rousseau moest de mens weer terug naar die oerstaat om weer werkelijk mens te kunnen zijn. Heel populair werd zijn oproep "Retournons à la nature" ofwel "Laten we terugkeren tot de natuur"; een uitspraak die in de meeste gevallen wat al te letterlijk werd genomen. Daarbij dacht men vaak in de richting van het landelijke, het pastorale. Het doen en laten van de mensen uit die periode werd beheerst door een intens verlangen naar het idyllische. Dit alles bracht het natuurlijke, en dus ook het volkslied weer onder de aandacht. Dit nu had op zijn beurt grote gevolgen voor de ontwikkeling van het kunstlied in met name Duitsland. Het was het lied dat de naar rust hunkerende ziel gaf wat ze zocht. Men vond er een persoonlijke intimiteit. Daarbij valt op dat in de Rococo het lied vooral heeft gebloeid in die gebieden die van oudsher min of meer democratisch waren: in een aantal Duitse rijkssteden, zoals Hamburg, Augsburg en Leipzig, in de Nederlanden, in Engeland en in Zwitserland. Componisten die rond het midden van de 18de eeuw zich bezighielden met het lied waren ondermeer de Duitsers Johann Joachim Quantz, Johann Gottlieb Graun en Carl Philipp Emanuel Bach; allen werkzaam in Berlijn. Geheel in de lijn van Rousseau, stonden zij op het standpunt dat een lied volkomen natuurlijk behoort te zijn; zodanig dat het zonder begeleiding kan worden gezongen. Hoe eenvoudiger, hoe beter. Alle coupletten op dezelfde melodie en deze melodie moest de algemene stemming van het gedicht weergeven. Hun liederen leunen dan ook sterk aan tegen het volkslied. Duidelijk dus een reactie op het overdadige en kunstmatige van de barok. De componisten die dit standpunt huldigden vormen de Berlijnse Liedschool. (Overigens, Rousseau zelf was ook componist, o.a. van liederen). Toch werd deze opstelling van de Berlijners al spoedig als te benauwend ervaren. Het was Johann Friedrich Reichardt ( ) die deze verstarring doorbrak met liederen die al vooruitwijzen naar de Romantiek. Reichardt was de laatste hofkapelmeester van Frederik de Grote van Pruisen. Ook Carl Friedrich Zelter ( ) heeft veel betekend voor de ontwikkeling van het Duitse sololied. Zelter was de leraar van Felix Mendelssohn. Evenals veel andere componisten heeft ook Zelter verschillende gedichten van Goethe op muziek gezet. De begeleiding door de forte-piano is nog vrij eenvoudig en volkomen ondergeschikt aan de zangpartij en de toonzetting bereikt nog niet het niveau van een Schubert. Maar toch is bekend dat Goethe de liederen van Zelter hoger aansloeg dan die van Schubert. Zelter schreef meer dan 220 liederen. 2

3 Het lied bloeide weer zodanig dat weldra enige honderden bundels met liederen verschenen, door klavier begeleid, maar de meeste ervan zijn van weinig of geen belang. Als we nu kijken naar de drie grote Weense klassieken, dan moeten we erkennen, dat Haydn en Mozart weliswaar fraaie liederen hebben nagelaten, maar dat het lied toch niet echt hun sterkste kant was. Alleen Beethoven komt daar boven uit. Toch hebben die Weners wel belangrijke bijdragen geleverd aan het lied. Zo hebben zij, onder invloed van de Italiaanse opera die in Wenen heel populair was, het lied een vrijere vorm en meer artisticiteit gegeven. Allereerst Joseph Haydn ( ). Zijn liederen zijn niet z'n beste werken. Nu zijn veel van de gebruikte teksten ook niet bepaald van grote literaire waarde, om niet te zeggen pover. De muzikale verwerking ervan is ook niet bepaald liedachtig. Je kunt aan alles merken dat Haydn een grootmeester is op het terrein van het strijkkwartet en de symfonie. Het lied is te beperkt voor hem. In zijn liedbegeleidingen dreigt meermaals het gevaar van een te grote onafhankelijkheid van de tekst. Maar door de expressiviteit in de begeleiding wijst hij wel al duidelijk vooruit naar Schubert. De liederen die hij schreef onder de naam Kanzonetten leunen heel sterk tegen het volkslied aan. Voor de liedkunst van Wolfgang Amadeus Mozart ( ) geldt eigenlijk hetzelfde als voor die van Haydn. Zijn vroege liederen zijn nog zeer eenvoudig van vorm en begeleiding. Maar in zijn liederen van na 1784 is zijn stijl volkomen veranderd. De begeleidingen zijn dan rijker en gevarieerder geworden. Maar toch kun je ook bij Mozart merken dat voor hem de vorm die eigenlijk te beperkt is om de dramatische muzikale kracht tot volle ontplooiing te laten komen. Hij is een componist wiens scheppingskracht zich uit in grotere werken, met de opera op de eerste plaats. Hij heeft de ruimte nodig. Nu was de poëzie ook niet bepaald sterk in het Wenen van die tijd. Weliswaar was Goethe al bekend, maar de wacht was op nog meer grote dichters als Müller, Eichendorff en anderen. Toch zijn er wel liederen van Mozart die er uit springen. Bijvoorbeeld het prachtige en overbekende lied Das Veilchen, het viooltje, uit 1784 op tekst van Goethe. Alle nuances van de tekst worden hierin met de grootste gevoeligheid weergegeven. Pas bij Ludwig van Beethoven ( ) vinden we wat meer affiniteit met het lied. Het neemt dan ook een veel belangrijker plaats in zijn œuvre in dan bij Haydn en Mozart. Hij schreef in totaal 79 liederen met pianobegeleiding. Ook bij hem wordt in de loop der tijd de begeleiding expressiever en belangrijker. De begeleiding geeft dan niet alleen uitstekend de sfeer van het gedicht weer, maar versterkt haar ook. Hij schreef in 1816 een cyclus van 6 liederen onder de titel An die ferne Geliebte. Deze cyclus wordt algemeen beschouwd als de eerste liederencyclus van grote betekenis. Het is een hoogtepunt in Beethovens liedkunst. Een liederencyclus is een dramatische vorm van het lied. Het gaat daarbij niet om afzonderlijke liederen, maar om liederen die onderling met elkaar zijn verbonden doordat zij een verhaal vertellen. In deze cyclus van Beethoven zijn de liederen onderling verbonden door de modulerende pianopartij, waardoor ze in feite in elkaar overgaan. Beethoven benadrukt dat cyclische ook nog door in het laatste lied het eerste opnieuw te citeren. Wie de ferne Geliebte is, zullen we in het midden laten. Daar zijn nog al wat speculaties over. Maar wie de verre geliefde ook geweest mag zijn, we danken er een prachtige liederencyclus aan. Met Beethoven hebben wij de klassieke periode verlaten en zijn we terecht gekomen in de periode die wordt aangeduid met Romantiek. Jean Jacques Rousseau, ik noemde hem al eerder met zijn uitspraak: "Laat ons teruggaan tot de natuur", was één van de aanhangers en verkondigers van een stroming, die bekend staat onder de 3

4 naam Empirisme. Het woord is afgeleid van het Griekse woord empeiria = zintuiglijke kennis. Deze filosofie ziet de ervaring als bron voor alle kennis. Zij kantte zich heel sterk tegen het Rationalisme. Dat was een levensbeschouwing die juist niet van de ervaring, maar van het denken uitgaat. Het Rationalisme stelt dat voor alles een verklaring moet zijn. Het was de filosofie die door de grote tegenspeler van Rousseau: Voltaire, werd aangehangen Rousseau nu stelde dat het gevoel en niet de rede de grondslag moet zijn van geloof en levenshouding. Men noemt Rousseau dan ook wel de vader van de Romantiek. De vraag wat romantiek nu precies is, is bijna niet te beantwoorden. Je kunt beter de vraag stellen hoe romantiek zich in de kunst uit. Romantiek uit zich in een veelheid van persoonlijke stijlen. Algemeen kenmerk is evenwel haar reactie op het rationalisme, op de afstandelijkheid van het classicisme, op het gekunstelde van de rococo. Men gaat op zoek naar eenvoud in de betekenis van directheid van emotie. Een drietal nieuwe begrippen komen dan naar voren, die het gezicht van de romantiek zullen bepalen. Het zijn: a. het verlangen, Sehnsucht b. het lijden, de melancholie, Weltschmerz c. de utopie, de hoop, het voorwerp van verlangen, Hoffnung. Wat de Sehnsucht betreft; de kunstenaar verlangt naar het (onbereikbare) ideaal, de utopie, het volmaakte. Het lijden wordt veroorzaakt door de ontevredenheid met de werkelijkheid, met het bestaan. En daarmee kunnen we dan gelijk een misverstand uit de weg ruimen. De romantische kunstenaar is niet die over-sentimentele dromer. Niet die zielige, verkleumde, hongerlijdende figuur op zijn kale zolderkamertje. In tegendeel: hij is een vechter. Hij weet waarnaar hij op zoek is. Hij is bereid om voor zijn idealen te vechten. Hij is een idealist. Voorbeelden zijn onder meer Wilhelm Müller ( ), de dichter van Schuberts Winterreise en Die Schöne Müllerin. Hij vocht in 1813 vrijwillig tegen Napoleon en in 1817 in Griekenland in de vrijheidsoorlog tegen de Turken. Ook de Engelse schrijver George Gordon Byron. ( ) vocht mee in de Griekse vrijheidsoorlog. Van hem gebruikten Schumann en Wolf gedichten voor hun liederen. In alle kunstuitingen, ook in de schilderkunst, komen we die drie thema's van de romantiek tegen, zij het soms sterk gesymboliseerd. Het verlangen naar het onbereikbare is bijvoorbeeld uitgebeeld in de blauwe bergen op de achtergrond. Dáár vinden we de opening naar het oneindige in het landschap. De blauwe bergen op de achtergrond treffen we bijvoorbeeld ook aan in de liederencyclus van Beethoven. Het verlangen naar de geliefde of het geliefde oord of het land achter de horizon vinden we eveneens terug in liederen waarin van zwerven sprake is. In de schilderkunst uit die tijd zien we heel vaak ruïnes in het decor. Zij symboliseren het lijden. de breuk met het verleden. Ook met het eigen verleden. In de muziek horen we die breuk in bijvoorbeeld Kinderszenen en Album für die Jugend van Schumann. In het lied Der Wanderer van Schubert, op tekst van Georg von Lübeck, vinden we eigenlijk de kern van de romantiek. De laatste regel luidt namelijk: "Dort, wo du nicht bist, dort ist das Glück". De gehele romantische periode zien we als een gang van aanvankelijk optimisme naar pessimisme. Van "Von Himmel hoch jauchzend" tot "Zum Tode betrübt". En dat brengt ons dan bij Franz Schubert ( ). Zijn cyclus "Die schöne Müllerin" op gedichten van Wilhelm Müller is eigenlijk die gang van de romantiek ten voeten uit. De gang van optimisme naar pessimisme, van levensvreugd naar doodsverlangen. De cyclus bestaat uit 20 liederen. Daarin wordt verhaald van een jongeman die een zwerftocht 4

5 onderneemt. Een typisch romantisch thema. Het is het zoeken naar het onbekende, naar het land achter de horizon. Zijn tocht voert hem langs een beekje naar een watermolen. Een beekje is ook al weer zo'n romantisch gegeven. Het symboliseert het steeds doorstromen van het leven. Het stroomt naar onbekend verten. Dat beekje leidt hem naar de dochter van de molenaar waarop hij tot over zijn oren verliefd raakt. Hij gaat zelfs voor de molenaar werken om maar in de buurt van haar te zijn. Dan verschijnt de jager; symbool voor vrijheid en de natuur. Nu blijkt dat de molenaarsdochter in feite helemaal geen oog heeft voor de zwerver, maar hem slechts beleefd heeft aangehoord. Ze had haar hart aan de jager geschonken. De jongeman is wanhopig van verdriet en klaagt zijn nood aan het beekje. Dit weet hem tot zelfmoord te verlokken. De cyclus eindigt met het wiegenlied van de beek. De beek zingt: "Zwerver, hier ben je thuis in je blauwe kristallen vertrekje. Slaap hier je leed maar uit". De Romantiek ten voeten uit. Een typisch romantisch verschijnsel is ook de opkomst van het historisch besef, de eerbied voor het verleden. Dit moeten we zien in samenhang met de opkomst van het nationalistisch bewustzijn. Duitsland, dat een staatkundige lappendeken was, zocht naar een eigen identiteit (In tegenstelling tot Frankrijk dat een dergelijke versnippering niet kende). De romantiek was een vlucht voor de benauwende werkelijkheid. Een vlucht naar de natuur of naar een al of niet werkelijk verleden. Een zoektocht naar het "EIGEN". Met verzamelde sprookjes, legenden, sagen. De historische roman komt op. Op schilderijen zien we kastelen en ruïnes van kathedralen. De dichters schrijven moraliserende balladen. De balladezanger doet de middeleeuwse bard herleven. Het was Carl Loewe ( ), een tijdgenoot van Schubert - hij was maar 2 maanden ouder - die de ballade vorm ging geven. Tijdens zijn concertreizen zong hij zelf zijn ballades. Hij was dus de bard die zichzelf begeleidde. Zijn begeleidingen zijn bijzonder illustratief, zeker in vergelijking met bijvoorbeeld Zelter en Reichardt. Zijn ballade opus 1 Erlkönig op tekst van Goethe is direct al een hoogtepunt. Het is hetzelfde gedicht, waarop Schubert zijn Erlkönig componeerde. De overeenkomst met Schubert is overigens op een aantal punten frappant: dezelfde toonsoort, het gebruik van chromatiek, onderverdeling naar de handelende personen en een recitativisch slot; zij het dat dit slot bij Schubert wat laconiek is en bij Loewe eerder theatraal. De periode van de romantiek kenmerkt zich ook door het doorbreken en loslaten van de klassieke vormen en het klassieke evenwicht. Veel componisten storten zich op de kleine vorm als impromptu, ballade, nocturne. En als het grotere werken betreft dan zijn die vaak ook in een min of meer vrije vorm gevat, zoals bijvoorbeeld het symfonisch gedicht. Een componist die zich echter ook nog steeds thuis voelde in het klassieke, was Felix Mendelssohn- Bartholdy ( ). Maar ook de romantische vormen lagen hem. Waar de generatie die rond 1810 geboren is (Schumann, Chopin, Liszt, Wagner) zich gaat specialiseren, geeft Mendelssohn blijk van een grote veelzijdigheid. Opvallend is ook dat hij, in tegenstelling tot veel van zijn tijdgenoten, nauwelijks enige relatie heeft met de literatuur. In zijn liederen is het de eenvoud die aanspreekt. Geen uitbundige pianobegeleiding. Nee, een avant-gardist is Mendelssohn, in vergelijking met collega's, niet. Bij hem treffen we dan ook de bekende "Weltschmerz" nauwelijks aan. Als we nu Robert Schumann ( ). vergelijken met Mendelssohn, komen er grote verschillen aan de dag. Klinkt in de muziek van Mendelssohn een blij, optimistisch geluid, bij Schumann is het veeleer een pessimistisch geluid, het is alles wat droefgeestig. Een droefgeestigheid die zich vooral na 1850 bij veel componisten manifesteert; in de periode die ook wel postromantiek wordt genoemd. 5

6 De literatuur speelt een heel grote rol in het leven van Schumann. Zijn vader had een uitgeverij en boekhandel. Zijn moeder was een zeer muzikale vrouw, die veel zong in de huiselijke kring en er de bijnaam "het levende liedboek" aan overhield. Tot zijn dertigste levensjaar aarzelde Schumann tussen een carrière als schrijver of een loopbaan als musicus. Na een definitieve keuze voor de muziek werd hij een zeer literair musicus, maar tevens een zeer muzikale schrijver. In zijn liederen haakt hij eerder bij Schubert aan - die hij zeer bewonderde - dan bij Mendelssohn. Zowel Schubert als Schumann hebben getracht een volmaakt evenwicht aan te brengen tussen tekst en muziek, stem en instrument, melodie en harmonie. De pianobegeleiding, beter is het hier te spraken van de pianopartij omdat die bij Schumann een meer dan begeleidende functie heeft, is zo belangrijk dat het bijna een zelfstandige partij is. Zelfs zonder de zangpartij zijn de liederen vaak prachtige zelfstandige muziekstukken. Kenmerkend voor Schumann zijn de vaak voorkomende pianoinleidingen en -naspelen. Zo'n naspel is dan een laatste expressieve samenvatting van de essentie van het gedicht. Een uitdrukking van het nog niet gezegde. Zoals al eerder gezegd is één van de kenmerken van de romantiek de hang naar het verleden. Alleen het verleden was goed. Dat was vooral maatgevend voor de romantici uit de 2e helft van de 19e eeuw. Het verleden was het tijdperk, waarin alle idealen verwezenlijkt konden worden, die in de eigen tijd onbereikbaar waren. Ook Johannes Brahms ( ) had grote belangstelling voor het verleden, maar bij hem gaat het niet zozeer om het verleden als zodanig, maar uitsluitend om kwaliteit uit het verleden. Zijn belangstelling naar het verleden omvatte ook het volkslied. En dan wel voornamelijk om de eerlijkheid, de directheid en de eenvoud ervan. Voor veel van zijn liederen heeft het volkslied model gestaan. Brahms maakt ook veel bewerkingen van volksliederen. Bij Brahms is de pianobegeleiding niet zo uitvoerig als bij Schumann. De voor- en naspelen zijn relatief kort. De begeleiding voegt ook nauwelijks nieuwe ideeën toe. In veel van zijn liederen is de stemming introvert. Ze zijn vaak doordrongen van ernst en beheersing. Zijn liederen hebben misschien minder psychologische diepgang, maar vormen niettemin een hoogtepunt in de liedkunst. Brahms wordt algemeen gezien als de afsluiter van de romantiek in Duitsland en Oostenrijk. Hij vat de voorgaande muziek samen. In tegenstelling tot wat tijdgenoten als Liszt en Wagner beweren, stelt Brahms dat muziek nergens naar behoeft te verwijzen dan alleen naar zichzelf, zelfs niets kàn uitbeelden. Vandaar dat hij alleen absolute muziek schrijft, en geen opera's of symfonische gedichten. Zijn muziek haakt dan ook eerder aan bij Mendelssohn, wiens symfonieën ook volkomen klassiek van vorm zijn. Dat heeft er toe geleid, dat men lange tijd laatdunkend op Brahms' muziek heeft neergekeken. Men vond hem uitermate conservatief. Toch was hij wel degelijk een componist van typisch romantische composities als rapsodieën, ballades, intermezzi, enz. Tot slot Hugo Wolf ( ). Met Schubert is hij de componist van het grootste aantal liederen. Wolf componeerde bij vlagen. Door zijn manische depressiviteit kon hij soms gedurende meer dan een jaar geen noot op papier krijgen. Zijn grootste productiviteit viel tussen de jaren 1888 en Toen componeerde hij meer dan 200 liederen, die het grootste deel van zijn oeuvre vormen. Bij de keuze van zijn teksten gaat hij uiterst selectief te werk. Zo bepaalt hij zich lange tijd tot één dichter: Goethe, Möricke, Eichendorff en op goede vertalingen van Spaanse en Italiaanse poëzie. Bij hem meestal geen afgeronde fraaie volzinnen meer, maar veel chromatiek en snelle modulaties. Hij offert de melodie op voor de directe illustratie van het woord. Daardoor valt de prachtige kleuring op. Hij hechtte een uitzonderlijk grote betekenis aan de tekst, zodanig dat hij de naam van de tekstdichter, voorafgaand aan zijn eigen naam, boven de compositie vermeldde. Hij wilde daarmee aangeven samen met de dichter één muziekgedicht te hebben gemaakt. 6

7 Bijzondere aandacht schenkt hij aan de pianopartij, die hij zeer zorgvuldig en uiterst verfijnd uitwerkt en waarin hij de wezenlijk muzikale functies legt. Tekst, melodie en zangpartij worden bij Wolf pas op een hoger niveau tot een hechte drie-eenheid, waardoor het aanvankelijk lijkt of die drie elementen niet bij elkaar passen. Z'n liederen zijn volkomen tegengesteld aan de idealen van de Berliner Liedschule. Wolf brengt het kunstlied tot een ongekende hoogte. De uitzonderlijk subtiele verhouding die er is tussen zijn muziek en de teksten die hij koos, vormt misschien de verklaring voor het feit dat zijn composities nooit een grote populariteit verwierven. Toch, wie zich de moeite getroost deze speciale en unieke wereld van Wolfs liedkunst te betreden, zal er door gefascineerd raken. De manier waarop Wolf de poëzie zowel melodisch als harmonisch en ritmisch ondersteunde om de betekenis van de tekst duidelijk te maken, is volkomen uniek. Het Duitse sololied begon zijn zegetocht in de intimiteit van de huiskamer. Kwam de salon binnen als lekenzang in de vriendenkring. Van het concertbedrijf bleef het lange tijd uitgesloten. (De eerste openbare uitvoering in Wenen van een lied van Franz Schubert had plaats in de zomer van 1819 (Schäfers Klagelied)). Tot aan de tijd van Schumann was de liedkunst voornamelijk een kunst voor de "oprechte amateur". De technische eisen werden echter steeds groter. Na 1821 kwamen dan ook de eerste professionele concertzangers, die het lied uitdroegen voor een groter publiek. Maar ook de eisen die aan de pianist werden gesteld, werden steeds zwaarder, zodat ook hierbij "professionals" onontbeerlijk werden. Maar toch blijft de amateurcultuur van het lied de belangrijkste, ondanks de concertpraktijk. Aan het eind van de 19e eeuw, begin 20e eeuw wordt het Duitse lied door componisten als Gustav Mahler en Richard Strauss uit de intimiteit gehaald. Want hoewel pianobegeleiding vaak het uitgangspunt was, hebben zij het lied, door het van een orkestbegeleiding te voorzien, naar de grote concertzaal overgebracht. De bloeitijd van het Duitse sololied was voorbij. 7

NIEUWSBRIEF, December 2015 NIEUWE PROGRAMMA S!!

NIEUWSBRIEF, December 2015 NIEUWE PROGRAMMA S!! NIEUWSBRIEF, December 2015 NIEUWE PROGRAMMA S!! In aansluiting op mijn reguliere series colleges Geschiedenis van de Klassieke Muziek, (voor lopende inschrijvingen zie website!!) heb ik een aantal nieuwe

Nadere informatie

Classicisme is een korte tijdsperiode in de muziek. Ze loopt van 1750 tot 1810.

Classicisme is een korte tijdsperiode in de muziek. Ze loopt van 1750 tot 1810. Classicisme 1. Wanneer? Classicisme is een korte tijdsperiode in de muziek. Ze loopt van 1750 tot 1810. Dit is de periode van de industriële revolutie. De technologie en de wetenschap kennen een grote

Nadere informatie

Een muziekles over Haydns Schöpfung (voorbeeldles basisschool)

Een muziekles over Haydns Schöpfung (voorbeeldles basisschool) Een muziekles over Haydns Schöpfung (voorbeeldles basisschool) Paul Knöps Dit materiaal is onderdeel van het compendium christelijk leraarschap dat samengesteld is door het lectoraat Christelijk leraarschap

Nadere informatie

Zeven Psalmen. Felix Mendelssohn Bartholdy. Voor vierstemmig gemengd koor. Proza Musica 10.210.001

Zeven Psalmen. Felix Mendelssohn Bartholdy. Voor vierstemmig gemengd koor. Proza Musica 10.210.001 Zeven Psalmen Voor vierstemmig gemengd koor Felix Mendelssohn Bartholdy Proza Musica 10.210.001 Meer informatie over dit boek of over andere uitgaven van Proza Musica vindt u op www.prozamusica.nl Omslagontwerp:

Nadere informatie

SIEB POSTHUMA illustraties

SIEB POSTHUMA illustraties DI 29 APRIL 2014 20:15 NONA CHRISTIANNE STOTIJN mezzosopraan & HANS EIJSACKERS piano & SIEB POSTHUMA illustraties AVO N D CO N C E RT 7 HUGO WOLF uit Mörike-Lieder Gesang Weyla s Lied vom Winde PJOTR ILJITSJ

Nadere informatie

Impressionisme. Wanneer? Kenmerken van muziek uit het impressionisme

Impressionisme. Wanneer? Kenmerken van muziek uit het impressionisme Impressionisme Wanneer? Aan het einde van de negentiende eeuw lopen verschillende stijlen door elkaar. Je had de postromantiek in Duitsland, die verder gingen in romantische stijl met vooral Wagner als

Nadere informatie

Romantiek. Terugblik en contrasten

Romantiek. Terugblik en contrasten Romantiek Terugblik en contrasten Harry Velema (Lang geleden) Romantiek Om in de stemming te komen Romantische Muziek Bedřich Smetana (Litomyšl, 2 maart 1824 Praag, 12 mei 1884) Leerling Franz Liszt; Uitvinder

Nadere informatie

De symfonie. Welke symfonie hoor je? Schrijf de juiste volgorde in de kaders bij de cd-hoezen.

De symfonie. Welke symfonie hoor je? Schrijf de juiste volgorde in de kaders bij de cd-hoezen. De symfonie Welke symfonie hoor je? Schrijf de juiste volgorde in de kaders bij de cd-hoezen. Welke van deze symfonieën spreekt je het meest aan en waarom? Welke van deze symfonieën spreekt je het minst

Nadere informatie

Muziekgeschiedenis. Galant versus Gelehrt 1740. Stan Kuunders, www.degitarist.nl. Essay galant versus gelehrt 1740 Stan Kuunders, www.degitarist.

Muziekgeschiedenis. Galant versus Gelehrt 1740. Stan Kuunders, www.degitarist.nl. Essay galant versus gelehrt 1740 Stan Kuunders, www.degitarist. Muziekgeschiedenis Galant versus Gelehrt 1740 Stan Kuunders, www.degitarist.nl Essay galant versus gelehrt 1740 Stan Kuunders, www.degitarist.nl Galante Stijl versus Gelehrt De 18 e eeuw kenmerk zich als

Nadere informatie

Classicisme is een korte tijdsperiode in de muziek. Ze loopt van 1750 tot 1810.

Classicisme is een korte tijdsperiode in de muziek. Ze loopt van 1750 tot 1810. Classicisme 1. Wanneer? Classicisme is een korte tijdsperiode in de muziek. Ze loopt van 1750 tot 1810. Dit is de periode van de industriële revolutie. De technologie en de wetenschap kennen een grote

Nadere informatie

PROGRAMMAVOORSTELLEN 2015 2016

PROGRAMMAVOORSTELLEN 2015 2016 PROGRAMMAVOORSTELLEN 2015 2016 EEN ANDER VERHAAL HET DUDOK KWARTET ZOEKT NAAR CONTEXT EN BETREKT DE LUISTERAAR BIJ DIE ZOEKTOCHT Van Haydn tot Xenakis: al eeuwenlang spreekt het strijkkwartet bij alle

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.3 Nationalisme en Duitse eenwording.

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.3 Nationalisme en Duitse eenwording. Onderzoeksvraag: Hoe zorgden nationalistische gevoelens ervoor dat de Duitstalige gebieden één staat werden? Kenmerkende aspect: De opkomst van de politiek maatschappelijke stromingen nationalisme, liberalisme,

Nadere informatie

rijks museum Verwerkingsmateriaal Examentour VWO versie b Visuele analyse van schilderkunst in de 17de, 19de en 20ste eeuw 1/5

rijks museum Verwerkingsmateriaal Examentour VWO versie b Visuele analyse van schilderkunst in de 17de, 19de en 20ste eeuw 1/5 1/5 Eregalerij, Rijksmuseum Mondriaanjurk, Yves Saint Laurent, Abraham, Bianchini-Férier, 1965 Dit verwerkingsmateriaal wordt aangeboden na afloop van de examentour Burgerlijke cultuur in de zeventiende

Nadere informatie

Visuele analyse van schilderkunst in de 17de, 19de en 20ste eeuw

Visuele analyse van schilderkunst in de 17de, 19de en 20ste eeuw 1/5 Eregalerij, Rijksmuseum Brieflezende vrouw, Johannes Vermeer, ca. 1663 Dit verwerkingsmateriaal wordt aangeboden na afloop van zeventiende eeuw laat Johannes Vermeer zien in de examentour Burgerlijke

Nadere informatie

Muziek. Elke tijd heeft zijn eigen vormen

Muziek. Elke tijd heeft zijn eigen vormen Muziek Elke tijd heeft zijn eigen vormen Klassieke Sonate / Symfonie Eerste deel; snel en dramatisch (met sonatevorm) Tweede deel; langzaam en lyrisch. Liedvorm of thema met variaties contrasterende toonsoort

Nadere informatie

jij ontdekt... jouw passie voor Luistercursussen Klassiek cursusaanbod 2015-2016 www.ontdekscala.nl muziek Centrum voor de Kunsten

jij ontdekt... jouw passie voor Luistercursussen Klassiek cursusaanbod 2015-2016 www.ontdekscala.nl muziek Centrum voor de Kunsten jij ontdekt... muziek jouw passie voor Luistercursussen Klassiek cursusaanbod 2015-2016 Centrum voor de Kunsten www.ontdekscala.nl Luistercursussen Klassieke Muziek Al sinds vele jaren geven een tweetal

Nadere informatie

Klassieke Muziekgeschiedenis De Middeleeuwen (500 1500)

Klassieke Muziekgeschiedenis De Middeleeuwen (500 1500) Klassieke Muziekgeschiedenis De Middeleeuwen (500 1500) Algemeen Als je aan de Middeleeuwen denkt, dan denk je waarschijnlijk aan grote kastelen, ridders en jonkvrouwen. Natuurlijk, dit is een gedeelte

Nadere informatie

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets 11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets Opdracht 1 Wat is de Sokratische methode? Opdracht 2 Waarom werd Sokrates gedwongen de gifbeker te drinken? Opdracht 3 Waarom zijn onze zintuigen

Nadere informatie

Over schilderijen van Debbie, een paar gedichten en muziek

Over schilderijen van Debbie, een paar gedichten en muziek 1 Over schilderijen van Debbie, een paar gedichten en muziek Wie Debbies schilderijen en tekeningen van de afgelopen jaren bekijkt, zal zich misschien verwonderen over de ogenschijnlijke stijlbreuk die

Nadere informatie

Auf Flügeln des Gesanges Mendelssohn & Schumann: romantici pur sang

Auf Flügeln des Gesanges Mendelssohn & Schumann: romantici pur sang Auf Flügeln des Gesanges Mendelssohn & Schumann: romantici pur sang College I Dia 1 introductiedia Dia 2 indeling van de cursus culturele en maatschappelijke context: de Romantiek Mendelssohn en Schumann:

Nadere informatie

Een explosie van klankkleuren

Een explosie van klankkleuren Een explosie van klankkleuren 1. Historische achtergrond Hieronder staan enkele stellingen over eigenschappen van instrumenten of bezettingen. Wat zijn de gevolgen voor de componist? a. Op een klavecimbel

Nadere informatie

Spotlight: Joris van Leeuwen

Spotlight: Joris van Leeuwen Om bekende en onbekende schrijvers van Nederlandse bodem die in de genre spanning / fantasy druk bezig zijn en een aantal boeken hebben gepubliceerd, toch wat meer bekendheid te geven, heb ik besloten

Nadere informatie

(schrijf je je naam hierboven op?) Dit materiaal is ontwikkeld door en eigendom van van Marieke voor de Wind.

(schrijf je je naam hierboven op?) Dit materiaal is ontwikkeld door en eigendom van van Marieke voor de Wind. Naam: Bach (schrijf je je naam hierboven op?) Inhoud Welkom! blz. 3 De Barok blz. 4 Johann Sebastian Bach blz. 9 De familie Bach blz. 11 De Cantate blz. 13 Het Concert blz. 15 Voor de ouders: Uw kind doet

Nadere informatie

Marc van Delft (componist, muziektheoreticus, schrijver, etc.)

Marc van Delft (componist, muziektheoreticus, schrijver, etc.) CURSUS: De Beeldentaal van de kunst en het mythisch bewustzijn I Marc van Delft (componist, muziektheoreticus, schrijver, etc.) Kunstvormen en hun archetypische betekenis, zoals deze in de cultuur en in

Nadere informatie

Schoolexamen CKV2 havo 2003-I

Schoolexamen CKV2 havo 2003-I Blok 1 Dit vragenblok gaat over de concertpraktijk in de negentiende eeuw en het kunstlied, toegespitst op muziek van Franz Liszt en Franz Schubert. Konrad Boehmer schrijft in de Grote Winkler Prins 1

Nadere informatie

concertavond dankzij de Business seat-formule

concertavond dankzij de Business seat-formule @ Inne Helsen Een onvergetelijke concertavond dankzij de Business seat-formule Ook dit seizoen heeft het orkest een aantal aantrekkelijke formules voor u klaar om uw professionele contacten, klanten of

Nadere informatie

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te SAMENVATTING VAN DE REDEVOERINGEN GEHOUDEN VOOR DE JEUGD IN SURINAME EN DE NEDERLANDSE ANTILLEN Willemstad, 19 oktober 1955, Oranjestad, 22 oktober 1955. Paramaribo, 5 november t 955 WIJ zijn hier gekomen

Nadere informatie

De Klassieken. Rudolf Rasch Voorzitter KOD

De Klassieken. Rudolf Rasch Voorzitter KOD De Klassieken De klassieke muziek (met kleine letters) bestrijkt een groot deel van ons muzikale verleden, maar er is een korte periode die bekend staat als de Klassieke Periode (met hoofdletters): de

Nadere informatie

Geniet van een stijlvol kunststuk in uw woonkamer!

Geniet van een stijlvol kunststuk in uw woonkamer! Rembrandt 350 Geniet van een stijlvol kunststuk in uw woonkamer! De Rembrandt 350 is een buitengewoon orgel, vernoemd naar de Hollandse meester Rembrandt van Rijn. Dankzij het mooie klassieke meubel en

Nadere informatie

PROGRAMMA. vr. 4 okt 20:30 Tour de Chanson Matthias Kadar Ç 16,00 (Internetprijs) / Ç 20,00

PROGRAMMA. vr. 4 okt 20:30 Tour de Chanson Matthias Kadar Ç 16,00 (Internetprijs) / Ç 20,00 PROGRAMMA Klassiek vocale muziek van Hõndel tot Verdi en Wagner, en van Franz Schubert tot Georges Brassens en Ramses Shaffy op verschillende locaties in Zuid Limburg en Aken, met meer dan 100 uitvoerenden,

Nadere informatie

Vragen literatuur 6-VWO Deze vragenlijst is grotendeels gebaseerd op de Coach van Noordhoff. Literaire begrippen

Vragen literatuur 6-VWO Deze vragenlijst is grotendeels gebaseerd op de Coach van Noordhoff. Literaire begrippen Vragen literatuur 6-VWO Deze vragenlijst is grotendeels gebaseerd op de Coach van Noordhoff. A Literaire begrippen 1. Wat is het verschil tussen een Vergleich (vergelijking) en een Metapher (metafoor)?

Nadere informatie

Inspiratie en Damunt de tu, només les flors

Inspiratie en Damunt de tu, només les flors 1 Inspiratie en Damunt de tu, només les flors Overal is inspiratie. Je moet er natuurlijk wel oog voor hebben. En er is het element timing: op het verkeerde moment kan de mooiste aanleiding om tot creativiteit

Nadere informatie

Het Symfonie orkest. Lessuggestie bovenbouw: Lesdoelen: Lesopbouw:

Het Symfonie orkest. Lessuggestie bovenbouw: Lesdoelen: Lesopbouw: Lessuggestie bovenbouw: Het Symfonie orkest Lesdoelen: Kinderen maken kennis met klassieke muziek. Ze weten welke instrumenten er in een symfonieorkest te vinden zijn. De kinderen kunnen de verschillende

Nadere informatie

7. Troisième choral!!!!!! C. Franck (1822-1890)!

7. Troisième choral!!!!!! C. Franck (1822-1890)! 7. Troisième choral C. Franck (1822-1890) Het populaire derde koraal (1890) is het laatste werk van de grote Franse meester. Het begint met gebroken accoorden quasi allegro, afgewisseld met brede, sonore

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de landen die Napoleon veroverde, voerde hij een beleid dat: enerzijds paste binnen het gelijkheidsideaal van de Franse Revolutie

Nadere informatie

De Negentiende Eeuw - Onbekende Bekenden

De Negentiende Eeuw - Onbekende Bekenden De Negentiende Eeuw Onbekende Bekenden Met alle respect voor de voorafgaande en de eropvolgende eeuwen kan men toch stellen dat de negentiende eeuw nog steeds het basisrepertoire voor onze klassieke orkesten

Nadere informatie

Voor christenen is de Bijbel met name een geloofsboek. Dat betekent

Voor christenen is de Bijbel met name een geloofsboek. Dat betekent De Bijbel Een geloofsboek EWe kunnen vele wegen gaan met de Bijbel. De één ervaart het vooral als een mooi kunstobject. Vele kunstenaars hebben er inspiratie in gevonden om een kunstwerk te maken. We kennen

Nadere informatie

Gelezen: Hooglied 4: 1-8, Hooglied 5 : 2 8, Hooglied 7 : 7 10, Hooglied 8 : 6-7

Gelezen: Hooglied 4: 1-8, Hooglied 5 : 2 8, Hooglied 7 : 7 10, Hooglied 8 : 6-7 Zondag 24 april 2016 - Verlangen naar liefde Gelezen: Hooglied 4: 1-8, Hooglied 5 : 2 8, Hooglied 7 : 7 10, Hooglied 8 : 6-7 Enige discussie in de afgelopen week aan de keukentafel. Kunnen we dit lezen?

Nadere informatie

ART HISTORY. de negentiende eeuw. H5 Blz.17 t/m 32 De Romantiek Eerste helft 19de eeuw

ART HISTORY. de negentiende eeuw. H5 Blz.17 t/m 32 De Romantiek Eerste helft 19de eeuw ART HISTORY de negentiende eeuw H5 Blz.17 t/m 32 De Romantiek Eerste helft 19de eeuw Romantiek Reactie op de verstedelijking en het rationalisme van de achttiende eeuw Zoektocht naar een betere wereld

Nadere informatie

Connie Palmen De Wetten

Connie Palmen De Wetten Connie Palmen De Wetten Connie Palmen geboren: 25 november 1955 in Limburg opleiding: de studie Nederlandse Taal en Letterkunde en Filosofie in Amsterdam Bij Nederlands bleef ik met vragen zitten, die

Nadere informatie

rijks museum Verwerkingsmateriaal Examentour VWO ANTWOORDMODEL VERSIE A + B Visuele analyse van schilderkunst in de 17DE, 19DE en 20STE eeuw 1/5

rijks museum Verwerkingsmateriaal Examentour VWO ANTWOORDMODEL VERSIE A + B Visuele analyse van schilderkunst in de 17DE, 19DE en 20STE eeuw 1/5 1/5 VERSIE A Vraag 1 A Gebruik van licht om de dramatiek te uiten. Het subtiele licht (vs. clair-obscur in de barok) geeft diepte aan het schilderij en accentueert het hoofdmotief. Het zorgt er dus voor

Nadere informatie

Stromingen in vogelvlucht

Stromingen in vogelvlucht Stromingen in vogelvlucht Grieken en Romeinen (Klassiek Erfgoed) 500 v. Chr. tot 400 n. Chr. Middeleeuwen (Goddelijke Orde) 500 tot 1500 Renaissance (Homo Universalis) 1500 tot 1600 Barok en Rococo (Verleiding

Nadere informatie

Tuin van Heden 5 en 6 Werken met kunst in de paasperiode. Kernles 1: Kunstenaar, wat vertel je mij?

Tuin van Heden 5 en 6 Werken met kunst in de paasperiode. Kernles 1: Kunstenaar, wat vertel je mij? Tuin van Heden 5 en 6 Werken met kunst in de paasperiode Opmerking vooraf: Voor de uitwerking van deze lessen hebben we doelen gehaald uit verschillende thema s van de betreffende graad. Na elk doel verwijzen

Nadere informatie

GESCHIEDENIS VAN KUNST EN MEDIA DE MENS OP HOL. HvA - IAM - hoorcollege - geschiedenis van kunst en media: de mens op hol

GESCHIEDENIS VAN KUNST EN MEDIA DE MENS OP HOL. HvA - IAM - hoorcollege - geschiedenis van kunst en media: de mens op hol GESCHIEDENIS VAN KUNST EN MEDIA DE MENS OP HOL 1 Wolfgang Goethe - Die Leiden des Jungen Werther (1774) 2 de negentiende eeuw: utopie of dystopie? de kinderen van de verlichting dááág adel, hallo burgerij!

Nadere informatie

De didactische analyse van partituren: Rococo-Concerto voor klarinet en piano Jurriaan Andriessen (1973) Eerste deel

De didactische analyse van partituren: Rococo-Concerto voor klarinet en piano Jurriaan Andriessen (1973) Eerste deel De didactische analyse van partituren: Rococo-Concerto voor klarinet en piano Jurriaan Andriessen (1973) Eerste deel A. Basisschema voor de analyse van de partituur 1. Macroscopisch A. Componist 1. Historische

Nadere informatie

les 1 The sunshine doel

les 1 The sunshine doel 44 Moet je doen muziek groep 7 les 1 zingen luisteren spelen vastleggen bewegen The sunshine De les begint met het zingen van een zomers lied over activiteiten in de zon. Daarna beelden de leerlingen met

Nadere informatie

www.windharmonium.nl Publicaties Vox Humana april 2012 Het Duits harmonium: een herwaardering Aflevering 7: 'zingend' musiceren-1 Inleiding

www.windharmonium.nl Publicaties Vox Humana april 2012 Het Duits harmonium: een herwaardering Aflevering 7: 'zingend' musiceren-1 Inleiding home > publicaties Publicaties Vox Humana april 2012 Het Duits harmonium: een herwaardering Klaas Hoek Aflevering 7: 'zingend' musiceren-1 Inleiding Eén van de centrale onderwerpen in de geschriften van

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

Een woordje uitleg over de keuzemodules

Een woordje uitleg over de keuzemodules Een woordje uitleg over de keuzemodules MODULE W1 AMV+ Aantal leerlingen Maandag, 17u30 18u30 Hoe meer zielen, hoe meer vreugd! Boeiend, éch(t) boeiend! Om je dorst te lessen. Hoe zit dat (ook alweer?)?

Nadere informatie

Het concilie van Konstanz

Het concilie van Konstanz 1 Het concilie van Konstanz Reformatieconcilie Het Concilie van Konstanz (1414-1418) staat bekend als een zogenaamd reformatieconcilie. Algemeen besefte men namelijk in de 14e en de 15e eeuw hoe dringend

Nadere informatie

Tuin van Heden 3 en 4 Werken met kunst in de paasperiode. Kernles 1: Kunstenaar, wat vertel je mij?

Tuin van Heden 3 en 4 Werken met kunst in de paasperiode. Kernles 1: Kunstenaar, wat vertel je mij? Tuin van Heden 3 en 4 Werken met kunst in de paasperiode Opmerking vooraf: Voor de uitwerking van deze lessen hebben we doelen gehaald uit verschillende thema s van de betreffende graad. Na elk doel verwijzen

Nadere informatie

Schoolexamen HAVO. Culturele en kunstzinnige vorming 2 (nieuwe stijl)

Schoolexamen HAVO. Culturele en kunstzinnige vorming 2 (nieuwe stijl) Culturele en kunstzinnige vorming 2 (nieuwe stijl) Schoolexamen HAVO Vragenboekje Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Afnametijdstip 1 Woensdag 2 april 20 03 De blokken zijn: Blok 1: Cultuur van Romantiek

Nadere informatie

Keizerin Elizabeth. Keizer Franz Joseph I

Keizerin Elizabeth. Keizer Franz Joseph I 1 Oostenrijk Oostenrijk is een land in Midden Europa. Het is een Alpenland. Nergens grenst het aan een zee. De belangrijkste rivieren zijn de Donau en de Inn. In Oostenrijk spreekt men Duits. De munteenheid

Nadere informatie

In de liturgie. n Palmzondag. n Dinsdag. n Woensdag. n Goede Vrijdag. Mattheus 26-27. Marcus 14-15. Lucas 22-23. Johannes 18-19

In de liturgie. n Palmzondag. n Dinsdag. n Woensdag. n Goede Vrijdag. Mattheus 26-27. Marcus 14-15. Lucas 22-23. Johannes 18-19 Passie In de liturgie Palmzondag Mattheus 26-27 Dinsdag Marcus 14-15 Woensdag Lucas 22-23 Goede Vrijdag Johannes 18-19 Vanaf de 4e eeuw Gregoriaanse Passie Psalmodiërend (voornamelijk op één toon) Christuspartij

Nadere informatie

Schönberg en het ontstaan van de dodecafonie: algoritmische compositietechniek avant la lettre

Schönberg en het ontstaan van de dodecafonie: algoritmische compositietechniek avant la lettre Schönberg en het ontstaan van de dodecafonie: algoritmische compositietechniek avant la lettre Zoals blijkt uit o.m. zijn Verklärte Nacht en zijn Gurre-Lieder beheerste Arnold Schönberg reeds op jonge

Nadere informatie

Artistiek Jaarverslag Amerfortissimo editie 2014

Artistiek Jaarverslag Amerfortissimo editie 2014 Artistiek Jaarverslag Amerfortissimo editie 2014 Artistiek Jaarverslag Amerfortissimo editie 2014 Met Amerfortissimo editie 2014 hebben we op veel gebieden enorme stappen gemaakt. Met name op het gebied

Nadere informatie

INLEIDING op de muziek van na 1950

INLEIDING op de muziek van na 1950 INLEIDING op de muziek van na 1950 0. Voor de leerkracht: achtergrond & opzet van de les Wanneer jongeren (en volwassenen) voor het eerst kennismaken met hedendaagse muziek (d.w.z.: Westerse kunstmuziek

Nadere informatie

Bijlage HAVO. kunst. tijdvak 2. beeldende vormgeving - dans - drama - muziek - algemeen. Tekstboekje. HA-1029-a-13-2-b

Bijlage HAVO. kunst. tijdvak 2. beeldende vormgeving - dans - drama - muziek - algemeen. Tekstboekje. HA-1029-a-13-2-b Bijlage HAVO 2013 tijdvak 2 kunst beeldende vormgeving - dans - drama - muziek - algemeen Tekstboekje HA-1029-a-13-2-b Tekst 1 Groupe des Six De componisten George Auric, Louis Durey, Arthur Honegger,

Nadere informatie

Programmavoorstellen. Seizoen 2014-2015

Programmavoorstellen. Seizoen 2014-2015 Programmavoorstellen Seizoen 2014-2015 Mengal Ensemble vzw Beneluxlaan 34 8700 Tielt t: +32 51/406417 m: +32 496/567496 www.mengalensemble.be Messe de Saint-Hubert programma 4 hoorns en orgel uitkoopsom:

Nadere informatie

Dierbaren lezer. den Muzenmeester. Ik, den Muzenmeester, voel mijn einde naderen en schrijf daarom mijn testament.

Dierbaren lezer. den Muzenmeester. Ik, den Muzenmeester, voel mijn einde naderen en schrijf daarom mijn testament. Dierbaren lezer Ik, den Muzenmeester, voel mijn einde naderen en schrijf daarom mijn testament. Voor ik dezen stoffigen wereld verlaat, wil ik u mijnen schat toevertrouwen. Heel mijn leven heb ik mijne

Nadere informatie

ROMANTIEK. het tijdperk van de. Romantiek & muziek

ROMANTIEK. het tijdperk van de. Romantiek & muziek ROMANTIEK het tijdperk van de Romantiek & muziek ROMANTIEK AFBAKENING FRANSE REVOLUTIE - PASTORALE VIER VOORBEELDEN VAN ROMANTISCHE COMPONISTEN EN HUN MUZIEK VIER VOORBEELDEN VAN ROMANTISCHE COMPONISTEN

Nadere informatie

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800 Onderzoeksvraag: Op welke gebieden wilden de Verlichtingsfilosofen de bestaande maatschappij veranderen? Rationalisme = het gebruiken van gezond verstand (rede/ratio) waarbij kennis gaat boven tradities

Nadere informatie

EN AVANT, MARCHE! LESBRIEF VOOR LEERKRACHTEN DEEL II: NAVERWERKING

EN AVANT, MARCHE! LESBRIEF VOOR LEERKRACHTEN DEEL II: NAVERWERKING EN AVANT, MARCHE! LESBRIEF VOOR LEERKRACHTEN DEEL II: NAVERWERKING!! OPGELET!! Wij gaan er bij Publiekswerking steeds van uit dat er geen vaststaande antwoorden zijn op onderstaande vragen. De associaties

Nadere informatie

Oudejaarsdag 31-12-2008 Protestantse Gemeente in wording te Zuidland ds. I.J. Bijlsma

Oudejaarsdag 31-12-2008 Protestantse Gemeente in wording te Zuidland ds. I.J. Bijlsma Welkomkerk Schriftlezingen: Psalm 138 en Lukas 11:5-13 Tekst: Psalm 138:3,8 Thema: Gods bescherming en trouw (vs. 8) geven moed en kracht (vs. 3) Preek Op een avond als deze gaan er bij de meesten van

Nadere informatie

Muziekgeschiedenis Essay Oude dansen en de Barok suite Stan Kuunders www.degitarist.nl

Muziekgeschiedenis Essay Oude dansen en de Barok suite Stan Kuunders www.degitarist.nl Muziekgeschiedenis Essay Oude dansen en de Barok suite Stan Kuunders www.degitarist.nl Essay oude dansen en de Barok suite Stan Kuunders www.degitarist.nl 1 Oude dansen uit de Renaissance: Pavane en Gaillarde

Nadere informatie

De swingende foto. Jaarwerk AMC 3. Julie Van Overschelde 2014-2015. J u l i e V a n O v e r s c h e l d e A M C 3 2 0 1 4-2 0 1 5

De swingende foto. Jaarwerk AMC 3. Julie Van Overschelde 2014-2015. J u l i e V a n O v e r s c h e l d e A M C 3 2 0 1 4-2 0 1 5 De swingende foto Jaarwerk AMC 3 Julie Van Overschelde 2014-2015 J u l i e V a n O v e r s c h e l d e A M C 3 2 0 1 4-2 0 1 5 Inhoud Voorwoord:... 2 Foto 1:... 3 wat zie je op de foto:... 3 waar en wanneer

Nadere informatie

Muziek en meer MUZIEK METHODE VOOR BASISONDERWIJS GROEP 7

Muziek en meer MUZIEK METHODE VOOR BASISONDERWIJS GROEP 7 Muziek en meer MUZIEK METHODE VOOR BASISONDERWIJS GROEP 7 Muziek en meer MUZIEK METHODE VOOR BASISONDERWIJS GROEP 7 Opdracht 1.1.a. Je hoorde zojuist een akoestisch en een elektrisch gitaar. Hier ontdek

Nadere informatie

Beethoven. Symfonieën

Beethoven. Symfonieën Beethoven Symfonieën Symfonie 2 1802 Beethoven op de rand Ten tijde van het Heiligenstadt testament!!! Adagio molto - allegro con brio Larghetto Scherzo (allegro) Allegro molto (Gassig afscheid van de

Nadere informatie

Les 3 Monniken en Ridders MUZIEK

Les 3 Monniken en Ridders MUZIEK Les 3 Monniken en Ridders MUZIEK Annemieke Hooijschuur en Hanneke de Jong Les 3 Monniken en Ridders MUZIEK Wereldlijke en Geestelijke Voorkennis De leerlingen zijn enigszins op de hoogte van de levenswijze

Nadere informatie

Help Mij, Jezus R. Brinkman, Stg. BTO Yarah/EBG Noordhoorn 2015

Help Mij, Jezus R. Brinkman, Stg. BTO Yarah/EBG Noordhoorn 2015 Help Mij, Jezus R. Brinkman, Stg. BTO Yarah/EBG Noordhoorn 2015 Eén van de weinige liedjes met een prachtige, diepe, geestelijke betekenis die ooit in de Top40 heeft gestaan in Nederland is van de componist

Nadere informatie

ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW. H4 algemeen deel Hoofdstuk 4 Expressionisme - Kunst en gevoel.

ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW. H4 algemeen deel Hoofdstuk 4 Expressionisme - Kunst en gevoel. ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW H4 algemeen deel Hoofdstuk 4 Expressionisme - Kunst en gevoel. Sigmund Freud (1856-1939) De ideeën van de psychoanalyticus Sigmund Freud hadden veel invloed op de kunstenaars

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het gaat om aanraken vandaag. Aanrakingen die mensen beter maken. Heilzame, helende aanrakingen.

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het gaat om aanraken vandaag. Aanrakingen die mensen beter maken. Heilzame, helende aanrakingen. Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het gaat om aanraken vandaag. Aanrakingen die mensen beter maken. Heilzame, helende aanrakingen. De verhalen van vandaag uit het evangelie van Marcus

Nadere informatie

07.2014 Deze studie bouwt voort op de studies God schiep de mens - Adam 1 en God schiep de vrouw - Eva 2 uit de studie Het ontstaan van de wereld.

07.2014 Deze studie bouwt voort op de studies God schiep de mens - Adam 1 en God schiep de vrouw - Eva 2 uit de studie Het ontstaan van de wereld. 07.2014 Deze studie bouwt voort op de studies God schiep de mens - Adam 1 en God schiep de vrouw - Eva 2 uit de studie Het ontstaan van de wereld. God schiep de vrouw, Eva, omdat Hij het niet goed vond

Nadere informatie

Juist in het openbaar onderwijs

Juist in het openbaar onderwijs Juist in het openbaar onderwijs Over de aandacht voor levensbeschouwing op de openbare school Legitimatie MARLEEN LAMMERS Wie denkt dat het openbaar onderwijs geen aandacht mag besteden aan levensbeschouwing,

Nadere informatie

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt De Gouden Eeuw duurde niet precies honderd jaar. Hij begon aan het eind van de 16de eeuw, beleefde zijn hoogtepunt rond 1675 en was in de 18de eeuw voorbij. De Gouden

Nadere informatie

ROMANTIEK. het tijdperk van de. Jean-Jacques Rousseau 1712-1778

ROMANTIEK. het tijdperk van de. Jean-Jacques Rousseau 1712-1778 ROMANTIEK het tijdperk van de Jean-Jacques Rousseau 1712-1778 Ik beaam met geen woord wat ge zegt, maar ik zal het recht dat ge hebt om het te zeggen tot de dood toe verdedigen Voltaire Allan Ramsay (1766)

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Ik hoop voor u dat u ooit eens flink verliefd bent geweest. Niet zo n beetje van: die of die vind ik best aardig. Misschien wordt dat nog wel eens wat

Nadere informatie

Biografie Schiller. Hertog van Württenberg (1728-1793)

Biografie Schiller. Hertog van Württenberg (1728-1793) Biografie Schiller De jeugd van Schiller Op 10 november 1759 wordt Johan Christoph Friedrich Schiller geboren in Marbach, Württemberg. Schiller is het tweede kind van Johann Kasper Schiller en zijn vrouw,

Nadere informatie

Muziekgeschiedenis Essay Nieuwe Dansen en Karakterstukken Stan Kuunders -

Muziekgeschiedenis Essay Nieuwe Dansen en Karakterstukken Stan Kuunders - Muziekgeschiedenis Essay Nieuwe Dansen en Karakterstukken Stan Kuunders - www.degitarist.nl Essay nieuwe dansen en karakterstukken Stan Kuunders, www.degitarist.nl Nieuwe dansen In klassieke periode richtte

Nadere informatie

2 punten. 3 punten. 4 punten. 1 punt. 3 punten

2 punten. 3 punten. 4 punten. 1 punt. 3 punten Speel het vierde stuk uit één van je boeken. Hoeveel verschillende tonen kennen we. 1 2 Schrijf in ritme het woord pianoleerling in kwarten en achtsten. Is dit het ritme van Kortjakje, Vader Jacob, Zie

Nadere informatie

Artikel in het tijdschrift NIEUWE VISIE van het Gilde van Simontontherapeuten

Artikel in het tijdschrift NIEUWE VISIE van het Gilde van Simontontherapeuten Artikel in het tijdschrift NIEUWE VISIE van het Gilde van Simontontherapeuten EXPOSITIE BEELDEND VERWERKEN ONTMOETING met Annie Segers door Ine van den Heuvel, Simontontherapeute Via het secretariaat van

Nadere informatie

Namen van God en van Christus in de eerste brief aan Timoteüs

Namen van God en van Christus in de eerste brief aan Timoteüs Kris Tavernier Namen van God en van Christus in de eerste brief aan Timoteüs 1 Timoteüs 1-6 Het is mijn bedoeling in dit artikel een overzicht te geven van de namen van God en van Zijn Zoon Jezus, die

Nadere informatie

2 Eeuw van het Verstand

2 Eeuw van het Verstand 2 Eeuw van het Verstand Caravaggio, 1600 Veranderingen Het vorige werkboek eindigde met de barok in Zuid-Europa en de Gouden Eeuw in Nederland. Zowel in de 16e als de 17e eeuw leefden een aantal van de

Nadere informatie

levensbeschouwelijke identiteit van catent Scholen zijn als bomen Leven niet alleen Zonder grond en wortels Leeft geen school, niet één

levensbeschouwelijke identiteit van catent Scholen zijn als bomen Leven niet alleen Zonder grond en wortels Leeft geen school, niet één levensbeschouwelijke identiteit van catent Scholen zijn als bomen Leven niet alleen Zonder grond en wortels Leeft geen school, niet één De scholen van Catent - afzonderlijk en gezamenlijk - zijn als een

Nadere informatie

Deze veertig dagen staan we nadrukkelijk stil bij de vraag wie Jezus is. Welke beelden wij van Jezus hebben.

Deze veertig dagen staan we nadrukkelijk stil bij de vraag wie Jezus is. Welke beelden wij van Jezus hebben. 21-02-2016 Lucas 9: 28-36 Gemeente van onze Heer Jezus Christus, Wie ben jij? Wie bent u? Als we iemand voor het eerst ontmoeten op een feestje, of misschien ook wel na de kerkdienst onder de koffie, wordt

Nadere informatie

Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 1 Dinsdag 27 mei 9.00 11.30 uur

Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 1 Dinsdag 27 mei 9.00 11.30 uur Muziek (nieuwe stijl en oude stijl) Examen HAVO Vragenboekje Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 1 Dinsdag 27 mei 9.00 11.30 uur 20 03 Examennummer... Naam... Voor dit examen zijn maximaal 90 punten

Nadere informatie

26 oktober 2014 Nationale Bijbelzondag. Echt geluk is voor.. Bij de zaligsprekingen uit de Bijbel in Gewone Taal Mattheüs 5 : 1-12

26 oktober 2014 Nationale Bijbelzondag. Echt geluk is voor.. Bij de zaligsprekingen uit de Bijbel in Gewone Taal Mattheüs 5 : 1-12 26 oktober 2014 Nationale Bijbelzondag. Echt geluk is voor.. Bij de zaligsprekingen uit de Bijbel in Gewone Taal Mattheüs 5 : 1-12 Een initiatief van het Nederlands Bijbelgenootschap om de Bijbel op een

Nadere informatie

Mendelssohn: Vioolconcert in e

Mendelssohn: Vioolconcert in e Schubert: Erlkönig Kabbelende beekjes. Zonnige landschappen. Gezelligheid en vrienden. Maar ook melancholie en onherbergzame gebieden. De ongrijpbare angst dat je het ware geluk nooit zal leren kennen.

Nadere informatie

Gemeente van onze Here Jezus Christus,

Gemeente van onze Here Jezus Christus, Gemeente van onze Here Jezus Christus, Echt gelukkig! Dat is het thema waar we vanochtend over na gaan denken. En misschien denkt u wel: Wat heeft dat thema nu met deze tekst te maken, Die gaat toch over

Nadere informatie

2 Vroege renaissance 2.1

2 Vroege renaissance 2.1 2 Vroege renaissance Giotto di Bondone, rond 1315 Veranderingen Het vorige werkboek eindigde met de 14e eeuwse kunstenaar Giotto di Bondone, die in Italië een nieuwe kunststijl introduceerde. Voor het

Nadere informatie

cursussen schutterstock.com

cursussen schutterstock.com schutterstock.com 40 TEKST Sieglinde Michiel Muziek draait niet om kennis, maar om overgave Muziekcursus bij het Festival van Vlaanderen Vlaams-Brabant De klassieke muziek van de 20ste eeuw is gevarieerder

Nadere informatie

Fauré Quartett. Kwartet 2/6

Fauré Quartett. Kwartet 2/6 Fauré Quartett 13 14 13.11.2013 Kwartet 2/6 Praktisch 20u15 start concert concertzaal 21u00 pauze 22u00 vermoedelijk einde concert Kwartet 2013 2014 Artemis Quartet 1/6 ma 23 september 2013 Fauré Quartett

Nadere informatie

Slaven in Florida Verhalenwedstrijd voor GROEP 5-8 BASISONDERWIJS DOCENTENHANDLEIDING

Slaven in Florida Verhalenwedstrijd voor GROEP 5-8 BASISONDERWIJS DOCENTENHANDLEIDING Lesdoel Leerlingen verdiepen zich in het thema slavernij en in een compositie van Frederick Delius: Florida Suite. Dit muziekstuk is geïnspireerd op muziek van de slaven. Met deze achtergrondkennis en

Nadere informatie

Basiscursus Klassieke muziek

Basiscursus Klassieke muziek Basiscursus Klassieke muziek J. Haydn: Symfonie nr. 47 (Allegro) (1772) Door Hélène Codjo Les 01t/m 04 de Barok 1600-1750 1. Instrumenten: Viool & familie, klavecimbel, pijporgel Basso continuo & Barok-orkest

Nadere informatie

Een woordje uitleg over de keuzemodules

Een woordje uitleg over de keuzemodules Een woordje uitleg over de keuzemodules MODULE W1 Garageband Woensdag 14u00 16u00 Les om de twee weken start op woensdag 3 februari 2016 Let op: plan je andere lessen (instrument/samenspel) niet tijdens

Nadere informatie

Nieuw : Naast Bach nu ook ander polyfoon werk voor piano

Nieuw : Naast Bach nu ook ander polyfoon werk voor piano SLAC/Conservatorium Bibliotheek Nieuwsbrief 2 / februari 15 Nieuw : Naast Bach nu ook ander polyfoon werk voor piano Niemand zal het tegenspreken. Het oeuvre van J.S. BACH is onontbeerlijk voor de klassieke

Nadere informatie