Religieuze kentekens

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Religieuze kentekens"

Transcriptie

1 VOORUITGANGSTRAAT 323 BUS BRUSSEL T 02/ F 02/ Religieuze kentekens Wetgeving en rechtspraak als leidraad Colofon Auteur: Sabrine Dawoud, met dank aan het CGKR voor het aanbrengen van documentatie Eindredactie: Els Roger Vlaams Minderhedencentrum Augustus 2008 (tekstbijwerking tot augustus 2009) Religieuze kentekens Wetgeving en rechtspraak als leidraad VMC augustus

2

3 Inhoud I. Wat je eerst moet weten Verschillende rechten en belangen afwegen Wat vind je in deze brochure? Deze brochure is niet af en zal dat wellicht nooit zijn... 5 II. Juridische bronnen Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens Artikel 9 EVRM, lid Artikel 9 EVRM, lid Europees Hof voor de Rechten van de Mens Richtlijn 2000/78/EG Belgische grondwet Federale antidiscriminatiewet Decreet houdende een kader voor het Vlaamse gelijkekansen- en gelijkebehandelingsbeleid Decreet voor evenredige participatie op de arbeidsmarkt III. Religieuze kentekens in het dagelijks leven Religieuze kentekens op identiteitsdocumenten Religieuze kentekens op school Kunnen scholen leerlingen verbieden om een religieus kenteken te dragen? Welk beleid voeren de Vlaamse scholen? A. GO! onderwijs van de Vlaamse Gemeenschap B. Stedelijk en gemeentelijk onderwijs C. Gesubsidieerd vrij onderwijs Toetsing voor de rechter Religieuze kentekens op het werk Kan een werkgever zijn personeel verbieden religieuze kentekens te dragen op het werk?.. 14 A. Directe discriminatie B. Indirecte discriminatie Overheidspersoneel Leerkrachten A. GO! onderwijs van de Vlaamse Gemeenschap B. Stedelijk en gemeentelijk onderwijs C. Gesubsidieerd vrij onderwijs D. Toetsing door de rechter Ontslag of werkweigering wegens religieuze kentekens of kleding A. Ontslag wegens het dragen van religieuze kentekens B. Dringend ontslag wegens het dragen van religieuze kentekens C. Krijgt de werknemer bij ontslag of werkweigering om religieuze redenen een werkloosheidsuitkering? Religieuze kentekens in het openbare leven Burgers met religieuze kentekens in het openbare leven De aanwezigheid van religieuze kentekens in openbare gebouwen A. Openbare gebouwen in het algemeen B. Hoven en rechtbanken IV. Conclusie V. Nuttige adressen en websites Religieuze kentekens Wetgeving en rechtspraak als leidraad VMC augustus

4

5 I. WAT JE EERST MOET WETEN 1. VERSCHILLENDE RECHTEN EN BELANGEN AFWEGEN Vragen over religieuze kentekens kunnen opduiken in verschillende situaties. Mag er een kruisbeeld hangen in een gemeentehuis? Kan je de boerka bannen uit het straatbeeld? Mag je loketbedienden verbieden om een religieus symbool te dragen? Dergelijke thema s zijn stof voor een boeiend maar heel moeilijk maatschappelijke debat. Verschillende rechten en belangen moeten tegenover elkaar afgewogen worden. Is de openbare orde belangrijker dan het recht op godsdienst? Zijn de omstandigheden belangrijk genoeg om een mensenrecht als godsdienstvrijheid te beperken? In deze brochure vind je geen standpunten, enkel objectieve informatie. Centraal staat de vraag : wat zeggen juridische bronnen over religieuze kentekens? Wetgeving, rechtspraak en rechtsleer over religieuze kentekens kunnen een leidraad zijn. Maar ze geven geen pasklare antwoorden. Want ook juridisch is een beoordeling van geval tot geval nodig. Toch zijn er juridische richtlijnen en uitspraken die een houvast kunnen bieden. 2. WAT VIND JE IN DEZE BROCHURE? Een kort overzicht van de belangrijkste internationale en nationale juridische bronnen over het thema religieuze kentekens.de nadruk ligt op Vlaanderen, maar vaak zijn dezelfde regels en principes van toepassing in Brussel en Wallonië. Vervolgens focussen we op de domeinen waar zich in de praktijk het vaakst problemen voordoen met religieuze kentekens: 1. identiteitsdocumenten 2. de school 3. het werk 4. het openbare leven We bekijken voor elk van deze domeinen wat het juridische kader is. 3. DEZE BROCHURE IS NIET AF EN ZAL DAT WELLICHT NOOIT ZIJN Religieuze kentekens zijn nauw verbonden met het antidiscriminatierecht. Die rechtstak is voortdurend in evolutie, wat gevolgen zal hebben voor onze dagelijkse handelingen. Zo is het mogelijk dat België, onder invloed van Europa, zijn antidiscriminatiewetgeving binnenkort moet aanpassen. 1 Ook op Belgisch niveau staan gebeurtenissen op til. Zo werden verschillende vernietigingsberoepen ingediend bij het Grondwettelijk Hof tegen de federale antidiscriminatiewet. Een aantal beroepen werd al behandeld 2, maar andere zijn nog hangend. De komende maanden wordt hierin uitspraak verwacht en misschien moet de federale wet dan weer aangepast worden. Religieuze kentekens Wetgeving en rechtspraak als leidraad VMC augustus

6 II. JURIDISCHE BRONNEN De internationale gemeenschap vindt een aantal mensenrechten fundamenteel. Die rechten zijn opgenomen in verdragen en wetten. In het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens vinden we een aantal van die rechten terug. Bijvoorbeeld: het recht op leven (art. 2) het recht op vrijheid (art. 5) het recht op een eerlijk proces (art. 6) het recht op een familie- en gezinsleven (art. 8) het recht op vrijheid van gedachte, geweten en godsdienst (art. 9)... Het recht op godsdienst of levensovertuiging is belangrijk. Het is een van de beschermde mensenrechten. Toch is ook godsdienstvrijheid geen absoluut recht. Volgens de wetgeving en rechtspraak kan ze in uitzonderlijke gevallen beperkt worden. Bovendien houdt het recht op godsdienstvrijheid ook het recht in om géén godsdienst te hebben, om dus niet gelovig te zijn. De belangrijkste rechtsbronnen zijn: Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens Richtlijn 2000/78/EG van de Raad van 27 november 2000 tot instelling van een algemeen kader voor gelijke behandeling in arbeid en beroep Belgische grondwet Federale antidiscriminatiewet van 10 mei 2007 Vlaams decreet van 10 juli 2008 houdende een kader voor het Vlaamse gelijkekansen- en gelijkebehandelingsbeleid Vlaams decreet van 8 mei 2002 houdende evenredige participatie op de arbeidsmarkt. 1. EUROPEES VERDRAG VOOR DE RECHTEN VAN DE MENS 1.1. ARTIKEL 9 EVRM, LID 1 Het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) beschermt de vrijheid van godsdienst of overtuiging. België heeft het EVRM geratificeerd. Artikel 9. Vrijheid van gedachte, geweten en godsdienst 1. Een ieder heeft recht op vrijheid van gedachte, geweten en godsdienst; dit recht omvat tevens de vrijheid om van godsdienst of overtuiging te veranderen, alsmede de vrijheid hetzij alleen, hetzij met anderen, zowel in het openbaar als privé zijn godsdienst te belijden of overtuiging tot uitdrukking te brengen in erediensten, in onderricht, in praktische toepassing ervan en in het onderhouden van geboden en voorschriften. Artikel 9 EVRM kan niet alleen ingeroepen worden ten aanzien van de overheid, maar ook in private rechtsverhoudingen, dit wil zeggen in rechtszaken tussen burgers onderling. Maar de bescherming die artikel 9 EVRM biedt, is niet absoluut. Dat blijkt uit de uitzonderingen in het tweede deel van het artikel. Bovendien blijkt uit de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens dat niet alle religieus of levensbeschouwelijk geïnspireerde gedachten of handelingen beschermd worden door artikel 9 EVRM. Religieuze kentekens Wetgeving en rechtspraak als leidraad VMC augustus

7 1.2. ARTIKEL 9 EVRM, LID 2 Artikel 9. Vrijheid van gedachte, geweten en godsdienst 2. De vrijheid zijn godsdienst te belijden of overtuiging tot uiting te brengen kan aan geen andere beperkingen worden onderworpen dan die die bij de wet zijn voorzien en in een democratische samenleving noodzakelijk zijn in het belang van de openbare veiligheid, voor de bescherming van de openbare orde, gezondheid of goede zeden of voor de bescherming van de rechten en vrijheden van anderen Met andere woorden: volgens het EVRM mag je het recht op vrijheid van godsdienst of levensbeschouwing beperken onder de volgende voorwaarden: 1. De beperking moet bij wet voorgeschreven zijn. Er is een juridische basis nodig voor het verbod. Dat hoeft geen formele wet te zijn: elk voorschrift dat rechtstreeks of onrechtstreeks gebaseerd is op het nationale recht telt. Het verbod moet ook voldoende duidelijk en toegankelijk zijn. Dat wil zeggen dat de betrokkenen op de hoogte moeten (kunnen) zijn. 2. De beperking moet een legitiem doel nastreven. Gegronde redenen om een beperking in te voeren zijn de openbare veiligheid, de openbare orde of goede zeden. Ook gezondheidsredenen of de bescherming van rechten en vrijheden van anderen kunnen een beperking verantwoorden. 3. De beperking mag niet verder gaan dan noodzakelijk. Dat betekent dat de beperking noodzakelijk moet zijn om het legitieme doel te bereiken en dat ze proportioneel moet zijn met de doelstelling. Dat wil zeggen dat het doel niet bereikt kan worden met een minder verregaande maatregel. Conclusie: wanneer men de vrijheid van godsdienst of levensbeschouwing wil beperken, moet men kunnen bewijzen dat die beperking voldoet aan de voorwaarden EUROPEES HOF VOOR DE RECHTEN VAN DE MENS Uit de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens blijkt bovendien dat niet elke opvatting of handeling die beïnvloed of geïnspireerd is door een godsdienst of levensbeschouwing, onder de bescherming valt van artikel 9 EVRM: alleen die gedachten of handelingen die een noodzakelijke uitdrukking zijn van een overtuiging genieten bescherming 3. Dus, alleen daden die nauw verbonden zijn met een godsdienst of levensbeschouwing komen in aanmerking voor bescherming. Voorbeeld Een apotheker weigert wegens zijn persoonlijke religieuze overtuiging voorbehoedsmiddelen te verkopen. Volgens het Europees Hof te Straatsburg kan de apotheker zich niet beroepen op de godsdienstvrijheid. De verkoop van voorbehoedsmiddelen valt niet binnen het toepassingsgebied van artikel 9 EVRM 4. Zelfs als ze een noodzakelijke uitdrukking zijn van een godsdienst of overtuiging, zijn niet alle gedachten of handelingen beschermd door artikel 9 EVRM. Religieuze kentekens Wetgeving en rechtspraak als leidraad VMC augustus

8 Voorbeeld Gewetensbezwaren tegen militaire dienst 5 : een getuige van Jehova die militaire dienst weigerde om religieuze redenen, werd niet beschermd door het artikel 9 EVRM. 2. RICHTLIJN 2000/78/EG Op 27 november 2000 nam de Raad van de Europese Gemeenschap richtlijn 2000/78/EG aan tot instelling van een algemeen kader voor gelijke behandeling in arbeid en beroep 6. Die richtlijn wil in arbeid en beroep discriminatie bestrijden op grond van: godsdienst of overtuiging handicap leeftijd seksuele geaardheid. De richtlijn is zowel van toepassing in de overheidssector als in de particuliere sector, met betrekking tot: 1. de toegang tot arbeid in loondienst of als zelfstandige: de voorwaarden, de selectie- en aanstellingscriteria; 2. de toegang tot beroepskeuzevoorlichting, beroepsopleiding, voortgezette beroepsopleiding en omscholing. Het gaat over alle vormen en niveaus, met inbegrip van praktijkervaring; 3. de werkgelegenheid en arbeidsvoorwaarden, met inbegrip van ontslag en beloning; 4. het lidmaatschap van of de betrokkenheid bij een werkgevers- of werknemersorganisatie of een organisatie waarvan de leden een bepaald beroep uitoefenen. België moest richtlijn 2000/78/EG omzetten in nationale wetgeving. De federale overheid deed dat in de federale antidiscriminatiewet; de Vlaamse overheid in het decreet over evenredige participatie op de arbeidsmarkt. Wanneer er discussie bestaat over de interpretatie van een bepaling in de federale antidiscriminatiewet of het decreet evenredige participatie op de arbeidsmarkt, kan een Belgische rechter hierover een vraag stellen aan het Europees Hof van Justitie. Dit Hof is als enige bevoegd om Europese richtlijnen (en de omzetting ervan in de lidstaten) op bindende wijze te interpreteren. Om te weten hoe een bepaling van de federale antidiscriminatiewet of het decreet evenredige participatie op de arbeidsmarkt precies begrepen moet worden, moet men dus rekening houden met de rechtspraak van het Hof van Justitie. 3. BELGISCHE GRONDWET De godsdienstvrijheid wordt ook beschermd in de Belgische grondwet (Gw). De grondwet voorziet in een uitzondering: godsdienstvrijheid mag niet leiden tot het plegen van misdrijven. Art. 19 Gw. De vrijheid van eredienst, de vrije openbare uitoefening ervan, alsmede de vrijheid om op elk gebied zijn mening te uiten, zijn gewaarborgd, behoudens bestraffing van de misdrijven die ter gelegenheid van het gebruikmaken van die vrijheden worden gepleegd. Religieuze kentekens Wetgeving en rechtspraak als leidraad VMC augustus

9 4. FEDERALE ANTIDISCRIMINATIEWET Een ander belangrijk instrument om de vrijheid van godsdienst of levensbeschouwing te beschermen is de federale wet ter bestrijding van bepaalde vormen van discriminatie, de zogenaamde antidiscriminatiewet 7. Deze wet verbiedt elke vorm van discriminatie op basis van geloof of levensbeschouwing in de meeste domeinen van het maatschappelijke leven. De wet geldt voor geschillen tussen burgers en overheid, maar ook voor geschillen tussen personen onderling. Discriminatie is verboden in deze domeinen: toegang tot en het aanbod van goederen en diensten die publiekelijk beschikbaar zijn sociale bescherming, met inbegrip van de sociale zekerheid en de gezondheidszorg sociale voordelen de aanvullende regelingen voor sociale zekerheid arbeidsbetrekkingen de vermelding in een officieel stuk of in een proces-verbaal het lidmaatschap van of de betrokkenheid bij een werkgevers- of werknemersorganisatie of een organisatie waarvan de leden een bepaald beroep uitoefenen de toegang tot en de deelname aan, alsook elke andere uitoefening van een economische, sociale, culturele of politieke activiteit toegankelijk voor het publiek Ook in deze wet is de bescherming niet absoluut. Uitzonderingen zijn mogelijk 8. Er is geen discriminatie wanneer het onderscheid: 1 objectief gerechtvaardigd wordt door een legitiem doel en 2 de middelen voor het bereiken van dat doel passend en noodzakelijk zijn Voorbeeld Een hoofddekselverbod in een fabriek kan gerechtvaardigd zijn uit veiligheidsoverwegingen, wegens de gebruikte machines. Soms is discriminatie enkel toegestaan wanneer het verschil in behandeling gerechtvaardigd wordt door een wezenlijke en bepalende beroepsvereiste. Voorbeeld Een katholieke school kan eisen dat een godsdienstleerkracht het katholieke geloof aanhangt. Een belangrijke opmerking: de antidiscriminatiewet is een federale wet. Ze kan dus niet toegepast worden op materies die behoren tot de bevoegdheid van de Vlaamse Gemeenschap of het Vlaams Gewest. Daarvoor kan wel een beroep gedaan worden op het decreet houdende een kader voor het Vlaamse gelijkekansen- en gelijkebehandelingsbeleid. Religieuze kentekens Wetgeving en rechtspraak als leidraad VMC augustus

10 5. DECREET HOUDENDE EEN KADER VOOR HET VLAAMSE GELIJKEKANSEN- EN GELIJKEBEHANDELINGSBELEID Het Vlaams decreet van 10 juli 2008 houdende een kader voor het Vlaamse gelijkekansen- en gelijkebehandelingsbeleid verbiedt eveneens discriminatie op grond van geloof of levensbeschouwing in de bevoegdheden toegewezen aan de Vlaamse Gemeenschap en het Vlaamse Gewest, met betrekking tot: gezondheidszorg onderwijs het aanbod van, de toegang tot, de levering en het genot van goederen en diensten die publiekelijk beschikbaar zijn al dan niet tegen betaling, met inbegrip van huisvesting sociale voordelen de toegang tot en de deelname aan een economische, sociale, culturele of politieke activiteit die buiten de privésfeer wordt aangeboden. Het discriminatieverbod geldt ook hier zowel voor de overheids- als de particuliere sector, en is niet absoluut. Er is geen discriminatie wanneer het onderscheid: 1 objectief gerechtvaardigd wordt door een legitiem doel en 2 de middelen voor het bereiken van dat doel passend en noodzakelijk zijn 6. DECREET VOOR EVENREDIGE PARTICIPATIE OP DE ARBEIDSMARKT Het Vlaamse decreet voor evenredige participatie op de arbeidsmarkt verbiedt discriminatie op grond van geloof of levensbeschouwing op de arbeidsmarkt 9. Dit decreet heeft onder meer betrekking op: toegangsvoorwaarden en selectie beroepskeuzevoorlichting, beroepsopleiding en loopbaanbegeleiding arbeidsbemiddeling arbeidsvoorwaarden ontslag Er is geen discriminatie wanneer het onderscheid: 1 objectief gerechtvaardigd wordt door een legitiem doel en 2 de middelen voor het bereiken van dat doel passend en noodzakelijk zijn. Soms is discriminatie enkel toegestaan wanneer het onderscheid gerechtvaardigd wordt door een wezenlijke en bepalende beroepsvereiste. Religieuze kentekens Wetgeving en rechtspraak als leidraad VMC augustus

11 III. RELIGIEUZE KENTEKENS IN HET DAGELIJKS LEVEN 1. RELIGIEUZE KENTEKENS OP IDENTITEITSDOCUMENTEN Een foto met hoofddeksel kan op een (elektronische) identiteitskaart toegestaan worden: om onbetwistbare godsdienstige of medische redenen, en op voorwaarde dat het gezicht volledig vrij is. Dat betekent dat het voorhoofd, de wangen, de ogen, de neus en de kin volledig onbedekt moeten zijn. Het is wenselijk maar niet vereist dat het haar en de oren eveneens vrij zijn. Een hoofddeksel is dus enkel toegestaan wanneer de burger een ernstige rechtvaardiging voorlegt. Dat volgt uit de algemene onderrichtingen over de elektronische identiteitskaart 10 van de Federale Overheidsdienst Binnenlandse Zaken. In het verleden meenden sommige gemeenten, op basis van deze onderrichtingen, dat zij zelf konden beslissen om een foto met hoofddoek, al dan niet, toe te staan. Ook wanneer ontegenzeggelijke godsdienstige redenen een foto met hoofddoek rechtvaardigen. Maar het Hof van Cassatie floot deze gemeenten terug 11 : in geval van ontegenzeggelijke godsdienstige redenen moet een identiteitskaart afgeleverd worden met een foto waarop de betrokkene een hoofddoek draagt. De vraag blijft: wanneer is er sprake van een ontegenzeggelijke of onbetwistbare godsdienstige reden? In de rechtspraak lijkt het van belang dat de vraag om met hoofddoek op de foto te staan, niet steunt op een individuele wens maar overeenstemt met een religieus voorschrift. In het geval van de hoofddoek zijn dat de voorschriften van de islam. Verder is het belangrijk dat de betrokkene aannemelijk maakt dat zij een islamitisch gelovige is en doorgaans in het openbaar een hoofddoek draagt. In de praktijk kan dit bewijs geleverd worden door verklaringen van de betrokkene en een verklaring van een imam. Deze rechtspraak kan je ook toepassen op andere hoofddeksels die een uiting zijn van een religie, zoals een sikh-tulband of een Joods keppeltje. Een weigering van een gemeente om een foto met hoofddeksel om godsdienstige redenen toe te staan, kan in strijd zijn met artikel 9 EVRM. Een rechter kan nagaan of het verbod een legitiem doel nastreeft en of het noodzakelijk is om dat doel te bereiken. Religieuze kentekens Wetgeving en rechtspraak als leidraad VMC augustus

12 2. RELIGIEUZE KENTEKENS OP SCHOOL 2.1 KUNNEN SCHOLEN LEERLINGEN VERBIEDEN OM EEN RELIGIEUS KENTEKEN TE DRAGEN? 12 Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens deed al uitspraak over een verbod voor leerlingen op school 13 of voor universiteitsstudenten 14 om religieuze kentekens te dragen (in casu ging het steeds om een hoofddoekenverbod). Het Hof vindt een verbod voor studenten niet noodzakelijk in strijd met het EVRM. In sommige gevallen is een beperking van godsdienstvrijheid nodig voor een democratische samenleving, meer bepaald wanneer verschillende godsdiensten naast elkaar bestaan. Voorwaarden zijn: 1. het verbod wordt bij wet opgelegd: het staat bijvoorbeeld in het schoolreglement; 2. het streeft een wettig doel na, namelijk: het is noodzakelijk voor de openbare orde, openbare veiligheid, gezondheid, goede zeden of voor de bescherming van de rechten en vrijheden van anderen; 3. het gaat niet verder dan nodig om de wettige doelstelling te bereiken. Het Europees Hof hecht bij zijn beoordeling veel belang aan: 1. de historische en juridische context van het betrokken land 15 ; 2. de bescherming van het principe van pluralisme. Turkije, Frankrijk en Zwitserland hebben bijvoorbeeld een sterke historische en juridische traditie van scheiding van kerk en staat. In Turkije en Frankrijk bestaat ook een risico dat fundamentalistische stromingen de hoofddoek zouden gebruiken om bepaalde studentes onder druk te zetten, waardoor het principe van pluralisme in gevaar komt. In deze context lijkt een hoofddoekenverbod meer aanvaardbaar. In het Verenigd Koninkrijk daarentegen gaan ze traditioneel vrij soepel om met het dragen van religieuze kentekens in het openbare leven. In de meeste scholen zijn hoofddoeken er toegelaten. In de weinige gevallen waar dat niet zo is, komt de school, in samenspraak met de betrokken leerling(en), tot een oplossing. 16 Zelfs politieambtenaren mogen in het Verenigd Koninkrijk, als dragers van het openbaar gezag, hun persoonlijke religieuze overtuiging te kennen geven: de sikhtulband en de hoofddoek maken er deel uit van het uniform. Het Europees Hof deed nog geen uitspraak in een Belgische zaak. Maar op grond van de bovenstaande redenering zou het oordeel voor België anders kunnen liggen. Want in België is de scheiding tussen kerk en staat veel minder scherp. Algemeen wordt aangenomen dat er een scheiding is, maar dit principe staat nergens letterlijk in onze grondwet. De Belgische grondwet verplicht ook alle openbare scholen om onderricht aan te bieden in alle erkende godsdiensten of niet-confessionele zedenleer. Bovendien is de overheid verplicht om de religieuze of morele opvoeding van alle leerplichtige leerlingen te financieren 17. Ook komen de wedden en pensioenen van alle bedienaren van erkende erediensten of afgevaardigden van de niet-confessionele levensbeschouwing ten laste van de Belgische staat 18. Van een strikte scheiding van kerk en staat is in België dus geen sprake, in tegenstelling tot in Frankrijk of Turkije. 19 Religieuze kentekens Wetgeving en rechtspraak als leidraad VMC augustus

13 2.2 WELK BELEID VOEREN DE VLAAMSE SCHOLEN? A. GO! onderwijs van de Vlaamse Gemeenschap Onderwijs is een bevoegdheid van de gemeenschappen. De Vlaamse gemeenschap heeft geen algemeen hoofddekselverbod ingevoerd 20. Het Vlaams Gemeenschapsonderwijs heeft uitdrukkelijk bepaald dat het aan de scholen zelf toekomt om te oordelen of ze al dan niet religieuze kentekens voor leerlingen toestaan 21. Sommige scholen of scholengroepen hebben inderdaad zelf een (indirect) verbod op religieuze kentekens ingevoerd via het schoolreglement. Bijvoorbeeld een hoofddekselverbod tijdens de turnles of tijdens het werken met machines voor technische vakken. Leerlingen zijn verplicht om dat schoolreglement te ondertekenen wanneer ze zich inschrijven. Elk schoolreglement kan voor een rechter getoetst worden aan het recht op godsdienstvrijheid, zoals beschermd door het EVRM 22. In België zijn de gerechtelijke procedures tegen een hoofddekselverbod op school eerder schaars. Waar leerlingen een klacht neerlegden, haalde de school vaak zijn gelijk. 23 In een vonnis van juni 2008 oordeelde de rechtbank van Hasselt wel dat er een schending was van de godsdienstvrijheid. 24 In het schoolreglement van een school uit het gemeenschapsonderwijs was een algemeen hoofddekselverbod ingevoerd. Een aantal sikhleerlingen met tulband moesten daardoor noodgedwongen van school veranderen en vochten het reglement aan. Volgens de rechtbank kon het verbod de toets van artikel 9, lid 2 EVRM niet doorstaan: 1. De school toonde geen doelstelling van algemeen belang aan, die het verbod kon rechtvaardigen. Het ingeroepen legitiem doel (hygiëne en herkenbaarheid van de leerlingen) was vaag: nergens werd aangegeven dat er problemen waren in de school. 2. Ook was niet bewezen dat het verbod noodzakelijk was: de aanwezigheid van de sikhleerlingen zorgde niet voor onrust of problemen in de school, de orde werd niet verstoord en andere leerlingen werden niet onder druk gezet waardoor hun godsdienstvrijheid in het gedrang zou komen. 3. Ten slotte vond de rechtbank het hoofddekselverbod niet evenredig met het gestelde doel. Daarvoor verwees ze naar het voorgaande schoolreglement waarin hetzelfde doel op een minder verregaande wijze werd bereikt (door een beperking in sommige lessen, zoals lichamelijke opvoeding en praktijkvakken). De rechtbank merkte ook nog op dat het verbod strijdig was met de pedagogische visie van de school (waarin onder meer belang gehecht wordt aan verdraagzaamheid, diversiteit en actief pluralisme) en dat de scheiding tussen kerk en staat in België minder strikt is dan in Frankrijk en Turkije. In twee recente arresten leek de Raad van State, minstens impliciet, een andere mening toegedaan 25. In de arresten werd een vordering die was ingesteld door de vzw BRAX (Beweging tegen Racisme, Antisemitisme en Xenofobie), onontvankelijk verklaard. De vzw vroeg de vernietiging van een hoofddekselverbod in twee scholen van het Franse gemeenschapsonderwijs. Volgens de Raad van State had de vzw BRAX geen belang bij de vernietigingsberoepen omdat het hoofddekselverbod geen afbreuk zou doen aan de doelstellingen die de vereniging nastreeft, maar er juist zou toe bijdragen. BRAX verzet zich Religieuze kentekens Wetgeving en rechtspraak als leidraad VMC augustus

14 onder meer tegen discriminatie op basis van geloof of levensbeschouwing. De Raad van State lijkt met zijn rechtspraak dus aan te geven dat een hoofddekselverbod geen discriminatie uitmaakt op basis van geloof, maar dergelijke discriminatie eerder voorkomt of bestrijdt. De Raad van State sprak zich echter niet uit over de grond van de zaak. De arresten werden fel bekritiseerd 26. B. Stedelijk en gemeentelijk onderwijs In het stedelijk en gemeentelijk onderwijs bepalen de lokale stads- en gemeentebesturen, als inrichtende macht, of het voor leerlingen al dan niet verboden is religieuze kentekens te dragen. C. Gesubsidieerd vrij onderwijs In het gesubsidieerd vrij onderwijs beslissen de lokale scholengroepen zelf over een eventueel hoofddekselverbod. 2.3 TOETSING VOOR DE RECHTER Elke verbodsbepaling kan door de rechter getoetst worden aan artikel 9 EVRM en de Belgische reglementering. Dat geldt zowel voor het gemeenschapsonderwijs, het stedelijke onderwijs als voor het gesubsidieerd vrij onderwijs. 3. RELIGIEUZE KENTEKENS OP HET WERK 3.1 KAN EEN WERKGEVER ZIJN PERSONEEL VERBIEDEN OM RELIGIEUZE KENTEKENS TE DRAGEN OP HET WERK? Kan een werkgever zijn personeel verbieden om religieuze kentekens te dragen op de werkvloer? De bepalingen uit het EVRM, de Grondwet en de antidiscriminatiewet dienen als leidraad. Vlaanderen heeft bovendien een decreet over evenredige participatie op de arbeidsmarkt. 27 Wat leren die regels ons? Wanneer een werkgever zijn personeel verbiedt om religieuze kentekens te dragen op de werkvloer, kan dat een discriminatie vormen op grond van geloof of levensbeschouwing. Discriminatie is in principe verboden. Daarop bestaan wel uitzonderingen. Je moet daarbij een onderscheid maken tussen directe en indirecte discriminatie. A. Directe discriminatie Voorbeeld Een arbeidsreglement vermeldt: Het is de personeelsleden verboden een hoofddoek te dragen op de werkvloer. Dat is een vorm van directe discriminatie. Er is sprake van directe discriminatie in het kader van arbeidsbetrekkingen wanneer iemand ongunstiger wordt behandeld dan een ander in een vergelijkbare situatie, op basis van zijn geloof of levensbeschouwing. Met arbeidsbetrekkingen worden onder meer de toegangs-, arbeids- en ontslagvoorwaarden bedoeld. Dat geldt zowel voor arbeid in loondienst als voor zelfstandige arbeid en vrijwilligerswerk. 28 Religieuze kentekens Wetgeving en rechtspraak als leidraad VMC augustus

15 De wet voorziet ook in een uitzondering. Er is geen sprake van directe discriminatie als voldaan is aan elk van de volgende drie voorwaarden: 1. de discriminatie is gerechtvaardigd door wezenlijke en bepalende beroepsvereisten door de aard van de beroepsactiviteit of door de context waarin die wordt uitgevoerd; het doel van de discriminatie is legitiem ; 3. de discriminatie is evenredig met het nagestreefde doel. Directe discriminatie is slechts heel uitzonderlijk toegestaan. De rechtspraak interpreteert de voorwaarde wezenlijke en bepalende beroepsvereiste immers heel strikt. De werkgever moet aantonen dat het absoluut onmogelijk is om het werk uit te voeren met een religieus kenteken. Het spreekt voor zich dat dat heel moeilijk te bewijzen is. Wanneer is er sprake van een legitiem doel? 30 Als legitieme doelstelling werden in het verleden onder meer aanvaard: de bescherming van het privéleven en de openbare veiligheid. Meer in het algemeen kunnen legitieme doelstellingen worden gevonden in: de bescherming van grondrechten; de neutraliteit van de overheid of van een private onderneming; in de culturele sfeer: het vrijwaren van de artistieke vrijheid of het vrijwaren van authenticiteit; in de commerciële sfeer: het vrijwaren van reclame gericht op bepaalde doelgroepen; veiligheid, bijvoorbeeld de veiligheid in de onderneming, de veiligheid van derden en de openbare veiligheid. Een legitieme doelstelling kan uiteraard geen verband houden met discriminatie. Zo kan niet als legitieme doelstelling worden aanvaard: de bereidheid om tegemoet te komen aan een discriminatoire voorkeur van het cliënteel of van andere werknemers. In de praktijk is directe discriminatie bijna uitsluitend gerechtvaardigd in het kader van de zogenaamde identiteitsgebonden ondernemingen. Dat zijn publieke of particuliere organisaties waarvan de grondslag op geloof of levensbeschouwing is gebaseerd. Bijvoorbeeld een joodse school, een protestants geïnspireerde organisatie, een kerk, enz. Deze organisaties mogen van (kandidaat-)werknemers eisen dat ze een bepaald geloof of levensbeschouwing aanhangen wanneer dat een wezenlijke en bepalende beroepsvereiste vormt, gezien de grondslag van de organisatie. 31 Voorbeeld Een kerk kan eisen dat een priester het christelijke geloof aanhangt. In de rechtsleer wordt aangenomen dat deze uitzondering heel eng geïnterpreteerd moet worden. Men kan enkel een uitzondering maken op het discriminatieverbod wanneer de inhoud van de job religieus van aard is of verband houdt met de essentiële missie van de (religieuze) organisatie. De werkgever kan als volgt toetsen of een verschillende behandeling op basis van geloof onder de uitzondering valt: wat is de potentiële negatieve impact op de organisatie (zoals beschadiging van de religieuze ethiek) bij aanwerving van een werknemer die het geloof of levensbeschouwing van de organisatie niet aanhangt? 32 Religieuze kentekens Wetgeving en rechtspraak als leidraad VMC augustus

16 Is in de rechtspraak niet aanvaard als gerechtvaardigde uitzondering: de weigering van een christelijke liefdadigheidsinstelling om een niet-gelovige vrouw aan te werven voor een nietreligieuze functie, omdat ze weigerde zich te bekeren tot het christelijk geloof. 33 B. Indirecte discriminatie Voorbeeld Een arbeidsreglement vermeldt: Het personeel mag geen hoofddeksel dragen. Of nog: Het personeel moet zich neutraal opstellen, zonder teken van religie Beide zijn vormen van indirecte discriminatie. Er is sprake van indirecte discriminatie in het kader van arbeidsbetrekkingen wanneer een ogenschijnlijk neutrale bepaling of handelwijze personen met een bepaald geloof of overtuiging, in vergelijking met andere personen, bijzonder kan benadelen. Uitzonderingen: die bepaling of handelwijze wordt objectief gerechtvaardigd door een legitiem doel en de middelen voor dat doel zijn passend en noodzakelijk Voorbeeld Een hoofddekselverbod voor verzorgend personeel in een ziekenhuis. Dat kan gerechtvaardigd zijn om hygiënische redenen. Maar ook dan rijst de vraag of een algemeen verbod noodzakelijk is. Mogelijk kan hetzelfde doel bereikt worden met een minder verregaande, en minder discriminerende, maatregel. Zo zou het ziekenhuis een alternatieve hoofdbedekking kunnen voorstellen die wel in overeenstemming is met de hygiënische voorschriften. 3.2 OVERHEIDSPERSONEEL De regels over directe en indirecte discriminatie, zoals hierboven beschreven, gelden voor alle werknemers, ook voor overheidspersoneel. Veel overheidsdiensten vragen zich af of voor hun personeel bijkomende uitzonderingen op de godsdienstvrijheid nodig of mogelijk zijn. Openbare diensten moeten immers onpartijdig zijn ten aanzien van burgers; ze moeten alle burgers gelijk behandelen; en algemeen wordt aangenomen dat de overheid zich neutraal moet opstellen ten aanzien van zijn burgers. Dat houdt verband met het beginsel van scheiding van kerk en staat 34. Mag een overheid de godsdienstvrijheid van zijn personeel beperken? De Commissie voor Interculturele Dialoog maakte in 2004 in opdracht van de federale regering een stand van zaken op van het multicultureel samenleven in België en in Europa 35. In zijn eindverslag stelde de Commissie, bij gebrek aan eensgezindheid, drie mogelijke standpunten voor over het dragen van religieuze kentekens door overheidspersoneel: Religieuze kentekens Wetgeving en rechtspraak als leidraad VMC augustus

17 Een eerste standpunt is gebaseerd op godsdienstvrijheid en inclusieve neutraliteit. Inclusieve neutraliteit betekent dat de overheid neutraal is maar wel ruimte geeft aan de culturele, religieuze en levensbeschouwelijke diversiteit van burgers. Volgens dit standpunt mogen er geen beperkingen gelden op het dragen van religieuze tekenen door ambtenaren. Men erkent het wezenlijke verschil tussen de openbare dienst en de personen die er werken. Met andere woorden: neutraliteit van ambtenaren houdt geen verband met hun voorkomen maar wel met de daden, de dienstverlening die ze stellen. Het tweede standpunt houdt een verbod in op elke uitdrukking van religieuze overtuiging door ambtenaren van de eerste lijn, die in een gezagsrelatie staan ten opzichte van het publiek of op een of andere manier macht kunnen uitoefenen over dat publiek. Bijvoorbeeld: magistraten, politieagenten, sociaal assistenten van het OCMW, enzovoort. Voor andere ambtenaren zou dit verbod niet gelden. Het derde standpunt berust op het principe van exclusieve neutraliteit van de Staat. In dit concept van neutraliteit heeft religie geen enkele plaats in de publieke sfeer en hoort het volledig thuis in de privésfeer. Hier wordt gepleit voor de volledige afwezigheid van alle religieuze tekenen voor alle overheidsambtenaren. Geen enkele afwijking wordt toegestaan. Ook niet voor ambtenaren die op geen enkele wijze contact hebben met het publiek. Zijn deze drie standpunten van de Commissie voor Interculturele Dialoog te verzoenen met de hierboven besproken juridische regels? Het eerste standpunt stelt geen enkele beperking op het dragen van religieuze kentekens door overheidspersoneel en kan dan ook niet strijdig zijn met de antidiscriminatiewet of het decreet evenredige participatie op de arbeidsmarkt. Dit standpunt is uiteraard in overeenstemming met de regelgeving. Het tweede standpunt voert een beperkt verbod in: het geldt enkel voor overheidspersoneel dat in een gezagsrelatie staat ten opzichte van het publiek. Het gaat hier om een vorm van (indirecte) discriminatie die gewettigd zou kunnen worden door een legitiem doel, namelijk de bescherming van de rechten en vrijheden van burgers. Maar is het verbod noodzakelijk om dat legitiem doel te bereiken? In dit standpunt gaat men ervan uit dat een ambtenaar met een religieus kenteken burgers die een ander geloof of levensbeschouwing aanhangen, nadeliger behandelt dan godsdienstgenoten. Dat is een veronderstelling die niet wetenschappelijk onderbouwd is 36. We betwijfelen dan ook of het tweede standpunt de noodzakelijkheidstoets kan doorstaan. Het derde standpunt voert een algemeen verbod in en staat aardoor op gespannen voet met de antidiscriminatiewet en het decreet evenredige participatie op de arbeidsmarkt. Hier zal het moeilijk zijn aan te tonen dat het verbod een legitiem doel nastreeft en noodzakelijk is om het doel te bereiken. Immers: welke rechten van burgers worden geschonden door een ambtenaar die nooit in contact staat met hen? Om die reden is het derde standpunt volgens ons in strijd met de regelgeving. Religieuze kentekens Wetgeving en rechtspraak als leidraad VMC augustus

18 3.3 LEERKRACHTEN Ook voor leerkrachten gelden de hierboven beschreven regels over directe en indirecte discriminatie. A. GO! onderwijs van de Vlaamse Gemeenschap In het GO! onderwijs moeten leerkrachten een neutraliteitsverklaring ondertekenen. Dat komt omdat de Belgische grondwet de Vlaamse Gemeenschap verplicht neutraal onderwijs in te richten, met eerbied voor de filosofische, ideologische of godsdienstige opvattingen van de ouders en de leerlingen 37. De neutraliteitsverklaring stelt dat: alle personeelsleden die betrokken zijn bij het pedagogisch project hun persoonlijk engagement te kennen mogen geven indien de opvoedings- of onderwijssituatie daartoe aanleiding geeft. Dit moet wel gebeuren op bedachtzame wijze. Zij moeten zich dus zeker onthouden van elke vorm van indoctrinatie of bekeringsdrang. Ze moeten alle uitdrukkingen of overwegingen die voor andersdenkenden kwetsend kunnen overkomen, vermijden. Hieruit leiden sommige scholengroepen uit het Gemeenschapsonderwijs een verbod af op het dragen van religieuze kentekens door leerkrachten. Maar elke scholengroep bepaalt dit uiteindelijk zelf. De Raad van State oordeelde dat enkel de Raad van het Gemeenschapsonderwijs bevoegd is om een algemeen verbod in te voeren en dus niet de individuele scholen of scholengroepen. Volgens de Raad van State heeft de Raad van het Gemeenschapsonderwijs in de huidige neutraliteitsverklaring geen algemene en duidelijke regel uitgevaardigd die het dragen van religieuze kentekens door een leerkracht verbiedt. Het feit dat enkel de Raad van het Gemeenschapsonderwijs bevoegd is om een algemeen verbod in te voeren van religieuze kentekens voor leerkrachten, belet niet dat een individuele school of scholengroep toch een verbod kan opleggen in een concrete situatie, bijvoorbeeld wanneer blijkt dat een leerkracht zich schuldig maakt aan indoctrinatie of bekeringsdrang bij leerlingen. Het verbod is dan immers gebaseerd op een beoordeling in concreto en niet op de niet-naleving van een algemeen, principieel verbod. 38 In reactie op de rechtspraak van de Raad van State heeft de Raad van het Gemeenschapsonderwijs beslist zijn standpunt te verduidelijken: leerkrachten levensbeschouwelijke vakken mogen voortaan levensbeschouwelijke kentekens dragen tijdens, maar ook buiten de lessen. Dat mag echter niet wanneer de leerkracht andere opdrachten uitvoert waarbij hij/zij aan waarden-, kennis- of visieoverdracht doet. De leerkracht levensbeschouwelijke vakken moet de neutraliteit respecteren en mag de levensbeschouwelijke kentekens niet dragen: wanneer hij andere opdrachten vervult, bijvoorbeeld als opvoeder of vakleerkracht, of wanneer hij een leidinggevende functie bekleedt. Ook leerkrachten van niet-levensbeschouwelijke vakken mogen geen levensbeschouwelijke tekens dragen. 39 B. Stedelijk en gemeentelijk onderwijs In het stedelijk en gemeentelijk onderwijs bepalen de lokale stads- en gemeentebesturen, als inrichtende macht, of het dragen van religieuze kentekens voor leerkrachten al dan niet verboden is. Een eventueel verbod wordt opgelegd via het arbeidsreglement. Religieuze kentekens Wetgeving en rechtspraak als leidraad VMC augustus

19 C. Gesubsidieerd vrij onderwijs In het gesubsidieerd vrij onderwijs hoeven leerkrachten geen neutraliteitsverklaring te ondertekenen. De lokale scholengroepen beslissen er zelf over een eventueel verbod. D. Toetsing door de rechter Elke verbodsbepaling kan door de rechter getoetst worden aan de Belgische reglementering 40, richtlijn 2000/78/EG of artikel 9 EVRM. Dat geldt zowel voor het gemeenschapsonderwijs, het stedelijk onderwijs, als voor het gesubsidieerd vrij onderwijs. Het Europees Hof deed al uitspraak over een hoofddoekenverbod voor leerkrachten. Net zoals bij leerlingen hecht het Europees Hof veel belang aan de historische en juridische context van het betrokken land (verhouding kerk-staat) en aan het principe van pluralisme. Een belangrijke factor is bovendien de leeftijd van de leerlingen. Jonge leerlingen kunnen makkelijker beïnvloed worden door religieuze uitdrukkingen van leerkrachten dan oudere leerlingen ONTSLAG OF WERKWEIGERING WEGENS RELIGIEUZE KENTEKENS OF KLEDING A. Ontslag wegens het dragen van religieuze kentekens Zoals gezegd is discriminatie op basis van geloof of levensovertuiging in het kader van arbeidsbetrekkingen in principe verboden 42. Onder het begrip arbeidsbetrekkingen valt ook het ontslag van een werknemer. Maar er zijn uitzonderingen mogelijk. Daarbij moeten we opnieuw een onderscheid maken tussen directe en indirecte discriminatie. Een ontslag op basis van directe discriminatie zal bijzonder moeilijk te rechtvaardigen zijn omdat dat enkel toegestaan is wanneer de werkgever bewijst dat de discriminerende behandeling op basis van geloof gerechtvaardigd wordt door een wezenlijke en bepalende beroepsvereiste. Een ontslag op basis van indirecte discriminatie kan in sommige gevallen wel gerechtvaardigd zijn. Voorbeeld Het ontslag van een vrouw die in een fabriek weigert haar hoofddoek af te nemen uit geloofsoverwegingen, zou gerechtvaardigd kunnen zijn. Het kan immers een veiligheidsrisico vormen gezien de gebruikte machines. Dat zou weer anders kunnen zijn wanneer de vrouw enkel weigert haar hoofddoek af te nemen in lokalen waar zich geen machines bevinden. Uiteindelijk is het de rechter die beslist. B. Dringend ontslag wegens het dragen van religieuze kentekens Een dringend ontslag is een ontslag zonder opzegtermijn of vergoeding. De werknemer kan ook tijdelijk zijn recht verliezen op een werkloosheidsuitkering. Religieuze kentekens Wetgeving en rechtspraak als leidraad VMC augustus

20 Het dragen van een hoofddoek wordt in de rechtspraak bijna nooit aanvaard als een grond voor een dringend ontslag 43. Dringend ontslag kan alleen wanneer de werknemer een fout heeft gemaakt die de voortzetting van elke professionele samenwerking tussen de werknemer en de werkgever definitief en onmiddellijk onmogelijk maakt 44. C. Krijgt de werknemer bij ontslag of werkweigering om religieuze redenen een werkloosheidsuitkering? Elke werknemer die een passende dienstbetrekking verlaat zonder wettige reden of ontslagen wordt wegens zijn foutieve houding kan (tijdelijk) uitgesloten worden van het recht op een werkloosheidsvergoeding 45. Hetzelfde geldt voor een werkloze die een passende dienstbetrekking impliciet of expliciet weigert te aanvaarden 46. De logica van onze sociale zekerheid is dat iedereen in de mate van het mogelijke voor zichzelf een inkomen uit arbeid moet verwerven. Alleen wanneer dat niet mogelijk is, onafhankelijk van de eigen wil, kan men rekenen op de solidariteit van de samenleving. Werklozen moeten, om uitkeringsgerechtigd te zijn, beschikbaar zijn voor de arbeidsmarkt. Met beschikbaarheid voor de arbeidsmarkt wordt bedoeld: het geheel van betrekkingen die voor de werknemer passend zijn. Wat met personeelsleden die weigeren om te werken voor een werkgever van wie ze geen religieus symbool mogen dragen? Is dergelijke baan voor hen een passende dienstbetrekking? Kan je hen beschouwen als beschikbaar voor de arbeidsmarkt? Kan hen een werkloosheidsvergoeding geweigerd worden? Dat een werkgever kledingvoorschriften hanteert, inclusief een verbod om religieuze kentekens te dragen, kan in bepaalde situaties gerechtvaardigd zijn. Bijvoorbeeld om redenen van hygiëne of veiligheidsvoorschriften. Anderzijds geniet een gelovige de vrijheid van godsdienst en kan hij van mening zijn dat de voorgeschreven kledingregels indruisen tegen zijn geloof. De rechter gaat na of het fundamentele recht op vrijheid van godsdienst verzoend kan worden met de werkloosheidsreglementering. In de praktijk maken rechters daarvoor gebruik van een dubbele toets: de ernst van het godsdienstige bezwaar en de proportionaliteit met de maatschappelijke solidariteit. 1. De ernst van het godsdienstige bezwaar Deze toets moet voorkomen dat mensen hun geloof gebruiken als alibi om hun verplichtingen in de samenleving te ontlopen. Uit de rechtspraak volgt dat het moet gaan om een oprechte en ernstige overtuiging die noodzakelijk verbonden is met een objectieve en absolute norm die door een georganiseerde groep wordt aangekleefd. Het formeel lidmaatschap van een groep volstaat niet: van een weigerende werkloze wordt een principiële belijdenis en praktische consequentheid verwacht. Als bewijs geldt bijvoorbeeld een verklaring van een rabbijn. 2. Proportionaliteit De eisen van de werkloze mogen niet disproportioneel zijn met de maatschappelijke solidariteit. Dat betekent dat de werkloze de kans om werk te vinden niet te veel mag beperken. Er moet gekeken worden naar de mate van beschikbaarheid op de arbeidsmarkt. Religieuze kentekens Wetgeving en rechtspraak als leidraad VMC augustus

21 Voorbeeld Een disproportionele geloofseis is: een imam onderbreekt drie keer per dag zijn werk om het gebed te leiden en is onbeschikbaar tijdens de ochtenduren. Een proportionele geloofs- of levensbeschouwlijke eis is: een vrijzinnige weigert in het katholiek onderwijs les te geven of een moslim weigert te werken in een vleesverwerkend bedrijf. Meestal zijn rechters in België van mening dat een dienstbetrekking niet passend is voor een gelovige moslimvrouw, wanneer de werkgever weigert een hoofddoek toe te staan op de werkvloer 47. Dat leidt immers niet tot haar algemene onbeschikbaarheid op de arbeidsmarkt. De meeste arbeidsplaatsen zijn perfect verenigbaar met het dragen van een hoofddoek. De betrokkene heeft dus meestal recht op een werkloosheidsuitkering. In Vlaanderen beschouwt de VDAB werkweigering wegens religieuze of levensbeschouwelijke kentekens niet als een beperking van de beschikbaarheid op de arbeidsmarkt, behalve wanneer de kentekens het aangezicht bedekken. Wel vindt de VDAB de graad van werkwilligheid belangrijk. Voorbeeld Men kan een werkzoekende sanctioneren die weigert in te gaan op een jobaanbod omdat hij ervan uitgaat dat ze hem toch niet zullen aanwerven aangezien hij een keppeltje draagt. Anders is het wanneer diezelfde man solliciteert maar de job niet krijgt omdat hij een keppeltje draagt RELIGIEUZE KENTEKENS IN HET OPENBARE LEVEN 4.1. BURGERS MET RELIGIEUZE KENTEKENS IN HET OPENBARE LEVEN In verschillende gemeenten is het verboden om je gelaat te bedekken op openbare en privédomeinen van de overheid. Het verbod om het gelaat te bedekken dient om de persoon te kunnen identificeren. Het dragen van bijvoorbeeld een boerka 49 of niqaab 50 kan identificatie onmogelijk maken. De gemeenten baseren hun beleid op art. 135 van de Nieuwe Gemeentewet. Daarin staat dat de gemeenten de taak hebben om te waken over de openbare orde in hun gemeente. De administratie Binnenlandse Aangelegenheden van de Vlaamse overheid stelde een modelreglement op voor steden en gemeenten 51. Dat model gaat uit van een algemeen verbod om het gelaat te bedekken, op alle openbare en private domeinen van de overheid. Wat wordt in dit model verstaan onder gelaat? Het voorhoofd, de wangen, de ogen, de oren, de neus en de kin 52. De oren worden beschouwd als een deel van het gelaat (dat onbedekt moet zijn). Daarmee gaat de Vlaamse administratie Binnenlandse Aangelegenheden verder dan zijn federale collega. Uit de algemene onderrichtingen over de elektronische identiteitskaart van de Federale Overheidsdienst Binnenlandse Zaken blijkt immers dat de oren bedekt mogen zijn. 53 Religieuze kentekens Wetgeving en rechtspraak als leidraad VMC augustus

22 Met openbare en private domeinen van de overheid worden onder meer bedoeld: openbare wegen, stadhuizen en gemeentehuizen, gebouwen van de ministeries, bibliotheken, openbare musea, schouwburgen, begraafplaatsen, kerken, openbare scholen. Een dergelijk algemeen verbod lijkt op gespannen voet te staan met artikel 9 EVRM. En met de antidiscriminatiewet. Want die verbiedt discriminatie voor de toegang tot en het aanbod van goederen en diensten die publiekelijk beschikbaar zijn 54. Een beperking van de godsdienstvrijheid mag nooit verder gaan dan noodzakelijk om een legitiem doel te beschermen, zoals de openbare orde of veiligheid 55. Wanneer het verbod algemeen geformuleerd is en zich niet beperkt tot specifieke situaties, bestaat de kans dat het de noodzakelijkheidstoets niet doorstaat. Maar het Europees Hof in Straatsburg heeft zich over deze kwestie nog niet uitgesproken. Een ander voorbeeld van een beperking van het recht van burgers om religieuze of levensbeschouwelijke kentekens te dragen in het openbare leven vinden we in artikel 759 Gerechtelijk Wetboek. Dat artikel bepaalt: De toehoorders wonen de zittingen bij met ongedekten hoofde, eerbiedig en stilzwijgend ( ). Ook deze bepaling valt misschien niet te verenigen met artikel 9 EVRM en de antidiscriminatiewet. Want welk legitiem doel streeft men hier na? En is een algemeen verbod noodzakelijk? Wel aanvaardde het Europees Hof al: de eis dat een tulband van het hoofd wordt gehaald tijdens een veiligheidscontrole op een vliegveld 56. Want deze maatregel was beperkt in de tijd en enkel geldig in een specifieke situatie DE AANWEZIGHEID VAN RELIGIEUZE KENTEKENS IN OPENBARE GEBOUWEN A. Openbare gebouwen in het algemeen Er bestaan geen bijzondere wettelijke regels over religieuze kentekens in openbare gebouwen. In 2003 beantwoordde Vlaams minister van Binnenlandse Aangelegenheden Paul Van Grembergen een parlementaire vraag over deze kwestie. 57 Daaruit halen we de volgende redenering: In openbare gebouwen geldt het algemeen beginsel dat er in de inrichting geen sprake mag zijn van discriminatie op grond van een levensbeschouwing of een religieuze of filosofische overtuiging. Openbare besturen moeten een neutrale houding aannemen. Het is niet altijd eenvoudig om te bepalen wat aanvaardbaar is. Een aantal voorwerpen in openbare gebouwen behoren tot de decoratie. Ze hebben dan geen religieuze betekenis, maar maken gewoon deel uit van de decoratieve inrichting. Er moet een onderscheid gemaakt worden tussen religieuze kentekens die een deel vormen van de ruimere decoratieve inrichting en kentekens die een zuiver spirituele functie vervullen. De inrichting van openbare gebouwen met religieuze of levensbeschouwelijke kentekens valt niet binnen het toepassingsgebied van de antidiscriminatiewetgeving. Anders is het wanneer burgers zelf, in openbare gebouwen, religieuze kentekens dragen (zie punt 4.1 hierboven). Religieuze kentekens Wetgeving en rechtspraak als leidraad VMC augustus

2. Hoe kan je de strijd tegen discriminatie aangaan?

2. Hoe kan je de strijd tegen discriminatie aangaan? 2. Hoe kan je de strijd tegen discriminatie aangaan? Om de strijd tegen discriminatie op de werkvloer aan te gaan, kan je als militant beroep doen op een breed wettelijk kader. Je vindt hieronder de belangrijkste

Nadere informatie

Diversiteitsvraagstukken: aanpassing van kledijvoorschriften

Diversiteitsvraagstukken: aanpassing van kledijvoorschriften Diversiteitsvraagstukken: aanpassing van kledijvoorschriften Henk Keygnaert en Joke Vanreppelen 24 oktober 2011 1.1 Voorbeeldcase Volgende week start een stagiaire op de dienst burgerzaken. Zij draagt

Nadere informatie

Onze vraag: Waarom onze vraag?

Onze vraag: Waarom onze vraag? Onze vraag: Gaat u ermee akkoord dat toekomstige overheden ervoor moeten zorgen dat er bij openbare besturen en in het onderwijs geen verbod bestaat op het dragen van levensbeschouwelijke tekenen op de

Nadere informatie

COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN. Brussel, SG-Greffe(2008)D/

COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN. Brussel, SG-Greffe(2008)D/ COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN SECRETARIAAT-GENERAAL Brussel, SG-Greffe(2008)D/ Permanente Vertegenwoordiging van Nederland bij de Europese Unie Herrmann-Debrouxlaan 48 1160 Brussel Betreft:

Nadere informatie

Datum van inontvangstneming : 02/06/2015

Datum van inontvangstneming : 02/06/2015 Datum van inontvangstneming : 02/06/2015 Vertaling C-188/15-1 Zaak C-188/15 Verzoek om een prejudiciële beslissing Datum van indiening: 24 april 2015 Verwijzende rechter: Cour de cassation (Frankrijk)

Nadere informatie

ECCVA/U200801782 CVA/LOGA 08/37 Lbr. 08/187

ECCVA/U200801782 CVA/LOGA 08/37 Lbr. 08/187 Brief aan de leden T.a.v. het college informatiecentrum tel. (070) 373 8021 betreft gelaatsbedekkende kleding bij gemeentepersoneel Samenvatting uw kenmerk ons kenmerk ECCVA/U200801782 CVA/LOGA 08/37 Lbr.

Nadere informatie

Eerste Kamer der Staten-Generaal

Eerste Kamer der Staten-Generaal Eerste Kamer der Staten-Generaal 1 Vergaderjaar 2013 2014 33 344 Voorstel van wet van de leden Dijkstra en Schouw tot wijziging van het Burgerlijk Wetboek en de Algemene wet gelijke behandeling met betrekking

Nadere informatie

Op 18 november 2009 heeft het raadslid Flos (VVD) onderstaande motie ingediend:

Op 18 november 2009 heeft het raadslid Flos (VVD) onderstaande motie ingediend: Reactie van het College van B en W op de motie inzake Aanpak Discriminatie Amsterdam (openstellen functies voor iedereen bij ingehuurde organisaties) van het raadslid Flos (VVD) van 18 november 2009. Op

Nadere informatie

Charter van de Vlaamse Interlevensbeschouwelijke Dialoog

Charter van de Vlaamse Interlevensbeschouwelijke Dialoog Charter van de Vlaamse Interlevensbeschouwelijke Dialoog I. Preambule Levensbeschouwingen zijn waardevol in onze samenleving. Ze zijn een belangrijke zingever voor mensen en dragen bij aan de gemeenschapsvorming.

Nadere informatie

VLAAMS PARLEMENT VOORSTEL VAN DECREET. van de heer Chokri Mahassine c.s. houdende evenredige participatie op de arbeidsmarkt AMENDEMENTEN

VLAAMS PARLEMENT VOORSTEL VAN DECREET. van de heer Chokri Mahassine c.s. houdende evenredige participatie op de arbeidsmarkt AMENDEMENTEN Stuk 653 (2000-2001) Nr. 8 VLAAMS PARLEMENT Zitting 2001-2002 4 maart 2002 VOORSTEL VAN DECREET van de heer Chokri Mahassine c.s. houdende evenredige participatie op de arbeidsmarkt AMENDEMENTEN Zie :

Nadere informatie

Levensbeschouwelijke veruiterlijkingen in het secundair onderwijs

Levensbeschouwelijke veruiterlijkingen in het secundair onderwijs Levensbeschouwelijke veruiterlijkingen in het secundair onderwijs Stand van zaken in het stedelijk en gemeentelijk onderwijs 1 Inleiding Als we het hebben over het thema van levensbeschouwelijke veruiterlijkingen,

Nadere informatie

LEIDRAAD KLEDING OP SCHOLEN

LEIDRAAD KLEDING OP SCHOLEN LEIDRAAD KLEDING OP SCHOLEN Inleiding De laatste tijd is er veel publiciteit geweest rond scholen die hun leerlingen verboden gezichtsbedekkende kleding of een hoofddoek te dragen. Uit de discussies die

Nadere informatie

Het voorstel van wet wordt als volgt gewijzigd:

Het voorstel van wet wordt als volgt gewijzigd: 31 832 Wijziging van de Algemene wet gelijke behandeling, het Burgerlijk Wetboek, de Wet gelijke behandeling op grond van handicap of chronische ziekte, de Wet gelijke behandeling op grond van leeftijd

Nadere informatie

Wij Beatrix, bij de gratie Gods, Koningin der Nederlanden, Prinses van Oranje-Nassau, enz. enz. enz.

Wij Beatrix, bij de gratie Gods, Koningin der Nederlanden, Prinses van Oranje-Nassau, enz. enz. enz. (Tekst geldend op: 27-06-2013) Wet van 2 maart 1994, houdende algemene regels ter bescherming tegen discriminatie op grond van godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht, nationaliteit,

Nadere informatie

Botsende rechten in het onderwijs

Botsende rechten in het onderwijs Botsende rechten in het onderwijs Factsheet over de soms botsende relatie tussen vrijheid van onderwijs, het verbod op discriminatie en vrijheid van godsdienst Bureau Discriminatiezaken Kennemerland Postbus

Nadere informatie

Wij Beatrix, bij de gratie Gods, Koningin der Nederlanden, Prinses van Oranje-Nassau, enz. enz. enz.

Wij Beatrix, bij de gratie Gods, Koningin der Nederlanden, Prinses van Oranje-Nassau, enz. enz. enz. (Tekst geldend op: 27-06-2013) Wet van 17 december 2003, houdende gelijke behandeling op grond van leeftijd bij arbeid, beroep en beroepsonderwijs (Wet gelijke behandeling op grond van leeftijd bij de

Nadere informatie

BIJLAGEN. bij de MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD. Een nieuw EU-kader voor het versterken van de rechtsstaat

BIJLAGEN. bij de MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD. Een nieuw EU-kader voor het versterken van de rechtsstaat EUROPESE COMMISSIE Straatsburg, 11.3.2014 COM(2014) 158 final ANNEXES 1 to 2 BIJLAGEN bij de MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD Een nieuw EU-kader voor het versterken van

Nadere informatie

A D V I E S Nr Zitting van vrijdag 10 oktober

A D V I E S Nr Zitting van vrijdag 10 oktober A D V I E S Nr. 1.654 ------------------------------ Zitting van vrijdag 10 oktober 2008 ----------------------------------------------- IPA 2007-2008 - Non-discriminatie - Positieve acties x x x 2.278/1-1

Nadere informatie

INHOUD. VOORWOORD... v HOOFDSTUK 1. DISCRIMINATIE OP DE WERKVLOER EN DE WETTEN VAN 10 MEI 2007... 1

INHOUD. VOORWOORD... v HOOFDSTUK 1. DISCRIMINATIE OP DE WERKVLOER EN DE WETTEN VAN 10 MEI 2007... 1 INHOUD VOORWOORD....................................................... v HOOFDSTUK 1. DISCRIMINATIE OP DE WERKVLOER EN DE WETTEN VAN 10 MEI 2007........................................ 1 I. Inleiding

Nadere informatie

Hof van Cassatie van België

Hof van Cassatie van België 9 OKTOBER 2017 S.12.0062.N 1 Hof van Cassatie van België Arrest Nr. S.12.0062.N 1. S. A. ( ), 2. CENTRUM VOOR GELIJKHEID VAN KANSEN EN VOOR RACISMEBESTRIJDING, vennootschap van publiek recht met rechtspersoonlijkheid,

Nadere informatie

Rolnummer Arrest nr. 123/2009 van 16 juli 2009 A R R E S T

Rolnummer Arrest nr. 123/2009 van 16 juli 2009 A R R E S T Rolnummer 4667 Arrest nr. 123/2009 van 16 juli 2009 A R R E S T In zake : het beroep tot gedeeltelijke vernietiging van het Vlaamse decreet van 10 juli 2008 houdende een kader voor het Vlaamse gelijkekansen-

Nadere informatie

Leidraad voor kleding op scholen

Leidraad voor kleding op scholen Leidraad voor kleding op scholen KS Fectio Vastgesteld door het DTO Vastgesteld door het bestuur Vastgesteld door de GMR d.d.: d.d.: d.d.: KS Fectio 1 Inleiding Wij leven in een maatschappij die in beweging

Nadere informatie

Brussel, COMMISSIE VOOR DE BESCHERMING VAN DE PERSOONLIJKE LEVENSSFEER ADVIES Nr 03 / 2004 van 15 maart 2004

Brussel, COMMISSIE VOOR DE BESCHERMING VAN DE PERSOONLIJKE LEVENSSFEER ADVIES Nr 03 / 2004 van 15 maart 2004 KONINKRIJK BELGIE Brussel, Adres : Hallepoortlaan 5-8, B-1060 Brussel Tel. : +32(0)2/542.72.00 Email : commission@privacy.fgov.be Fax.: : +32(0)2/542.72.12 http://www.privacy.fgov.be/ COMMISSIE VOOR DE

Nadere informatie

Datum van inontvangstneming : 21/10/2014

Datum van inontvangstneming : 21/10/2014 Datum van inontvangstneming : 21/10/2014 Vertaling C-432/14-1 Zaak C-432/14 Verzoek om een prejudiciële beslissing Datum van indiening: 22 september 2014 Verwijzende rechter: Conseil de prud hommes de

Nadere informatie

dat organisaties als Sharia4Belgium en steekpartijen in metrostations die vooroordelen in de hand werken.

dat organisaties als Sharia4Belgium en steekpartijen in metrostations die vooroordelen in de hand werken. 1 Toespraak door viceminister-president en Vlaams minister van Bestuurszaken, Binnenlands Bestuur, Inburgering, Toerisme en Vlaamse Rand Geert BOURGEOIS Bezoek aan de Al Fath Moskee Gent, 16 juni 2012

Nadere informatie

Wet gelijke behandeling op grond van leeftijd bij arbeid

Wet gelijke behandeling op grond van leeftijd bij arbeid Wet gelijke behandeling op grond van leeftijd bij arbeid Wet van 17 december 2003, Stb. 2004, 30, houdende gelijke behandeling op grond van leeftijd bij arbeid, beroep en beroepsonderwijs (Wet gelijke

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Opgave 2 Religieus recht 7 maximumscore 2 een beargumenteerd standpunt over de vraag of religieuze wetgeving en rechtspraak voor bepaalde bevolkingsgroepen tot cultuurrelativisme leidt 1 een uitleg van

Nadere informatie

29 september 2009 BELEIDSNOTA. Kledingvoorschriften

29 september 2009 BELEIDSNOTA. Kledingvoorschriften 29 september 2009 BELEIDSNOTA Kledingvoorschriften S. van Duijn Beleidsmedewerker P&O Status: Definitief Kenmerk: 1.25 Directieberaad: 24 maart 2009 Bestuur: GMR: 29 september 2009 INHOUDSOPGAVE Pag. 1.

Nadere informatie

INITIATIEFADVIES. betreffende de opmaak van een anti-discriminatie kaderordonnantie in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest.

INITIATIEFADVIES. betreffende de opmaak van een anti-discriminatie kaderordonnantie in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. INITIATIEFADVIES betreffende de opmaak van een anti-discriminatie kaderordonnantie in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest 20 april 2017 Economische en Sociale Raad voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 2004 30 Wet van 17 december 2003, houdende gelijke behandeling op grond van leeftijd bij arbeid, beroep en beroepsonderwijs (Wet gelijke behandeling

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2001 2002 28 170 Gelijke behandeling op grond van leeftijd bij arbeid, beroep en beroepsonderwijs (Wet gelijke behandeling op grond van leeftijd bij de arbeid)

Nadere informatie

DISCRIMINATIE OP BASIS VAN HANDICAP EN GEZONDHEIDSTOESTAND IN DE ARBEIDSVERHOUDING

DISCRIMINATIE OP BASIS VAN HANDICAP EN GEZONDHEIDSTOESTAND IN DE ARBEIDSVERHOUDING DISCRIMINATIE OP BASIS VAN HANDICAP EN GEZONDHEIDSTOESTAND IN DE ARBEIDSVERHOUDING Anne RAHMÉ Frank HENDRICKX Othmar VANACHTER Aline VAN BEVER intersentia Antwerpen - Oxford INHOUD VOORWOORD. v HOOFDSTUK

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT. Commissie verzoekschriften MEDEDELING AAN DE LEDEN

EUROPEES PARLEMENT. Commissie verzoekschriften MEDEDELING AAN DE LEDEN EUROPEES PARLEMENT 2004 Commissie verzoekschriften 2009 29.03.2011 MEDEDELING AAN DE LEDEN Betreft: Verzoekschrift 1609/2008, ingediend door D. A. L. (Britse nationaliteit), over vermeende discriminatie

Nadere informatie

Vragen rond discriminatie in het dienstenchequesysteem

Vragen rond discriminatie in het dienstenchequesysteem Vragen rond discriminatie in het dienstenchequesysteem Véronique Pertry & Bart Martel 28 mei 2015 RECHTSVERHOUDINGEN IN HET DIENSTENCHEQUESYSTEEM (Erkende) dienstenchequeonderneming Overeenkomst Arbeidsovereenkomst

Nadere informatie

Eerste Kamer der Staten-Generaal

Eerste Kamer der Staten-Generaal Eerste Kamer der Staten-Generaal 1 Vergaderjaar 2003 2004 28 170 Gelijke behandeling op grond van leeftijd bij arbeid, beroep en beroepsonderwijs (Wet gelijke behandeling op grond van leeftijd bij de arbeid)

Nadere informatie

Datum van inontvangstneming : 13/03/2014

Datum van inontvangstneming : 13/03/2014 Datum van inontvangstneming : 13/03/2014 Vertaling C-65/14-1 Zaak C-65/14 Verzoek om een prejudiciële beslissing Datum van indiening: 10 februari 2014 Verwijzende rechter: Arbeidsrechtbank te Nijvel (België)

Nadere informatie

Beleidsnotitie Kledingvoorschrift

Beleidsnotitie Kledingvoorschrift Beleidsnotitie Kledingvoorschrift Versie 01-08-2012 Postbus 930 3800 AX Amersfoort tel. 033-2570645 fax. 033-2570646 e.mail: info@kpoa.nl Inleiding Om de scholen in staat te stellen handelend op te kunnen

Nadere informatie

Ontwerp van decreet ( ) Nr maart 2014 ( ) stuk ingediend op

Ontwerp van decreet ( ) Nr maart 2014 ( ) stuk ingediend op stuk ingediend op 2413 (2013-2014) Nr. 3 19 maart 2014 (2013-2014) Ontwerp van decreet tot wijziging van het decreet van 13 juli 2007 houdende bevordering van een meer evenwichtige participatie van vrouwen

Nadere informatie

Een nieuwe koers ten aanzien van de gewetensbezwaarde ambtenaar

Een nieuwe koers ten aanzien van de gewetensbezwaarde ambtenaar VNG-notitie mei 2008 Een nieuwe koers ten aanzien van de gewetensbezwaarde ambtenaar Op 15 april 2008 heeft de Commissie Gelijke Behandeling (CGB) uitspraak gedaan over de vraag of een gemeente verboden

Nadere informatie

ADVIES UITGEBRACHT DOOR DE ECONOMISCHE EN SOCIALE RAAD VOOR HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST TIJDENS ZIJN ZITTING VAN 21 SEPTEMBER 2006

ADVIES UITGEBRACHT DOOR DE ECONOMISCHE EN SOCIALE RAAD VOOR HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST TIJDENS ZIJN ZITTING VAN 21 SEPTEMBER 2006 ADVIES UITGEBRACHT DOOR DE ECONOMISCHE EN SOCIALE RAAD VOOR HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST TIJDENS ZIJN ZITTING VAN 21 SEPTEMBER 2006 inzake het voorontwerp van ordonnantie betreffende de gelijke kansen

Nadere informatie

Zwaarlijvigheid kan een handicap vormen in de zin van de richtlijn betreffende gelijke behandeling inzake arbeid

Zwaarlijvigheid kan een handicap vormen in de zin van de richtlijn betreffende gelijke behandeling inzake arbeid Hof van Justitie van de Europese Unie PERSCOMMUNIQUÉ nr. 183/14 Luxemburg, 18 december 2014 Pers en Voorlichting Arrest in zaak C-354/13 Fag og Arbejde (FOA), namens Karsten Kaltoft / Kommunernes Landsforening

Nadere informatie

Religieuze symbolen bij ambtenaren. Alexander De Becker 16 november 2015

Religieuze symbolen bij ambtenaren. Alexander De Becker 16 november 2015 Religieuze symbolen bij ambtenaren Alexander De Becker 16 november 2015 Religieuze symbolen bij ambtenaren: een catch 22 Debat over de hoofddoek heeft de laatste jaren vele vragen opgeleverd: Dit gebeurde

Nadere informatie

Vaak gestelde vragen. over het Hof van Justitie van de Europese Unie

Vaak gestelde vragen. over het Hof van Justitie van de Europese Unie Vaak gestelde vragen over het Hof van Justitie van de Europese Unie WAAROM EEN HOF VAN JUSTITIE VAN DE EUROPESE UNIE (HVJ-EU)? Om Europa op te bouwen hebben een aantal staten (thans 28) onderling verdragen

Nadere informatie

COMMISSIE ZORGVULDIG BESTUUR. BETREFT: Secundair onderwijs: Politieke uitspraken in de les zedenleer.

COMMISSIE ZORGVULDIG BESTUUR. BETREFT: Secundair onderwijs: Politieke uitspraken in de les zedenleer. COMMISSIE ZORGVULDIG BESTUUR CZB/KL/KSO/2007/185 BETREFT: Secundair onderwijs: Politieke uitspraken in de les zedenleer. 1. PROCEDURE 1.1 Ontvangst: 16.11.2007 1.2 Verzoeker Ouder van een leerling. 1.3

Nadere informatie

Van gunsten naar rechten voor leerlingen met beperkingen. Het VN-Verdrag over de rechten van personen met een handicap en onderwijs

Van gunsten naar rechten voor leerlingen met beperkingen. Het VN-Verdrag over de rechten van personen met een handicap en onderwijs Van gunsten naar rechten voor leerlingen met beperkingen Het VN-Verdrag over de rechten van personen met een handicap en onderwijs Feiten New York 13 december 2006 Verdrag + Optioneel Protocol (rechtsbescherming)

Nadere informatie

UNIVERSELE VERKLARING van de RECHTEN van de MENS: De 30 artikelen:

UNIVERSELE VERKLARING van de RECHTEN van de MENS: De 30 artikelen: UNIVERSELE VERKLARING van de RECHTEN van de MENS: De 30 artikelen: Artikel 1 Alle mensen worden vrij en gelijk in waardigheid en rechten geboren. Zij zijn begiftigd met verstand en geweten, en behoren

Nadere informatie

Hof van Cassatie van België

Hof van Cassatie van België 6 OKTOBER 2006 C.05.0394.N/1 Hof van Cassatie van België Arrest Nr. C.05.0394.N V.M.G., eiser, vertegenwoordigd door mr. Guy Popelier, advocaat bij de balie te Brussel, kantoor houdende te 1040 Brussel,

Nadere informatie

Wat betekent de gedeeltelijke vernietiging van het PAS- Natuurdecreet?

Wat betekent de gedeeltelijke vernietiging van het PAS- Natuurdecreet? In een arrest van 28 april 2016 Wat betekent de gedeeltelijke vernietiging van het PAS- Natuurdecreet? vrijdag, 06 mei 2016 - Redactie Landbouwleven De lasten voor het natuurbehoudsbeleid mogen niet uitsluitend

Nadere informatie

Rolnummer 4418. Arrest nr. 12/2009 van 21 januari 2009 A R R E S T

Rolnummer 4418. Arrest nr. 12/2009 van 21 januari 2009 A R R E S T Rolnummer 4418 Arrest nr. 12/2009 van 21 januari 2009 A R R E S T In zake : de prejudiciële vraag over artikel 301, 2, tweede en derde lid, van het Burgerlijk Wetboek, zoals gewijzigd bij artikel 7 van

Nadere informatie

Wijziging van de Wet gelijke behandeling van mannen en vrouwen en het Burgerlijk Wetboek ter uitvoering van Richtlijn 2002/73/EG.

Wijziging van de Wet gelijke behandeling van mannen en vrouwen en het Burgerlijk Wetboek ter uitvoering van Richtlijn 2002/73/EG. Wijziging van de Wet gelijke behandeling van mannen en vrouwen en het Burgerlijk Wetboek ter uitvoering van Richtlijn 2002/73/EG Voorstel van wet Allen, die deze zullen zien of horen lezen, saluut! doen

Nadere informatie

Rolnummer 5633. Arrest nr. 26/2014 van 6 februari 2014 A R R E S T

Rolnummer 5633. Arrest nr. 26/2014 van 6 februari 2014 A R R E S T Rolnummer 5633 Arrest nr. 26/2014 van 6 februari 2014 A R R E S T In zake : de prejudiciële vraag betreffende artikel 4 van het koninklijk besluit van 18 november 1996 «houdende invoering van een sociale

Nadere informatie

COLLECTIEVE ARBEIDSOVEREENKOMST NR. 25 VAN 15 OKTOBER 1975 BETREFFENDE DE GELIJKE BELONING VOOR MANNELIJKE EN VROUWELIJKE WERKNEMERS

COLLECTIEVE ARBEIDSOVEREENKOMST NR. 25 VAN 15 OKTOBER 1975 BETREFFENDE DE GELIJKE BELONING VOOR MANNELIJKE EN VROUWELIJKE WERKNEMERS COLLECTIEVE ARBEIDSOVEREENKOMST NR. 25 VAN 15 OKTOBER 1975 BETREFFENDE DE GELIJKE BELONING VOOR MANNELIJKE EN VROUWELIJKE WERKNEMERS ------------------------- Gelet op de wet van 5 december 1968 betreffende

Nadere informatie

De Commissie voor de bescherming van de persoonlijke levenssfeer,

De Commissie voor de bescherming van de persoonlijke levenssfeer, KONINKRIJK BELGIE 1000 Brussel, Zetel : Ministerie van Justitie Poelaertplein 3 Tel. : 02/504.66.21 tot 23 Fax : 02/504.70.00 COMMISSIE VOOR DE BESCHERMING VAN DE PERSOONLIJKE LEVENSSFEER O. ref. : 10

Nadere informatie

NOTA AAN DE VLAAMSE REGERING

NOTA AAN DE VLAAMSE REGERING DE VLAAMSE MINISTER VAN WELZIJN, VOLKSGEZONDHEID EN GEZIN NOTA AAN DE VLAAMSE REGERING Betreft: Besluit van de Vlaamse Regering tot wijziging van het besluit van de Vlaamse Regering van 14 oktober 2016

Nadere informatie

STRAFRECHTELIJKE VERANTWOORDELIJKHEID VAN MINISTERS. Wet van 25 juni 1998 tot regeling van de strafrechtelijke verantwoordelijkheid van ministers 1

STRAFRECHTELIJKE VERANTWOORDELIJKHEID VAN MINISTERS. Wet van 25 juni 1998 tot regeling van de strafrechtelijke verantwoordelijkheid van ministers 1 STRAFRECHTELIJKE VERANTWOORDELIJKHEID VAN MINISTERS Wet van 25 juni 1998 tot regeling van de strafrechtelijke verantwoordelijkheid van ministers 1 TITEL I TOEPASSINGSGEBIED Artikel 1 Deze wet regelt een

Nadere informatie

PUBLIC RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 30 maart 2007 (13.04) (OR.en) ST 8028/07 Interinstitutioneel dossier: 2006/0135(CNS) LIMITE JUSTCIV 75

PUBLIC RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 30 maart 2007 (13.04) (OR.en) ST 8028/07 Interinstitutioneel dossier: 2006/0135(CNS) LIMITE JUSTCIV 75 Conseil UE RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 30 maart 2007 (13.04) (OR.en) PUBLIC ST 8028/07 Interinstitutioneel dossier: 2006/0135(CNS) LIMITE JUSTCIV 75 NOTA van: het voorzitterschap aan: het Coreper/de

Nadere informatie

Besluit van de Vlaamse Regering van 23 december 2011 houdende de organisatie van het toezicht, vermeld in artikel 29bis van de Vlaamse Wooncode

Besluit van de Vlaamse Regering van 23 december 2011 houdende de organisatie van het toezicht, vermeld in artikel 29bis van de Vlaamse Wooncode 1 Besluit van de Vlaamse Regering van 23 december 2011 houdende de organisatie van het toezicht, vermeld in artikel 29bis van de Vlaamse Wooncode Hoofdstuk 1. Algemene bepalingen Artikel 1. In dit besluit

Nadere informatie

Oordeel 2012-133. Datum: 3 augustus 2012. Dossiernummer: 2012-0076. Oordeel in de zaak van [... ] wonende te [... ], verzoekster.

Oordeel 2012-133. Datum: 3 augustus 2012. Dossiernummer: 2012-0076. Oordeel in de zaak van [... ] wonende te [... ], verzoekster. Oordeel 2012-133 Datum: 3 augustus 2012 Dossiernummer: 2012-0076 Oordeel in de zaak van [... ] wonende te [... ], verzoekster tegen Stichting ROC Midden Nederland gevestigd te Utrecht, verweerster 1 Procesverloop

Nadere informatie

ARREST VAN HET HOF (Grote kamer) 14 maart 2017 (*)

ARREST VAN HET HOF (Grote kamer) 14 maart 2017 (*) ARREST VAN HET HOF (Grote kamer) 14 maart 2017 (*) Prejudiciële verwijzing Sociale politiek Richtlijn 2000/78/EG Gelijke behandeling Discriminatie op grond van godsdienst of overtuiging Arbeidsreglement

Nadere informatie

BESCHERMING TEGEN DISCRIMINATIE VOOR Ú

BESCHERMING TEGEN DISCRIMINATIE VOOR Ú BESCHERMING TEGEN DISCRIMINATIE VOOR Ú De Socialistische Fractie in het Europees Parlement streeft naar de garantie dat iedereen zich volledig aanvaard voelt zoals hij of zij is, zodat we in onze gemeenschappen

Nadere informatie

1/2. Staten-Generaal. Vergaderjaar BRIEF VAN DE VICE-VOORZITTER VAN DE EUROPESE COMMISSIE

1/2. Staten-Generaal. Vergaderjaar BRIEF VAN DE VICE-VOORZITTER VAN DE EUROPESE COMMISSIE Staten-Generaal 1/2 Vergaderjaar 2008 2009 H 31 544 Subsidiariteitstoets van het voorstel voor een Richtlijn van de Raad betreffende de toepassing van het beginsel van gelijke behandeling van personen

Nadere informatie

ECHTSCHEIDINGEN KENNEN GEEN GRENZEN (regels van internationaal privaat recht)

ECHTSCHEIDINGEN KENNEN GEEN GRENZEN (regels van internationaal privaat recht) ECHTSCHEIDINGEN KENNEN GEEN GRENZEN (regels van internationaal privaat recht) Steeds meer worden we in de rechtspraktijk geconfronteerd met internationale echtscheidingen op basis van de volgende elementen:

Nadere informatie

EERBIEDIGING VAN DE GRONDRECHTEN IN DE UNIE

EERBIEDIGING VAN DE GRONDRECHTEN IN DE UNIE EERBIEDIGING VAN DE GRONDRECHTEN IN DE UNIE De rechtsgrondslag voor de grondrechten op EU-niveau is lange tijd voornamelijk gelegen geweest in de verwijzing in de Verdragen naar het Europees Verdrag tot

Nadere informatie

Datum van inontvangstneming : 04/03/2013

Datum van inontvangstneming : 04/03/2013 Datum van inontvangstneming : 04/03/2013 Vertaling C-49/13 1 Zaak C-49/13 Verzoek om een prejudiciële beslissing Datum van indiening: 29 januari 2013 Verwijzende instantie: Úřad průmyslového vlastnictví

Nadere informatie

GRONDWET EN GELIJKHEID

GRONDWET EN GELIJKHEID Factsheet Grondwet voor Europa GRONDWET EN GELIJKHEID April 2005 Platform Artikel 13 Factsheet Grondwet en Gelijkheid Deze factsheet bevat informatie over de gevolgen van de invoering van de Grondwet voor

Nadere informatie

A R R E S T. In zake : de prejudiciële vraag betreffende artikel 135, 3, van het Wetboek van Strafvordering, gesteld door het Hof van Beroep te Gent.

A R R E S T. In zake : de prejudiciële vraag betreffende artikel 135, 3, van het Wetboek van Strafvordering, gesteld door het Hof van Beroep te Gent. Rolnummer 1924 Arrest nr. 81/2001 van 13 juni 2001 A R R E S T In zake : de prejudiciële vraag betreffende artikel 135, 3, van het Wetboek van Strafvordering, gesteld door het Hof van Beroep te Gent. Het

Nadere informatie

EXECUTIEVE VAN DE MOSLIMS VAN BELGIË

EXECUTIEVE VAN DE MOSLIMS VAN BELGIË Charter bedienaar van de islamitische eredienst (imam/predikante) Organigram Minister van Justitie Executieve van de Moslims van België Bedienaar islamitische eredienst Beheerraad van de moskee De Executieve

Nadere informatie

Gelijke behandeling. informatie voor werknemers

Gelijke behandeling. informatie voor werknemers Gelijke behandeling informatie voor werknemers Gelijke behandeling: informatie voor werknemers Het is wettelijk bepaald dat iemand niet ongelijk behandeld mag worden vanwege zijn godsdienst, levensovertuiging,

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 1997 192 Wet van 17 april 1997 tot wijziging van bepalingen van verschillende wetten in verband met de erkenning van de vrijheid van levensovertuiging

Nadere informatie

Datum van inontvangstneming : 09/09/2013

Datum van inontvangstneming : 09/09/2013 Datum van inontvangstneming : 09/09/2013 Vertaling C-354/13-1 Zaak C-354/13 Samenvatting van een verzoek om een prejudiciële beslissing in zaak C-354/13 overeenkomstig artikel 98, lid 1, van het Reglement

Nadere informatie

Hof van Cassatie van België

Hof van Cassatie van België 10 SEPTEMBER 2007 S.07.0003.F/1 Hof van Cassatie van België Arrest Nr. S.07.0003.F A. T., Mr. Michel Mahieu, advocaat bij het Hof van Cassatie, tegen OPENBAAR CENTRUM VOOR MAATSCHAPPELIJK WELZIJN VAN LUIK.

Nadere informatie

ADVIES Hoofddoeken op school?!

ADVIES Hoofddoeken op school?! ADVIES Hoofddoeken op school?! De Vlaamse Jeugdraad formuleert in dit advies zijn standpunt m.b.t. het dragen van hoofddoeken op school door leerlingen. Op basis van een dialoog met jongeren en deskundigen

Nadere informatie

Internationaalrechtelijke aspecten personenkring werknemersverzekeringen

Internationaalrechtelijke aspecten personenkring werknemersverzekeringen Internationaalrechtelijke aspecten personenkring werknemersverzekeringen Deze bijlage bevat een korte aanduiding van enkele internationaalrechtelijke regelingen waarin voorschriften zijn opgenomen die

Nadere informatie

MEDEDELING AAN DE LEDEN

MEDEDELING AAN DE LEDEN EUROPEES PARLEMENT 2014-2019 Commissie verzoekschriften 16.12.2014 MEDEDELING AAN DE LEDEN Betreft: Verzoekschrift nr. 0171/2012, ingediend door Klaus Träger (Duitse nationaliteit), over verschillende

Nadere informatie

De bevoegdheidsverdeling inzake sociale zekerheid en sociale bijstand

De bevoegdheidsverdeling inzake sociale zekerheid en sociale bijstand De bevoegdheidsverdeling inzake sociale zekerheid en sociale bijstand Jan Velaers Materiële bevoegdheidsverdeling Federale overheid: residuaire bevoegdheden Gemeenschappen: toegewezen bevoegdheden o.m.

Nadere informatie

A R R E S T. In zake : de prejudiciële vraag betreffende artikel 1382 van het Burgerlijk Wetboek, gesteld door het Hof van Beroep te Antwerpen.

A R R E S T. In zake : de prejudiciële vraag betreffende artikel 1382 van het Burgerlijk Wetboek, gesteld door het Hof van Beroep te Antwerpen. Rolnummer 2540 Arrest nr. 17/2003 van 28 januari 2003 A R R E S T In zake : de prejudiciële vraag betreffende artikel 1382 van het Burgerlijk Wetboek, gesteld door het Hof van Beroep te Antwerpen. Het

Nadere informatie

VLAAMSE RAAD VOORSTEL VAN DECREET. houdende bepalingen inzake arbeidsbemiddeling door arbeidsbemiddelingsbureaus opgericht naar privaatrecht

VLAAMSE RAAD VOORSTEL VAN DECREET. houdende bepalingen inzake arbeidsbemiddeling door arbeidsbemiddelingsbureaus opgericht naar privaatrecht Stuk 367 (1992-1993) - Nr. 1 ARCHIEF VLAAMSE RAAD TERUGBEZORGEN VLAAMSE RAAD ZITITNG 1992-1993 15 JUNI 1993 VOORSTEL VAN DECREET - van de heer E. Schuermans C.S. - houdende bepalingen inzake arbeidsbemiddeling

Nadere informatie

COMMISSIE ZORGVULDIG BESTUUR. BETREFT: Bijdrage voor een verkeersongevallenverzekering voor leerlingen.

COMMISSIE ZORGVULDIG BESTUUR. BETREFT: Bijdrage voor een verkeersongevallenverzekering voor leerlingen. COMMISSIE ZORGVULDIG BESTUUR CZB/V/KSO/2003/24 BETREFT: Bijdrage voor een verkeersongevallenverzekering voor leerlingen. 1. PROCEDURE 1.1 Ontvangstdatum: 29/08/2003 1.2 Vraag - Vraag van het Vlaams Verbond

Nadere informatie

Zaak C-524/04. Test Claimants in the Thin Cap Group Litigation tegen Commissioners of Inland Revenue

Zaak C-524/04. Test Claimants in the Thin Cap Group Litigation tegen Commissioners of Inland Revenue Zaak C-524/04 Test Claimants in the Thin Cap Group Litigation tegen Commissioners of Inland Revenue [verzoek van de High Court of Justice (England & Wales), Chancery Division, om een prejudiciële beslissing]

Nadere informatie

Online Seminar Arbeidsrecht. mr. A.J.D. Bekius 4 april 2017

Online Seminar Arbeidsrecht. mr. A.J.D. Bekius 4 april 2017 Online Seminar Arbeidsrecht mr. A.J.D. Bekius 4 april 2017 Inhoudsopgave 1. Schriftelijkheidsvereiste ook voor relatiebeding 2. Jurisprudentie: a. Mag werkgever hoofddoek verbieden? b. Herplaatsing binnen

Nadere informatie

4 Opvattingen over kerk en godsdienst 1

4 Opvattingen over kerk en godsdienst 1 4 Opvattingen over kerk en godsdienst 1 4.1 Het prestige van de kerken De kerken zijn niet meer de gezaghebbende instanties van vroeger. Dat is niet alleen zo in Nederland. Zelfs in uitgesproken godsdienstige

Nadere informatie

Gelet op de aanvraag van de Vlaamse Dienst voor Arbeidsbemiddeling en Beroepsopleiding (VDAB), ontvangen op 18/11/2014;

Gelet op de aanvraag van de Vlaamse Dienst voor Arbeidsbemiddeling en Beroepsopleiding (VDAB), ontvangen op 18/11/2014; 1/5 Sectoraal comité van het Rijksregister Beraadslaging RR nr 03/2015 van 21 januari 2015 Betreft: aanvraag van de Vlaamse Dienst voor Arbeidsbemiddeling en Beroepsopleiding (VDAB) tot uitbreiding van

Nadere informatie

CONSUMENTENOMBUDSDIENST PROCEDUREREGLEMENT

CONSUMENTENOMBUDSDIENST PROCEDUREREGLEMENT CONSUMENTENOMBUDSDIENST PROCEDUREREGLEMENT Laatst aangepast 08/02/2016 Inhoudsopgave HOOFDSTUK I: Definities HOOFDSTUK II: Behandeling van consumentengeschillen door de ondernemingen Artikel 1: Interne

Nadere informatie

Inleiding tot Recht. Uit Praktisch Burgerlijk Recht

Inleiding tot Recht. Uit Praktisch Burgerlijk Recht Inleiding tot Recht Uit Praktisch Burgerlijk Recht 1. Wat is recht? Een exacte definitie is niet te geven. Elke klassieke definitie bevat vier elementen: Gedragsregels, normen Doel = maatschappelijk leven

Nadere informatie

EUROPESE COMMISSIE TEGEN RACISME EN INTOLERANTIE

EUROPESE COMMISSIE TEGEN RACISME EN INTOLERANTIE CRI(97)36 Version néerlandaise Dutch version EUROPESE COMMISSIE TEGEN RACISME EN INTOLERANTIE TWEEDE ALGEMENE BELEIDSAANBEVELING VAN DE ECRI: SPECIALE ORGANEN OP NATIONAAL NIVEAU GERICHT OP DE BESTRIJDING

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT. Commissie verzoekschriften MEDEDELING AAN DE LEDEN

EUROPEES PARLEMENT. Commissie verzoekschriften MEDEDELING AAN DE LEDEN EUROPEES PARLEMENT 2004 Commissie verzoekschriften 2009 17.12.2009 MEDEDELING AAN DE LEDEN Betreft: Verzoekschrift 0930/2005, ingediend door Marc Stahl (Duitse nationaliteit), over de erkenning in Duitsland

Nadere informatie

Kerk-staat verhoudingen in verandering. James Kennedy Amsterdam, 29 november 2017

Kerk-staat verhoudingen in verandering. James Kennedy Amsterdam, 29 november 2017 Kerk-staat verhoudingen in verandering James Kennedy Amsterdam, 29 november 2017 Notitie Scheiding Kerk en Staat Gemeente Amsterdam (2008) Vier beginselen die relatie overheid en religie bepalen: 1. Scheiding

Nadere informatie

Wet van 3 april 2003 tot vaststelling van de Wet gelijke behandeling op grond van handicap of chronische ziekte

Wet van 3 april 2003 tot vaststelling van de Wet gelijke behandeling op grond van handicap of chronische ziekte (Tekst geldend op: 16-02-2012) Wet van 3 april 2003 tot vaststelling van de Wet gelijke behandeling op grond van handicap of chronische ziekte Wij Beatrix, bij de gratie Gods, Koningin der Nederlanden,

Nadere informatie

Wet van 20 december 2002 betreffende de bescherming van de preventieadviseurs (B.S. 20.1.2003)

Wet van 20 december 2002 betreffende de bescherming van de preventieadviseurs (B.S. 20.1.2003) Wet van 20 december 2002 betreffende de bescherming van de preventieadviseurs (B.S. 20.1.2003) Artikel 1.- Deze wet regelt een aangelegenheid als bedoeld in artikel 78 van de Grondwet. Hoofdstuk 1.- Toepassingsgebied,

Nadere informatie

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Mevrouw dr. K. Arib Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Geachte voorzitter,

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Mevrouw dr. K. Arib Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Geachte voorzitter, Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Mevrouw dr. K. Arib Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Onderwerp Wetsvoorstel gedeeltelijk verbod gezichtsbedekkende kleding Datum 31 maart 2016 Ons

Nadere informatie

Inhoud. Deel 1 Politiek liberalisme, neutraliteit en de scheiding tussen kerk en staat

Inhoud. Deel 1 Politiek liberalisme, neutraliteit en de scheiding tussen kerk en staat Inhoud Inleiding 1. Overheidsfinanciering van religie in een postseculier tijdperk 2. Kerk en staat in België: drie domeinen van financiering 2.1 Financiering van erkende levensbeschouwingen 2.2 Organisatie

Nadere informatie

MEDEDELING AAN DE LEDEN

MEDEDELING AAN DE LEDEN EUROPEES PARLEMENT 2009-2014 Commissie verzoekschriften 29.11.2013 MEDEDELING AAN DE LEDEN Betreft: Verzoekschrift 0570/2012, ingediend door Maria Teresa Magnifico (Italiaanse nationaliteit), over erkenning

Nadere informatie

De hiërarchie der normen

De hiërarchie der normen De hiërarchie der normen De hiërarchie der normen houdt in dat er een rangorde bestaat tussen de verschillende reglementaire teksten. Dit betekent dat een lagere norm niet mag indruisen tegen een hogere

Nadere informatie

Hof van Cassatie van België

Hof van Cassatie van België 31 MAART 2015 P.14.0392.N/1 Hof van Cassatie van België Arrest Nr. P.14.0392.N 1. M L E V U, beklaagde, 2. H R G V B, beklaagde, eisers, met als raadsman mr. Jaak Haentjens, advocaat bij de balie te Dendermonde.

Nadere informatie

Eerste Kamer der Staten-Generaal

Eerste Kamer der Staten-Generaal Eerste Kamer der Staten-Generaal 1 Vergaderjaar 2011 2012 31 832 Wijziging van de Algemene wet gelijke behandeling, het Burgerlijk Wetboek, de Wet gelijke behandeling op grond van handicap of chronische

Nadere informatie

MEMORIE VAN TOELICHTING ALGEMEEN. 1. Inleiding

MEMORIE VAN TOELICHTING ALGEMEEN. 1. Inleiding Wijziging van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering teneinde nader inhoud te geven aan het beginsel van openbaarheid van de behandeling van zaken betreffende personen- en familierecht MEMORIE VAN

Nadere informatie

De belangrijkste bron van het burgerlijk recht is het burgerlijk wetboek,

De belangrijkste bron van het burgerlijk recht is het burgerlijk wetboek, Recht is alomtegenwoordig. Of het nu gaat om een verbod iets te doen (door het rood licht rijden), een verplichting iets te doen (deelnemen aan verkiezingen), een werkwijze die men dient na te leven (procesrecht)

Nadere informatie

HOF VAN CASSATIE VAN BELGIË VAN 9 MAART 2015

HOF VAN CASSATIE VAN BELGIË VAN 9 MAART 2015 Nr. S.12.0062.N HOF VAN CASSATIE VAN BELGIË VAN 9 MAART 2015 1. Samira A., wonende te ( ) (Verenigd Koninkrijk), ( ) toegelaten tot de rechtsbijstand bij beschikking van 11 mei 2012, nr. ( ) 2. CENTRUM

Nadere informatie

Aanbeveling tot herziening van artikel 150 van de Grondwet

Aanbeveling tot herziening van artikel 150 van de Grondwet Onze ref: 2014/AAR 19 Contactpersoon: ingrid.aendeboom@cntr.be Korte inleiding Aanbeveling tot herziening van artikel 150 van de Grondwet Artikel 150 van de Belgische Grondwet stelt : De jury wordt ingesteld

Nadere informatie

Verzoekschrift betreffende het gesubsidieerd leerlingenvervoer ( , nr. 17).

Verzoekschrift betreffende het gesubsidieerd leerlingenvervoer ( , nr. 17). Advies Tegemoetkoming in de kosten van het vervoer naar een vrije basisschool conform artikel 25 van het Decreet basisonderwijs Commissie voor Onderwijs, Vorming en Wetenschapsbeleid. Verzoekschrift betreffende

Nadere informatie