Hoe duurzaam is facility management in Nederland?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Hoe duurzaam is facility management in Nederland?"

Transcriptie

1 Hoe duurzaam is facility management in Nederland? Marktonderzoek september 2014

2 De belangrijkste uitkomsten in het kort 39% van de respondenten vindt de facilitaire voorzieningen in de eigen organisatie voldoende duurzaam. 20% vindt de eigen facilitaire organisatie koploper qua duurzaamheid; 40% plaatst zichzelf in de middenmoot. 69% geeft aan duurzaamheid opgenomen te hebben in hun FM-beleid. Gemiddeld 85% vult duurzaamheid van de FM-activiteiten in volgens het Triple P-model. 39% geeft daarbij extra aandacht aan de ecologische aspecten (Planet), terwijl gemiddeld 60% zegt extra aandacht te besteden aan de sociale (People) en economische aspecten (Profit) binnen duurzaamheid. MVO-kernonderwerpen binnen FM zijn: milieu, maatschappelijke betrokkenheid en arbeidsomstandigheden. afvalbeheer en huisvesting (40%). Het wagenpark en documentbeheer scoren minder met respectievelijk 18% en 6 %. Een acceptabele terugverdientijd voor duurzame investeringen is drie tot vijf jaar. Labels en keurmerken voor duurzaamheid worden bij de helft van de respondenten ingezet. Bij 90% van de FM-organisaties wordt het energiegebruik (gas, elektra) gemonitord, afval bij 74% en papierverbruik bij 64%. De meeste respondenten zien zichzelf als adviseur bij duurzaamheidsmaatregelen in de organisatie. Onder andere door als facilitaire afdeling het goede voorbeeld te geven, kennis te delen met stakeholders en het opnemen van voorwaarden in contracten. Ruim 55% van de respondenten neemt duurzaamheid mee in het inkoopproces. Slechts 7% gebruikt het als knock-out criterium % vindt dat afval en energie in de facilitaire bedrijfsvoering het duurzaamste is georganiseerd, gevolgd door schoonmaak en inkoop. Bijna de helft van de respondenten heeft geen inzicht in wat er binnen de organisatie aan duurzaamheid wordt geïnvesteerd. Van degenen die dat inzicht wel hebben, zegt 60% dat het meest geïnvesteerd wordt in duurzaam energiebeheer, gevolgd door Respondenten zien meerdere barrières in het realiseren van duurzame resultaten: weinig budget en tijd (40%), onvoldoende draagvlak bij de rest van de organisatie (ca. 30%), maar ook onvoldoende kennis (25%). Toch is men vrijwel unaniem over de voordelen: imagoverbetering (85%) en kostenbesparing (65%). In minder mate worden genoemd de concurrentiepositie (34%) en meer omzet en winst (minder dan 10%).

3 Inhoud Voorwoord Duurzaamheid en facility management: hoe staan we ervoor? Facility managers zijn duurzaamheidsmanagers Verduurzaming van facility management in Nederland Facility management op weg naar een duurzame keten Regie en leveranciersmanagement: belangrijke enablers voor duurzaam facility management Trends en ontwikkelingen Circulaire economie als belangrijke driver voor een duurzame toekomst De waarde van duurzaam facility management De business case voor duurzaam facility management moet kloppen Conclusies De facility manager is waardevol voor een duurzaam Nederland Verantwoording Onderzoek op basis van enquêtes en interviews

4 1 Voorwoord Duurzaamheid en facility management: hoe staan we ervoor? Duurzaamheid en duurzaam facility management (FM) lijken onderwerpen waaraan we in Nederland al jaren actief werken. Maar is dat echt zo? Wat doen we er eigenlijk aan als beroepsgroep? En waar liggen onze belangrijkste kansen en uitdagingen? Eind 2013 startte Facility Management Nederland (FMN) samen met Corporate Facility Partners (CFP) en de Academie voor Facility Management van de Haagse Hogeschool een onderzoek waarin deze vragen leidend waren. In dit rapport geven we antwoord op verschillende vragen en schetsen we hoe Nederland er anno 2014 voorstaat qua duurzaamheid in facility management. Omdat we de facilitaire organisatie en de keten natuurlijk niet los kunnen zien van de organisaties en de omgeving waarin we werken, gaan we daarbij uit van een holistisch perspectief. Dat betekent dat we aan de hand van diverse onderwerpen de vraag Hoe duurzaam is facility management in Nederland? zullen beantwoorden maar daarmee niet het volledige systeem kunnen verklaren. Definitie duurzaamheid Voor het begrip duurzaamheid bestaan veel definities. Wij sluiten ons aan bij de definitie van de VN-commissie Brundtland uit Duurzame ontwikkeling is ontwikkeling die aansluit op de behoeften van het heden zonder het vermogen van toekomstige generaties om in hun eigen behoeften te voorzien in gevaar te brengen. Duurzaamheid gaat over de schaarste van de hulpbronnen waarmee welvaart wordt voortgebracht, zowel nu als in de toekomst. In ons onderzoek hanteren wij het gezichtspunt dat organisaties door middel van MVO-invulling geven aan het begrip duurzaamheid. Dit is weergegeven in figuur 1. Dit geeft echter alleen het grote kader aan, voor het beantwoorden van vragen over duurzaam facility management moeten we nader naar onze kernactiviteiten en dagelijkse praktijk kijken. Een belangrijk uitgangspunt vormde de onderzoeksagenda van FMN, waarin verschillende vragen over duurzaamheid zijn opgenomen. Een aantal van die vragen komt in dit rapport aan bod. Zo kijken we naar de rol van FM, de facilitaire organisatie, de mate van duurzaam aansturen van de keten en de rol van facilitaire inkoop daarbij. Maar ook onderwerpen als innovatie, beleidsvorming, de kosten en baten van duurzaamheid en ons investeringsgedrag komen aan bod. Door de medewerking van FMN, ruim 330 door FMN-leden ingevulde enquêtes en interviews bij meer dan 10 organisaties, kunnen we een beeld geven van hoe we er in Nederland voor staan op het gebied van duurzaam facility management. Op onderdelen is dat beeld hoopgevend en dat stemt ons positief. Veel aspecten van duurzaamheid binnen facility management liggen echter nog te wachten op hun introductie als winstgevende business case binnen uw organisatie. Een introductie waarmee u tal van kansen creëert om met duurzaamheid het verschil te maken in uw bedrijf, in uw sector en in Nederland. Met dit onderzoek in handen kunt u beoordelen waar u staat en waar uw belangrijkste potentieel voor verbetering ligt. figuur 1 De relatie tussen duurzaamheid en maatschappelijk verantwoord ondernemen MVO is de manier waarop organisaties invulling geven aan duurzaamheid Duurzaamheid Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO) MVO betekent zoeken naar een balans tussen TripleP 4 Walter van der Es Pieter van den Herik

5 2 Facility managers zijn duurzaamheidsmanagers Verduurzaming van facility management in Nederland Degenen die nog steeds geloven dat duurzaamheid slechts een trend is, verliezen steeds meer terrein. Hoewel duurzaamheid in het veranderde economische klimaat in een ander daglicht kwam te staan, geven acht op de tien ondernemingen aan dat zij duurzaamheid hebben opgenomen in hun toekomstvisie en jaarplannen (Nationale Duurzaamheidsmonitor, Search 2013). In ons onderzoek blijkt dat dit overeenkomt met wat we onder de leden van FMN zien: 75% van de deelnemende organisaties heeft een beleid op dit gebied. Bijna 70% zegt duurzaamheid te hebben opgenomen in het eigen FMbeleid. Bij grotere organisaties is hiervan vaker sprake dan bij het midden- en kleinbedrijf (MKB). De internationale richtlijn voor Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO) is de ISO Hoewel maar 12% van de respondenten in het onderzoek aangeeft deze richtlijn actief te gebruiken, worden er wel kernthema s uit deze richtlijn toegepast in het duurzaamheidsbeleid. In de top drie staan: 1. Milieu 2. Maatschappelijke betrokkenheid en ontwikkeling 3. Arbeidsomstandigheden Van de overige vier thema s (behoorlijk bestuur, mensenrechten, eerlijke consumenten/klant voorlichting en eerlijk zaken doen) wordt eerlijk zaken doen het meest genoemd. figuur 2 Heeft uw organisatie beleid ten aanzien van duurzaamheid/mvo? 17,2% 7,6% 75,2% Ja Nee Weet niet 5 Driekwart van de organisaties heeft duurzaamheid opgenomen in haar beleid 1 ISO 26000:2010 biedt begeleiding in plaats van eisen dus kan niet worden gecertificeerd. Dit in tegenstelling tot sommige andere bekende ISO-normen. In plaats daarvan verduidelijkt de richtlijn wat maatschappelijk verantwoord is, helpt zij bedrijven en organisaties met het vertalen van principes in doeltreffende acties en geeft ze wereldwijde best practices met betrekking tot maatschappelijke verantwoordelijkheid. De richtlijn is gericht op alle soorten organisaties, ongeacht activiteit, omvang of ligging. De standaard werd gelanceerd in 2010 na vijf jaar onderhandelen tussen de verschillende belanghebbende partijen. Vertegenwoordigers van de overheid, NGO s, bedrijfsleven, consumentenorganisaties en vakbonden over de hele wereld werden betrokken bij de ontwikkeling, hetgeen betekent dat dit een internationale consensus aangeeft. (bron:

6 Als we deze ranking maken voor de verschillende sectoren, dan verschillen de belangrijkste prioriteiten per sector. Binnen de zakelijke dienstverlening en de overheid is maatschappelijk betrokkenheid en ontwikkeling de belangrijkste prioriteit bij MVO. Binnen de semioverheid is dit arbeidsomstandigheden en binnen de industrie, de zorg en het onderwijs is dit het milieu. Ook voor de duurzaamheid van huisvesting geldt dat we inmiddels in een fase zijn gekomen die door JLL (Occupier Special Sustainability, 2013) de practice what you preach -fase wordt genoemd. In het onderzoek dat zij hielden onder kantoorgebruikers gaf 57% aan nu al duurzaam te zijn gehuisvest of dat binnen twee jaar te willen realiseren. Er wordt dus een vertaling gemaakt van het ondernemingsbeleid naar verschillende onderdelen in de organisatie. Maar hoe zit dat voor facility management? 69% van de respondenten in het onderzoek geeft aan dat zij duurzaamheid hebben opgenomen in het facilitaire beleid van de organisatie. Dat betekent dat veel facilitaire organisaties het duurzaamheidsbeleid van de onderneming implementeren in de facilitaire praktijk. Bij de implementatie van duurzaamheid in het facilitair management moet ook de juiste balans gevonden worden tussen People, Planet en Profit. Volgens de respondenten weegt Planet daarbij gemiddeld iets minder zwaar mee dan People en Profit (zie figuur 3). Als we de resultaten filteren op de functies van de respondenten, dan zien we bij de antwoorden van facilitair managers geen verschillen met overige respondenten. Bedrijven kiezen in relatie tot FM de duurzaamheidsaspecten die het dichtst bij hun core business liggen. De bepalende aspecten komen vaak terug in de duurzaamheid van de FM-afdeling. Belangrijke onderwerpen voor facilities zijn energie, catering en wagenparkbeheer. Voor duurzame inkoop is het belangrijk de juiste voorwaarden te stellen. figuur 3 Peter van der Vorm Account Leader Philips bij Johnson Controls In welke mate richt u zich binnen uw FM activiteiten op onderstaande 3 aspecten? Sociaal (people) Ecologie (planet) In zeer sterke mate In sterke mate In redelijke mate In geringe mate 6 Er bestaan wel verschillen tussen de facilitaire organisaties in de diverse sectoren. Zo blijkt in de groep die in geringe mate aandacht zegt te hebben voor duurzaamheid een opvallend hoog percentage respondenten (39%) uit de zorg afkomstig. En bij de groep respondenten die wel hun aandacht richten op duurzaamheid, blijkt in de zorg de P van profit relatief het belangrijkste aandachtsgebied te zijn. Economie (profit) Niet

7 Hoe kijkt het facilitaire werkveld aan tegen de duurzaamheid van de organisatie waarvan ze zelf onderdeel zijn? Een relatief hoog aantal (20%) is van mening koploper te zijn op het gebied van duurzaamheid. De respondenten die aangaven tot de koplopers te behoren, werken vooral in de zakelijke dienstverlening, 60% van de koplopers komt uit de sector zakelijke dienstverlening. Maar ook bijna 80% van alle deelnemende zakelijke dienstverleners zit ofwel in de kopgroep ofwel in de middenmoot. Uit de resultaten blijkt inderdaad dat het vigerende beleid van organisatie en FM (resp. correlatie coëfficiënt 0,5 en 0,65) een belangrijke relatie heeft met de duurzaamheidsperformance van de FM-afdeling. Bij de achterblijvers is de zorg met 41% de grootste groep, terwijl in deze sector duurzaamheid ook relatief minder vaak is opgenomen in het organisatiebeleid: 65% in vergelijking met 90% in de zakelijke dienstverlening. Eerder onderzoek wees ook al uit dat het thema duurzaamheid binnen de cure & care niet hoog op de agenda staat. 2 7 figuur 4 Hoe zou u uw facilitaire organisatie categoriseren op het gebied van duurzaamheid / MVO? 28% 13% 20% 39% Koploper Middenmoot Volger Achterblijver 2 Duurzaam ondernemen nog niet populair bij ziekenhuizen (FD, 2013) Je wilt natuurlijk je stakeholders laten zien dat je verantwoord onderneemt. Er is geen dedicated budget om duurzaam te ondernemen, het zit versleuteld in het dagelijkse werk. Uitgangspunt is dat het financieel voordeel moet opleveren, of in ieder geval budgetneutraal moet zijn. Zo zal Rijnstate meer op weg gaan naar integrale duurzaamheid. Vastgoed heeft de aanjagersrol en neemt andere afdelingen in de slipstream mee. Het moet een sneeuwbaleffect worden, goed voorbeeld doet goed volgen. Marc Koster manager vastgoed, Rijnstate Ziekenhuis

8 Duurzaam facility management richt zich vooral op afval, energie en schoonmaak De aandachtsgebieden waarvan de respondenten vinden dat ze het meest duurzaam bezig zijn in de facilitaire organisatie zijn: afval, energie en schoonmaak (zie figuur 5). Oplossingen voor afvalmanagement, energiemanagement en duurzame schoonmaak zien we dus vaak voorkomen in facilitaire organisaties De twee belangrijkste gebieden die de CO2-uitstoot van een organisatie bepalen zijn uitstoot veroorzaakt door vervoer en het energieverbruik. Veel facilitair managers realiseren zich nog onvoldoende dat zij verantwoordelijk zijn voor de belangrijkste CO2-drivers van hun bedrijf zoals energie en vervoer. Van invloed op de CO2-uitstoot is namelijk onder andere: goed onderhoud van installaties, alternatieve installaties, thuiswerkof satellietkantoorconcepten, keuze van het leasewagenpark en situering van het kantoor ten opzichte van het openbaar vervoer. In het onderzoek zien we dat er wel veel aandacht is voor energie, maar dat duurzaamheid van vervoer nog in mindere mate de aandacht heeft. Mede doordat er in facilitaire organisaties relatief veel diensten zijn uitbesteed, wordt ook de duurzaamheid van inkopen genoemd (28%) in de top 5 van aandachtsgebieden. Niet alle diensten krijgen van de inkopende FM er evenveel aandacht. Zo wordt de duurzaamheid van beveiliging, verhuizen en receptie niet echt als thema gezien door de respondenten. Inkoop als belangrijke drijver van duurzaam facility management In het facility management marktonderzoek uit zagen we dat het nemen van energiebesparende maatregelen en het hanteren van duurzaamheidscriteria bij inkoop op dat moment de belangrijkste maatregelen van facility managers waren. Ongeveer 70% van de respondenten in ons onderzoek noemt inkoop ook als belangrijke activiteit binnen facility management. Bijna de helft van de deelnemers aan het onderzoek heeft meer dan 40% van haar facilitaire diensten uitbesteed. Daarmee vormen inkoop en leveranciersmanagement figuur 5 De mate van duurzaamheid van facilitaire aandachtsgebieden (1=laag, 5=hoog) Afval Energie Schoonmaak Inkoop Huisvesting Catering Groenvoorziening Werkplekinrichting Technisch onderhoud Wagenpark Documentmanagement Receptie Verhuizen Beveiliging % 20% 40% 60% 80% 100% Bij gebruikers van gebouwen zou energie veel meer een leidend principe moeten worden in hun ontwerp en handelen, dat is nog lang niet altijd het geval. Ik denk dat er in de exploitatie nog veel te winnen is op het gebied van duurzaamheid. We moeten daarbij vaker het gedrag van thuis meenemen naar het werk. Erik Zwaan segment manager buildings business, Schneider Electric 8 3 Facility management marktonderzoek, Twijnstra Gudde (2012)

9 De principes van de circulaire economie gelden ook voor facilitaire inkoop. Je wil kwalitatieve producten met weinig risico s tegen een lage prijs. Neem bijvoorbeeld de Duurzaamheidsfabriek in Dordrecht: 3% lagere kosten door circulair in te kopen. Als je circulair inkoopt, zorg je ervoor dat de verantwoordelijkheid voor zaken als productkwaliteit en energieverbruik daar ligt waar deze het best gedragen kan worden. Meestal is dit de producent. Die creëert op zijn beurt ook meerwaarde door onder meer een hechtere klantrelatie en het behoud van zijn producten en grondstoffen. Michel Schuurman senior programmamanager planet, MVO Nederland onderdelen die de duurzaamheidvan het facility management kunnen beïnvloeden (zie duurzaam leveranciersmanagement, hoofdstuk 3). 60% van de respondenten heeft een spend tussen de 1 en 5 miljoen en daarmee is facilitaire inkoop een belangrijk gebied voor de duurzaamheid van het facility management. Dat duurzaamheid meetelt in inkoopbeslissingen wordt duidelijk in figuur 7. Slechts 9% van de respondenten geeft aan dat duurzaamheid niet belangrijk is in inkoopprocessen. Veel facilitaire organisaties maken op hun eigen manier gebruik van bijvoorbeeld de criteria voor duurzame inkoop van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO). Een ontwikkeling voor het duurzaam inkopen van producten en diensten die momenteel veel aandacht krijgt, is circulaire inkoop. Op dat gebied vindt veel innovatie plaats die impact heeft op de manier waarop facility managers omgaan met de inkoop, het gebruik en de levenscyclus van producten en diensten. Investeringen Hoewel beperkte investeringsruimte als één van de knelpunten bij het invoeren van duurzaamheid wordt genoemd, zien we dat er wel wordt geïnvesteerd in duurzaamheid. De helft van de deelnemers van de enquête weet echter niet het volume van de investeringen van de organisatie is. De investeringen die wel bekend zijn vloeien vooral naar energie, afval en huisvesting. De hoogte van die investeringen correleren significant met de mate waarin respondenten zichzelf koploper vinden. Van de geënquêteerden die hun facilitaire organisatie koploper noemt, geeft 45% aan in de afgelopen jaren meer dan te hebben geïnvesteerd in duurzaamheid. Bij middenmoters en volgers is dit gemiddeld geweest. Koplopers investeren dus verhoudingsgewijs meer in duurzaamheid. Sociale duurzaamheid staat hoog op de agenda Dat facility managers veel aandacht hebben voor de aspecten op het gebied van People bleek al eerder in deze publicatie. Ook in de ranking van kernthema s uit de ISO scoren de sociale thema s relatief figuur 6 figuur 7 Welk percentage van uw facilitaire diensten zijn uitbesteed? Op welke wijze wordt duurzaamheid gewogen in het inkoopproces? 13% 25% 10-20% 9,0% 6,9% Wordt meegenomen in de selectie 14% 20-40% 40-60% 60-80% Telt voor substantieel deel mee in gunning en selectie Geen belang 9 21% 27% >80% 28,8% 55,4% Knock-out criterium

10 hoog. Met name maatschappelijke betrokkenheid en arbeidsomstandigheden werden aangegeven als prioriteiten. Als het gaat om de onderwerpen die spelen bij de sociale duurzaamheid van facility management, dan blijkt er relatief veel aandacht te zijn voor het bieden van kansen aan mensen met afstand tot de arbeidsmarkt. Binnen overheden wordt steeds meer gebruik gemaakt van doelstellingen op het gebied van Social Return On Investment (SROI). Ook aan leveranciers wordt gevraagd invulling te geven aan deze sociale component van de duurzaamheid van de organisatie. Figuur 8 laat zien welk percentage van de respondenten aan een bepaalde vorm van sociale duurzaamheid aandacht besteed. Hoe meten we de duurzaamheid van facility management? In de nationale duurzaamheidsmonitor bleek al dat organisaties vaak meten om klanten te tonen hoe duurzaam ze zijn. Iets meer dan helft meet ter motivatie van de medewerkers. Verder wordt genoemd: meten als praatstuk voor de dialoog met andere stakeholders. Daarbij wordt vooral gemeten op de voor de hand liggende duurzaamheidsdoelen zoals energie en CO2 (zie figuur 9). In ons duurzaamheidsonderzoek werd ook gevraagd welke verbruikscijfers men vooral 4 Nationale duurzaamheidsmonitor 2013 (Search, 2013) meet binnen FM. Energie, water en afval zijn de meest genoemde uitkomsten. Of en hoe facility management rapporteert over het meten en de resultaten van de duurzaamheid in een duurzaamheidsverslag, is in ons onderzoek niet specifiek onderzocht. Wel is duidelijk dat met name bij grotere organisaties op dit gebied al veel ervaring is opgedaan (zie Hoofdstuk 3). De CO2-uitstoot van FM is in Nederland is ongeveer 17 megaton De CO2-uitstoot in Nederland bedroeg in 2012 ongeveer 192 megaton 5. Facility managers zijn in belangrijke mate verantwoordelijk voor de CO 2 -uitstoot van utiliteitsgebouwen. Vaak hebben zij de belangrijke onderwerpen uit het Green House Gas (GHG) Protocol 6 in hun portefeuille. Wanneer we de CO 2 -uitstoot van facility management in Nederland willen benaderen is FM verantwoordelijk voor 17 megaton, opgebouwd uit energie, vervoer, afval papier en water. Totaal is er 100m m 2 gebouwen in de utiliteit, met gemiddeld 170kg CO 2 per m 2, dus totaal is 17 megaton. Dat is een wezenlijke bijdrage. 5 Compendium voor de leefomgeving (2013) 6 Het Greenhouse Gas Protocol (GHG Protocol) is de meest gebruikte internationale boekhoudkundige standaard voor overheid en bedrijfsleven om de uitstoot van broeikasgassen te begrijpen, kwantificeren en beheren. Het GHG Protocol, een tien jaar lange samenwerking tussen het WRI Institute en de WBCS,, werkt samen met bedrijven, overheden en milieuorganisaties wereldwijd om een nieuwe generatie van geloofwaardige en effectieve programma s voor de aanpak van de klimaatverandering op te bouwen. figuur 8 Sociale duurzaamheidsonderwerpen in de FM-bedrijfsvoering figuur 9 Welke doelstellingen worden gemeten (Nationale duurzaamheidsmonitor 2013) figuur 10 Van welke aspecten worden er in uw facilitaire organisatie verbruikscijfers gemeten Aanbieden werkplekken aan mensen met afstand tot de arbeidsmarkt 54% Energie verbruik 78% Electriciteit 94% Eerlijke handel 51% Co2 uitstoot 51% Gas 88% 10 Steun aan de lokale economie 48% Goede doelen 47% Deelname vrijwilligerswerk 44% Mensenrechten 22% Medewerkerbetrokkenheid 50% Papierverbruik 49% Waterverbruik 45% Plaats op de sustainability index 14% Overig 16% Water 78% Afval 74% Papier 64% Brandstof 48% Stadswarmte 23%

11 De FM er kan dit verlagen door onder andere gebouwen efficiënter te gebruiken door optimale werkplekken, minder vervoer door overal werken en energiebesparing en duurzame energie. Gezamenlijk levert dit meer dan 50% reductie van CO2 in alle gebouwen in NL. Zowel het facilitair management binnen de organisatie als duurzaamheidseisen bij inkoop - maar ook het marktaanbod en de innovaties op het gebied van duurzaamheid - kunnen dus een wezenlijke bijdrage leveren aan het verlagen van de footprint in Nederland. Duurzaam facility management heeft impact We hebben in Nederland duurzaam FM-beleid en richten ons vooral op milieu, maatschappelijk betrokken ondernemen en arbeidsomstandigheden. Een vijfde van de respondenten noemt zich zelfs koploper. Afval, energie en schoonmaak zijn de aandachtsgebieden waar we het verste mee zijn en er is een belangrijke rol weggelegd voor duurzame facilitaire inkoop. Sociale aspecten zijn van belang in duurzaam FM en we meten vooral verbruikscijfers. Met circa 25 megaton CO2 -uitstoot in Nederland kunnen we als vakgebied echt een verschil maken. 11

12 3 Facility Management op weg naar een duurzame keten Regie en leveranciersmanagement: belangrijke enablers voor duurzaam facility management Het appèl aan organisaties om serieus aandacht te besteden aan nieuwe vormen van maatschappelijk verantwoord ondernemen wordt steeds sterker 7. Maar hoe kunnen facility managers daar nu en in de toekomst invulling aan geven? Wordt duurzaamheid voor facility management business as usual, of serious business? De verschillende resultaten uit de enquête laten zien dat er al veel gebeurt. In dit hoofdstuk gaan we in op de rol van de regieorganisatie bij duurzaam FM en op leveranciersmanagement als onderdeel van duurzaam FM. De wijze waarop het begrip duurzaamheid in de praktijk wordt gehanteerd, verschilt sterk per organisatie. Dat kan samenhangen met de specifieke werkomgeving. Zo geven de enquêteresultaten aan dat de duurzaamheidsaccenten in de zorg anders liggen dan in de zakelijke dienstverlening. Dat kan ook verband houden met de vertaling van het begrip duurzaamheid naar de praktijk van het facilitaire handelen, zoals blijkt uit de aanvullende interviews. Die verschillen in interpretatie spelen ook mee als het gaat om het duurzaamheidsbeleid in een organisatie. Zo geven bijvoorbeeld ISS, IKEA, Philips en Sodexo vorm aan hun Corporate Social Responsibility met duurzaamheidsjaarverslagen en op strategisch niveau met corporate values, een gedragscode ( code of conduct ) en rechtmatigheidsrichtlijnen, veiligheidsdoelstellingen, diversiteitsregels en milieudoelstellingen. Banken, zoals ASN bank, doen dit onder andere door klimaatbeleid, beleid voor dieren en welzijn, beleid voor wonen en werken en doelstellingen voor de CO2-uitstoot en papierverbruik 8. Andere organisaties, zoals Cordaid en Strukton Worksphere hebben een zelfverklaring opgesteld op basis van de ISO We veronderstellen dat algemeen duurzaamheidsbeleid binnen de specifieke setting van de organisatie de randvoorwaarde is voor de invulling van duurzaam FM-beleid. Volgens de geënquêteerden heeft 75% van de vertegenwoordigde organisaties op enigerlei wijze duurzaamheid in het organisatiebeleid en ook in het FM-beleid opgenomen. Het opgestelde organisatiebeleid blijkt een sterke correlatie te hebben met het duurzaamheidsbeleid voor de FM-organisatie (correlatie coëfficiënt =0,50). 12 In de sectoren zorg en onderwijs blijft het percentage organisaties met duurzaamheidsbeleid achter bij de andere sectoren met respectievelijk 54% en 72%. 7 Trendrapport MVO, ASN Jaarverslag, 2013

13 Ook de grootte van de organisatie is van invloed. Duurzaamheidsbeleid is bij de grotere organisaties (tot 95% bij organisaties met >5000 medewerkers) vaker te vinden dan bij de kleinere organisaties (71% bij organisaties <100 medewerkers). De weg naar groene regie In het facility management marktonderzoek uit werd aangegeven dat de regieorganisatie inmiddels een dominante organisatievorm wordt in het FM-werkveld. We zien in ons onderzoek een sterke correlatie tussen omvang van de moederorganisatie en de omvang van de FM-organisatie. Terwijl we misschien eerder zouden verwachten dat grotere organisaties een relatief kleinere FM (regie)organisatie zouden hebben. We kunnen dus uit de relatieve omvang van de facilitaire afdelingen niet direct afleiden in hoeverre het regiemodel als dominante organisatievorm al vertegenwoordigd is bij de deelnemende organisaties. Desondanks gaan we voor de analyse van FM bij het sturen en borgen van duurzaamheid uit van een belangrijke opgave met betrekking tot de regie van duurzaam FM. De veronderstelling is dat de duurzaamheidperformance van FM, gelet op de uitbestedingsgraad, in de meeste organisaties sterk afhankelijk zal zijn van de prestaties van de toeleveranciers. Daarbij valt op dat de belangrijkste drivers voor CO 2 -uitstoot, vervoer en energie maar in beperkte mate zijn uitbesteed volgens de respondenten. In aanvullende interviews met een aantal grote organisaties (Philips, IKEA, HEMA) werden als maatregelen genoemd: het opleggen van minimale duurzaamheidseisen, het hanteren van een code of conduct (ook voor second tier-leveranciers) en aangekondigde en niet-aangekondigd audits doen van toeleveranciers. FM heeft dus in de regisseursrol de taak om goede afspraken te maken met leveranciers en hen te monitoren en te controleren 12. Dit kan worden ondergebracht in het contractmanagement, maar facilitaire organisaties blijken nog onvoldoende te meten op dit gebied 13. Uit verdiepend onderzoek blijkt dat er binnen FM-afdelingen nog veel mogelijkheden zijn om gezamenlijk met hun leveranciers de facilitaire keten te verduurzamen 14. Belangrijke eerste voorwaarde is duidelijke duurzaamheidsdoelstellingen en vertaling daarvan naar het inkoopbeleid. Vervolgens dient de facilitaire afdeling duurzaamheidsafspraken met leveranciers te maken. In interviews geeft men daarbij aan dat het belangrijk is om een goede balans te vinden tussen harde meetpunten en ruimte voor de leverancier om duurzaam te innoveren. Hierbij kan een facilitaire organisatie zich in eerste instantie het beste richten op haar kernleveranciers. Een meet- en monitoringsysteem is daarbij een belangrijke tool voor succes. figuur 11 Welke onderdelen zijn uitbesteed? 13 FM speelt op tactisch strategisch niveau een essentiële rol in de besluitvorming voor make or buy. In ons onderzoek werd inkopen als een van de belangrijkste taken genoemd van de FM er. Vaak is die taak belegd bij de inkoopafdeling en speelt die bij het tenderproces ook een belangrijke rol. In het onderzoek zien we dat de selectiewijze van leveranciers 10 en ook de wijze waarop de relatie met nieuwe en bestaande leveranciers wordt onderhouden, 11 een significante bijdrage levert aan de duurzaamheidsperformance. Meer dan 52% van de geënquêteerden zegt MVOgerelateerde voorwaarden en incentives in hun contracten te hebben opgenomen. 9 Facility Managament marktonderzoek (Twijnstra Gudde, 2012) 10 Uit een statistische analyse van onze onderzoeksresultaten blijkt de selectie van leveranciers een relatiecoëfficiënt van 0,30 te hebben met de mate van duurzaamheidsperformance van de organisatie. 11 Uit de statistische analyse blijkt leveranciersmanagement een relatiecoëfficiënt van 0,27 te hebben met de duurzaamheidsperformance. Schoonmaak 78% Groenvoorziening Beveiliging Afval Catering Technisch Energie Verhuizen Wagenpark Receptie Documentmanagement Huisvesting Werkplekinrichting 71% 69% 66% 55% 51% 33% 32% 24% 23% 14% 11% 7% Leveranciersmanagement, samenwerking voor een betere wereld (L. van der Zwan, 2014). 13 De weg naar groene regie, (M. den Hollander, 2014) 14 Zie interview met Patrick van Goor en Gert-Jan Wendrich van isgv (Inkoopsamenwerking Gooi en Vechtstreek)

14 14 Gert-Jan: De negen gemeenten in de regio Gooi en Vechtstreek hebben zich gecommitteerd aan ons regionale Inkoopbeleid. Daar in sluiten we aan bij de plannen om de inkoop 100% duurzaam te laten zijn. Dat alle gemeenten akkoord zijn, is uniek. isgv adviseert bij de aanbestedingen, onderzoekt waar gezamenlijk optrekken voordelen biedt en bundelt kennis via de website. Daarmee ligt dus direct een relatie met duurzaam facility management bij alle betrokken gemeenten. Overigens adviseert isgv niet alleen voor de inkoop voor de bedrijfsvoering, maar ook voor infrastructuur (stadsbeheer, wegen etc.) en het sociale domein (WMO). Patrick: Complicerende factor is de autonomie van gemeenten en binnen iedere gemeente de autonomie van afdelingen en budgethouders. Het behoud van de eigen identiteit telt zwaar mee. Vorig jaar is een poging gedaan om te komen tot een Shared Service Centre, met inkoop, maar dat is op niets uitgelopen. De FM er in iedere gemeente is met andere woorden voor een groot deel zelf verantwoordelijk voor het aan de orde stellen van duurzaamheid. Veel hangt af van zijn eigen ambities en drive. Gert-Jan: Al in 2010 bij de formele start van isgv is afgesproken om bij alle regionale aanbestedingen de duurzaamheidscriteria toe te passen van het Agentschap NL (sinds kort RVO: Rijksdienst voor Ondernemend Nederland). Uniforme procedures en minimale sociale en milieueisen maken Gooi en Vechtstreek nog niet echt 100 % duurzaam. Bij sommige commodities is dat ook heel voor de hand liggend en uitgewerkt in de markt. Onze ambities liggen hoger. De nieuwe Aanbestedingswet is het vertrekpunt. In de wet is namelijk vastgelegd (artikel 1.4) dat iedere aanbesteding zoveel mogelijk maatschappelijke waarde dient te creëren; gelet op milieu/duurzaamheid, maatschappelijk verantwoord handelen én innovaties. Binnen de samenwerkingsafspraken heeft isgv daarom de bouwblokken -methode opgenomen in het inkoopbeleid. De sociale bouwblokkenmethode is ontwikkeld om marktpartijen uit te dagen slimme oplossingen te verzinnen om de social return te optimaliseren. isgv wil deze methode ook inzetten om voor de andere pijler op een innovatieve manier waarde te creëren. Gert-Jan: We hebben daarom in ons inkoopbeleid de Bouwblokken -methode opgenomen. Patrick: De methode is ontwikkeld door NCOD samen met de gemeente Amersfoort. Bedoeld om de social return (5% contractwaarde) bij een aanbesteding te concretiseren. In deze methode maken we aan de voorkant duidelijk welke waarde we toekennen aan de maatschappelijke problematiek. De opdrachtnemer krijgt opdracht om tijdens de contractperiode die maatschappelijke waarde op te bouwen. Het is ons bijvoorbeeld euro op jaarbasis waard als iemand die al twee jaar in de WW zit, weer een baan krijgt aangeboden. Een 50+ aan een baan helpen vertegenwoordigt een bouwblok met nog grotere waarde. Zo kun je dus bouwblokken definiëren, die de leverancier kan inzetten en waarop je de inspanning concreet kunt toetsen. Een lijstje met waarden wordt in de aanbesteding meegenomen en de winnende partij mag zelf bepalen hoe de waarden worden gerealiseerd. Gert-Jan: Het zou mooi zijn, als we de methode geschikt konden maken voor alle drie de pijlers. Bedoeling is om daar dit jaar al mee te starten. Daarmee kunnen we veel beter gebruik maken van de creativiteit in de markt. We streven voor de markt maximale vrijheid na. Dus niet vooraf alles vastleggen in gunningscriteria. De toeleverancier krijgt de blokkenmethode als inspanningsverplichting mee, om nieuwe ideeën te ontwikkelen. Dan kan hij naar hartenlust bouwen. We verlangen wel vooraf dat wordt aangegeven wat zijn ideeën zijn, het blijft een inspanningsverplichting. Dus met name bij het contractmanagement is het een voortdurend terugkerend punt op de agenda. Dan moet de aanbieder concreet maken wat de vorderingen zijn. Inkoop Patrick van Goor Inkoopadviseur gemeente Huizen kan leidend zijn bij verduurzamen FM Gert-Jan Wendrich Programma coördinator isgv

15 15 In de rol van inkoper kan FM ook betrokken zijn bij investeringen om duurzaamheid te stimuleren. Van de geënquêteerden zegt een kwart beslisser te zijn als het gaat om duurzaamheidsmaatregelen. Het merendeel van de FM geënquêteerden ziet zich overigens meer als adviseur (52%) bij het ontwikkelen van duurzaamheid. In die rol probeert de FM er best practices onder de aandacht te brengen, projecten te sturen en kennis te delen met de stakeholders. In deze rol als adviseur en verandermanager ziet de FM er in ons onderzoek twee clusters van barrières: 1. Gebrek aan steun en draagvlak bij zowel leidinggevenden als collega s. 2. Gebrek aan inzicht in de duurzaamheidsproblematiek en gebrek aan kennis van/vaardigheden in het implementeren van verduurzamingsprocessen. Zowel in FM als in de brede organisatiecontext is er dus nog veel te winnen op het gebied van duurzaamheid. Resultaten uit de duurzaamheidsmonitor stemmen ons echter positief (zie figuur 14). Regie op de duurzame keten als belangrijke uitdaging De relatie tussen FM en duurzaamheid is al lange tijd een aandachtspunt. De rol van FM leek bescheiden, maar is er ligt veel potentieel op het gebied van regie en het verduurzamen samen met ketenpartners. Volgens Stevens is het werkveld toe aan Duurzaamheid als FM zijn licence to operate wil verdienen voor de lange termijn. FM-afdelingen met een model waarin duurzaamheid een integraal onderdeel vormt van de bedrijfsvoering (niet alleen in de eigen bedrijfsvoering maar ook in de keten van toeleveranciers), kunnen zo een significante verbetering van de duurzaamheid van de organisatie realiseren. 15 Nationale Duurzaamheidsmonitor 2013, Search (2013) 16 Stevens, FMM forum, 22 november 2013 figuur 12 Wat is uw rol bij maatregelen rondom duurzaamheid in uw organisatie? 12% 38% 52% figuur 13 Hoe oefenen facility managers invloed uit op de duurzaamheid van de organisatie? 52% 26% figuur 14 12% 11% 25% 67% 59% Aandacht voor duurzaamheid Uitvoerder Adviseur Beslisser Geen Het ontwikkelen en onder de aandacht brengen van goede voorbeelden Kennis en informatie delen met stakeholders Het opnemen van voorwaarden en incentives in contracten gerelateerd aan een MVO aandachtsgebied Samen met partners MVO projecten uitvoeren Partnerships aangaan, onder meer met brancheorganisaties,en sector initiatieven initiëren Lobbyen en mediarelaties benutten Duurzaamheid krijgt consequent aandacht van leiders in onze organisatie 13% 51% 26% 9% 1% Duurzaamheid krijgt consequent aandacht van medewerkers in onze organisatie 8% 42% 34% 14% 2%

16 4 Trends & ontwikkelingen Circulaire economie belangrijke driver voor duurzame toekomst Duurzaamheid speelt een rol in veel facetten van facilitair management. 75% van de organisaties geeft aan een beleid te hebben ten aanzien van duurzaamheid. Een klein gedeelte van de populatie vindt zichzelf koploper. Momenteel wordt de meeste aandacht besteed aan milieu, maatschappelijke betrokkenheid en arbeidsomstandigheden. Zal deze vorm van Shared Value Creation in de toekomst zo blijven? Bieden nieuwe financieringsmogelijkheden nieuwe kansen? En hoe zit het met intelligente technieken? We bespreken een aantal voorbeelden waarvan we verwachten dat ze een bijdrage zullen leveren. Daarbij komen onder andere aan de orde: welke labels we gebruiken, ontwikkelingen op het gebied van energie, circulaire economie als systeeminnovatie en de rol van financiering bij energiebesparing. ISO en BREEAM meest gebruikte duurzaamheidslabels Er bestaan diverse certificaten en keurmerken voor duurzaamheid die de FM er kan hanteren. Uit ons onderzoek blijkt dat het gebruik van de keurmerken nog lang geen vanzelfsprekendheid is. 48% van de deelnemende bedrijven werkt er niet mee. De keurmerken en labels die het meeste worden gebruikt zijn ISO en BREEAM 18. Hoewel de NEN-ISO vaak op strategisch niveau gebruikt wordt om het duurzaamheidsbeleid vorm te geven, speelt het volgens onze onderzoeksdata in de FMpraktijk een bescheiden rol. Bij 55% van de middelgrote en kleinere organisaties (<1000 medewerkers) blijkt men überhaupt geen duurzaamheidskeurmerken te gebruiken. figuur 15 Hoe oefenen facility managers invloed uit op de duurzaamheid van de organisatie? 12% 12% 9% 20% 4% 1% 6% 32% 48% Geen labels en keurmerken ISO Breaam ISO zelfverklaring EPA-U label Green Key OSHAS Leed SA ISO is één van de normen van de ISO serie en wordt wereldwijd toegepast om milieumanagementsystemen op te zetten en te certificeren. 18 BREEAM is een beoordelingsmethode om de duurzaamheid van gebouwen te bepalen. Het bevat een standaard voor duurzame gebouwen en geeft het prestatieniveau van een gebouw aan.

17 In een onderzoek uit bleek al dat BREEAM door facility managers wordt beoordeeld als een geschikte standaard, waar nodig aangevuld met branchespecifieke standaarden. Een mooi voorbeeld van een BREEAM-gebouw dat momenteel gebouwd wordt is een BREEAM Outstanding gebouw in Amsterdam dat The Edge gaat heten. Circulaire economie: systeeminnovatie Op de onderzoeksagenda van FMN is een van de onderzoeksvragen: welke innovaties op het gebied van duurzaamheid zullen het facilitaire werkveld in de toekomst beïnvloeden? Wij denken dat de belangrijkste impact komt van producten en diensten die op de transitie van lineaire economie naar circulaire economie gestoeld zijn. Er zijn al leveranciers die circulaire producten aanbieden, zoals vloerbedekking en meubilair. Maar de markt zal als systeem moeten innoveren om de circulaire economie binnen gebouwen en facility management vorm te geven. De circulaire economie is een economisch systeem dat bedoeld is om herbruikbaarheid van producten en grondstoffen te maximaliseren en waardevernietiging te minimaliseren. Anders dus dan in het huidige lineaire systeem, waarin grondstoffen worden omgezet in producten die na verbruik worden vernietigd 20. Het circulaire systeem kent twee kringlopen van materialen (zie voorbeelden in figuur 16). Een biologische kringloop, waarin reststoffen na gebruik veilig terugvloeien in de natuur, en een technische kringloop, waarvoor product(onderdelen) zo zijn ontworpen en vermarkt dat deze op kwalitatief hoogwaardig niveau opnieuw gebruikt kunnen worden. Hierdoor blijft de economische waarde zoveel mogelijk behouden. Het systeem is dus ecologisch en economisch gezien restauratief. In de circulaire economie spelen veel partijen een rol die elk vanuit hun eigen kracht een bijdrage kunnen leveren aan het systeem. De uitdaging is het specificeren van de juiste vraag, zodat de markt de meest duurzame oplossing kan aanbieden. 21 Dat geldt zowel voor het gebouw als voor de organisatie. En dus ook voor de facilitaire diensten en producten die in en om het gebouw nodig zijn. Een eerste voorwaarde voor circulair facility management is inzicht krijgen in de facilitaire kringlopen en hun impact. Het bestaande gebouw heeft vaak een forse impact, maar kent ook een lange kringloop waardoor het lijkt alsof er niet direct iets aan gedaan kan worden. Het interieur en de gebouwinstallaties kennen een kringloop die een stuk korter is, terwijl verbruiksgoederen zoals papier en kantoorartikelen - maar zeker ook energie - een zeer korte kringloop kennen. figuur 16 Mogelijke biotische en technologische kringlopen (Ellen MacArthur, 2013) Facility manager wil één duurzaamheidsstandaard (Van den Herik, et.al. 2012) Circulaire gebouwen: winstgevend en duurzaam (Van Renselaar en Vaatstra, 2014)

18 MVO Nederland heeft als thema circulaire economie. We willen de markt in beweging zetten, er is nog een versnelling te maken. Nederlandse waarde van circulaire economie: 7.3 miljard (vooral grondstofbesparing) banen Meer CO2-reductie mogelijk dan door de huidige duurzame energievoorziening Drijfveren voor circulaire economie: Realiseren van economische, ecologische en sociale meerwaarde door onnodige waardevernieting te voorkomen Belangrijke oplossingsrichting voor een welvarende en stabiele wereld met 9 à 10 miljard mensen het is een procesinvulling geworden. Versnelling is te bereiken door het besef dat circulaire economie niet alleen duurzaam is maar ook een profiteffect heeft. Op de website van MVO Nederland staat de wegwijzer voor circulair inkopen. Ellen MacArthur Foundation brengt de top 100 samen. Daar zitten ook veel Nederlandse bedrijven tussen. We moeten het samen doen: markt, overheid en consument. Daarbij is wel regie nodig binnen een netwerkorganisatie. Zo kunnen we een hotspot worden. Wat zijn de belangrijkste innovaties? Sociale innovatie door een andere vraag te stellen: wat heb je nu daadwerkelijk nodig? En moet je hiervoor een product in eigendom hebben, of de prestatie borgen die het product levert? Michel Schuurman Sr. Programmamanager Planet, 18 Vanuit facilitair oogpunt: 1. Je wilt kwalitatieve producten met weinig risico s tegen een lage prijs. Neem bijvoorbeeld de Duurzaamheidsfabriek in Dordrecht: 3% lagere kosten door circulair in te kopen. 2. Als je circulair inkoopt, zorg je ervoor dat de verantwoordelijkheid voor zaken als productkwaliteit en energieverbruik daar ligt waar deze het best gedragen kan worden. Meestal is dit de producent. Deze creëert op zijn beurt ook meerwaarde door onder meer een hechtere klantrelatie en het behoud van zijn producten en grondstoffen. Investeren in People en Planet leidt tot betere Profit. Lease is niet het enige. In contracten worden steeds meer terugkoopafspraken gemaakt. Het is geen hype, We moeten dus een andere marktvraag creëren en daarvoor is systeeminnovatie nodig, onder andere in wetgeving en financiering. Technisch gezien innoveren we toch wel richting principes van de circulaire economie als we juist op zoek gaan naar de aanknopingspunten in de keten. Stel dus andere vragen en vraag om nieuwe coalities! Het gemeentehuis Brummen is een mooi voorbeeld. Er is een andere vraag gesteld. Advies aan facility managers: Ga het doen, stel de vraag naar circulariteit, zoek door tot je het antwoord hebt. Interne kostenstructuren moet je wel toetsen aan deze principes; integraliteit is belangrijk om te kijken waar het effecten heeft Sluit je aan! MVO Nederland Het is geen hype, het is simpelweg een beter economisch systeem.

19 19 Innovaties van producten en processen Het is voor de onderzoekers onmogelijk om volledig zicht te krijgen op alle innovaties binnen facility management. Er zijn innovaties rondom de toepassing van nanotechnologie, we zien steeds meer tools om het brandstofverbruik van het wagenpark terug te dringen. Maar ook innovaties in schoonmaakmiddelen, verlichting, materiaaltoepassing en gebouwbeheersystemen zijn nu en in de toekomst relevant bij het verduurzamen van facility management. In de zorg (cure) is een belangrijke innovatie het pharmafilter, een integraal concept dat de verzorging van de patiënt verbetert, de afvalverwerking vereenvoudigt en het afvalwater van ziekenhuizen zuivert. Daarnaast zijn er innovaties in business modellen 22, contractvormen en dienstverleningsconcepten, waarvan we hier de Energy Service Company als voorbeeld zullen bespreken. Ook in de gebouwtechniek en automatisering is er veel innovatie op het gebied van energie-efficiëntie, regeling van installaties op werkplekniveau en decentrale opwekking van energie. Financieren van duurzaamheid Met name in grote nieuwbouw- en renovatietrajecten van de Rijksoverheid zien we dat er regelmatig wordt gewerkt met Publiek Private Samenwerkingen (PPS). Dit zijn vaak complexe Design, Build, Finance, Maintain & Operate (DBFMO)-contracten waarbij de duurzaamheid van de exploitatie een onderdeel is van de facilities. 22 Zie onder andere het boek Nieuwe Business Modellen; Samen Werken aan Waardecreatie, (Jonker, 2014). Duurzamheidsprestaties worden gemeten door middel van prestatie-indicatoren (KPI s). In zekere zin is hier ook sprake van de externe financiering van de duurzaamheid van de gebouwexploitatie. Een ontwikkeling die veel sneller aan terrein wint, is de Energy Service Company (ESCo) door gebouweigenaren en gebruikers. Bij een ESCo doet een extern bedrijf de energiebesparende investeringen. De kernactiviteiten van dit soort bedrijven zijn eigendom, financiering en beheer van gebouwinstallaties. Wat is het voordeel van een ESCo? Uit een CFP-onderzoek in naar de invoering van energiebesparende maatregelen door MJA-participanten, bleek dat in de energieefficiencyplannen (EEP) meer dan 80% van de maatregelen niet ingevoerd wordt. De belangrijkste reden: deze op zichzelf winstgevende maatregelen komen pas aan bod als de investeringsbudgetten al uitgeput zijn. Investeringen in verduurzaming van gebouwen en installaties behoren vaak niet tot het primaire proces, of hebben een lager rendement dan concurrerende investeringen. Een ESCo kent deze problemen niet. Facility managers kunnen ESCo s inzetten om de energiebesparing in hun gebouw te versnellen en de financiële en technische risico s te outsourcen. Ook voor de inzet van ESCo s geldt overigens dat een prestatiecontract onderdeel vormt van de samenwerking. Samen verduurzamen In hoofdstuk 3 gaven we aan dat de facilitaire regieorganisatie en het samen met leveranciers 23 Onderzoek ESCo s in Nederland in opdracht van Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (CFP, 2011) De innovaties voor de komende jaren zullen met name gericht zijn op het reduceren van afval. Het juiste gebruik van materialen bij de bouw, biodisposables en terugdringen van medicijngebruik zullen de aandacht krijgen. Om dit optimaal te kunnen doorvoeren worden op dit moment bijvoorbeeld de mogelijkheden voor het pharmafilter onderzocht. Pharmafilter is een integraal concept voor de verwerking en zuivering van afvalwater. Marc Koster Manager vastgoed, Rijnstate Ziekenhuis

20 20 Erik Zwaan is bij Schneider Electric verantwoordelijk voor het segment Buildings Business. Hij was betrokken bij diverse projecten waarin de duurzaamheid van het gebouw centraal stond, waaronder het TNT Green Office, het nieuwe Deloitte/ AKD-kantoor (The Edge) en natuurlijk hun eigen BREEAM-NL Excellent kantoor in Hoofddorp. Welke technologische innovaties zullen de mate van duurzaamheid in gebouwen in de nabije toekomst beïnvloeden? Belangrijk op het gebied van gebouwautomatisering is de ontwikkeling van gebouwbeheerssystemen (GBS) op basis van enkel open protocollen. Het gebruik van Webservices stelt ons in staat om gebouwen verder te automatiseren en te integreren. Op deze manier kan het GBS worden losgeknipt van het gebouw en in the cloud worden aangestuurd. Het bieden van performance in plaats van een gebouw is daarmee mogelijk, everything as a service. Het GBS stelt de beheerder of facility manager beter in staat om die performance daadwerkelijk te monitoren. De verschillende informatiestromen kunnen in een organisatie worden gebruikt om de duurzaamheidsprestaties te delen met directie, techniek en facilitair management. We zullen ook steeds meer mogelijkheden zien om ruimtes of gebieden in gebouwen afzonderlijk te regelen en we gaan naast aanwezigheidsdetectie ook meer en meer toe naar space management als optimalisatie van het gebruik. Hoe duurzaam zijn eindgebruikers van gebouwen in Nederland eigenlijk? Daarbij onderscheiden we een huurder van een gebruiker die ook eigenaar van het gebouw is. We zien over het algemeen meer betrokkenheid bij duurzaamheid bij gebruikers die eigenaar van het gebouw zijn. Huurders zijn nog te weinig bij duurzaamheid betrokken omdat ze simpelweg niet van de voordelen profiteren. MVO lijkt wel op de agenda te staan, maar is nog te weinig concreet in de praktijk. Daar zien we bijvoorbeeld vaker het gebruik van duurzaamheidslabel, alhoewel die niet veel hoeven te zeggen over het uiteindelijke duurzame gebruik van het gebouw. Bij gebruikers van gebouwen zou energie veel meer een leidend principe moeten worden in hun ontwerp en handelen, dat is nog lang niet altijd het geval. Ik denk dat er in de exploitatie nog veel te winnen is op het gebied van duurzaamheid. We moeten daarbij vaker het gedrag van thuis meenemen naar het werk. Wat zou er in de bouwketen moeten gebeuren om duurzamer te worden? De bouwkolom zou meer intrinsiek op duurzaamheid gericht moeten zijn. Er blijkt in de praktijk onvoldoende dat partijen het echt belangrijk vinden. Wat wel een goede ontwikkeling is: de bouwcombinaties die gebouwen in eigen beheer houden. Mooie voorbeelden daarvan zijn bijvoorbeeld het TNT Green Office en Deloitte/AKD op de Zuidas. Ik vind het ook van belang dat facility managers veel meer in het proces betrokken worden, zowel in het voortraject als bij de oplevering. Tijdens de exploitatiefase zijn facility managers echt in de lead als het gaat om onderwerpen als energiemanagement, gedrag en vervoer. Wat kunnen we technisch nog meer verwachten in de toekomst? Een aantal technologische ontwikkelingen die van belang zijn voor gebouwen: Building Analytics en data mining De relatie tussen de regeling van werkplekken en devices van gebruikers IPv6, Webservices en cloud hosting van GBS Verdere decentralisering van de energieverdeling in het gebouw Lagere vermogens en Power over Ethernet Wireless communicatie Niet koelen maar warmte weghalen, met name in MERruimtes Andere distributiesystemen van energie en het besparen van spanningsverliezen Decentrale opwekking. Energie Erik Zwaan segment manager buildings business, Schneider Electric moet het leidende principe worden.

Duurzaam contractmanagement

Duurzaam contractmanagement Duurzaam contractmanagement Samenvatting Hoe wordt de duurzaamheid van de ingekochte producten en diensten ondergebracht in facilitaire contracten en wat betekent dat voor het contractmanagement? Inleiding

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Amsterdam, 26 januari 2016 1 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 Waarom circulair? 6 Nederland Circulair! 7

Nadere informatie

Circulair Inkopen Utrecht op weg naar duurzame markttransformatie

Circulair Inkopen Utrecht op weg naar duurzame markttransformatie Circulair Inkopen Utrecht op weg naar duurzame markttransformatie Opdrachtgevers: - Provincie Utrecht - Gemeente Utrecht - Gemeente Amersfoort Middag/avond over biobased aanbesteden Centre of Expertise

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma. Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma. Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur Utrecht, 21 oktober 2015 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 RACE programma 6 Sectoranalyse

Nadere informatie

De verschillende duurzaamheidssegmenten van eindgebruikers

De verschillende duurzaamheidssegmenten van eindgebruikers White paper 30 oktober 2014 De verschillende duurzaamheidssegmenten van eindgebruikers De aanleiding Duurzaamheid is niet meer weg te denken in de moderne bedrijfsvoering. Veel organisaties houden zich

Nadere informatie

[MISSION SUSTAINABLE] Praktisch innoveren in bestaande gebouwen

[MISSION SUSTAINABLE] Praktisch innoveren in bestaande gebouwen [MISSION SUSTAINABLE] Praktisch innoveren in bestaande gebouwen Bert van Renselaar Manager Operations @ CFP Green Buildings Expertgroep Circulaire en Inclusieve Economie @ FMN Groeiende wereldbevolking

Nadere informatie

Inkoop en contractmanagement

Inkoop en contractmanagement Syllabus Inkoop en contractmanagement Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen. Inclusief best practices bij onder meer Universiteit Twente, ING, provincie

Nadere informatie

De verschillende duurzaamheidssegmenten van eindgebruikers

De verschillende duurzaamheidssegmenten van eindgebruikers White paper 30 oktober 2014 De verschillende duurzaamheidssegmenten van eindgebruikers De aanleiding Duurzaamheid is niet meer weg te denken in de moderne bedrijfsvoering. Veel organisaties houden zich

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Energiemanagement programma I GMB 2

Inhoudsopgave. Energiemanagement programma I GMB 2 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 3 2 Duurzaamheid beleid... 4 3 PLAN: Energieverbruik en reductiekansen... 6 3.1 Energieverbruik door GMB (scope 1 en 2)... 6 3.2 Energieverbruik in de keten (scope 3)... 7

Nadere informatie

[MISSION SUSTAINABLE]

[MISSION SUSTAINABLE] [MISSION SUSTAINABLE] PRAKTISCH INNOVEREN IN BESTAANDE GEBOUWEN [MISSION SUSTAINABLE] Bert van Renselaar Manager Operations @ CFP Green Buildings TITEL GROEIENDE WERELDBEVOLKING LEGT STEEDS GROTER BESLAG

Nadere informatie

DUURZAAM? SHS Parkmanagementvereniging Slochteren Hoogezand-Sappemeer. 15 februari 2011. Sietse Vlietstra

DUURZAAM? SHS Parkmanagementvereniging Slochteren Hoogezand-Sappemeer. 15 februari 2011. Sietse Vlietstra 2 DUURZAAM? SHS Parkmanagementvereniging Slochteren Hoogezand-Sappemeer 15 februari 2011 Sietse Vlietstra Adviseur duurzaam ondernemen en innovatie Syntens 3 4 Wat is duurzaam? Het voorzien in de behoeften

Nadere informatie

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is.

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Energieverbruik binnen de voedingen drankensector. Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Deze whitepaper licht toe waarom het voor organisaties binnen de belangrijk is om inzicht te hebben

Nadere informatie

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen De Meeuw Nederland Industrieweg 8 Postbus 18 5688 ZG Oirschot T +31 (0)499 57 20 24 F +31 (0)499 57 46 05 info@demeeuw.com www.demeeuw.com De Meeuw en MVO Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord

Nadere informatie

Maatschappelijk verantwoord ondernemen

Maatschappelijk verantwoord ondernemen Maatschappelijk verantwoord ondernemen Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) wint aan terrein in het bedrijfsleven en in de samenleving als geheel. Het verwachtingspatroon

Nadere informatie

EEN VAN ONZE EXPERTS. For every situation, there is a suitable line from a song

EEN VAN ONZE EXPERTS. For every situation, there is a suitable line from a song EEN VAN ONZE EXPERTS For every situation, there is a suitable line from a song Een netwerk van hoog opgeleide, ervaren zelfstandig FM-professionals. Wij zijn gepassioneerd bezig met ons vakgebied, zijn

Nadere informatie

MVO volgens : een ISO26000 zelfverklaring

MVO volgens : een ISO26000 zelfverklaring MVO volgens : een ISO26000 zelfverklaring 1 Waarom MVO? Moeten: Horen: Lonen: gedrag af MVO handelen wordt afgedwongen MVO handelen o.b.v. vrijwilligheid (morele motivatie) De markt beloont MVO en straft

Nadere informatie

Contractmanagement in Nederland anno 2011

Contractmanagement in Nederland anno 2011 Contractmanagement in Nederland anno 2011 Samenvatting Mitopics Theo Bosselaers NEVI René van den Hoven Februari 2012 1 Periodiek onderzoekt Mitopics de professionaliteit waarmee Nederlandse organisaties

Nadere informatie

Samenwerken in een SSC. Ton Bernts. Congres 2011 Samenwerken aan FM. www.factomagazine.nl

Samenwerken in een SSC. Ton Bernts. Congres 2011 Samenwerken aan FM. www.factomagazine.nl Samenwerken in een SSC Ton Bernts Congres 2011 Samenwerken aan FM www.factomagazine.nl Achtergrond 49% Energy 2 Het netwerkbedrijf Alliander wordt gevormd door de onderdelen Liander, Liandon en Endinet.

Nadere informatie

Certificeren Waardevol?? KVGM B.V.

Certificeren Waardevol?? KVGM B.V. Certificeren Waardevol?? KVGM Improvement Solutions: + Specialisten in verbetermanagement + 20 jaar ervaring + 6 deskundige, gedreven en pragmatische professionals + Praktische aanpak waarbij de klantorganisatie

Nadere informatie

Prestatiecontracten sleutel tot duurzaamheid

Prestatiecontracten sleutel tot duurzaamheid Prestatiecontracten sleutel tot duurzaamheid Workshop Prestatiecontracten 7 december 2009 Albert Hulshoff, programma-adviseur adviseur Utiliteitsbouw SenterNovem Albert Hulshoff innovatie, energie, klimaat,

Nadere informatie

AT OSBORNE. Masterclass Energiebesparing in de zorg. Professioneel opdrachtgeverschap 16 november 2011. Marjolijn Kroon adviseur gezondheidszorg

AT OSBORNE. Masterclass Energiebesparing in de zorg. Professioneel opdrachtgeverschap 16 november 2011. Marjolijn Kroon adviseur gezondheidszorg AT OSBORNE www.atosborne.nl Masterclass Energiebesparing in de zorg Professioneel opdrachtgeverschap 16 november 2011 Marjolijn Kroon adviseur gezondheidszorg AT Osborne Huisvesting en Vastgoed Infrastructuur

Nadere informatie

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 2 INHOUD Management samenvatting... 3 Respondenten... 3 Conclusies... 4 1. Inleiding... 6 2. Uitkomsten per vraag... 6 2.1 Energie en energiebesparing binnen de organisatie...

Nadere informatie

Duurzaamheidscriteria van inkoopbeleid Ordina

Duurzaamheidscriteria van inkoopbeleid Ordina Duurzaamheidscriteria van inkoopbeleid Ordina Datum Auteur(s) Versie Classificatie Status 9 augustus 2013 Hke08033/Apo20090 1.1 Definitief Ordina Nederland B.V. ING Bank 069.68.64.649 KvK 30086514 BTW

Nadere informatie

FACILITY MANAGEMENT. Duurzaam FM. Algemeen management. Mieke Pieters

FACILITY MANAGEMENT. Duurzaam FM. Algemeen management. Mieke Pieters FACILITY MANAGEMENT Algemeen management Duurzaam FM Mieke Pieters Colofon Duurzaam FM Auteur: Mieke Pieters Brussel, 2015 D/2015/8132/213 ISBN 978-2-509-02538-8 ISSN 2406-6311 NUR 800 De publicaties uit

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Vóór dat u beleid ontwikkelt is het van belang om de vraag: Waaròm zou ik MVO beleid ontwikkelen? te beantwoorden. Het antwoord op deze vraag bepaalt hóe u het MVO

Nadere informatie

Als u zaken doet met de overheid...

Als u zaken doet met de overheid... Als u zaken doet met de overheid... Het duurzame inkoopbeleid van de overheid Duurzaamheid staat hoog op de agenda van de overheid. Om de markt voor duurzame producten te stimuleren, geeft zij zelf het

Nadere informatie

Relevantie, significantie en prioriteren van de MVO-kernthema s en onderwerpen

Relevantie, significantie en prioriteren van de MVO-kernthema s en onderwerpen Relevantie, significantie en prioriteren van de MVO-kernthema s en onderwerpen Van der Meer B.V. heeft in 2011 een nulmeting laten uitvoeren door een externe adviseur. Deze actie is genomen om op een objectieve

Nadere informatie

Verslag VNCI stakeholderdialoog 2013

Verslag VNCI stakeholderdialoog 2013 Verslag VNCI stakeholderdialoog 2013 Stakeholderdialoog VNCI Pieterstraat 11 3512 JT Utrecht T +31 (0) 30 234 00 31 info@vbdo.nl www.vbdo.nl Samenvatting Op 14 oktober 2013 heeft de Vereniging van de Nederlandse

Nadere informatie

Duurzame winst voor MKB in 7 stappen Jaap de Vries Gijs Duivenvoorde

Duurzame winst voor MKB in 7 stappen Jaap de Vries Gijs Duivenvoorde Duurzame winst voor MKB in 7 stappen Jaap de Vries Gijs Duivenvoorde Duurzaam ondernemen 1 Even voorstellen Gijs Duivenvoorde ir, Delft Berenschot Maakindustrie Duurzaamheid Innovatie Normcommissie ISO26000

Nadere informatie

ert Harm ten Bolscher

ert Harm ten Bolscher Bent u toeschouwer of doet u mee? ert Harm ten Bolscher 21-3- Inhoud Trends voor de bouw-/ vastgoedwereld? Anders denken Aanpak vanuit F2F-/Citadel-netwerk Wat betekenen trends voor de vastgoed- en bouwwereld?

Nadere informatie

Supplier Code of Conduct. Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst

Supplier Code of Conduct. Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst Supplier Code of Conduct Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst Bij Kramp gaan we voor zakelijk succes op de lange termijn. Daarbij voelen we een sterke verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Financiering verduurzaming bedrijventerreinen GebiedsESCo, hoe pak je dat aan? 12 juni 2014

Financiering verduurzaming bedrijventerreinen GebiedsESCo, hoe pak je dat aan? 12 juni 2014 #gebiedsesco Financiering verduurzaming bedrijventerreinen GebiedsESCo, hoe pak je dat aan? 12 juni 2014 #gebiedsesco Programma Gijs Schuurhuis (De Urbanisator Plaspoelpolder) Welkomstwoord Hans Korbee

Nadere informatie

inspireren en innoveren in MVO

inspireren en innoveren in MVO inspireren en innoveren in MVO Inleiding Gert Van Eeckhout Beleidsondersteuner MVO - Departement WSE Wat is MVO? Waarom MVO? Beleidslijnen Vlaamse overheid MVO? een proces waarbij ondernemingen vrijwillig

Nadere informatie

AT OSBORNE. Practice what you preach: Hoofdkantoor AT Osborne 3 jaar later. 19 september 2012. Gerhard Jacobs Directeur Huisvesting & Vastgoed

AT OSBORNE. Practice what you preach: Hoofdkantoor AT Osborne 3 jaar later. 19 september 2012. Gerhard Jacobs Directeur Huisvesting & Vastgoed AT OSBORNE www.atosborne.nl Practice what you preach: Hoofdkantoor AT Osborne 3 jaar later Gerhard Jacobs Directeur Huisvesting & Vastgoed 19 september 2012 AT Osborne Huisvesting en Vastgoed Infrastructuur

Nadere informatie

Resultaat break-out sessies. 2 september: toekomst van ISO 26000

Resultaat break-out sessies. 2 september: toekomst van ISO 26000 Resultaat break-out sessies 2 september: toekomst van ISO 26000 1 Inhoud A. Integratie groep 1 B. Integratie groep 2 C Erkenning D. Branchespecifiek E: MVO en innovatie 2 De vragen per focusgebied 1. Wat

Nadere informatie

Workshop: Bouwen aan Duurzaamheid Sectie Duurzaam Ondernemen, VVM. Nationale Milieudag 11 juni

Workshop: Bouwen aan Duurzaamheid Sectie Duurzaam Ondernemen, VVM. Nationale Milieudag 11 juni Workshop: Bouwen aan Duurzaamheid Sectie Duurzaam Ondernemen, VVM Nationale Milieudag 11 juni PAGINA 0 Workshop Bouwen aan Duurzaamheid, Nationale Milieudag 11 JUNI 2015 Sectie Duurzaam Ondernemen, VVM

Nadere informatie

Duurzaam Inkopen overheidsgebouwen werkt!

Duurzaam Inkopen overheidsgebouwen werkt! Duurzaam Inkopen overheidsgebouwen werkt! Overheden kunnen zonder meerkosten energiebesparing in gebouwen realiseren PIANOo lunch 12 april 2011 Irma Thijssen, Agentschap NL Joost van Linder, Rijksgebouwendienst

Nadere informatie

TOTAL COST OF OWNERSHIP

TOTAL COST OF OWNERSHIP Nieuwe perspectieven op TOTAL COST OF OWNERSHIP INTELLIGENT BUILDING SPECIALS Investeren in comfort en energiebesparing loont Ondernemingen en overheidsorganisaties zijn zich er steeds meer van bewust

Nadere informatie

Duurzaamheidsdialoog. Strategisch richten en inrichten van duurzaamheid

Duurzaamheidsdialoog. Strategisch richten en inrichten van duurzaamheid Duurzaamheidsdialoog Strategisch richten en inrichten van duurzaamheid Duurzaamheid U kunt waarschijnlijk bijna alle woorden relateren aan uw organisatie. Maar welke zijn echt relevant en significant?

Nadere informatie

Green Deal Circulaire Gebouwen officieel uit de startblokken met bijna 60 deelnemende organisaties

Green Deal Circulaire Gebouwen officieel uit de startblokken met bijna 60 deelnemende organisaties PERSBERICHT 14 januari 2015 Green Deal Circulaire Gebouwen officieel uit de startblokken met bijna 60 deelnemende organisaties De Green Deal Circulaire Gebouwen is geen loze belofte, maar een krachtige

Nadere informatie

Welkom bij de workshop Contractmanagement (CM) Rolf Zwart Kwaliteitszorgmedewerker IFV

Welkom bij de workshop Contractmanagement (CM) Rolf Zwart Kwaliteitszorgmedewerker IFV Welkom bij de workshop Contractmanagement (CM) Rolf Zwart Kwaliteitszorgmedewerker IFV Doel: Zicht op: Begrippen en Definities Hoe in de eigen organisatie CM te bepalen Hoe: Stappenplan CM voor contracten

Nadere informatie

Duurzaamheidsrapport CCL Nutricontrol

Duurzaamheidsrapport CCL Nutricontrol Duurzaamheidsrapport CCL Nutricontrol Voorwoord Met trots presenteer ik u het allereerste duurzaamheidsverslag van CCL Nutricontrol! In dit eerste duurzaamheids verslag willen wij u laten zien dat wij

Nadere informatie

Beleidsplan MVO 2015-2017

Beleidsplan MVO 2015-2017 Beleidsplan MVO 2015-2017 CB Concreet Duurzaam April 2015 Inleiding Maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) speelt een belangrijke rol binnen de prestatie- en groeistrategie van Cementbouw. Als een

Nadere informatie

Resultaten onderzoek. Ricoh Johan Kennis NEVI Erik van Assen. April 2015

Resultaten onderzoek. Ricoh Johan Kennis NEVI Erik van Assen. April 2015 Resultaten onderzoek Ricoh Johan Kennis NEVI Erik van Assen April 2015 Tijdens de Contract Management Dag op 12 maart 2015 vond er een live onderzoek plaats naar aspecten van contract management. Tijdens

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

Whitepaper. www.facto.nl. De regiepiramide ontsluierd

Whitepaper. www.facto.nl. De regiepiramide ontsluierd De regiepiramide ontsluierd Inleiding Regie is een veelgebruikte term voor een vorm van organiseren in het facilitaire werkveld. Toch is het lang niet altijd duidelijk wat er precies onder moet worden

Nadere informatie

www.bamtechniek.nl Stappenplan voor energiemanagement in bestaand vastgoed BAM Techniek - Energy Systems

www.bamtechniek.nl Stappenplan voor energiemanagement in bestaand vastgoed BAM Techniek - Energy Systems www.bamtechniek.nl Stappenplan voor energiemanagement in bestaand vastgoed BAM Techniek - Energy Systems BAM Techniek - Energy Systems Uw energie- en gebouwmanager Energie is absoluut onmisbaar voor de

Nadere informatie

The green team. Imtech ICT CS. Imtech ICT Communication Solutions ICT Office Smart Buildings / Grids

The green team. Imtech ICT CS. Imtech ICT Communication Solutions ICT Office Smart Buildings / Grids The green team Imtech ICT CS Imtech ICT Communication Solutions ICT Office Smart Buildings / Grids Agenda presentatie 1. Corporate Social Responsibility drijfveer voor Smart X: Wat betekent CSR voor organisaties?

Nadere informatie

Slimmer met vastgoed - innovatief aanbesteden. Een interactieve kennismaking met DBFMOcontracten

Slimmer met vastgoed - innovatief aanbesteden. Een interactieve kennismaking met DBFMOcontracten Slimmer met vastgoed - innovatief aanbesteden van Vliet Een interactieve kennismaking met DBFMOcontracten April 2011 7 april 2009 2 April 2011 - Slimmer met vastgoed - innovatief aanbesteden 3 April 2011

Nadere informatie

Verduurzaming gemeentelijk vastgoed

Verduurzaming gemeentelijk vastgoed Verduurzaming gemeentelijk vastgoed Toelichting op de aanpak van de gemeente Breda Marcel van Embden (projectleider afdeling Vastgoedbeheer) Inhoud Klimaatnota gemeente Breda Wat is de insteek bij het

Nadere informatie

Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000. Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties

Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000. Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000 Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties 2 Inhoudsopgave ISO 26000: een richtlijn voor iedereen

Nadere informatie

CO2-Prestatieladder Participatieplan Invalshoek D: Participatie

CO2-Prestatieladder Participatieplan Invalshoek D: Participatie Titel: CO2-Prestatieladder Participatieplan Rapport: CO2-2014/R-05; rev. 0; d.d. 07-04-2015 Auteur: J.A.C. van Dijk Verificateur: A.L.J. Timmermans Vervolgblad : 1 van 4 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 2

Nadere informatie

Managementsamenvatting

Managementsamenvatting Managementsamenvatting Erasmus Universiteit Rotterdam: CSR paper De route naar Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen in algemene ziekenhuizen. De strategische verankering van MVO in de dagelijkse activiteiten

Nadere informatie

ENERGIECONCEPTEN. Advies op maat. vandorp.eu

ENERGIECONCEPTEN. Advies op maat. vandorp.eu ENERGIECONCEPTEN Advies op maat ENERGIE- KOSTEN Stelt u zich eens voor dat u 1,- per m 2 aan energiekosten kunt besparen in een pand van 5.000 m 2. In een tijd van stijgende energiekosten zal dit in 10

Nadere informatie

Energiezorgplan Van Dorp installaties bv 2011 2015. Versie 3.0 (Summary)

Energiezorgplan Van Dorp installaties bv 2011 2015. Versie 3.0 (Summary) Energiezorgplan Van Dorp installaties bv 2011 2015 Versie 3.0 (Summary) Auteurs: Van Dorp Dienstencentrum Datum: Update: Augustus 2013 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 2 2. Energiebeleid... 3 2.1 Continue

Nadere informatie

Sterker in samenwerking

Sterker in samenwerking Intrakoop-strategie 2014 2016 Sterker in samenwerking Intrakoop helpt zorginstellingen al meer dan vijftig jaar de meeste waarde uit het leveranciersaanbod te realiseren, door kennis, ervaring en inkoopvolume

Nadere informatie

Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen

Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen 6 december 2011 Albert Hulshoff Ede 22 maart 2012 Prestatiecontracten - Prestatiecontracten - ESCo-eigenschappen

Nadere informatie

De bakens verzetten. Verduurzamen van commercieel vastgoed. Machiel Karels - consultant

De bakens verzetten. Verduurzamen van commercieel vastgoed. Machiel Karels - consultant De bakens verzetten Verduurzamen van commercieel vastgoed Machiel Karels - consultant Het glas is half leeg PROFIT 20-6- 20-6- Meer dan 25% van gebouwgebruikers klaagt over de huisvesting Ziekteverzuim

Nadere informatie

Wie zijn we Wat is onze visie Meer informatie. Visie aanpak verduurzaming vastgoed gemeente Eindhoven

Wie zijn we Wat is onze visie Meer informatie. Visie aanpak verduurzaming vastgoed gemeente Eindhoven Visie aanpak verduurzaming vastgoed gemeente Eindhoven Wie zijn we? Gestart in 1986 Duurzaamheid zit in onze genen Ruim 110 medewerkers Woningbouw, utiliteit, overheid, gezondheidszorg, onderwijs, monumenten,

Nadere informatie

Een comfortabel en duurzaam gebouw, gegarandeerd

Een comfortabel en duurzaam gebouw, gegarandeerd Een comfortabel en duurzaam gebouw, gegarandeerd Ministerie van Financiën, Den Haag Manesco helpt gebouweigenaren met comfortverbetering, energiebesparing én, tegen lagere exploitatiekosten. Manesco is

Nadere informatie

Beleid Maatschappelijk Verantwoord Inkopen gemeente Eersel

Beleid Maatschappelijk Verantwoord Inkopen gemeente Eersel Beleid Maatschappelijk Verantwoord Inkopen gemeente Eersel Kenmerk: Versie: Status: Bizob2012MVI 1.01 Definitief Opdrachtgever: Datum: Gemeente Eersel 12-07-2013 1 Inleiding De gemeente spant zich continu

Nadere informatie

Facilitair inkopen. Met gereedschappen en methodieken om het inkoopvak beter te beheersen

Facilitair inkopen. Met gereedschappen en methodieken om het inkoopvak beter te beheersen Facilitair inkopen Met gereedschappen en methodieken om het inkoopvak beter te beheersen Inhoud Voorwoord Eeuwige spagaat bij duurzaam inkopen Outsourcing: integraal uitbesteden van facilitaire diensten

Nadere informatie

Beleid Maatschappelijk Verantwoord Inkopen gemeente Haaren

Beleid Maatschappelijk Verantwoord Inkopen gemeente Haaren Beleid Maatschappelijk Verantwoord Inkopen gemeente Haaren Kenmerk: Bizob2012MVI Opdrachtgever: Gemeente Haaren Versie: 2.1 Datum: 14 januari 2014 Status: Definitief Inleiding De gemeente spant zich continu

Nadere informatie

Green Deal Concreet 1.0

Green Deal Concreet 1.0 Green Deal Concreet 1.0 Een groep vooraanstaande bedrijven en brancheorganisaties in de betonketen hebben in 2011 samen met MVO Nederland het MVO Netwerk Beton opgericht. Op 4 oktober 2011 heeft het MVO

Nadere informatie

Resultaten Onderzoek September 2014

Resultaten Onderzoek September 2014 Resultaten Onderzoek Initiatiefnemer: Kennispartners: September 2014 Resultaten van onderzoek naar veranderkunde in de logistiek Samenvatting Logistiek.nl heeft samen met BLMC en VAViA onderzoek gedaan

Nadere informatie

Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid?

Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid? Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid? Een onderzoek onder werkgevers in de topsectoren en de overheid. Onderzoeksrapport Samenvatting 1-11-2013 1 7 Facts & figures.

Nadere informatie

MVO actieplan HKV 2015-2016

MVO actieplan HKV 2015-2016 MVO actieplan HKV 2015-2016 November 2015 November 2015 MVO actieplan HKV Inhoud 1 Inleiding... 3 2 Onze MVO doelen en actiepunten... 5 3 Implementatie, review en communicatie... 8 4 Verantwoording...

Nadere informatie

Energie- en CO 2 - Reductie initiatieven

Energie- en CO 2 - Reductie initiatieven Energie- en CO 2 - Reductie initiatieven Participatie in (sector- of keten-)initiatieven Versie: 3, februari 2015 Auteur Rob Boers CSU John Bos CSU Inhoud Inleiding ISO 26000 Duurzaamheidsprogramma medewerkers,

Nadere informatie

Beleid en praktijk rijksoverheid. Joan Prummel Categoriemanager Afval en Grondstoffen Rijksdienst voor Ondernemend Nederland

Beleid en praktijk rijksoverheid. Joan Prummel Categoriemanager Afval en Grondstoffen Rijksdienst voor Ondernemend Nederland Beleid en praktijk rijksoverheid Joan Prummel Categoriemanager Afval en Grondstoffen Rijksdienst voor Ondernemend Nederland Agenda MVI door het Rijk Circulair Inkopen Practice what you preach Agenda MVI

Nadere informatie

Duurzaamheid. Syllabus. Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen.

Duurzaamheid. Syllabus. Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen. Syllabus Duurzaamheid Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen. Inclusief best practices bij onder meer waterschap Hollandse Delta, Sanoma Uitgevers

Nadere informatie

Utrecht Business School

Utrecht Business School Cursus Inkoopmanagement & Procurement De cursus Inkoopmanagement & Procurement duurt ongeveer 2 maanden en omvat 5 colleges van 3 uur. U volgt de cursus met ongeveer 10-15 studenten op een van onze opleidingslocaties

Nadere informatie

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM De tijd dat MVO was voorbehouden aan idealisten ligt achter ons. Inmiddels wordt erkend dat MVO geen hype is, maar van strategisch belang voor ieder

Nadere informatie

Prioriteringsmatrix Zelfverklaring NEN-ISO 26000

Prioriteringsmatrix Zelfverklaring NEN-ISO 26000 Prioriteringsmatrix Zelfverklaring NEN-ISO 26000 Bijlage C Vaststellen van relevantie, significantie en prioriteit van MVO-onderwerpen NPR 9026 Versie: 2015 Auteurs Rob Boers Erwin Vos CSU CSU 1 Prioriteringsrapport

Nadere informatie

Samen werken aan een duurzaam Hellendoorn. Collegebesluit 14 mei 2013. Raadsbesluit 29 oktober 2013.

Samen werken aan een duurzaam Hellendoorn. Collegebesluit 14 mei 2013. Raadsbesluit 29 oktober 2013. Samen werken aan een duurzaam Hellendoorn Collegebesluit 14 mei 2013. Raadsbesluit 29 oktober 2013. 1 Samenvatting Definitie duurzaamheid volgens Brundtland Aanmelden als Millenniumgemeente Speerpunten:

Nadere informatie

Het Nieuwe Werken 111

Het Nieuwe Werken 111 Het Nieuwe Werken 111 Inleiding Het Nieuwe Werken De laatste jaren heeft Het Nieuwe Werken zich sterk ontwikkeld en veel bekendheid gekregen. Maatschappelijke ontwikkelingen als files, de balans tussen

Nadere informatie

COMMUNICATIEPLAN. Opdrachtgever : Directie. Project : W999176. Opgesteld : RBe. Gecontroleerd : KVV. Vrijgegeven : EW.

COMMUNICATIEPLAN. Opdrachtgever : Directie. Project : W999176. Opgesteld : RBe. Gecontroleerd : KVV. Vrijgegeven : EW. COMMUNICATIEPLAN Opdrachtgever : Project : Opgesteld : RBe Gecontroleerd : KVV Vrijgegeven : EW Referentie : Communicatieplan.docx Versie : 1.0 Status : Definitief Datum : 24 augustus 2012 Postbus 412

Nadere informatie

Duurzaam ondernemen Musea

Duurzaam ondernemen Musea Duurzaam ondernemen Musea Kunst voor bedrijfsvoering Rob van Tilburg Mei 2012 DHV 2012 All rights reserved Alleen voor intern gebruik Welkom en agenda Definitie en duiding duurzaam ondernemen Omgang bedrijven

Nadere informatie

Circulair inkopen: de knelpunten & succesfactoren en de ontwikkeling van het CP4V model

Circulair inkopen: de knelpunten & succesfactoren en de ontwikkeling van het CP4V model Menno van Drunen inhuur SVB Vertrouwelijk Circulair inkopen: de knelpunten & succesfactoren en de ontwikkeling van het CP4V model Carmen van Kruisbergen Supply Value Maart 2016 Inhoud Wie ben ik? Even

Nadere informatie

Een kader voor circulair inkopen

Een kader voor circulair inkopen Een kader voor circulair inkopen versie 20 april 2015 Auteurs: Take Padding, Godard Croon, Debbie van Haastrecht, Rene Dijkstra Dit factsheet biedt een kader voor het begrip circulair inkopen. In dit factsheet

Nadere informatie

Het verduurzamen van maatschappelijk vastgoed m.b.v. ESCO s. Hans Hörter, Commercieel Adviseur DWA installatie- en energieadvies

Het verduurzamen van maatschappelijk vastgoed m.b.v. ESCO s. Hans Hörter, Commercieel Adviseur DWA installatie- en energieadvies 18-12-2012 1 Het verduurzamen van maatschappelijk vastgoed m.b.v. ESCO s Hans Hörter, Commercieel Adviseur DWA installatie- en energieadvies Onderwerpen Achtergrond: waarom gebeurt er zo weinig? Wat is

Nadere informatie

Beleidsdocument Milieu,Duurzaamheid & MVO 2015-2016

Beleidsdocument Milieu,Duurzaamheid & MVO 2015-2016 Beleidsdocument Milieu,Duurzaamheid & MVO 2015-2016 november 2015 Paul Feenstra KAM Manager Inhoudsopgave 1. Beleidsverklaring, visie en missie 2. Doelstellingen en metingen a. Kwartaalmetingen b. Actiepunten

Nadere informatie

Energie, Afval, Geluid, Diversiteit, Duurzame Inzetbaarheid

Energie, Afval, Geluid, Diversiteit, Duurzame Inzetbaarheid DUURZAAM ONDERNEMEN bij NS Strategie Mobiliteit per trein heeft een duurzaam karakter en daarmee NS ook. Door het reizen van deur tot deur voor onze klanten zo aantrekkelijk mogelijk te maken draagt NS

Nadere informatie

Meer waarde creëren. Assetmanagement op maat

Meer waarde creëren. Assetmanagement op maat Meer waarde creëren Assetmanagement op maat Zo maken wij assetmanagement toepasbaar Met de toolbox Zeven bouwstenen van professioneel assetmanagement maken we de ISO55000 toepasbaar voor u. Belanghebbenden

Nadere informatie

Waardegestuurd Contractmanagement

Waardegestuurd Contractmanagement Waardegestuurd Contractmanagement Wat is de effectiviteit van úw Inkoop- en Contractmanagement? Augustus 2015 Ontwikkeling in Inkoop & Contractmanagement Uit Onderzoek van de IACCM (International Association

Nadere informatie

TECHNISCH BEHEER. Zorgeloze kwaliteit. vandorp.eu

TECHNISCH BEHEER. Zorgeloze kwaliteit. vandorp.eu TECHNISCH BEHEER Zorgeloze kwaliteit TECHNISCH BEHEER Onze samenleving verandert snel. Waar in het verleden volstaan kon worden met een eenvoudig inspanningscontract voldoet dit veelal niet meer aan de

Nadere informatie

Inhoud 1. Voorwoord... 2 Visie... 2 Doelstelling... 2 Aanpak... 2 MVO samen met u... 3 2. Duurzame organisatie... 4 2.1 CO 2 reductie... 4 2.

Inhoud 1. Voorwoord... 2 Visie... 2 Doelstelling... 2 Aanpak... 2 MVO samen met u... 3 2. Duurzame organisatie... 4 2.1 CO 2 reductie... 4 2. Coolmark MVO Jaarverslag 2014 Inhoud 1. Voorwoord... 2 Visie... 2 Doelstelling... 2 Aanpak... 2 MVO samen met u... 3 2. Duurzame organisatie... 4 2.1 CO 2 reductie... 4 2.2 Minimale milieubelasting...

Nadere informatie

Borging van duurzaamheid in contract & leveranciersmanagement UWV. Presentatie Contract- en Leveranciersmanagement UWV 2011 Pianoo

Borging van duurzaamheid in contract & leveranciersmanagement UWV. Presentatie Contract- en Leveranciersmanagement UWV 2011 Pianoo Borging van duurzaamheid in contract & leveranciersmanagement UWV Presentatie Contract- en Leveranciersmanagement UWV 2011 Pianoo Waar willen wij het vandaag over hebben? Positionering Contract & Leveranciersmanagement

Nadere informatie

Wij leggen rekenschap af over:

Wij leggen rekenschap af over: VRAGEN Het afleggen van rekenschap. ANTWOORDEN TOELICHTING / VOORBEELDEN VRAAG 1. Onze organisatie legt rekenschap af over onze effecten op de maatschappij, de economie en het milieu. Welke activiteiten

Nadere informatie

Waar start je als ondernemer met duurzaamheid

Waar start je als ondernemer met duurzaamheid Waar start je als ondernemer met duurzaamheid www.will2sustain.com SPELREGELS PARTICIPATIEF INTERACTIEF MOBIELTJES GEBRUIK MAKEN VAN KENNIS IN DE GROEP CONCREET TOEPASSEN GEBRUIK MAKEND VAN VRAGEN EN

Nadere informatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie Feike Sijbesma, CEO Royal DSM In de loop der tijd is het effect van bedrijven op de maatschappij enorm veranderd. Vijftig tot honderd

Nadere informatie

ENERGIE. besparen. vandorp.eu

ENERGIE. besparen. vandorp.eu ENERGIE besparen ENERGIE- KOSTEN Stelt u zich eens voor dat u 1,- per m 2 aan energiekosten kunt besparen in een pand van 5.000 m 2. In een tijd van stijgende energieprijzen zal dit in 10 jaar al gauw

Nadere informatie

Circulair geld verdienen

Circulair geld verdienen Circulair geld verdienen Strategische aanpak en bedrijfseconomisch verdienmodel voor met name producenten MiddagSymposium Circulaire Economie vraagt procesveranderingen 19 februari 2014 Advies Programma-

Nadere informatie

Energie management Actieplan

Energie management Actieplan Energie management Actieplan Conform niveau 3 op de CO 2 -prestatieladder 2.2 Auteur: Mariëlle de Gans - Hekman Datum: 30 september 2015 Versie: 1.0 Status: Concept Inhoudsopgave 1 Inleiding... 2 2 Doelstellingen...

Nadere informatie

Sourcing. Analyse Sourcing Management

Sourcing. Analyse Sourcing Management Sourcing Analyse Sourcing Management Sourcing Business Driven Sourcing Wij nemen het woord sourcing letterlijk. Welke bronnen zijn nodig om uw organisatie optimaal te laten presteren, nu en in de toekomst?

Nadere informatie

MVO IN DE VERSNELLING TRENDS VOOR GROENE & SOCIALE ECONOMIE WORD OOK KLIMAATNEUTRAAL MAAK KANS OP CLIMATE MAKE OVER

MVO IN DE VERSNELLING TRENDS VOOR GROENE & SOCIALE ECONOMIE WORD OOK KLIMAATNEUTRAAL MAAK KANS OP CLIMATE MAKE OVER MVO IN DE VERSNELLING TRENDS VOOR GROENE & SOCIALE ECONOMIE WORD OOK KLIMAATNEUTRAAL MAAK KANS OP CLIMATE MAKE OVER IE Motoren Event Karin Jansens MVO Nederland 15 sept 2015 MVO GAAT OVER URGENTIE EN OPTIMISME

Nadere informatie

16-20 september 2013 MAANDAG 16 SEPTEMBER

16-20 september 2013 MAANDAG 16 SEPTEMBER BUILDING ENERGY U BENT UITGENODIGD VOOR DE DUTCH GREEN BUILDING WEEK Energie is de belangrijkste grondstof voor succes, daarom gaan wij er zorgvuldig mee om. We realiseren en faciliteren gebouwen die in

Nadere informatie

DUURZAME INITIATIEVEN

DUURZAME INITIATIEVEN DUURZAME INITIATIEVEN Onder duurzame initiatieven verstaat Arcadis technische innovaties die direct of indirect leiden tot energiebesparende oplossingen. Daarnaast initiatieven die de maatschappelijke

Nadere informatie

Duurzaamheidsverklaring

Duurzaamheidsverklaring DUURZAAMHEIDSVERKLARING Ondergetekende: [Naam Leverancier en rechtsvorm [ ], statutair gevestigd te [plaats], aan de [straat, nummer en postcode] (KvK ), hierna te noemen Leverancier, hierbij rechtsgeldig

Nadere informatie

WHAT S THE CASE? CLIENT CASE PROVINCIE UTRECHT

WHAT S THE CASE? CLIENT CASE PROVINCIE UTRECHT WHAT S THE CASE? CLIENT CASE PROVINCIE UTRECHT Sinds 1981 verzorgt Sodexo de cateringservices bij de Provincie Utrecht. Vanaf 2010 is deze dienstverlening geleidelijk uitgebreid. Sodexo werd toen aangenomen

Nadere informatie