Samenvatting / Summary in Dutch SAMENVATTING

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Samenvatting / Summary in Dutch SAMENVATTING"

Transcriptie

1 SAMENVATTING Ammoniak is een van de voornaamste luchtverontreinigende stoffen in Nederland. Het is voor bijna 90% afkomstig uit de landbouw. De ammoniak komt vooral vrij bij de produktie van mest in de rundveehouderij en intensieve veehouderij en bij het uitrijden van mest op het land. In gebieden zoals de Veluwe, Zuidoost-Brabant en Noord-Limburg, waar zulke landbouwbedrijven zijn geconcentreerd, is de ammoniak concentratie in de lucht 10 tot 15 maal hoger dan in relatief schone gebieden. Uit de vele onderzoekingen, die zijn uitgevoerd in het kader van het Additioneel Programma Verzuringsonderzoek (APV), is gebleken dat luchtverontreiniging met ammoniak het functioneren van planten, dieren en ecosystemen (levensgemeenschappen van planten en dieren) sterk beïnvloedt. Het wordt beschouwd als een van de belangrijkste oorzaken van de bossterfte in Nederland. Bovengrondse en ondergrondse effecten van ammoniak Ammoniak is een gas dat na vrijkomen uit dierlijke mest in verschillende vormen in het milieu kan belanden. Allereerst kan het als gasvormig ammoniak op planten en in de bodem terechtkomen. Daarnaast kan het reageren met zwaveldioxide, een ander luchtverontreinigend gas, of oplossen in waterdruppels van wolken, mist of dauw. In deze gevallen wordt het gasvormig ammoniak omgezet in ammonium, dat op deze manier op planten en de bodem terecht kan komen. Ammoniak, dat op de bodem is neergekomen kan, na omzetting tot ammonium, door de wortels van de plant worden opgenomen. Afhankelijk van de zuurgraad (ph) en samenstelling van de bodem kan het ammonium ook eerst worden omgezet in nitraat (zogeheten nitrificatie) en in deze vorm worden opgenomen. In beide gevallen leidt dit tot een verlaging van de zuurgraad van de bodem, wat tot gevolg heeft dat het chemisch evenwicht in de grond verandert. De voedingsstoffenbalans van de bodem kan ernstig worden verstoord als gevolg van de verzuring en de grote hoeveelheid stikstof die in de vorm van ammonium in de bodem terecht komt. Dit kan de opname van essentiële voedingsstoffen door de plant bemoeilijken. Ook kunnen allerlei zware metalen, die normaal sterk gebonden zijn aan bodemdeeltjes, zoals bijvoorbeeld aluminium, door de verzuring in het bodemwater oplossen. Op deze manier kunnen ze in hoge concentraties voor gaan komen, wat schadelijk is voor de plant. 135

2 Planten kunnen ammoniak ook rechtstreeks uit de lucht opnemen via de bovengrondse delen, zoals de bladeren en de stengels. De opname van gasvormig ammoniak vindt plaats via de huidmondjes. In het blad wordt het ammoniak snel omgezet in ammonium. Dit ammonium kan worden ingebouwd in stikstofrijke verbindingen, zoals aminozuren, die de bouwstenen zijn voor eiwitten. Ondanks het feit dat dit essentiële verbindingen zijn voor planten, kan er door een overmatige vorming van deze stoffen een verstoring van de normale stofwisseling plaatsvinden. In het geval dat ammoniak in de vorm van ammonium het blad bereikt kan dit ook door het blad worden opgenomen. Deze opname wordt echter gecompenseerd door de afgifte van andere voedingsstoffen door het blad. Dit leidt ertoe dat in de plant een overschot aan stikstof en een tekort aan voedingsstoffen zoals kalium, magnesium en calcium kan ontstaan, waardoor allerlei fysiologische processen worden verstoord. Uit het voorgaande blijkt dat luchtverontreiniging met ammoniak, zowel via reacties in de wortel als in de bovengrondse delen, het normale functioneren van een plant ernstig kan beïnvloeden. Het is gebleken dat de opname van gasvormig ammoniak door de bovengrondse delen van de plant veel belangrijker is dan de opname van ammonium via de wortels. In dit proefschrift zijn daarom voornamelijk de effecten van gasvormig ammoniak op planten bestudeerd. Positief en negatief Blootstelling van planten aan gasvormig ammoniak kan zowel positieve als negatieve gevolgen hebben. Hoge concentraties van ammoniak in de lucht zijn giftig en leiden vaak tot een sterk verminderde groei en directe toxische effecten, zoals verkleuring en het afsterven van bladeren. Zulke hoge concentraties zijn echter zeldzaam. Ze treden meestal alleen op als gevolg van ongelukken bij de produktie of het transport van ammoniak. Bij lagere en meer realistische concentraties is ammoniak in eerste instantie niet giftig en fungeert het als meststof. Bij zulke concentraties resulteert blootstelling aan ammoniak vaak in een stimulering van de fotosynthese en de groei, wat het gevolg is van de extra stikstof die de plant via de ammoniak opneemt. In eerste instantie zijn er geen negatieve effecten waar te nemen. Toch gaan deze positieve effecten meestal gepaard met ernstige fysiologische veranderingen, die ertoe kunnen leiden dat de vitaliteit van de plant vermindert. Enkele voorbeelden van zulke veranderingen zijn: verstoringen in de voedingsstoffenbalans, een vervroegde blad- of naaldval, een minder goed uitlopen van knoppen, een verhoogde spruit-wortel verhouding en minder mycorrhiza s (dit zijn samenlevingsvormen tussen schimmels en de wortels van een plant die een efficiënte opname van voedingsstoffen en water mogelijk maken). Als gevolg van deze verminderde vitaliteit kunnen planten gevoelig worden voor natuurlijke stress-factoren, zoals droogte, vorst, insektenplagen en ziektes. Er wordt algemeen aangenomen dat deze indirecte 136

3 effecten de hoofdoorzaak zijn voor het sterven van bomen en planten bij blootstelling aan ammoniak. In dit proefschrift zijn de gevolgen van ammoniak op één van deze stressfactoren, namelijk vorstgevoeligheid, nader bestudeerd. Ammoniak en vorstgevoeligheid Voordat in 1990 met het in dit proefschrift beschreven onderzoek werd gestart, was al duidelijk dat blootstelling aan ammoniak kan leiden tot een verhoogde gevoeligheid van planten voor vorst. Dit verschijnsel was in Nederland goed waar te nemen na de strenge winters van 1985 en Bomen in de nabijheid van intensieve veehouderijen bleken vaak het slachtoffer van vorstschade. De conditie van de bossen in sterk vervuilde gebieden was na de winter sterk verslechterd ten opzichte van de situatie ervoor. De reden voor deze toegenomen vorstgevoeligheid is echter nog niet goed bekend. Normalerwijze zijn de meeste planten, die van oorsprong in Nederland voorkomen, in staat om lage temperaturen tijdens de winter te overleven. De plant moet hiervoor een aantal veranderingen ondergaan die haar in zekere zin ongevoelig maken voor koude. Er vinden ophopingen plaats van bepaalde suikers, aminozuren en eiwitten en wijzigingen in de samenstelling van de celmembranen. Dit proces van veranderingen, dat afharding wordt genoemd, komt normaal in het begin van de herfst op gang, aan het einde van de groeiperiode van de plant. Luchtverontreiniging met ammoniak zou dit afhardingsproces op verschillende manieren kunnen verstoren en zodoende de gevoeligheid voor vorst doen toenemen. Allereerst zou door het verhoogde stikstofgehalte van de planten het afhardingsproces kunnen worden vertraagd, wat zou leiden tot een grotere gevoeligheid voor vorst. Een andere mogelijke reden is dat er door veranderingen in fysiologische en stofwisselingsprocessen door ammoniak een tekort kan ontstaan aan stoffen die noodzakelijk zijn voor het overleven van planten tijdens de winter, zoals bepaalde suikers en eiwitten. Daarnaast zou een ophoping van stoffen, zoals ammonium, de vorstgevoeligheid kunnen vergroten. Het hier beschreven onderzoek is opgezet om achter de mechanismen van de verhoogde vorstgevoeligheid te komen. Wintertarwe In het begin van het onderzoek is gebruik gemaakt van wintertarwe als proefplant. Deze plant is gekozen omdat er al veel bekend is over het afhardingsproces van deze plantesoort. Bovendien is deze plant vrij gemakkelijk in grote aantallen op te kweken, te hanteren en af te harden tegen koude, wat het onderzoek vereenvoudigt. De planten 137

4 werden onder gecontroleerde groeiomstandigheden uit zaad opgekweekt in een klimaatruimte. Na een bepaalde tijd werden de planten overgebracht naar speciale begassingstonnen, waarin de planten aan ammoniak konden worden blootgesteld. De planten konden worden afgehard tegen vorst door de temperatuur in deze begassingstonnen te verlagen tot 4 C en de belichtingsduur te verkorten tot 8 of 10 uur per dag. In een eerste serie experimenten werd het effect van gasvormig ammoniak op de groei en de stikstofhuishouding van wintertarwe bestudeerd. De planten werden gedurende 1 tot 2 weken aan ammoniak blootgesteld bij gematigde groeitemperaturen (dagtemperatuur 18.5 C; nachttemperatuur 15 C). Onder deze omstandigheden bleken de planten al het ammoniak dat via de bladeren opgenomen werd om te kunnen zetten in eiwitten, zonder dat er een ophoping van de tussenprodukten ammonium en aminozuren plaatsvond. Uit het onderzoek bleek dat wintertarwe de extra opname van stikstof (als ammoniak) via de bladeren compenseerde met een verminderde stikstofopname (als nitraat) via de wortels. In een aantal gevallen bleken beide processen elkaar volledig te kunnen compenseren, zodat het totaal stikstofgehalte van de plant niet toenam. Bij blootstelling aan hogere concentraties of gedurende langere tijd was de verminderde nitraatopname via de wortels ontoereikend voor een volledige compensatie van de stikstofopname via het blad, waardoor het totaal stikstofgehalte steeg. De groei van de planten nam niet of slechts licht toe bij blootstelling aan ammoniak. De inbouw van ammoniak had geen verlaging van het suikergehalte tot gevolg, zoals werd verwacht uit resultaten van andere studies. Een verklaring hiervoor werd gevonden in een verhoging van de fotosynthese in de aan ammoniak blootgestelde planten. Door deze hogere fotosynthese kunnen de planten meer koolstof vastleggen en zodoende meer suikers maken. Na de blootstelling van tarweplanten aan ammoniak bij gematigde groeitemperaturen werd de temperatuur verlaagd tot 4 C overdag en 3 C s nachts. Onder deze condities wordt in wintertarwe het afhardingsproces gestart. De planten werden ook onder deze omstandigheden met ammoniak begast om het effect ervan tijdens de afhardingsfase te kunnen bestuderen. Bij deze lage temperaturen bleek dat de inbouw van ammoniak gedeeltelijk was geremd. Dit resulteerde in een ophoping van ammonium en aminozuren in de planten die aan ammoniak waren blootgesteld. Tegelijkertijd was het suikergehalte van deze planten verlaagd, als gevolg van het gebruik van suikers voor de inbouw van ammoniak in aminozuren. Anders dan bij gematigde temperaturen kon een verhoging van de fotosynthesesnelheid dit extra gebruik van suikers niet tegengaan. Bij zulke lage temperaturen is de fotosynthese blijkbaar zo sterk geremd, dat er geen extra suikers geproduceerd kunnen worden. De vorstgevoeligheid van de planten werd vastgesteld na verschillende perioden van afharding. Hiervoor werden kleine stukjes blad blootgesteld aan temperaturen van +4 C tot -20 C (of lager), waarna bekeken werd in hoeverre de bladstukjes deze temperaturen overleefden. Voor het vaststellen ervan werd gebruik gemaakt van een speciaal hiervoor 138

5 uitgeteste meetmethode van de veel gebruikte chlorofyl fluorescentie meting. Deze meetmethode gaf betrouwbare resultaten en was goed te gebruiken voor het snel doormeten van grote aantallen monsters. De vorstgevoeligheid van de wintertarwe planten bleek echter niet beïnvloed te zijn, ondanks de grote veranderingen in fysiologische en stofwisselingsprocessen bij lage temperatuur. Uit het onderzoek kon worden geconcludeerd dat wintertarwe geen nadelige effecten ondervindt van blootstelling aan ammoniak gedurende relatief korte tijd. Grove den Het tweede deel van het onderzoek is uitgevoerd aan een boomsoort, namelijk de grove den. Van deze plant was uit eerdere studies bekend dat de vorstgevoeligheid wel toeneemt onder invloed van ammoniak in de lucht. Deze planten zijn echter minder goed op te kweken en groeien langzaam, waardoor ze moeilijker te gebruiken zijn als proefplant in kortdurende begassingsproeven. In een eerste serie experimenten is gebruik gemaakt van 6 weken oude, uit zaad opgekweekte planten (zaailingen). Deze planten werden op dezelfde manier aan ammoniak blootgesteld als de wintertarwe planten. Ammoniak in de lucht had ook bij grove den zaailingen tot gevolg dat het ammonium- en totaal stikstofgehalte sterk werden verhoogd, terwijl het suikergehalte niet werd beïnvloed. Het chlorofyl a (bladgroen) gehalte en de fotosynthese-capaciteit waren hoger in de met ammoniak begaste planten. Toch was bij deze planten geen verhoogde vorstgevoeligheid waar te nemen als gevolg van ammoniak, evenmin als bij 3 jaar oude denneboompjes uit een ander experiment. Integendeel, in sommige gevallen waren planten die met ammoniak waren begast zelfs beter in staat vriestemperaturen te overleven. Mogelijk speelden de kunstmatige afhardingscondities in het laboratorium hierbij een rol. Maar uit experimenten met 5 jaar oude bomen die van september tot en met april werden begast in grote begassingstonnen in het vrije veld (zogenaamde open top kamers ), en dus onder natuurlijke omstandigheden waren afgehard, werd ook geen negatief effect van ammoniak op de vorstgevoeligheid gevonden. Uit deze resultaten werd daarom geconcludeerd dat een verhoogd stikstof- of ammoniumgehalte of een verlaagd suikergehalte van de naalden niet direct leiden tot een verhoogde vorstgevoeligheid. Deze conclusie kon worden bevestigd aan de hand van de resultaten van veldexperimenten met 20 tot 30 jaar oude grove dennen. Deze bomen groeiden in een bosgebied met ernstige luchtverontreiniging met ammoniak (Rouwkuilen, Noord-Limburg) of in een bosgebied met schone lucht (Appèlbergen, Groningen). Uit metingen aan deze bomen bleek dat de naalden uit het met ammoniak vervuilde gebied gevoeliger waren voor vorst dan die uit het schone gebied. Dit was echter alleen het geval bij naalden die ouder dan 1 jaar waren. Jonge naalden, die in het afgelopen groeiseizoen waren gevormd, toonden 139

6 geen verschillen in vorstgevoeligheid. Toch hadden beide groepen naalden (zowel de jonge als de oude) een sterk verhoogd ammonium- en stikstofgehalte en een verlaagd suikergehalte, wat aangeeft dat deze factoren, net als bij wintertarwe, geen direct verband houden met de verhoogde vorstgevoeligheid. Uit deze experimenten bleek wel dat de oude naalden een ernstig verstoorde voedingsstoffenbalans hadden, terwijl dat veel minder het geval was bij de jonge naalden. Vooral het gehalte aan kalium in de oude naalden was erg laag. Uit literatuuronderzoek kwam naar voren dat een verstoring van de voedingsstoffenbalans tot een verhoogde gevoeligheid voor stressfactoren, zoals vorst kan leiden. Dit zou kunnen worden veroorzaakt door een verstoring van de eiwitproduktie of een verlaging van de algehele vitaliteit van de plant. Essentiële eiwitten of andere producten die betrokken zijn bij het afhardingsproces zouden daardoor in onvoldoende mate gemaakt kunnen worden, met als gevolg een verhoogde vorstgevoeligheid. Dit mechanisme achter de verhoogde gevoeligheid voor vorst door ammoniak verklaart ook waarom er in de experimenten met jonge planten geen negatief effect van ammoniak werd gevonden. Deze planten hadden geen gebrek aan voedingsstoffen en konden gedurende de relatief korte blootstelling aan ammoniak ook geen ernstige verstoringen van de voedingsstoffenbalans krijgen. Als gevolg hiervan was de vitaliteit waarschijnlijk hoog genoeg om de door ammoniak veroorzaakte veranderingen in fysiologische en stofwisselingsprocessen op te kunnen vangen. Conclusie Samenvattend kan worden gesteld dat ammoniak wel degelijk de vorstgevoeligheid van planten kan vergroten. Dit kan leiden tot een verlies van bladeren of naalden als gevolg van de vorstschade en uiteindelijk tot het sterven van de planten na een strenge winter. Deze negatieve effecten van ammoniak treden al op bij lagere concentraties dan waarbij directe schadelijke symptomen, zoals groeiremming en bladverkleuring, optreden. Bij de regelgeving omtrent de maximaal toelaatbare ammoniak-concentraties in de lucht dient men daarom rekening te houden met deze indirecte negatieve gevolgen voor planten. Bovendien moet men beseffen dat de verhoogde vorstgevoeligheid pas optreedt na langdurige blootstelling aan ammoniak en afhankelijk is van de voedingsstoffenhuishouding en vitaliteit van de planten. In vervolgonderzoek naar de effecten van luchtverontreiniging op planten zal hiermee rekening moeten worden gehouden. 140

Samenvatting De kleurverandering van bladeren is een van de opvallendste kenmerken van de herfst voordat ze afsterven en afvallen. Tijdens de herfst worden de bouwstoffen die aanwezig zijn in het blad

Nadere informatie

1 Stoffen worden omgezet. Stofwisseling is het vormen van nieuwe stoffen en het vrijmaken van energie. Kortom alle processen in organismen.

1 Stoffen worden omgezet. Stofwisseling is het vormen van nieuwe stoffen en het vrijmaken van energie. Kortom alle processen in organismen. THEMA 1 1 Stoffen worden omgezet 2 Fotosynthese 3 Glucose als grondstof 4 Verbranding 5 Fotosynthese en verbranding 1 Stoffen worden omgezet. Stofwisseling is het vormen van nieuwe stoffen en het vrijmaken

Nadere informatie

1 Voedingselementen Voedingselementen Zuurgraad Elektrische geleidbaarheid (EC) Afsluiting 14

1 Voedingselementen Voedingselementen Zuurgraad Elektrische geleidbaarheid (EC) Afsluiting 14 Inhoud Voorwoord 5 Inleiding 6 1 Voedingselementen 9 1.1 Voedingselementen 9 1.2 Zuurgraad 12 1.3 Elektrische geleidbaarheid (EC) 13 1.4 Afsluiting 14 2 Kunstmeststoffen 15 2.1 Indeling kunstmeststoffen

Nadere informatie

Bert Bellert, Waterdienst. 5 september 2011

Bert Bellert, Waterdienst. 5 september 2011 Ammonium in de Emissieregistratie?! Natuurlijke processen, antropogene bronnen en emissies in de ER Bert Bellert, Waterdienst Ammonium als stof ook in ER??: In kader welke prioritaire stoffen, probleemstoffen,

Nadere informatie

WEERBAAR Telen = Veerkracht in de plant brengen. Mijn naam: Eddo de Veer

WEERBAAR Telen = Veerkracht in de plant brengen. Mijn naam: Eddo de Veer WEERBAAR Telen = Veerkracht in de plant brengen Mijn naam: Eddo de Veer HOE? Begin met een goede bodem analyse Ik werk met de Bodem Balans Analyse Het gaat om de verhoudingen van de mineralen aan het complex

Nadere informatie

1 Gewassen en hun afwijkingen Kennismaking met de plant Afwijkingen in de teelt Afsluiting 24

1 Gewassen en hun afwijkingen Kennismaking met de plant Afwijkingen in de teelt Afsluiting 24 Inhoud Voorwoord 5 Inleiding 6 1 Gewassen en hun afwijkingen 9 1.1 Kennismaking met de plant 10 1.2 Afwijkingen in de teelt 17 1.3 Afsluiting 24 2 Afwijkingen voorkomen en bestrijdingsmethoden 25 2.1 Niet-parasitaire

Nadere informatie

Naar: D.O. Hall & K.K. Rao, Photosynthesis, Studies in Biology, Cambridge, 1994, blz. 106.

Naar: D.O. Hall & K.K. Rao, Photosynthesis, Studies in Biology, Cambridge, 1994, blz. 106. Examentrainer Vragen Fotosynthese Vanuit tussenproducten van de fotosynthese worden niet alleen koolhydraten gevormd, maar ook vetten, vetzuren, aminozuren en andere organische zuren. Dag- en seizoensgebonden

Nadere informatie

Informatie reader. Over bomen

Informatie reader. Over bomen Informatie reader Over bomen Bron: een selectie uit folders van de bomenstichting Hoe groeit een boom? blz. 1 t/m 4 Bomen en mensen blz. 5 t/m 7 Bomen en feesten blz. 8 t/m 10 Bomen en medicijnen blz.

Nadere informatie

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT Naam: Klas: Datum: 1 Situering van het biotoop Plaats: Type water: vijver / meer / ven / moeras/ rivier / kanaal / poel / beek / sloot / bron Omgeving: woonkern / landbouwgebied

Nadere informatie

Maatregelen voor bosherstel

Maatregelen voor bosherstel Veldwerkplaats Voedselkwaliteit en biodiversiteit in bossen Maatregelen voor bosherstel Gert-Jan van Duinen Arnold van den Burg Conclusie OBN-onderzoek bossen Te hoge atmosferische stikstofdepositie Antropogene

Nadere informatie

Een mooie tuin? Bemest! Top 5 vragen en antwoorden over bemesting! + 5 tips van onze specialist

Een mooie tuin? Bemest! Top 5 vragen en antwoorden over bemesting! + 5 tips van onze specialist Een mooie tuin? Bemest! Top 5 vragen en antwoorden over bemesting! + 5 tips van onze specialist Inhoudsopgave 1 Waarom is bemesten zo belangrijk? p5 Hoe vaak moet ik eigenlijk bemesten? p6 4 3 Wat is het

Nadere informatie

In de ecologie bestudeert men de relatie tussen de organismen en het milieu waar ze voorkomen.

In de ecologie bestudeert men de relatie tussen de organismen en het milieu waar ze voorkomen. Samenvatting Thema 3: Ecologie Basisstof 1 In de ecologie bestudeert men de relatie tussen de organismen en het milieu waar ze voorkomen. Waarom leeft het ene dier hier en het andere dier daar? Alle organismen

Nadere informatie

De effecten van UVB straling op kranswieren en mossen

De effecten van UVB straling op kranswieren en mossen De effecten van UVB straling op kranswieren en mossen Het onderzoek in dit proefschrift beschrijft de effecten van ultraviolette-b straling (UVB) op kranswieren en mossen. Door het dunner worden van de

Nadere informatie

TIPS & TRICKS. TIP 6: Wat is de oorzaak van een voedingsgebrek of -overschot?

TIPS & TRICKS. TIP 6: Wat is de oorzaak van een voedingsgebrek of -overschot? TIP 6: Wat is de oorzaak van een voedingsgebrek of -overschot? Een plant die niet goed verzorgd wordt, laat dit meestal zien in een kleurverandering van met name het blad. Dit komt omdat de voedingsopname

Nadere informatie

Module Plantenvoeding

Module Plantenvoeding Module Plantenvoeding Colofon Auteur Jan van den Langenberg, Helicon, Boxtel Redactie Marga Winnubst, Kristal Tekst- en communicatiebureau Beeld ARKA media BV, Beeldverwerving en beeldcreatie Resonans

Nadere informatie

Samenvattingen. Samenvatting Thema 1: Stofwisseling. Basisstof 1. Organische stoffen:

Samenvattingen. Samenvatting Thema 1: Stofwisseling. Basisstof 1. Organische stoffen: Samenvatting Thema 1: Stofwisseling Basisstof 1 Organische stoffen: - Komen af van organismen of zitten in producten van organismen - Bevatten veel energie (verbranding) - Voorbeelden: koolhydraten, vetten,

Nadere informatie

Veel leesplezier! Bertus Stip, Hoveniersbedrijf Stip

Veel leesplezier! Bertus Stip, Hoveniersbedrijf Stip Het bodemboek aanleg en onderhoud van de tuin Voorwoord De grond in de tuin, wat moeten we daar nu weer mee? Misschien heeft u zichzelf deze vraag wel eens gesteld. Wij van Hoveniersbedrijf Stip stellen

Nadere informatie

Vragen. Groeien en bloeien

Vragen. Groeien en bloeien Groeien en bloeien Kamerplanten staan langer in de huiskamer dan een boeket of bloemstuk. Een plant heeft bepaalde zaken nodig om goed te kunnen groeien en bloeien. Om een goed advies te kunnen geven moet

Nadere informatie

Samenstelling en eigenschappen

Samenstelling en eigenschappen Samenstelling en eigenschappen Mest is onder te verdelen in kunstmest en natuurlijke mest. Natuurlijke mest is op zijn beurt weer onder te verdelen in mest van dierlijke herkomst en mest van plantaardige

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting.

Nederlandse samenvatting. . 10 Nederlands samenvatting Uit cijfers van de Hartstichting blijkt dat bijna 1 op de 3 Nederlanders sterft aan een hart- of vaatziekte (HVZ). Daarmee is het een van de voornaamste doodsoorzaken in Nederland.

Nadere informatie

E C O L O G I E Ecologie Factoren die invloed hebben op het milieu: Niveaus van de ecologie:

E C O L O G I E Ecologie Factoren die invloed hebben op het milieu: Niveaus van de ecologie: E C O L O G I E Ecologie = wetenschap die bestudeert waarom bepaalde planten en dieren ergens in een bepaald milieu voorkomen en wat de relaties zijn tussen organismen en dat milieu Factoren die invloed

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting voor geïnteresseerden buiten het vakgebied

Nederlandse samenvatting voor geïnteresseerden buiten het vakgebied Nederlandse samenvatting voor geïnteresseerden buiten het vakgebied Met dit proefschrift ga ik promoveren in de biochemie. In dit vakgebied wordt de biologie bestudeerd vanuit chemisch perspectief. Het

Nadere informatie

hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3

hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 In Nederland ontvangen jaarlijks vele mensen een bloedtransfusie. De rode bloedcellen (RBCs) worden toegediend om bloedarmoede, veroorzaakt door ernstig bloedverlies of een probleem in de bloedaanmaak,

Nadere informatie

Bijeenkomst PN DA. Hans Smeets. Adviseur DLV plant BV

Bijeenkomst PN DA. Hans Smeets. Adviseur DLV plant BV Bijeenkomst PN DA Jongenelen oktober 2013 Hans Smeets. Adviseur DLV plant BV Waarom een grondanalyse? Inzicht krijgen in de beschikbare voeding voor de plant; Hoofdelementen; Sporenelementen; ph van de

Nadere informatie

hoofdstuk 2-4 hoofdstuk 2

hoofdstuk 2-4 hoofdstuk 2 Samenvatting Het doel van het onderzoek, zoals beschreven in dit proefschrift, is het identificeren van fysiologische parameters voor het meten van stress bij vleesvarkens. Stress, veroorzaakt door de

Nadere informatie

Teeltvoorbereiding Antwoorden Meststoffen. W. Franken

Teeltvoorbereiding Antwoorden Meststoffen. W. Franken Teeltvoorbereiding Antwoorden Meststoffen W. Franken eerste druk, 2001 Artikelcode: 27059.2 & 27059.1 2001 Ontwikkelcentrum, Ede, Nederland Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden

Nadere informatie

LEVENSGEMEEN SCHAPPEN

LEVENSGEMEEN SCHAPPEN LEVENSGEMEEN SCHAPPEN 1 E e n e i g e n h u i s, e e n p l e k o n d e r d e z o n Waarom groeien er geen klaprozen op het sportveld? Waarom leven er geen kwallen in de IJssel? Kunnen struisvogels wel

Nadere informatie

Investigations on the Nitrogen Cycle in the Coastal North Sea H. Fan

Investigations on the Nitrogen Cycle in the Coastal North Sea H. Fan Investigations on the Nitrogen Cycle in the Coastal North Sea H. Fan Samenvatting Dit proefschrift gaat over de stikstofcyclus in het Nederlandse kustgebied, waarbij zowel de waterkolom als het sediment

Nadere informatie

Examentrainer. Vragen. Broeikasgassen meten in wijn. 1 Uitgeverij Malmberg. Lees de volgende tekst.

Examentrainer. Vragen. Broeikasgassen meten in wijn. 1 Uitgeverij Malmberg. Lees de volgende tekst. Examentrainer Vragen Broeikasgassen meten in wijn Lees de volgende tekst. Sterk toegenomen verbranding van organische stoffen leidt tot een verhoging van de concentratie CO 2 in de atmosfeer. Er is op

Nadere informatie

Leven in een broccoli wereld: Ontwerp van een beslis matrix ter beoordeling van de impact van nieuwe (GM) gewassen op het bodemecosysteem

Leven in een broccoli wereld: Ontwerp van een beslis matrix ter beoordeling van de impact van nieuwe (GM) gewassen op het bodemecosysteem Samenvatting Leven in een broccoli wereld: Ontwerp van een beslis matrix ter beoordeling van de impact van nieuwe (GM) gewassen op het bodemecosysteem Landbouw is essentieel voor de voedselvoorziening

Nadere informatie

Laat je gras glimlachen

Laat je gras glimlachen Laat je gras glimlachen UREAN 30 % Samenstelling Voordelen Urean 30% N is een mengsel van: o 43% ammoniumnitraat : (NH4NO3) o 32% ureum : (NH2)2CO o 25% water : (H2O) Stikstofverdeling: o 50% afkomstig

Nadere informatie

Praktijkproef Super FK in Paprika 2010 bij de start van de teelt.

Praktijkproef Super FK in Paprika 2010 bij de start van de teelt. Praktijkproef Super FK in Paprika 20 bij de start van de teelt. Inleiding: Het doseren van Super FK zorgt primair voor een actiever/vegetatiever gewas, een betere en vollere gewasstand, met een betere

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het ontwikkelen van een nieuw geneesmiddel is een langdurig en kostbaar proces. Een belangrijke reden voor het stoppen van de ontwikkeling van een kandidaat-geneesmiddel is het

Nadere informatie

I feel goo o d! De wetenschap achter helder water voor tropische zoetwateraquaria

I feel goo o d! De wetenschap achter helder water voor tropische zoetwateraquaria I feel goo o d! De wetenschap achter helder water voor tropische zoetwateraquaria Philips ontwikkelde dit Zuiveringsapparaat voor tropische aquaria in samenspraak met aquarium- en waterexperts. Wetenschappelijke

Nadere informatie

Optimale groei met medewerking van bodem, bodembiologie en bemesting. Wilma Windhorst Boomteeltcursus Vlamings BV

Optimale groei met medewerking van bodem, bodembiologie en bemesting. Wilma Windhorst Boomteeltcursus Vlamings BV Optimale groei met medewerking van bodem, bodembiologie en bemesting Wilma Windhorst Boomteeltcursus Vlamings BV 130116 Schimmelziekten algemeen Chemisch systeem: brandjes blussen Ziekte vinden middel

Nadere informatie

Waar leven is, zijn ook Enzymen

Waar leven is, zijn ook Enzymen Waar leven is, zijn ook Enzymen De verschillende functies van de Enzymen zijn ontelbaar veelzijdig, net zo als bij Microorganismen, maar Enzymen zijn geen Micro organismen. Het betreft hier dus geen levende

Nadere informatie

Encounters with Oxygen. Aerobic Physiology and H2O2 Production of Lactobacillus johnsonii R.Y. Hertzberger

Encounters with Oxygen. Aerobic Physiology and H2O2 Production of Lactobacillus johnsonii R.Y. Hertzberger Encounters with Oxygen. Aerobic Physiology and H2O2 Production of Lactobacillus johnsonii R.Y. Hertzberger Samenvatting (voor breed publiek) Melkzuurbacteriën zijn belangrijke organismen in het leven van

Nadere informatie

LESDOELEN LEERINHOUD WERKVORMEN/MEDIA/ORGANISATIE TIJD

LESDOELEN LEERINHOUD WERKVORMEN/MEDIA/ORGANISATIE TIJD analogie bemerken tussen mens en plant, groeifactoren van een plant nagaan.. 1. Lesbegin : We hebben in de vorige les het chemisch proces bestudeerd van de voedselopname bij de mens naar analogie bestuderen

Nadere informatie

Licht adaptatie in planten

Licht adaptatie in planten Licht adaptatie in planten Introductie Planten en andere fotosynthetische organismen hebben een maximum aan licht wat ze kunnen verwerken. Planten gebruiken verschillende mechanismen om de lichtopname

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Archaea en hyperthermofielen De levende organismen op onze aarde kunnen verdeeld worden in twee groepen, de prokaryoten en de eukaryoten. Eukaryote cellen hebben een celkern, een

Nadere informatie

Plantenvoeding Waarom is dat nodig? En waar dienen de elementen voor?

Plantenvoeding Waarom is dat nodig? En waar dienen de elementen voor? Plantenvoeding Waarom is dat nodig? En waar dienen de elementen voor? uinbouwkundig Ingenieur Hans van der Staak Bronnen: VG Weser Ems, Bad Zwischenahn (D) PPO Boskoop (NL) Scotts International (NL) Basis

Nadere informatie

De fermentatie van tabak 5/03/ 15

De fermentatie van tabak 5/03/ 15 De fermentatie van tabak Dockx Luka 4Tbio 5/03/ 15 1 Inhoudstabel 1. Wat voorafgaat aan de fermentatie 1.1. Inleiding 1.2. Het kweken van tabak 1.3. Het drogen van tabak 2. Het fermentatieproces 2.1. Voorbereiding

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 185 Substance P and the Neurokinin 1 Receptor: from behavior to bioanalysis Affectieve stoornissen zoals angst en depressie zijn aandoeningen die een grote

Nadere informatie

Archaebacteriën. Eubacteriën. Eukaryoot

Archaebacteriën. Eubacteriën. Eukaryoot H5n 10-09-2001 16:41 Pagina 100 Samenvatting De gist Saccharomyces cerevisiae is bij de meeste mensen bekend als bakkersgist en wordt behalve voor het bereiden van brood onder andere ook gebruikt voor

Nadere informatie

Goede bemesting geeft gezonde planten

Goede bemesting geeft gezonde planten Goede bemesting geeft gezonde planten Door: HortiNova Opbouw van presentatie: Doel van gezonde bodem & plant Hoe groeit een plant? Hoe kan een plant ziek worden? Waarom moeten we bladgroen en wortels promoten

Nadere informatie

Eindexamen biologie havo 2007-I

Eindexamen biologie havo 2007-I Beoordelingsmodel Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag worden twee punten toegekend. Koe redt konijn 1 maximumscore 1 successie 2 B 3 maximumscore 2 voorbeelden van juiste antwoorden: grootschaliger

Nadere informatie

BIOLOGIE Energie & Stofwisseling HAVO Henry N. Hassankhan Scholengemeenschap Lelydorp [HHS-SGL]

BIOLOGIE Energie & Stofwisseling HAVO Henry N. Hassankhan Scholengemeenschap Lelydorp [HHS-SGL] BIOLOGIE Energie & Stofwisseling HAVO Henry N. Hassankhan Scholengemeenschap Lelydorp [HHS-SGL] Docent: A. Sewsahai De student moet de bouw en werking van enzymen kunnen beschrijven moet het proces van

Nadere informatie

sumptieaardappelen KW 406, KW 407 Door: ing H.W.G.Floot

sumptieaardappelen KW 406, KW 407 Door: ing H.W.G.Floot opbrengst en sortering van con- Invloed van bladbemesters ( vooral Mg en Mn) op de sumptieaardappelen KW 406, KW 407 Door: ing H.W.G.Floot Inleiding Vele mineralen, anorganische stoffen en sporenelementen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 157 N ederlandse samenvatting Nederlandse Samenvatting 158 Nederlandse samenvatting Het aantal gevallen van huidkanker, waaronder melanoom, neemt nog steeds toe in de westerse

Nadere informatie

SAMEN ME VAT A T T I T N I G

SAMEN ME VAT A T T I T N I G SAMENVATTING 186 Inleiding Het renine-angiotensine-aldosteron-systeem (RAAS) is een hormonaal systeem dat in belangrijke mate betrokken is bij de regulatie van bloeddruk en nierfunctie. Het RAAS is een

Nadere informatie

Om optimaal te groeien heeft een plant verschillende voedingsstoffen nodig:

Om optimaal te groeien heeft een plant verschillende voedingsstoffen nodig: Om optimaal te groeien heeft een plant verschillende voedingsstoffen nodig: Stikstof, voor de bovengrondse plantdelen en de vorming van eiwit Fosfaat, voor de wortelontwikkeling Kali, voor de sapstroom

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores. Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag worden 2 scorepunten toegekend.

Vraag Antwoord Scores. Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag worden 2 scorepunten toegekend. Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag worden 2 scorepunten toegekend. Brand als beheermaatregel? 1 maximumscore 1 In een voedselrijk milieu worden planten die gedijen op voedselarme grond, weggeconcurreerd

Nadere informatie

Samenvatting Hoofdstuk 1 hoofdstuk 2

Samenvatting Hoofdstuk 1 hoofdstuk 2 Hoofdstuk 1 geeft een overzicht van de achtergronden van biomateriaalgerelateerde infecties (BAI) en de mogelijke strategieën om deze infecties te voorkomen. De lezer wordt meegenomen in het onderwerp

Nadere informatie

Wie een topprestatie wil leveren, moet bij de basis beginnen

Wie een topprestatie wil leveren, moet bij de basis beginnen Wie een topprestatie wil leveren, moet bij de basis beginnen Als teler bent u voortdurend bezig om uw gewas in topconditie te brengen en te houden. De basis van een topconditie begint bij de wortels. Een

Nadere informatie

Intermezzo, De expressie van een eiwit.

Intermezzo, De expressie van een eiwit. Samenvatting Bacteriën leven in een omgeving die voortdurend en snel verandert. Om adequaat te kunnen reageren op deze veranderingen beschikken bacteriën over tal van sensor systemen die de omgeving in

Nadere informatie

Beredeneerde bemesting van een paardenweide

Beredeneerde bemesting van een paardenweide Beredeneerde bemesting van een paardenweide Gras is het voornaamste voedsel voor paarden. Gras verschaft de noodzakelijke voeding en het omvangrijke ruwvoer dat nodig is voor een goede spijsverteringsactiviteit

Nadere informatie

Grip op voeding Plantsapme*ngen vs wateranalyses

Grip op voeding Plantsapme*ngen vs wateranalyses Grip op voeding Plantsapme*ngen vs wateranalyses Landelijke Glasgroente dag De toekomst van de tuinbouw Sjoerd Smits, HortiNova Joan Timmermans NovaCropControl Even voorstellen Sinds 003 bezig met plantsapmengen

Nadere informatie

meststoffen vloeibare basismeststof groei door kennis

meststoffen vloeibare basismeststof groei door kennis meststoffen 2013 vloeibare basismeststof groei door kennis Growsol Growsol meststoffen is een range van vloeibare meststoffen voor de basisbemesting voorafgaand aan een teelt. Een aantal producten kunnen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 119 In dit proefschrift worden verschillende aspecten van de stofwisselingsziekte fenylketonurie (PKU, afkorting van de Engelse term Phenylketonuria) besproken. Alvorens verder op deze ziekte in te gaan,

Nadere informatie

Oorzaak problemen Zomereik in de bodem

Oorzaak problemen Zomereik in de bodem Oorzaak problemen Zomereik in de bodem Esther Lucassen Ralf Aben Michael van Roosmalen Jan Roelofs Info E. Lucassen@b-ware.eu 1900 Chronic Oak Decline Syndroom: Interacties tussen abiotische factoren (o.a.

Nadere informatie

Meststoffen en. Niet genoeg of een overschot aan voedingsstoffen. De ideale situatie is er

Meststoffen en. Niet genoeg of een overschot aan voedingsstoffen. De ideale situatie is er Meststoffen en gebrekverschijnselen Deze bladzijde gaat over het ontbreken van de juiste verhouding aan voedingsstoffen die de plant uit het medium- grond of substraat - opneemt. Ook planten kunnen (net

Nadere informatie

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2001-I VAK: SCHEIKUNDE 1,2 EXAMEN: 2001-I

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2001-I VAK: SCHEIKUNDE 1,2 EXAMEN: 2001-I UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2001-I VAK: SCHEIKUNDE 1,2 NIVEAU: VWO EXAMEN: 2001-I De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen.

Nadere informatie

Bodemmoeheid bij appel in de bio-teelt

Bodemmoeheid bij appel in de bio-teelt Pit en steenfruit -project Bodemmoeheid bij appel in de bio-teelt Jef Vercammen & Ann Gomand Project: Bodemmoeheid bij appel in de bio-teelt. Doelstelling: Nagaan of verschillende mycorrhiza-preparaten

Nadere informatie

Samenvatting. Nederlandse samenvatting

Samenvatting. Nederlandse samenvatting Page 143 Samenvatting Onder normale omstandigheden inhaleert een volwassen menselijke long zo n 11.000 liter lucht per dag. Naast deze normale lucht worden er ook potentieel toxische stoffen en micro-organismen,

Nadere informatie

Verzuring en vermesting

Verzuring en vermesting Verzuring en vermesting Computer Ondersteund Onderwijs oefen- en zelftoetsmodule bij Ecologie eerste jaar versie 2 - juni 2004 Luchtverontreiniging in Noordwest-Europa 1. Zure regen wordt met name veroorzaakt

Nadere informatie

Herfstwerkboekje van

Herfstwerkboekje van Herfstwerkboekje van Herfst werkboekje groep 5 1 De bladeren aan de bomen worden bruin en rood en vallen naar beneden, het is weer herfst! September wordt herfstmaand genoemd, dit omdat op 22 september

Nadere informatie

Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken

Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken Resultaten WAHYD Hoe zit het in elkaar: afkijken bij Noord-Brabant In het onderzoeksproject WAHYD (Waterkwaliteit op basis van Afkomst en HYDrologische systeemanalyse)

Nadere informatie

Scheikundige begrippen

Scheikundige begrippen Scheikundige begrippen Door: Ruby Vreedenburgh, Jesse Bosman, Colana van Klink en Fleur Jansen Scheikunde begrippen 1 Chemische reactie Ruby Vreedenburgh Overal om ons heen vinden er chemische reacties

Nadere informatie

Vocht gerelateerde problemen met Ca

Vocht gerelateerde problemen met Ca Vocht gerelateerde problemen met Ca Wim Voogt, Wageningen UR glastuinbouw Inhoud Wat is het probleem Fysiologische achtergrond van Ca Functie Ca Opname Relatie Ca en klimaat Oplossingsrichtingen Workshop

Nadere informatie

Schimmels. Schimmelziektes in sportvelden en gazons

Schimmels. Schimmelziektes in sportvelden en gazons Schimmelziektes in sportvelden en gazons Brown patch Brown Patch Symptomen: Donkere ringen van afstervend gras Droogte plekken Wit verkleuring van het aangetaste gras Brown Patch Infectie: Juni tot september

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting en discussie

Nederlandse samenvatting en discussie 9. Nederlandse samenvatting en discussie Chapter 9 In dit proefschrift is het onderzoek beschreven naar de hartfunctie tijdens sepsis en de invloed van beademing op het hart als de werking van het hart

Nadere informatie

Organisch (rest)materiaal als Bodemverbeteraar

Organisch (rest)materiaal als Bodemverbeteraar 17-1- Organisch (rest)materiaal als Bodemverbeteraar BODEM De Bodem Van Groot naar Klein tot zeer klein 2 1 17-1- Bodemprofiel Opbouw van de bodem Onaangeroerd = C Kleinste delen = 0 en A Poriënvolume

Nadere informatie

Hoofdstuk 3: Cardiovasculaire toestandsveranderingen in gesimuleerde werkomgevingen

Hoofdstuk 3: Cardiovasculaire toestandsveranderingen in gesimuleerde werkomgevingen Een inspirerende nieuwe fase in het onderzoek naar mens-computer interactie heeft zich aangediend met het ontstaan van adaptieve automatisering. Binnen dit onderzoeksgebied worden technologische systemen

Nadere informatie

Samenvatting SAMENVATTING

Samenvatting SAMENVATTING SAMENVATTING Een karakteristieke eigenschap van astma is ontsteking van de luchtwegen. Deze ontsteking wordt gekenmerkt door een toename van ontstekingscellen in het longweefsel. De overgrote meerderheid

Nadere informatie

Samenvatting 95 SAMENVATTING

Samenvatting 95 SAMENVATTING Samenvatting Samenvatting 95 SAMENVATTING Tijdens de ontwikkeling en groei van een solide tumor, staan de tumorcellen bloot aan een gebrek aan zuurstof (hypoxie). Dit is het gevolg van de snelle groei

Nadere informatie

Fauna in de PAS. Hoe kunnen we effecten van N-depositie op Diersoorten mitigeren? Marijn Nijssen Stichting Bargerveen

Fauna in de PAS. Hoe kunnen we effecten van N-depositie op Diersoorten mitigeren? Marijn Nijssen Stichting Bargerveen Fauna in de PAS Hoe kunnen we effecten van N-depositie op Diersoorten mitigeren? Marijn Nijssen Stichting Bargerveen De Programatische Aanpak Stikstof Natuurdoelen en economische ontwikkelingsruimte 1600

Nadere informatie

Voeding in relatie tot ziekten en plagen Maikel van de Ven 17-02-2016 Even voorstellen Sinds 2003 bezig met plantsapmetingen in aardbei en vollegrondsgroente Brix, Ec, ph, Nitraat, Kalium Na 5 jaar ervaring:

Nadere informatie

Chemisch wateronderzoek 1. klimaatstad. water leeft 2. Abio. klimaatstad

Chemisch wateronderzoek 1. klimaatstad. water leeft 2. Abio. klimaatstad Chemisch wateronderzoek 1 water leeft 2 Abio Chemisch wateronderzoek 2 Chemisch wateronderzoek 3 WATER LEEFT Chemisch wateronderzoek Een goede waterkwaliteit is van groot belang voor het leven van waterdieren

Nadere informatie

Boomkeuze. Zuilvormige bomen zijn toe te passen wanneer de bovengrondse ruimte beperkt is.

Boomkeuze. Zuilvormige bomen zijn toe te passen wanneer de bovengrondse ruimte beperkt is. Boomkeuze Wij vragen veel van stadsbomen, terwijl we de bomen vaak maar heel weinig bieden om het gevraagde allemaal mogelijk te maken. Door kennis van de eigenschappen en gebruikswaarde van de verschillende

Nadere informatie

hoofdstuk 3 hoofdstuk 4 hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 hoofdstuk 4 hoofdstuk 5 Samenvatting Samenvatting De lever heeft een aantal belangrijke functies, waaronder het produceren van gal en het verwerken en afbreken van schadelijke verbindingen. Zij bestaat uit verschillende soorten

Nadere informatie

Lieve dames, beste heren (Leden van Bonsai vereniging Koya).

Lieve dames, beste heren (Leden van Bonsai vereniging Koya). KOYA S E-BULLETIN #6 2011 JUNI 2011 Koya s E-bulletin Lieve dames, beste heren (Leden van Bonsai vereniging Koya). AGENDA (Kijk ook op onze site; www.koya.nl voor de laatste up date) 25 JUNI 5 E WERKMIDDAG

Nadere informatie

Opdrachten. Organische bemesting opdrachten 1

Opdrachten. Organische bemesting opdrachten 1 Opdrachten Organische bemesting opdrachten 1 Inleiding Je weet dat je melk moet drinken om voldoende calcium binnen te krijgen voor de opbouw van je botten. Calcium is dus een belangrijk element voor de

Nadere informatie

SAMENVATTING (DUTCH SUMMARY)

SAMENVATTING (DUTCH SUMMARY) SAMENVATTING (DUTCH SUMMARY) Pacingstrategieën tijdens inspanning in de hitte Bij het leveren van een langdurige inspanning in de hitte zal de prestatie vaak minder goed zijn ten opzichte van thermoneutrale

Nadere informatie

Boombiologie. Basiskennis 1. Boomanatomie (1) Boomanatomie (3) Boomanatomie (2) Het samenstel van deze organen vormen samen een organisme: de boom

Boombiologie. Basiskennis 1. Boomanatomie (1) Boomanatomie (3) Boomanatomie (2) Het samenstel van deze organen vormen samen een organisme: de boom Boomanatomie (1) Boombiologie Alle levende organismen hebben dezelfde opbouw: Basis is cellen, weefsels en organen Cellen zijn bouwstenen van structuur Gespecialiseerde structuren heten meristeemweefsel

Nadere informatie

Invloed Waterkwaliteit op de Onderwater Flora en Fauna

Invloed Waterkwaliteit op de Onderwater Flora en Fauna Invloed Waterkwaliteit op de Onderwater Flora en Fauna Gezond en voedselrijkwater waarborgt een diversiteit aan Flora en Fauna. Een wankel evenwicht tussen de biologische elementen. Index. De voedselketen.

Nadere informatie

Planten en hun omgeving vmbo-b34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie.

Planten en hun omgeving vmbo-b34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 20 December 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/73584 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken van Kennisnet.

Nadere informatie

Samenvatting Chemische reacties tussen dampvormige anesthetica en kooldioxide absorbers

Samenvatting Chemische reacties tussen dampvormige anesthetica en kooldioxide absorbers Chemische reacties tussen dampvormige anesthetica en kooldioxide absorbers Koolmonoxide en compound A metingen in een anesthesie cirkelsysteem Anesthesie (ook wel narcose genoemd) is van wezenlijk belang

Nadere informatie

Helder water door quaggamossel

Helder water door quaggamossel Helder water door quaggamossel Kansen en risico s Een nieuwe mosselsoort, de quaggamossel, heeft zich in een deel van de Rijnlandse wateren kunnen vestigen. De mossel filtert algen en zwevend stof uit

Nadere informatie

hoofdstuk één hoofdstuk twee

hoofdstuk één hoofdstuk twee Dit proefschrift beschrijft onderzoek naar hemolytische foetale bloedarmoede en foetale hydrops. Hemolytische foetale bloedarmoede ontstaat door afbraak van rode bloedcellen. Foetale hydrops betreft het

Nadere informatie

Koolstof wordt teruggevonden in alle levende materie en in sedimenten, gesteenten, de oceanen en de lucht die we inademen.

Koolstof wordt teruggevonden in alle levende materie en in sedimenten, gesteenten, de oceanen en de lucht die we inademen. Koolstofcyclus Samenvatting Koolstof wordt teruggevonden in alle levende materie en in sedimenten, gesteenten, de oceanen en de lucht die we inademen. Er is een uitwisseling van koolstof tussen oceanen,

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

MAGNESIUM Een gebrek aan voedingsstoffen tast eerst de wortels aan!

MAGNESIUM Een gebrek aan voedingsstoffen tast eerst de wortels aan! MAGNESIUM Een gebrek aan voedingsstoffen tast eerst de wortels aan! De competentie in Kalium en Magnesium Een gebrek aan voedingsstoffen tast eerst de wortels aan! 2 De voedingsstof magnesium (Mg) is een

Nadere informatie

Is het invriezen van narcissen cv. Tête-à-Tête op potjes tijdens of na de koeling risicovol?

Is het invriezen van narcissen cv. Tête-à-Tête op potjes tijdens of na de koeling risicovol? Is het invriezen van narcissen cv. Tête-à-Tête op potjes tijdens of na de koeling risicovol? Voortgezet diagnostisch onderzoek in 2006 Peter Vink en Peter Vreeburg Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

Nadere informatie

Bodemmoeheid bij appel in de bio-teelt

Bodemmoeheid bij appel in de bio-teelt Pit en steenfruit -project Bodemmoeheid bij appel in de bio-teelt J. Vercammen en A. Gomand Project: Bodemmoeheid bij appel in de bio-teelt. Doelstelling: Nagaan of verschillende Mycorrhiza-preparaten

Nadere informatie

Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie

Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie Prof. ir. Hans van Dijk 1 Afdeling Watermanagement Sectie Gezondheidstechniek Inhoud hydrologische kringloop kwalitatief 1. regenwater 2. afstromend/oppervlaktewater. infiltratie

Nadere informatie

Eindexamen biologie pilot havo I

Eindexamen biologie pilot havo I Bromelia s Van haar oma werd gezegd, dat ze groene vingers had. Ook haar moeder is dagelijks in de weer om planten te verzorgen. De nieuwste rage bij haar thuis zijn Bromelia s (zie afbeelding 1 en 2).

Nadere informatie

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen REDD+ een campagne voor bewustwording van suriname over haar grootste kapitaal Wat is duurzaam gebruik van het bos: Duurzaam

Nadere informatie

Hendrix UTD Agro Jaarrond bemesting. Programma: Kringloop Bodem Jaarbemesting Grasland

Hendrix UTD Agro Jaarrond bemesting. Programma: Kringloop Bodem Jaarbemesting Grasland Jaar Rondbemesting Hendrix UTD Agro Jaarrond bemesting Programma: Kringloop Bodem Jaarbemesting Grasland Kringloop Dicht drukken KHK khk - Ca khk - Mg khk - Mg Ca Ca khk Mg khk - Mg khk - Mg Ca Ca khk

Nadere informatie

GAZON ONDERHOUD. De graszoden zijn aangelegd, wat moet ik nu doen? 1

GAZON ONDERHOUD. De graszoden zijn aangelegd, wat moet ik nu doen?  1 GAZON ONDERHOUD De graszoden zijn aangelegd, wat moet ik nu doen? WWW.TUINENGRAS.NL 1 INHOUDSOPGAVE Premium graszoden... 2 De graszoden zijn aangelegd, wat moet ik nu?... 4 Maandelijks onderhoud... 8 Gazonvoeding...

Nadere informatie

Effecten van toenemende warmte en CO 2 op het leven in zee

Effecten van toenemende warmte en CO 2 op het leven in zee Effecten van toenemende warmte en CO 2 op het leven in zee Jack Middelburg Universiteit Utrecht Darwin Centrum voor Biogeologie Netherlands Earth System Science Centre 21 Oktober 2014 KNAW Oceaan in hoge

Nadere informatie