Schatten. noordzee. In deze handleiding vindt u een toelichting op de 4 lessen:

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Schatten. noordzee. In deze handleiding vindt u een toelichting op de 4 lessen:"

Transcriptie

1 Docentenhandleiding lessenserie Schatten van de noordzee Het lespakket Schatten van de Noordzee is gebaseerd op de 3 delige documentaire serie van Stichting De Noordzee en Feller Media. Het pakket bestaat uit een dvd met 4 filmpjes, bijbehorende opdrachten in pdf formaat en deze docentenhandleiding. In deze handleiding vindt u een toelichting op de 4 lessen: Scheepswrakken 2 Vissen op prehistorische botten 7 Op jacht naar vis 10 Bewoners van de Noordzee 16 Wij wensen u veel plezier met Schatten van de Noordzee. Stichting De Noordzee Colofon Uitgave Stichting De Noordzee (2008) Lesmateriaal Tekst Ike Span Mieke Bon, Ecomare Advies Corien van den Ende Nicole Smit Vormgeving Marc Smits Foto s (alfabetische volgorde) Ecomare Gaiapark Godfried van Moorsel, Ecosub Henk Heessen Henk Offringa Johan Krol Jos Gryson Ko Stuurkop Mat Vestjens Wim van Egmond Wim Willekens, Aquadia Wouter Jan Strietman DVD Samenstellen en redactie Lisa van der Veen Voice-over Menno Bentveld Beelmateriaal DVD Feller Media Stichting De Noordzee Montage Kaos

2 Docentenhandleiding Scheeps wrakken Praktische informatie Werkvorm Tijdsduur filmpje en werkblad filmpje en werkblad samen 45 minuten Materialen een filmpje over de natuur in de Noordzee van ongeveer 10 minutenwerkblad Introductie werkblad Vragen bij de film werkblad Doordenkers met verdiepende opdrachten, evt te gebruiken als huiswerkopdrachten werkblad Soorten schepen (extra opdracht) potlood of pen Leerdoelen De leerlingen kunnen: vertellen over het de voor- en nadelen van scheepvaart uitleggen dat scheepswrakken soms weggehaald moeten worden en soms niet weten dat scheepswrakken een geweldig leefgebied zijn voor sommige zeedieren

3 Scheeps wrakken 3 Lesopzet De les start met een paar introductievragen om voeling te krijgen met het onderwerp scheepvaart. Na de introductie laat u het filmpje zien. Na het bekijken van de film vraagt u naar de reacties van de leerlingen en welke vragen er bij hen opkomen. U kunt de leerlingen daarbij natuvurlijk helpen. Bijvoorbeeld: Hoe groot is de Noordzee eigenlijk? Wisten jullie dat er zoveel wrakken op de bodem van de zee lagen? en dat de meeste spullen die we gebruiken niet over het land, maar per schip vervoerd zijn? Hoe gaat dat eigenlijk met zoveel schepen op zo n klein oppervlakte? U kunt de leerlingen na dit klassengesprek of meteen na de film de vragen bij de film laten maken. Voor verdieping kunt u gebruik maken van een klassengesprek naar aanleiding van een van de stellingen die hieronder vermeld staan. U kunt leerlingen vanuit een bepaald perspectief de stelling laten bekijken, bijvoorbeeld als kapitein of als natuurbeschermer of milieuman. Ook kunt u de leerlingen een of meerdere opdrachten van de Doordenkers laten maken, op school of thuis. Stellingen Scheepvaart is echt slecht voor de zee, we zouden alles beter met vliegtuigen kunnen vervoeren. We zouden zo min mogelijk spullen van de andere kant van de wereld moeten halen, dan hebben we veel minder schepen nodig en dat is beter voor de zee. Wrakken zijn de redding voor het zeeleven. Laten we dus alle schepen die verouderd zijn maar laten zinken in plaats van slopen op land. Veldwerktip Ontdek samen met de leerlingen wat er allemaal nog steeds overboord gaat tijdens een tocht over de Noordzee. Met het Coastwatch onderzoek ( ontdekken de leerlingen wat er aanspoelt op de Nederlandse stranden.

4 Scheeps wrakken Antwoorden Introductie Producten die per schip naar Nederland komen: fruit, bevroren vis, huishoudelijke apparaten, schoenen, kleding en meer. Wereldwijd wordt 90% van alle handel vervoerd per schip. De Nederlandse zeehavens: Amsterdam, IJmuiden, Rotterdam, Delfzijl en Vlissingen Nadelen van scheepvaart voor het milieu: Vervuiling van de lucht (oa met CO2, SOx, NOx en fijn stof) Vervuiling van het water door antifoulings, verven met biociden erin die moeten voorkomen dat kleine dieren en planten op scheepshuid gaan groeien. Aangroei vergroot de weerstand van het schip en dat kost extra brandstof. Introductie van uitheemse soorten door ballastwater, waardoor het ecosysteem verstoord kan worden. Een voorbeeld hiervan is de wolhandkrab, die is meegevoerd uit Azië. Deze krab leeft in zoet en zout water, graaft in dijken, beschadigd visnetten en verdringt inheems krabben en kreeften. Vervuiling van de zee en de stranden door afval. Nog steeds wordt te veel afval overboord gezet. Dieren raken er in verstrikt of eten het op. Recent onderzoek laat zien dat al dat plastic in de oceanen afbreekt tot minuscule stukjes die in de voedselketen terecht komen. Vragen bij de film Hoeveel procent van de wereldhandel gaat over zee? 90% van de wereldhandel gaat over zee Waarom moest de Michelle worden opgeruimd? De Michelle moest worden opgeruimd, omdat ze in een scheepvaartroute lag en gevaar op kon leveren voor andere schepen Hoeveel wrakken liggen er op het Nederlands deel van de Noordzee? 3000 wrakken op het Nederlands deel van de Noordzee Hoe lang duurt het voor een wrak begroeid is, nadat het schip gezonken is? Het duurt ongeveer 1 jaar voor een wrak begroeid is. Op wrakken en andere harde ondergronden kunnen veel meer soorten dieren leven dan op een zandbodem: 200 tot 700 keer meer.

5 Scheeps wrakken 5 Doordenkers Schoon varen Voordelen van scheepvaart op de Noordzee: relatief milieuvriendelijke manier van vervoer, per ton lading weinig CO2-uitstoot belangrijk voor Nederlandse economie, bijna alle grondstoffen, producten en veel levensmiddelen worden aangevoerd per schip niets mooier dan op het strand een schip voorbij zien komen op weg naar haar bestemming een schip kan enorm veel lading per keer vervoeren Nadelen scheepvaart op de Noordzee: luchtvervuiling (ook op land) veel schepen op klein oppervlak, waardoor grotere kans op ongelukken waar scheepvaartroutes liggen kunnen geen andere functies zijn, zoals windmolens afval in zee en op het strand introductie uitheemse dieren door ballastwater en op de scheepsromp watervervuiling Mogelijke oplossingen: schonere brandstoffen, luchtwassers, walstroom in de haven, minder hard varen scheepsroutes staan goed aangegeven, verkeerstoren (zoals bij luchthavens) overheid moet kiezen voor welke functie waar kan/moet geen afval in zee gooien, goede afscheiding aan boord, goede afvalinzameling in de haven ballastwater zoveel mogelijk voorkomen, ballastwater voor lozing zuiveren olielozingen voorkomen, geen vieze stofjes in de antifouling (zie introductie 3)

6 Scheeps wrakken 6 Wrak opruimen of niet? Redenen voor de overheid om het wrak te laten liggen: hoge kosten om het te verwijderen; als het niet in de vaarroute ligt heeft niemand er last van; voor veel dieren is zo n wrak juist een ideaal leefgebied. Redenen voor de milieuorganisatie om te protesteren: een wrak hoort niet in de zee, een gecrashte vrachtwagen ruim je toch ook op, ook al ligt ie niet in de weg; het wrak bevat allerlei stoffen die niet in zee thuis horen en mogelijk gevaarlijk zijn voor het leven in zee: olie, verven die langzaam in het water komen, mogelijk (giftige) lading; het wrak kan mogelijk gevaar opleveren voor andere schepen en visserboten. Wrakken oases in zee Op of bij wrakken komen voor: zeeanjelier, noordzeekreeft, dodemansduim, kabeljauw, dodemansduim, mossel Wrakbewoners hebben het naar hun zin op een vergaan schip, omdat: beschutting harde ondergrond in een verder zanderige zee voedsel Soorten schepen 1. containerschip 2. werkschip 3. bulkcarrier 4. tanker

7 Docentenhandleiding vissen op Prehistorische botten Praktische informatie Werkvorm Tijdsduur Materialen filmpje en werkblad filmpje en werkblad samen 45 minuten een filmpje over prehistorische botten in de Noordzee van ongeveer 10 minuten werkblad Introductie werkblad Vragen bij de film werkblad Doordenkers met verdiepende opdrachten, evt te gebruiken als huiswerkopdrachten potlood of pen een tekenvel Leerdoelen De leerlingen kunnen: vertellen hoe de Noordzee er jaar geleden uitzag vertellen waarom er botten van prehistorische zoogdieren in de Noordzee gevonden worden verschillende dieren noemen die in die tijd leefden uitleggen welke theorieën er bestaan over het uitsterven van de mammoet

8 Vissen op prehistorische botten 8 Lesopzet Laat de leerlingen voordat ze de film gaan bekijken het werkblad Introductie lezen. Bekijk samen de kaartjes en benoem hoe de Noordzee in de loop van de jaren is veranderd van land in een kleine kustzee. Na de introductie laat u het filmpje zien. Na het bekijken van de film vraagt u naar de reacties van de leerlingen en welke vragen er bij hen opkomen. U kunt de leerlingen daarbij natuurlijk helpen. Bijvoorbeeld: Hoe diep is de Noordzee eigenlijk? Wie heeft van jullie heeft Ice Age gezien en weet nog welke dieren daar in voorkwamen? U kunt de leerlingen na dit klassengesprek of meteen na de film de vragen bij de film laten maken. Voor verdieping kunt u gebruik maken een van de opdrachten van de Doordenkers, op school of thuis, klassikaal, in groepjes of individueel. Veldwerktip Op enkele stranden in Nederland kunt u samen met uw leerlingen zelf restanten zoeken van het leven dat ooit in de Noordzee zat. De Kaloot in Zeeland is zo n strand. Antwoorden Vragen bij de film Waardoor is de Noordzee zoals die nu is ontstaan? jaar geleden begon het ijs te smelten en de waterspiegel te stijgen, daardoor ontstond de Noordzee. Als laatste stroomde de Doggersbank onder water. Hoe zag het steppelandschap dat jaar geleden op de plek van de Noordzee lag eruit? Het steppelandschap was een vooral met grassen en kruiden begroeide vlakte met enkele bomen. [Antwoord 2] Hoe komt het dat de botten juist op die plek naar boven komen? De Eurogeul wordt geregeld uitgebaggerd om schepen vrije doorgang naar Rotterdam te geven, daarbij komen botten omhoog.

9 Vissen op prehistorische botten 9 4 Welke botten vindt Kommer het leukst om op te vissen? Kommer van kleinere botten en met name botten die nog niet eerder zijn gevonden het leukst om te vinden 5 Welk dier hoort bij bij het juiste bottenplaatje? bot 1: steppewisent bot 2: mammoet bot 3: reuzenhert bot 4: wolharige neushoorn

10 op Docentenhandleiding Jacht vis naar Praktische informatie Werkvorm Tijdsduur Materialen filmpje en werkblad filmpje en werkblad samen 45 minuten een filmpje over visserij in de Noordzee van ongeveer 10 minuten werkblad Introductie werkblad Vragen bij de film werkblad Doordenkers met verdiepende opdrachten, evt te gebruiken als huiswerkopdrachten potlood of pen Leerdoelen De leerlingen kunnen: verschillende soorten vissen noemen die in de Noordzee leven een paar visserijmethoden noemen die op de Noordzee gebruikt worden de weg van vis in de zee naar vis op je bord beschrijven uitleggen wanneer visserij schadelijk is en wanneer niet

11 Op jacht naar vis11 Lesopzet De les start met een paar introductievragen om voeling te krijgen met het onderwerp vis en visserij. Voorafgaand hieraan kunt u samen met de kinderen een lijst maken van vissen die ze kennen die je kunt eten. Na de introductie laat u het filmpje zien. Na het bekijken van de film vraagt u naar de reacties van de leerlingen en welke vragen er bij hen opkomen. U kunt de leerlingen daarbij natuurlijk helpen. Bijvoorbeeld: Hoe groot is de Noordzee eigenlijk? Is visserij schadelijk voor het zeeleven? Hoe lang wordt er al gevist op de Noordzee? Hoe lang zijn vissers van huis? U kunt de leerlingen na dit klassengesprek of meteen na de film de vragen bij de film laten maken. Voor verdieping kunt u gebruik maken van een klassengesprek naar aanleiding van een van de stellingen die hieronder vermeld staan. U kunt leerlingen vanuit een bepaald perspectief de stelling laten bekijken, bijvoorbeeld als visser of als natuurbeschermer of milieuman. Ook kunt u de leerlingen een of meerdere opdrachten van de Doordenkers laten maken, op school of thuis. Stellingen Veel van de vis die Nederlandse vissers vangen gaat naar het buitenland en wij eten veel vis van over de hele wereld. Dat is een belachelijke zaak. Supermarkten willen in 2011 alleen nog maar duurzame vis in de schappen hebben. Dat is onmogelijk. Ik zou zelf wel visser willen zijn, een leven vol vrijheid, zon en zee.

12 Op jacht naar vis12 Veldwerktip Boek een korexcursie bij Ecomare of een bezoekerscentrum bij u in de buurt. U kunt ook de plaatselijke IVN-afdeling vragen of zij met u willen gaan korren. Vanaf medio 2009 kunt u ook via Coastwatch korren en de resultaten invoeren ( nl). Bij korren vissen de leerlingen met een sleepnet vlakbij de kust. Bezoek met de leerlingen een visafslag. Neem voor geschikte tijden en een eventuele rondleiding contact op met de visafslag bij u in de buurt. Scheveningen IJmuiden Urk Stellingendam Lauwersoog Den Helder Antwoorden Introductie 1 Visgerecht Welke vissoorten? In de Noordzee? Lekkerbekje kabeljauw koolvis wijting - heek ja Visstick koolvis ja Kibbeling koolvis - kabeljauw ja Rolmops haring ja

13 Op jacht na a r v is 2 13 Zet de juiste naam bij de juiste foto 2. schol 1. haring 3. makreel 4. kabeljauw Vragen bij de film 1 In het filmpje zie je de vis in de zee tot aan de vis in de winkel. Welke tussenstappen worden er gemaakt? vis in zee vis in net vis aan boord vis bij de visafslag vis naar de groothandel vis naar de winkel/horeca vis op je bord 2 In de Noordzee zit veel vis, omdat: er veel voedingsstoffen door de rivieren en zeestromen worden aangevoerd, het een relatief ondiepe zee is, waardoor de zon kan zorgen voor veel algengroei (de basis van het leven in zee) Het leven in de Noordzee is bovendien zeer divers, er leven zo n 200 soorten vis. 3 Wat onderzoekt de bemanning van de Tridens en waarom? De bemanning van de Tridens onderzoekt hoeveel haring er in de Noordzee zwemt en hoe de toestand van de vissen is. Ze doen dit om een schatting te kunnen maken van de hoeveelheid haring in de Noordzee de komende jaren. Daarmee kan vervolgens bepaald worden hoeveel haring er opgevist mag worden. 4 Visserijvormen in filmpje: vissen met een boomkor (over de bodem) en met een pelagisch net (door de waterkolom).

14 Op jacht naar vis14 5 Op welke platvissen werd er in het filmpje gevist? Met de boomkor wordt op schol en tong gevist. Doordenkers Boomkor voordelen boomkor je kunt er goed platvissen mee vangen je kunt er veel platvis tegelijk mee vangen volgens de vissers komen er door het omwoelen van de bodem meer pieren beschikbaar als voedsel voor platvis nadelen boomkor beschadigt de bodem kost veel energie veel bijvangst van andere zeedieren doodt veel bodemdieren Tong vangen Zou je tong behalve met een boomkor ook op andere manieren kunnen vangen? Tong kan je ook vangen met de pulskor en met staand want. Bedenk welke methode het zeevriendelijkst is en waarom. Staand want is het vriendelijkst voor de zee wanneer geen enorme netten van kilometers lang gebruikt worden. Het kost weinig energie om zo te vissen, het net wordt niet voortgetrokken, waardoor weinig luchtvervuiling. De bodem en de bodemdieren worden niet verstoord. Bij deze manier van vissen van je alleen grote vissen, de kleintjes kunnen er doorheen zwemmen en krijgen dus de tijd om zelf groot te worden en voor nageslacht te zorgen.

15 Op jacht naar vis15 Hoe gaat het met de vis en de zee? Waar komen ze vandaan? Gaat het goed of slecht met deze soorten? Waarom? Wordt deze soort ook gekweekt? Waar vandaan? Goed/matig/ slecht Waarom? Zalm Stille Oceaan goed/matig er zijn er nog veel, beheer in Rusland niet goed Garnalen Noordzee goed weinig last van overbevissing Kweek? Schotland Noorwegen Chili zuid-oost Azië tropische wateren Atlantische Oceaan Stille Oceaan / Indische Oceaan matig slecht veel bijvangst van andere zeedieren, geen beheer Tropische wateren slecht veel bijvangst, oa schildpadden Kabeljauw Noordzee slecht overbevist Noorwegen IJsland matig er zijn er niet zo veel Haring Noordzee / Atlantische oceaan goed er zijn er nog genoeg van nee

16 Docentenhandleiding Bewoners van de Noordzee Praktische informatie Werkvorm Tijdsduur filmpje en werkblad filmpje en werkblad samen 45 minuten Materialen een filmpje over de natuur in de Noordzee van ongeveer 10 minuten werkblad Introductie werkblad Vragen bij de film werkblad Doordenkers met verdiepende opdrachten, evt te gebruiken als huiswerkopdrachten potlood of pen Leerdoelen De leerlingen kunnen: verschillende groepen dieren noemen die in de Noordzee leven (vissen, anemonen, kwallen,kreeftachtigen); uitleggen dat er voedselketens in de Noordzee bestaan en enkele schakels van die voedselketens noemen; vertellen over het leven van de haai, ecologie voedsel, etc.; uitleggen wat een voedselweb is.

17 Bewoners van de Noordzee17 Lesopzet Start de les met het werkblad Introductie. Bekijk samen het Noordzeepaspoort en laat de leerlingen ieder 5 dieren op schrijven of maak samen een lijstje op het bord. Laat daarna de film zien. Na afloop vraagt u naar de reacties van de leerlingen en welke vragen er bij hen opkomen. Bijvoorbeeld: Ik dacht dat gasplatforms niet goed waren voor de zee. Maar daar leven juist heel veel dieren. Leven er ook nog andere soorten haaien? Waarom zien zeeanemonen eruit als planten? U kunt de leerlingen na dit klassengesprek of meteen na de film de vragen bij de film laten maken. Voor verdieping kunt u gebruik maken van een klassengesprek naar aanleiding van de stelling die hieronder vermeld staat. U kunt leerlingen vanuit een bepaald perspectief de stelling laten bekijken, bijvoorbeeld als oliemaatschappij of als natuurbeschermer. Voor verdieping kunt u ook gebruik maken van de opdrachten van de Doordenkers, op school of thuis, klassikaal, in groepjes of individueel. TIP: De plaatjes met verschillende zeeorganismen bij Vragen over de film lenen zich ook heel goed voor een les over ordening. Stelling Gasplatforms zijn oases in de Noordzee, we moeten ze ook als we ze niet meer nodig hebben, gewoon laten staan. En er het liefst nog veel meer neerzetten. Veldwerktip Boek een korexcursie bij Ecomare of een bezoekerscentrum bij u in de buurt. U kunt ook de plaatselijke IVN-afdeling vragen of zij met u willen gaan korren. Vanaf medio 2009 kunt u ook via Coastwatch korren en de resultaten invoeren ( nl). Bij korren vissen de leerlingen met een sleepnet vlakbij de kust. Ze ontdekken zo met eigen ogen wat er leeft in de zee.

18 Bewoners van de Noordzee18 Ook kunt u tijdens een wandeling over het strand op zoek gaan naar tekenen van leven in zee. Schelpen, schildjes van de zeekat, zeewier, krabbenschildjes, deze zult u zeker vinden. Ook de zeevogels zullen zich laten zien en horen. Helemaal geweldig als er ook een haaien- of roggenei wordt gevonden of een zeehond of bruinvis zich even dichtbij de kust laat zien. Vanaf medio 2009 kunt u ook voor dit soort veldwerk terecht bij Coastwatch. 1 Antwoorden Vragen bij de film Bewoners van de Noordzee. Hieronder staan plaatjes van een aantal zeedieren en -planten uit het filmpje. Schrijf de namen erbij. noorse stormvogel fytoplankton zeekat/sepia schelpkokerworm hondshaai heremietkreeft tuimelaar jan van gent kwal zeeanjelier (metridium senile) steenbolk zeekreeft dodemansduim zeester zeepaardje hooiwagenkrab

19 Bewoners van de Noordzee In de film genoemde zandbewoners: grondel dunne zeenaald heremietkreeft zeester slibanemoon weduweroos gewone garnaal - kokerwormen Waarom groeien er (onder het platform) geen planten op de bodem van de zee? hier kan geen zonlicht komen 4 Noem een aantal plekken in de Noordzee waar stenen en rotsen op de bodem liggen. Klaverbank, onder boorplatforms, zeeweringen, dijken. Doordenkers Een voedselketen Een voorbeeld van een voedselketen van de hondshaai hondshaai < visje << pier <<< zooplankton <<<<< alg Een voedselweb Een paar voorbeelden van voedselketens die ze kunnen maken met behulp van opdracht 1: Tuimelaar > steenbolk > andere vis > schelpkokerworm > plankton Hondshaai > heremietkreeft > schelpkokerworm > plankton Door de verschillende dieren weer met elkaar te verbinden wordt duidelijk dat een voedselketen een te eenvoudige weergave van de werkelijkheid is. Extra voedingsstoffen in zee, goed idee? Is fosfaat in zee de oplossing voor de boomkorvisserij? Geef jouw argumenten. Meer voedingsstoffen > meer algen > meer algenetende vissen > meer visetende vissen > meer zeehonden Meer fosfaat betekent echter niet automatisch meer algen en meer vis. Er zijn meer factoren die van invloed zijn op de verschillende lagen van een voedselketen. Algen hebben naast fosfaat ook andere voedingsstoffen en licht nodig. Te veel algen kunnen leiden tot algenbloei en zuurstofloosheid, waardoor allerlei dieren juist sterven.

20 Bewoners van de Noordzee20 Zand of toch liever stenen In de film kun je zien dat het leven op de zandbodem van de Noordzee heel anders is dan op de plekken waar stenen of andere harde voorwerpen liggen. Waardoor komt dat? Op harde ondergrond kunnen dieren zich vastzetten, waardoor ze op een voor hen prettige plek kunnen blijven. Waar dieren vastzitten in de ondergrond zorgen ze voor schuilgelegenheid voor andere dieren. Een zandbodem verandert continue door stroming. In een zandbodem kunnen dieren zich ingraven.

Drie massagraven voor de Nederlandse kust

Drie massagraven voor de Nederlandse kust Nederlandse kust biologie van Learning by Action en Stichting De Noordzee deze les werd mogelijk gemaakt door het Prins Bernard Cultuurfonds Doel Materialen Vak Niveau Duur Werkwijze De leerlingen kunnen

Nadere informatie

Bewoners. Noordzee. Introductie. Als de Noordzee een paspoort zou hebben dan zou het er zo uitzien:

Bewoners. Noordzee. Introductie. Als de Noordzee een paspoort zou hebben dan zou het er zo uitzien: Gemiddelde: diepte 94 meter Oppervlak: 572.000 km2 Bodem: hoofdzakelijk zand Bewoners van de Noordzee Introductie Als de Noordzee een paspoort zou hebben dan zou het er zo uitzien: De Noordzee is natuurlijk

Nadere informatie

... Hoe ziet een Rijke Noordzee eruit?

... Hoe ziet een Rijke Noordzee eruit? ... Hoe ziet een Rijke Noordzee eruit? Samen voor een gezonde zee!... Stichting De Noordzee is de onafhankelijke natuur- en milieuorganisatie die zich inzet voor een duurzaam gebruik van de Noordzee en

Nadere informatie

De Noordzee HET ONTSTAAN

De Noordzee HET ONTSTAAN De Noordzee De Noordzee is de zee tussen Noorwegen, Groot-Brittannië, Frankrijk, België, Nederland, Duitsland en Denemarken. De Noordzee is een ondiepe (30-200 m) randzee van de Atlantische oceaan met

Nadere informatie

Wadden. Wat eet ik vanavond? Spelcircuit - quiz. VO onderbouw

Wadden. Wat eet ik vanavond? Spelcircuit - quiz. VO onderbouw Wadden VO onderbouw Wat eet ik vanavond? Spelcircuit - quiz Doel: Materialen: De leerlingen maken kennis met het wad, de dieren en planten die er leven en ondervinden wie wie eet. - Foto wadpierenhoopje

Nadere informatie

Kijk uit! Pas OP! LEERlingenblad van:... speurles. basisonderwijs groep 4, 5 & 6

Kijk uit! Pas OP! LEERlingenblad van:... speurles. basisonderwijs groep 4, 5 & 6 LEERlingenblad van:... Kijk uit! Pas OP! speurles basisonderwijs groep 4, 5 & 6 weetje Professoren hebben uitgerekend dat er op de aarde 1.386.000.000.000.000.000.000 liter water is. 2 Kijk uit! Loop jij

Nadere informatie

THEMA 2 ALLES WAT LEEFT. LES 1 Ecosystemen en voedselketens. Deze les gaat over: Bij dit thema horen ook: Ecosysteem de Noordzee Voedselketens

THEMA 2 ALLES WAT LEEFT. LES 1 Ecosystemen en voedselketens. Deze les gaat over: Bij dit thema horen ook: Ecosysteem de Noordzee Voedselketens Powered by ESA NEMO NSO SPACE EXPO WNF THEMA 2 ALLES WAT LEEFT LES 1 Ecosystemen en voedselketens Deze les gaat over: Ecosysteem de Noordzee Voedselketens Bij dit thema horen ook: Les 2 Exoten in Nederland

Nadere informatie

voor de Nederlandse kust

voor de Nederlandse kust Introductie Drie massagraven voor de Nederlandse kust In de Noordzee liggen zo n tienduizend scheepswrakken en ieder wrak is bijzonder. Waarom zijn de schepen gezonken? Oorlog? Brand? Een aanvaring? Elk

Nadere informatie

Netje is een meid! Vrolijke meid, uit een vissersdorp!

Netje is een meid! Vrolijke meid, uit een vissersdorp! Netje is een meid! Vrolijke meid, uit een vissersdorp! Haring! Verse haring! Wie maakt me los! Ik heb verse haring! Ha... ja, nou heb ik jullie aandacht, hè? Sorry, ik ben uitverkocht. Vandaag geen haring

Nadere informatie

LEERLINGENBLAD VAN:... NAAR DE HAAIEN! DOE-HET-ZELF LES BASISONDERWIJS GROEP 7 & 8 EEN WERELD VOL WATER

LEERLINGENBLAD VAN:... NAAR DE HAAIEN! DOE-HET-ZELF LES BASISONDERWIJS GROEP 7 & 8 EEN WERELD VOL WATER LEERLINGENBLAD VAN:...... DOE-HET-ZELF LES BASISONDERWIJS GROEP 7 & 8 EEN WERELD VOL WATER 2 EEN WERELD VOL WATER Als je vanuit de ruimte naar de aarde kijkt zie je heel veel blauw. Dat komt omdat onze

Nadere informatie

Lesbrief. biologie NATUUR EN MILIEU OPDRACHT 1 - MAASVLAKTE 2

Lesbrief. biologie NATUUR EN MILIEU OPDRACHT 1 - MAASVLAKTE 2 Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO NATUUR EN MILIEU De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Lesbrief. biologie NATUUR EN MILIEU OPDRACHT 1 - MAASVLAKTE 2

Lesbrief. biologie NATUUR EN MILIEU OPDRACHT 1 - MAASVLAKTE 2 Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VWO NATUUR EN MILIEU De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Mens, natuur & milieu

Mens, natuur & milieu Mens, natuur & milieu Lesbrief Biologie. In dit thema ga je aan de gang met opdrachten die gaan over de ontwikkelingen in het havengebied en de gevolgen voor natuur en milieu. Deze opdracht is een lesbrief

Nadere informatie

Beach Clean-up 2013. Naam: Klas: Mentor: Vakgroep Biologie (2013-2014) Penta college CSG Scala Rietvelden

Beach Clean-up 2013. Naam: Klas: Mentor: Vakgroep Biologie (2013-2014) Penta college CSG Scala Rietvelden Beach Clean-up 2013 Naam: Klas: Mentor: Vakgroep Biologie (2013-2014) Penta college CSG Scala Rietvelden Inhoudsopgave Inleiding 3 1. De zee: een bron van plezier 4 2. Eten en gegeten worden 5 3. Vervuiling

Nadere informatie

Les met werkblad - biologie

Les met werkblad - biologie Les met werkblad - biologie Doel: Leerlingen hebben na de deze les een idee hoe het is om te wadlopen. Ze weten wat ze onderweg tegen kunnen komen. Materialen: - Werkblad 5: Wadlopen - Platte bak (minimaal

Nadere informatie

Voedselweb van strand en zee

Voedselweb van strand en zee Spel Doel: Materialen: Groepsgrootte: Duur: De leerlingen leren dat verschillende zeedieren en planten van elkaar afhankelijk zijn, doordat ze elkaar eten. Alle dieren en planten zijn met elkaar verbonden,

Nadere informatie

WERKBUNDEL SEAFRONT ZEEBRUGGE Niveau 2 (3-6 de leerjaar)

WERKBUNDEL SEAFRONT ZEEBRUGGE Niveau 2 (3-6 de leerjaar) GEBOUW 1 1. De cyclus van water 1.1 Vul de volgende tekst aan. Maak gebruik van onderstaande woorden: rivieren wolken zee regen afkoeling zon beken ondergronds wind 1. Water verdampt door de warmte van

Nadere informatie

Beet! 1. Aanzetten. 1a. Beet! Jij gaat aan de slag met het dossier Beet!. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent.

Beet! 1. Aanzetten. 1a. Beet! Jij gaat aan de slag met het dossier Beet!. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. 1. Aanzetten Beet! 1a. Beet! Jij gaat aan de slag met het dossier Beet!. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN 2 UITNODIGING 15 minuten 3 UITZOEKEN 30 minuten

Nadere informatie

Uitsterven of wegwezen

Uitsterven of wegwezen Klimaatverandering 7 en 8 5 Uitsterven of wegwezen Voedselwebspel Doelen Begrippen Materialen Duur De leerlingen: kennen een aantal oorzaken waardoor dieren uitsterven of verdwijnen, waaronder de klimaatverandering.

Nadere informatie

De visserij. Frank Beens Groep 7

De visserij. Frank Beens Groep 7 De visserij Frank Beens Groep 7 Inhoud Inleiding Hoofdstukken 1. Geschiedenis 2. Waar wordt op gevist? 3. De Genemuider vissers 4. De visafslag 5. Vis is gezond 6. Vragen Eigen mening Bronvermelding Inleiding

Nadere informatie

Lesbrief nr 3. Opdracht 1. Club + app. voor Groep 7 + 8 +

Lesbrief nr 3. Opdracht 1. Club + app. voor Groep 7 + 8 + Lesbrief nr 3 voor Groep 7 + 8 + Download deze lesbrief ook op samsam.net Opdracht 1 Filmpjes kijken op samsam.net Tijdsduur: 10 min. Werkvorm: klassikaal en individueel Doel: introductie van de ReportersClub

Nadere informatie

DE ZEE IS OOK. TOOLKIT: TIPS & IDEEëN VOOR VRIJWILLIGERS. GP/Amendolia

DE ZEE IS OOK. TOOLKIT: TIPS & IDEEëN VOOR VRIJWILLIGERS. GP/Amendolia DE ZEE IS OOK TOOLKIT: TIPS & IDEEëN VOOR VRIJWILLIGERS GP/Amendolia Wilkins/GP Deze toolkit is voor alle Greenpeace-vrijwilligers. Hij bevat tips en ideeën om met het onderwerp levende oceanen aan de

Nadere informatie

Haring. Atlantische Oceaan. www.cookingclass.be

Haring. Atlantische Oceaan. www.cookingclass.be Haring Atlantische Oceaan Haring De haring is de meest verbruikte vis, vroeger nog meer dan nu. Hij is bovendien erg voedzaam en in vergelijking met andere vissen vrij goedkoop. Een maatje is een haring

Nadere informatie

Het g e h e i m van de w

Het g e h e i m van de w Lessenserie over een bijzonder natuurgebied 3 8 natuur- en Het g e h e i m van de w Mieke Bon De Waddenzee... Wadlopen, zeilen, zeehon- & Janneke Bakker den spotten, de eilanden ontdekken, een weekendje

Nadere informatie

De zee heeft jou nodig!

De zee heeft jou nodig! De zee heeft jou nodig! Je houdt van producten die uit de zee komen en die doen je goed. Maar de vangst en zelfs de kweek van bepaalde vissoorten heeft nare gevolgen: overbevissing, bedreiging met uitsterven,

Nadere informatie

Het materiaal is opgedeeld in 3 Thema s. De thema s zijn ook los in te zetten.

Het materiaal is opgedeeld in 3 Thema s. De thema s zijn ook los in te zetten. Leuk dat je aan de slag gaat met het lesmateriaal van Greenpeace! Leerlingen verwerven inzicht in de oceaanproblematiek en ontdekken wat ze hier zelf aan kunnen doen. Het materiaal bestaat uit drie thema

Nadere informatie

Bernd Roemmelt / Greenpeace HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL

Bernd Roemmelt / Greenpeace HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL Bernd Roemmelt / Greenpeace HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL Greenpeace is een organisatie die ereldijd opkomt voor het milieu. We illen de natuur en de dieren daarin beschermen.

Nadere informatie

Haag - Rohrbeck. Luister naar de zee!

Haag - Rohrbeck. Luister naar de zee! Belangrijke informatie Dit product gebruikt drie batterijen van 1,5V (knoopcel batterijen van het type AG10/LR1130). Gebruik geen oude en nieuwe batterijen door elkaar. Plaats de nieuwe batterijen met

Nadere informatie

DE GEWONE ZEEHOND. Huiler

DE GEWONE ZEEHOND. Huiler DE GEWONE ZEEHOND Huiler Je gelooft het bijna niet als je in die mooie zwarte ogen kijkt, maar een gewone zeehond is een echt roofdier. Zijn scherpe tanden en gestroomlijnde lichaam zijn perfect voor het

Nadere informatie

Lessuggesties: Ecosysteem, voedselketen en vervuiling

Lessuggesties: Ecosysteem, voedselketen en vervuiling Lessuggesties Lessuggesties: Ecosysteem, voedselketen en vervuiling Handleiding docent Tijdsduur 60 minuten Kerndoelen 4, 40 en 41 Benodigdheden Werkblad Ecosysteem en werkblad vervuiling Filmpje ecosysteem

Nadere informatie

De zee wat denk je zelf? Eerste kennismaking met zee d.m.v. ludieke quiz. Deze kan vragen en discussies oproepen over de zee.

De zee wat denk je zelf? Eerste kennismaking met zee d.m.v. ludieke quiz. Deze kan vragen en discussies oproepen over de zee. Strand en zee VO onderbouw 1 De zee wat denk je zelf? Quiz Doel: Materialen: Groepsgrootte: Duur: Eerste kennismaking met zee d.m.v. ludieke quiz. Deze kan vragen en discussies oproepen over de zee. Muziek

Nadere informatie

1-Kennismaking met archeologie

1-Kennismaking met archeologie UITLEG VOOR DE LEERKRACHT Deze opdracht is de start van de lessenserie. Met deze opdracht introduceert u bij de leerlingen het onderwerp op een leuke manier. U kunt het onderwerp op verschillende manieren

Nadere informatie

1. Rare tenen. Heel wat dieren die in en op het water leven zoals. eenden, meeuwen, otters hebben zwemvliezen

1. Rare tenen. Heel wat dieren die in en op het water leven zoals. eenden, meeuwen, otters hebben zwemvliezen Al deze dieren hebben zwemvliezen. Wie is wie? Zet de juiste naam bij het juiste dier (meeuw, otter, eidereend). 1. Rare tenen Wild Wonders of Europe /Orsolya Haarberg / WWF Heel wat dieren die in en op

Nadere informatie

Het Strand KNNV basiscursus 2012

Het Strand KNNV basiscursus 2012 Het Strand KNNV basiscursus 2012 Programma Eén groot natuurgebied - land en water - eb en vloed - zacht en hard substraat Ordening - plankton - wieren - neteldieren - wormen - gewervelden - geleedpotigen

Nadere informatie

Over haaien, vissen en bruinvissen. Leerlingen ontdekken het verschil tussen hondshaaien, bruinvissen en vissen.

Over haaien, vissen en bruinvissen. Leerlingen ontdekken het verschil tussen hondshaaien, bruinvissen en vissen. VO Werkblad Doel: Leerlingen ontdekken het verschil tussen hondshaaien, bruinvissen en vissen. Materialen: - Werkblad 3: - Potlood - Filmpjes: Dolfijnen, bruinvissen en vissen. De filmpjes zijn te vinden

Nadere informatie

Sheet 2: Bekijk met de kinderen de tussenstand van Afval the Game op Instagram en/of Facebook. Hoe gaat het bij de kinderen met inzamelen?

Sheet 2: Bekijk met de kinderen de tussenstand van Afval the Game op Instagram en/of Facebook. Hoe gaat het bij de kinderen met inzamelen? Afval the Game Docentenhandleiding les 2 Duur Voor deze les hebt u ongeveer 80 minuten nodig. Leerdoelen De kinderen hebben in de vorige les geleerd dat het belangrijk is om plastic te scheiden, zodat

Nadere informatie

A1 Wat is de boodschap van de Plastic Soup Surfer? Zijn boodschap/missie is om aandacht te vragen voor plastic afval in zee

A1 Wat is de boodschap van de Plastic Soup Surfer? Zijn boodschap/missie is om aandacht te vragen voor plastic afval in zee ANTWOORDMODEL PROEFLES PLASTIC SOUP SURFER mei 2016 Antwoordmodel opdracht A (T1) A1 Wat is de boodschap van de Plastic Soup Surfer? Zijn boodschap/missie is om aandacht te vragen voor plastic afval in

Nadere informatie

THEMA 2 ALLES WAT LEEFT. LES 3 Biodiversiteit. Deze les gaat over: Bij dit thema horen ook: Biodiversiteit rondom de school

THEMA 2 ALLES WAT LEEFT. LES 3 Biodiversiteit. Deze les gaat over: Bij dit thema horen ook: Biodiversiteit rondom de school Powered by ESA NEMO NSO SPACE EXPO WNF THEMA 2 ALLES WAT LEEFT LES 3 Biodiversiteit Deze les gaat over: Biodiversiteit rondom de school Bij dit thema horen ook: Les 1 Ecosystemen en voedselketens Les 2

Nadere informatie

Voedselketen & ecosysteem

Voedselketen & ecosysteem SEA LIFE voor scholen Voedselketen & ecosysteem 6-11 jaar Zelf aan de slag Deze handleiding geeft u extra informatie over belangrijke aquaria binnen SEA LIFE Scheveningen en kan gebruikt worden om meer

Nadere informatie

LESBRIEF NR 3 OPDRACHT 1 REPORTERS- CLUB + APP VOOR GROEP 5 + 6 +

LESBRIEF NR 3 OPDRACHT 1 REPORTERS- CLUB + APP VOOR GROEP 5 + 6 + LESBRIEF NR 3 VOOR GROEP 5 + 6 + DOWNLOAD DEZE LESBRIEF OOK OP SAMSAM.NET Wat is Samsam? Samsam is een cross-mediale methode over wereldburgerschap en kinderrechten. Het doel van Samsam is leerlingen te

Nadere informatie

DE BRUINVIS. Kleinste walvisachtige van ons grootste natuurgebied, de Noordzee

DE BRUINVIS. Kleinste walvisachtige van ons grootste natuurgebied, de Noordzee DE BRUINVIS Kleinste walvisachtige van ons grootste natuurgebied, de Noordzee Bruinvis paspoort Lengte Gewicht Leeftijd Groepsgrootte 1-10 Voedsel vrouw ± 1,60 m man ± 1,45 m vrouw ± 60 kg man ± 50 kg

Nadere informatie

Werken in de olie- en gasindustrie

Werken in de olie- en gasindustrie Werken in de olie- en gasindustrie Beste gastdocent, Dit lespakket biedt u de handvatten om een leuke en leerzame gastles te kunnen geven in de groepen 6 t/m 8 van het basisonderwijs. Het bestaat uit kant-en-klaar

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

DE DAPPERE REIZIGER WERKBLAD DE STEKELBAARS: 1. DE STEKELBAARS IN BEELD 2. DAPPERE REIZIGER. De stekelbaars is een veelvoorkomend visje in Nederland.

DE DAPPERE REIZIGER WERKBLAD DE STEKELBAARS: 1. DE STEKELBAARS IN BEELD 2. DAPPERE REIZIGER. De stekelbaars is een veelvoorkomend visje in Nederland. WERKBLAD DE STEKELBAARS: DE DAPPERE REIZIGER Naam 1. DE STEKELBAARS IN BEELD Groep 2. DAPPERE REIZIGER De stekelbaars is een veelvoorkomend visje in Nederland. Bekijk het clipje De dappere reiziger. Bekijk

Nadere informatie

NAAR DE HAAIEN! LEERKRACHTENBLAD GROEP 7 & 8 DOE-HET-ZELF LES INFORMATIE VOORAF BEZOEKADVIES INHOUD TOTALE PAKKET

NAAR DE HAAIEN! LEERKRACHTENBLAD GROEP 7 & 8 DOE-HET-ZELF LES INFORMATIE VOORAF BEZOEKADVIES INHOUD TOTALE PAKKET LEERKRACHTENBLAD GROEP 7 & 8 DOE-HET-ZELF LES INFORMATIE VOORAF Het doel van het les is de leerlingen op een leuke manier kennis te laten maken met het rijke leven in oceanen en zeeën. Daarbij leren de

Nadere informatie

Lessenplan C2C, dé duurzame oplossing?

Lessenplan C2C, dé duurzame oplossing? Lessenplan C2C, dé duurzame oplossing? (gebaseerd op lessen van 50 minuten) Les 1 en 2: Bekijken van de DVD Afval is Voedsel (Vpro Tegenlicht 6 oktober 2006) Maken van de verwerkingsopdrachten. De DVD

Nadere informatie

VERHALEN RONDLEIDINGEN WORKSHOPS ARCHEOLOGIE ONDER WATER FORT DE SCHANS KAAP SKIL MUSEUM VAN JUTTERS & ZEELUI

VERHALEN RONDLEIDINGEN WORKSHOPS ARCHEOLOGIE ONDER WATER FORT DE SCHANS KAAP SKIL MUSEUM VAN JUTTERS & ZEELUI VERHALEN RONDLEIDINGEN FORT DE SCHANS WORKSHOPS 2015 ARCHEOLOGIE ONDER WATER KAAP SKIL MUSEUM VAN JUTTERS & ZEELUI Kaap Skil, de Vuurtoren, de Oudheidkamer en Ecomare zijn onderdeel van Stichting Texels

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DUURZAAM WERKEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip

Nadere informatie

WIE EET WAT OP HET WAD

WIE EET WAT OP HET WAD Waddenzee De prachtige kleuren, de zilte geuren en de geluiden van de vele vogels, maken de Waddenzee voor veel mensen tot een geliefd gebied. Maar niet alleen mensen vinden het fijn om daar te zijn, voor

Nadere informatie

Aanwijzing: Lees de verhalen op de borden boven de kist goed; er staan aanwijzingen op. Kijk goed in de kist. Valt je daar iets bijzonders op?

Aanwijzing: Lees de verhalen op de borden boven de kist goed; er staan aanwijzingen op. Kijk goed in de kist. Valt je daar iets bijzonders op? Ondergronds Opdrachten groepen 5, 6 en 7 In Ondergronds gaan kinderen aan de slag als een echte archeoloog. Ondergronds is een reconstructie van een archeologische opgraving. De leerlingen werken met echte

Nadere informatie

Drie massagraven voor de Nederlandse kust

Drie massagraven voor de Nederlandse kust Nederlandse kust geschiedenis van Learning by Action en Stichting De Noordzee deze les werd mogelijk gemaakt door het Prins Bernard Cultuurfonds Doel Materialen Vak Niveau Duur Werkwijze De leerlingen

Nadere informatie

Bekijk de werkbladen ( vanaf pagina 3) en lees deze lesbeschrijving door. Zorg voor de benodigde beschreven materialen.

Bekijk de werkbladen ( vanaf pagina 3) en lees deze lesbeschrijving door. Zorg voor de benodigde beschreven materialen. Les 2: Lekker vis! Lesbeschrijving voor de leerkracht groep 5-6 Voorbereiding Bekijk de werkbladen ( vanaf pagina 3) en lees deze lesbeschrijving door. Zorg voor de benodigde beschreven materialen. Nodig:

Nadere informatie

GEWONE ZEEHOND. Huiler

GEWONE ZEEHOND. Huiler GEWONE ZEEHOND Huiler Je zou het bijna niet geloven, maar een gewone zeehond is een echt roofdier! De zeehond is met zijn gestroomlijnde lichaam, speciale neus en handige snorharen helemaal aangepast op

Nadere informatie

Onder onze voeten Schoolbezoek Min40Celsius. Lesbrief

Onder onze voeten Schoolbezoek Min40Celsius. Lesbrief Onder onze voeten Schoolbezoek Min40Celsius Lesbrief Lesbrief Onder onze voeten U gaat met uw klas een bezoek brengen aan Min40Celsius, aan de hand van deze lesbrief kunt het bezoek (kort) voorbereiden.

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2009 tijdvak 1 biologie CSE GL en TL Bijlage met informatie. 913-0191-a-GT-1-b De Waddenzee - Informatie Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 40 tot en met

Nadere informatie

3. BESCHERMDE ZEEGEBIEDEN

3. BESCHERMDE ZEEGEBIEDEN Het LFA ET van de A B 3. BESCHERMDE ZEEGEBIEDEN B ZEE Veel soorten vissen zijn al bijna verdwenen door de visserij. Dat komt doordat er steeds meer mensen op aarde leven en iedereen vis wil eten. Toch

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM BOUWEN OPDRACHT 1 - WAT IS DAT, DUURZAAMHEID?

Lesbrief DUURZAAM BOUWEN OPDRACHT 1 - WAT IS DAT, DUURZAAMHEID? Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DUURZAAM BOUWEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip

Nadere informatie

Lespakket Strandvondsten

Lespakket Strandvondsten Lespakket Strandvondsten Instructieblad groep 1 & 2 Inhoud pakket - Achtergrondinformatie vindt u op www.rotterdam.nl/lesmateriaalnatuuronderwijs - Instructieblad groep 1 & 2 - Materialen van het pakket:

Nadere informatie

Galápagos-eilanden. Inleiding. Inhoudsopgave. 1. Algemeen

Galápagos-eilanden. Inleiding. Inhoudsopgave. 1. Algemeen Galápagos-eilanden Inleiding Ik wil mijn spreekbeurt graag houden over de Galápagos-eilanden. De Galápagos-eilanden liggen in de Stille Oceaan en zijn heel bijzonder omdat er dieren en planten leven die

Nadere informatie

Fossiele brandstoffen? De zon is de bron!

Fossiele brandstoffen? De zon is de bron! Energie 5 en 6 3 Fossiele brandstoffen? De zon is de bron! Filmpjes werkblad Doelen Begrippen Materialen Duur De leerlingen: weten dat fossiele brandstoffen hele oude resten van planten zijn. kunnen een

Nadere informatie

Dagje naar zee. Yosei

Dagje naar zee. Yosei Zandvoort We gingen met school een schoolreisje doen. We gingen naar Zandvoort met de bus. Het was een uur rijden. Kwart over tien eindelijk we zijn er. Toen ging ik met mijn groepje opdrachten doen. Het

Nadere informatie

LESBRIEF NR 1 OPDRACHT 1 FEEST! SAMSAM = 40 JAAR! VOOR GROEP 7 + 8 +

LESBRIEF NR 1 OPDRACHT 1 FEEST! SAMSAM = 40 JAAR! VOOR GROEP 7 + 8 + LESBRIEF NR 1 VOOR GROEP 7 + 8 + DOWNLOAD DEZE LESBRIEF OOK OP SAMSAM.NET Wat is Samsam? Samsam is een cross-mediale methode over wereldburgerschap en kinderrechten. Het doel van Samsam is leerlingen te

Nadere informatie

Mul Mul wordt het hele jaar door in de Noordzee gevangen, maar is in de zomer op zijn best. Wordt ook wel koningspoon genoemd, maar is geen familie van de poon. Het visvlees is stevig en een beetje zoet

Nadere informatie

Voordelta Een bijzondere zee

Voordelta Een bijzondere zee Voordelta Een bijzondere zee Voordelta Een bijzondere zee Wist je dat de Voordelta, de zee voor de Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden, een bijzonder natuurgebied is? Terwijl je geniet op het strand, gaan

Nadere informatie

Ga je mee op watersafari?

Ga je mee op watersafari? Informatie en reserveringen voor het Nationaal Park Weerribben-Wieden: www.np-weerribbenwieden.nl Beulakerpad 1 8326 AH Sint Jansklooster t 0527-246196 / 06-12890380 e n.vanderlaan@ivn.nl Ga je mee op

Nadere informatie

2 > Kerndoelen 11. 4 > Aan de slag 15. 5 > Introductie van de manier van werken 22. 6 > Mogelijke werkvormen en de plaats op het rooster 27

2 > Kerndoelen 11. 4 > Aan de slag 15. 5 > Introductie van de manier van werken 22. 6 > Mogelijke werkvormen en de plaats op het rooster 27 Inhoud 1 > Uitgangspunten 9 2 > Kerndoelen 11 3 > Materialen 12 4 > Aan de slag 15 5 > Introductie van de manier van werken 22 6 > Mogelijke werkvormen en de plaats op het rooster 27 7 > Waarom samenwerkend

Nadere informatie

Waterrijk. 1. Aanzetten. 1.a Waterrijk

Waterrijk. 1. Aanzetten. 1.a Waterrijk 1. Aanzetten Waterrijk 1.a Waterrijk Jij gaat aan de slag met het dossier Waterrijk. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL TIJD BESCHRIJVING 2

Nadere informatie

De presentatie rond de trap

De presentatie rond de trap Kijktocht OER! Plus 6000 jaar geleden woonden er al mensen in dit gebied. Het is de prehistorie; de tijd van de jagers en boeren. De mensen noemen we Swifterbantmensen. Deze kijktocht helpt je ontdekken

Nadere informatie

Lesbrief BIJZONDERE SCHATTEN OPDRACHT 1 - SCHATGRAVEN IN DE NOORDZEE

Lesbrief BIJZONDERE SCHATTEN OPDRACHT 1 - SCHATGRAVEN IN DE NOORDZEE Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO BIJZONDERE SCHATTEN De haven van Rotterdam wordt te klein. Voor de in- en uitvoer van goederen is meer ruimte nodig in de haven. Daarom komt er een uitbreiding

Nadere informatie

Lesbrief T. rex voedselweb

Lesbrief T. rex voedselweb Lesbrief T. rex voedselweb Doelgroep: Groep 4 t/m 8 Lesduur: ± 45 minuten Leerstofgebied: Wereldoriëntatie Werkvorm: Zelfstandig Doel van de opdracht: Het ontdekken dat niet alle dinosauriërs in dezelfde

Nadere informatie

Info voor de leerling

Info voor de leerling INFORMATIE BUNDEL Info voor de leerling Beste leerling, Mijn naam is Rocky! Ik ben een zeeleeuw en woon in SEA LIFE. Dit pakket zal je helpen om je spreekbeurt vlotter en makkelijker te laten verlopen.

Nadere informatie

LESMAP BIJ POPPENSPEL ALS EEN VIS IN DE ZEE

LESMAP BIJ POPPENSPEL ALS EEN VIS IN DE ZEE LESMAP BIJ POPPENSPEL ALS EEN VIS IN DE ZEE Poppenspel met muziek en leuke meezingliedjes voor kleuters en kinderen tot 8 jaar. CD met de liedjes: Bellen blazen en Zwemmen in de zee Alles loopt op rolletjes

Nadere informatie

Zondag 31 mei ZILVERMEER

Zondag 31 mei ZILVERMEER Zondag 3 mei ZILVERMEER Mooie duikplaats met als belangrijkste kenmerken een onderwatermuseum en een onderwaterstad. Het duiken is hier gratis maar je betaalt toegang tot het domein middels een abonnement

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - HAVO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Op ontdekkingstocht naar aardolie

Op ontdekkingstocht naar aardolie O p o n t d e k k i n g s t o c h t n a a r a a r d o l i e Op ontdekkingstocht naar aardolie Miljoenen jaren geleden De mens heeft in de loop van de tijd vele vormen van energie gebruikt: spierkracht,

Nadere informatie

Helder water door quaggamossel

Helder water door quaggamossel Helder water door quaggamossel Kansen en risico s Een nieuwe mosselsoort, de quaggamossel, heeft zich in een deel van de Rijnlandse wateren kunnen vestigen. De mossel filtert algen en zwevend stof uit

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN Lesbrief Primair onderwijs - MIDDENBOUW DUURZAAM WERKEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per

Nadere informatie

Eindexamen vmbo gl/tl Nederlands 2011 - II

Eindexamen vmbo gl/tl Nederlands 2011 - II Tekst 1 Keiharde disco voor de zeedieren Zwemmen dolfijnen hier tussendoor? Het Prinses Amaliawindpark bij IJmuiden. Werry Crone / Trouw 5 10 15 20 25 30 (1) Extra windmolens in de Noordzee moeten een

Nadere informatie

zee afval Herkomst, schade en oplossingen

zee afval Herkomst, schade en oplossingen zee afval Herkomst, schade en oplossingen Gilles de Strandjutter Na een westerstorm ligt het stand altijd vol. Vroeger was jutten pure noodzaak voor ons. We waren zo arm als kerkratten en het hout dat

Nadere informatie

SAMEN WERKT HET TIPS VAN KINDEREN VOOR DE NOORDZEE IN 2050

SAMEN WERKT HET TIPS VAN KINDEREN VOOR DE NOORDZEE IN 2050 SAMEN WERKT HET TIPS VAN KINDEREN VOOR DE NOORDZEE IN 2050 18 JUNI 2014 Den Haag, 18 juni 2014 Geachte Minister, Wij zijn kinderen van groep 8D van R.K. de Paradijsvogel in Den Haag. Samen met de Missing

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Zoeken naar leven Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 11-2014 1 Zoeken naar leven Wat

Nadere informatie

Kreeftachtigen hebben meestal kleine ogen, waar ze maar weinig mee zien. Ze kunnen wel bijzonder goed ruiken.

Kreeftachtigen hebben meestal kleine ogen, waar ze maar weinig mee zien. Ze kunnen wel bijzonder goed ruiken. Kreeftachtigen Er zijn veel verschillende soorten kreeftachtigen. Van ieder soort leven er vaak zeer grote aantallen in zee. Kreeftachtigen zijn bijvoorbeeld de roeipootkreeftjes, de zeepissebedden en

Nadere informatie

Lesbrief Lizzy traint dolfijnen

Lesbrief Lizzy traint dolfijnen Lesbrief Lizzy traint dolfijnen Introductie Deze lesbrief hoort bij Lizzy traint dolfijnen van Suzanne Buis. Leerlingen kunnen dit boek zelfstandig lezen of het boek kan klassikaal worden voorgelezen.

Nadere informatie

een productie van uitgeverij i.s.m. Djapo vzw 2014 LES ILES / DJAPO djapo.be / info@djapo.be lesiles.be / lesilespublishers@gmail.

een productie van uitgeverij i.s.m. Djapo vzw 2014 LES ILES / DJAPO djapo.be / info@djapo.be lesiles.be / lesilespublishers@gmail. een productie van uitgeverij i.s.m. Djapo vzw 2014 LES ILES / DJAPO djapo.be / info@djapo.be lesiles.be / lesilespublishers@gmail.com ISBN: 978-94-91545-18-4 WD: D/2014/12.833/21 Nur Code : 274 Prentenboek

Nadere informatie

Vers van de Visser. Resultaten LEI-enquête. Kees Taal en Mike Turenhout. April 2014

Vers van de Visser. Resultaten LEI-enquête. Kees Taal en Mike Turenhout. April 2014 Vers van de Visser Resultaten LEI-enquête Kees Taal en Mike Turenhout April 2014 Europees Visserij Fonds: Investeren in een duurzame visserij. Vers van de Visser is geselecteerd in het kader van het Nederlands

Nadere informatie

Burgers Ocean. groep 6-8 van de basisschool. Geachte leerkracht,

Burgers Ocean. groep 6-8 van de basisschool. Geachte leerkracht, Burgers Ocean groep 6-8 van de basisschool Geachte leerkracht, Dit voorbereidende lespakket bevat zes losse opdrachten die de kinderen in de klas zelfstandig kunnen uitvoeren. Bij veel opdrachten kunt

Nadere informatie

De planeten Reis door het zonnestelsel

De planeten Reis door het zonnestelsel De planeten Reis door het zonnestelsel Cgroep 1-2 01 tijdsduur 40 minuten kerndoelen 1, 46 en 54 lesdoelen De leerling: (her)kent de namen van de acht planeten weet dat de planeten om de zon draaien kan

Nadere informatie

Zand en klei 1. Van veen tot weiland 2. Blad 1. Heide Een lage plant met paarse bloemen.

Zand en klei 1. Van veen tot weiland 2. Blad 1. Heide Een lage plant met paarse bloemen. 5 Lastige woorden Blad Zand en klei Heide Een lage plant met paarse bloemen. Voedingsstoffen Voedsel dat planten nodig hebben om te groeien. Boomgaard Een stuk land met fruitbomen. Greppel Een kleine droge

Nadere informatie

Natuurbescherming 6-11 JAAR. Zelf aan de slag. Andere beschikbare onderwerpen:

Natuurbescherming 6-11 JAAR. Zelf aan de slag. Andere beschikbare onderwerpen: SA LIF voor scholen Natuurbescherming 6-11 JAAR Zelf aan de slag Deze handleiding geeft u de informatie over de belangrijkste aquaria in SA LIF Scheveningen met betrekking tot het onderwerp natuurbescherming.

Nadere informatie

b. Bekijk het laatste deel van de maquette, de kwelders. Waarom staat daar geen dorpje, denk je?

b. Bekijk het laatste deel van de maquette, de kwelders. Waarom staat daar geen dorpje, denk je? Kijktocht OER! basis 6000 jaar geleden woonden er al mensen in dit gebied. Het is de tijd van de jagers en verzamelaars. De mensen noemen we Swifterbantmensen. Hoe ze leefden en hoe hun gebied eruitzag,

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

betreffende de beperking van het gebruik van milieuschadelijke stoffen in de sportvisserij en het promoten van milieuvriendelijke alternatieven

betreffende de beperking van het gebruik van milieuschadelijke stoffen in de sportvisserij en het promoten van milieuvriendelijke alternatieven ingediend op 408 (2014-2015) Nr. 1 24 juni 2015 (2014-2015) Voorstel van resolutie van Sabine Vermeulen, Johan Verstreken, Gwenny De Vroe, Wilfried Vandaele, Valerie Taeldeman en Bart Nevens betreffende

Nadere informatie

Wat betekent het wanneer je drie talen spreekt? Hoe organiseer je dat? Zouden ze dit spreken en schrijven?

Wat betekent het wanneer je drie talen spreekt? Hoe organiseer je dat? Zouden ze dit spreken en schrijven? episode 1-1 les. Friezen om utens Lesdoel: Leerlingen verplaatsen zich in het leven van de familie Terpstra De leerkracht vertelt over de familie Terpstra: vader, moeder en een tweeling van 11 (jongen

Nadere informatie

dieren in de dierentuin

dieren in de dierentuin dieren in de groep 4-5 Geachte leerkracht, Dit lespakket ondersteunt u bij het voorbereiden van uw schoolreisje naar Burgers Zoo. Daarnaast kan het ook prima worden ingezet als u een thema over en of exotische

Nadere informatie

Brabant Water Les je dorst educatieplatform Verdiepende suggesties

Brabant Water Les je dorst educatieplatform Verdiepende suggesties Brabant Water Les je dorst educatieplatform Verdiepende suggesties Voor groep 6 tot en met 8 Verdiepende suggesties voor de bovenbouw De volgende lessuggesties zijn veelal gericht op actief coöperatief

Nadere informatie

Werkbladen Voortgezet onderwijs. Naam leerling:

Werkbladen Voortgezet onderwijs. Naam leerling: Werkbladen Voortgezet onderwijs Naam leerling: Inhoud: Uitleg werkblad Dit werkblad hoort bij de film Giganten uit de IJstijd. Een film die je meeneemt naar de laatste ijstijd, zo n 116.000 tot 10.000

Nadere informatie

BENODIGDHEDEN o Werkbladen o Antwoordkaarten o Eventueel verdiepingsopdracht

BENODIGDHEDEN o Werkbladen o Antwoordkaarten o Eventueel verdiepingsopdracht Leerkrachtinformatie Groep 6 Zeehavens in Zeeland Lesduur:90 minuten (klassikaal en in tweetallen) DOEL De leerlingen weten op een kaart van Zeeland de zeehavens te vinden en te benoemen; kunnen de werking

Nadere informatie

Schaal- en schelpdieren. Waar gaat deze kaart over? Garnalen. Wat wordt er van jou verwacht? Schelpdieren

Schaal- en schelpdieren. Waar gaat deze kaart over? Garnalen. Wat wordt er van jou verwacht? Schelpdieren Waar gaat deze kaart over? Deze kaart gaat over schaal- en schelpdieren. We behandelen drie soorten garnalen en mosselen. Je leert hoe deze garnalen en mosselen eruit zien en waar ze leven. Ook leer je

Nadere informatie