Minister Cramer. Minister Cramer blogt 01

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Minister Cramer. Minister Cramer blogt 01"

Transcriptie

1 Minister Cramer

2

3 Minister Cramer Minister Cramer blogt 01

4 haar ministerschap ( ) hield Jacqueline Cramer van Ruimte en Milieu een weblog bij. Aanvankelijk blogde zij alleen bij speciale gelegenheden, maar in 2010 verschenen haar blogs meerdere keren per week op Deze publicatie bevat alle blogs die verschenen op de site.

5 Tijdens de klimaattop op het Indonesische eiland Bali hield minister Cramer een weblog bij. Op deze elfdaagse VN-klimaatconferentie in december 2007 zijn onderhandelingen gestart over nieuwe klimaatafspraken vanaf maandag 10 december 2007 Weblog Palmen, palmolie en duurzaamheid Het vliegtuig landt vroeg in Maleisië. Ik ben hier aangekomen om twee dagen met de Maleisische overheid te praten over het verduurzamen van de productie van palmolie en van hout. Onderweg van het vliegveld naar het hotel in het centrum van Kuala Lumpur, passeren we al enorme velden met palmbomen. Drie jaar moet een boom zijn om daar olie uit te halen. Maleisië is met Indonesië de grootste palmolieproducent ter wereld. In 2005 produceerde Maleisië 15 miljoen ton (45% van de mondiale productie) en Indonesië 13,9 miljoen ton. China en de Europese Unie (vooral via Nederland) zijn de grootste importeurs. Palmolie is een belangrijke voedingsgrondstof, maar tevens een belangrijke vorm van biomassa voor energiegebruik. Auto s kunnen bijvoorbeeld (deels) op palmolie rijden. De Minister Cramer blogt 03

6 productie ervan kan echter flink wat nadelen veroorzaken, zoals ontbossing (veel bossen verdwijnen om plaats te maken voor palmolieplantages), het verdwijnen van biodiversiteit en stijging van voedselprijzen. En daar maken veel burgers in Nederland en Europa zich zorgen over. Laten wij onze auto s rijden op schone palmolie en dragen daarmee bij aan verbetering van het klimaat, terwijl tegelijkertijd aan de andere kant van de planeet geen oerbos meer overblijft en het klimaat daardoor enorm verslechtert, is een zin die ik vaak hoor. En ik begrijp dat heel goed. Ook ik vind niet dat we het klimaatprobleem moeten oplossen ten koste van andere delen van de wereld. Duurzaamheidscriteria Daarom wil ons kabinet dat biomassa duurzaam wordt geproduceerd. Voorafgaand aan mijn ministerschap heb ik een commissie geleid die duurzaamheidscritera heeft opgesteld waaraan overheden en bedrijven moeten voldoen bij de productie van biomassa. En eind januari 2008 komt de Europese Commissie met een nieuwe richtlijn voor hernieuwbare energie, waarbij duurzaamheidscriteria zijn opgenomen voor de productie van biomassa die worden ingezet als biobrandstof. Ik ben me als minister blijven inzetten om te komen tot wereldwijd geaccepteerde duurzaamheidscriteria en certificering van biomassa. Want ik geloof in de toekomst van biomassa die deels de plek in kunnen nemen van onze fossiele grondstoffen zoals olie, maar we moeten alert zijn dat we de wereld er geen andere grote nadelen voor terug laten krijgen. Die zorg heb ik gisteren geuit bij mijn Maleisische collega, de minister van Plantage en Industrie, de heer Chin. De meningen of de door Maleisië geproduceerde palmolie nu wel of niet duurzaam wordt geproduceerd verschillen nogal. De Maleisische regering zegt van wel, enkele (grote) maatschappelijke organisaties vinden van niet. Ik heb duidelijk gemaakt dat een land als Nederland het gebruik van palmolie alleen zal stimuleren als een land als Maleisië kan aantonen dat de productie ervan niet ten koste gaat van bijvoorbeeld ontbossing, een afname van biodiversiteit of het stijgen van voedselprijzen. En vooral moet zonder discussie de CO2-uitstoot bij palmolieproductie verminderen ten opzichte van de productie van fossiele brandstoffen zoals olie. 04 Minister Cramer blogt

7 Onafhankelijk wetenschappelijk advies Een van de nadelen bij de productie van palmolie is dat veenbossen worden gekapt om plaats te maken voor plantages. Bossen houden CO2 vast. Doordat water wordt onttrokken bij de ontginning van veenbossen voor palmplantages, komt veel CO2 vrij. Dat zeggen althans enkele internationale deskundigen. Volgens de Maleisische overheid is dat niet zo. Op een grote palmolieplantage in Carey Island 80 kilometer van de hoofdstad Kuala Lumpur hebben de Maleisische minister Chin en ik afgesproken ons hard te maken voor duurzaam geproduceerde palmolie. Beiden vinden we het belangrijk dat er duidelijkheid komt over de CO2-balans bij de palmolieproductie. Onafhankelijke wetenschappers uit beide landen gaan zich buigen over dit vraagstuk. Ik heb de opstelling van de Maleisische regering als constructief ervaren. Minister Chin zag ook het belang in van duidelijkheid over de effecten van palmolieproductie. Op mijn aandringen zullen we ook verder overleggen over hoe we de indirecte effecten van deze productie (ontbossing bijvoorbeeld) kunnen monitoren. Ik heb daar geen uitgewerkt plan voor, ik wil dat graag samen vorm geven met producerende landen. Ik vind wel dat transparantie al een hele grote stap voorwaarts kan zijn. Laat gewoon zien wat je doet en welke gevolgen dat heeft: op de landverdeling, op de hoeveelheid tropisch bos, op de biodiversiteit. Openheid hierover is in ieders belang. We praten in Nederland veel over duurzaamheidscriteria voor biomassa. Toch is het goed eens met eigen ogen te ervaren waar we dan over praten. Het is indrukwekkend, die kilometerslange rijen palmbomen. Op de plantage kregen we uitleg over het productieproces, over welke vruchten al rijp zijn en welke niet. Maar we zagen vooral veel palmbomen. Kleine, grote, dikke en dunne. We zijn in de tropen, met veel regen overigens. Morgenmiddag vertrekken we naar een zonniger oord, naar Bali. Daar zal ik gaan deelnemen aan de slotonderhandelingen op de VN-top over klimaat. Eerst bezoeken we morgen nog een houtplantage en daar heb ik het weer over duurzaamheid. Misschien een modewoord, maar wel één waarvan toepassing noodzakelijk is om de problemen met het klimaat niet te bestrijden met wat een andere grote kwaal zou kunnen worden. Minister Cramer blogt 05

8 Tijdens de klimaattop op het Indonesische eiland Bali hield minister Cramer een weblog bij. Op deze elfdaagse VN-klimaatconferentie in december 2007 zijn onderhandelingen gestart over nieuwe klimaatafspraken vanaf dinsdag 11 december 2007 Weblog Duurzaam hout, onduurzaam vliegen Vanochtend, dinsdag 11 december, zijn mijn ambtelijke delegatie en ik vroeg op gestaan voor een ontbijtbijeenkomst met vertegenwoordigers van maatschappelijke organisaties uit Maleisië. Het is een goed gebruik als een bewindspersoon van VROM een ander land bezoekt, dat we dan ook in gesprek treden met zogenoemde non-gouvernementele organisaties, ngo s. Het gespreksonderwerp is niet een ander dan deze dagen centraal staat: verduurzamen van de productie van palmolie en van hout. De ngo s zijn positief dat hun overheid stimuleert dat een aantal duurzaamheidscriteria worden toegepast bij de productie van palmolie. Hierover sprak ik gisteren met de Maleisische minister voor Plantages. Over de gevolgen voor de CO2-uitstoot veroorzaakt door het kappen van bos op 06 Minister Cramer blogt

9 veengrond en het planten van palmen, zijn deze ngo s genuanceerd. Ze juichen het toe dat wij samen met de Maleisische regering hebben afgesproken dat hiernaar onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek wordt gedaan. Ze vragen eveneens aandacht voor de inheemse volkeren in het rijke bosgebied van Maleisië, die nogal eens te lijden hebben van de boskap in hun land. Van de palmolie naar de houtproductie: over één ding zijn eigenlijk alle ngo s in Maleisië het met elkaar eens. Wij als Westen moeten oppassen duurzame productie van hout op te hangen aan één certificeringsysteem. Er kunnen best meer systemen zijn gekoppeld aan duurzame productie. Het risico is volgens deze organisaties dan ook dat de Westerse eis te komen tot een uniform certificeringsysteem, de export van een land als Maleisië in gevaar brengt. Met als gevolg dat hun handel verschuift naar importerende landen die veel minder nauwlettend aandacht besteden aan duurzame productie. Onze invloed op het verder duurzaam verbeteren van houtproductie zou daarmee verloren gaan, evenals de invloed die de ngo s in eigen land nog kunnen spelen. Een belangrijk signaal, aangezien ngo s in Nederland zich hard opstellen als het over duurzaam produceren gaat. Tropisch regenwoud Na het ontbijt reizen we naar een groot onderzoeksinstituut op het gebied van bosbouw en bosmanagement. Hier horen we zowel van de onderzoekers als van rijksambtenaren hoe dit land al duurzaam omgaat met zijn bos. Maleisië telt bijna 25 miljoen hectare bos, en dat is ongeveer 76% van het totale land. 28% van die 25 miljoen hectare is volledig beschermd door de overheid, wat betekent dat hier geen commerciële boskap mag plaatsvinden. Daar waar dat wel mag, zijn afspraken over bijvoorbeeld herplanting en bepaalde diktes (en dus leeftijden) die bomen moeten hebben voordat ze voor houtproductie mogen worden gekapt. Maleisië is druk bezig met het opstellen van een certificeringsysteem dat veel overeenkomsten kent met het bij ons bekende FSC-keurmerk. Wanneer ik vertel dat de Nederlandse overheid vanaf 2010 alleen nog maar duurzaam zal inkopen en dus alleen nog duurzaam gecertificeerd hout - horen we weer dat dat voor Maleisië te snel zal zijn. Ze zijn nu vooral bezig om te zorgen dat de houtproductie legaal gebeurt. Op grote schaal certificeren is nog niet aan de orde. Dat kost Maleisië meer tijd. Minister Cramer blogt 07

10 Met eigen ogen zien we vervolgens een klein stuk tropisch regenwoud. Geluiden van insecten, op de grond bewegende bloedzuigers en bomen in aanplant. Helaas hebben we weinig tijd om te wandelen. Tempelcomplex s Middags vliegen we naar Bali. Ik weet dat het niet anders kan, maar de komst van ongeveer tienduizend ambtenaren, vertegenwoordigers van maatschappelijke organisaties, journalisten en bewindslieden naar Bali leidt tot een forse CO2-uitstoot. En hoewel het ministerie van VROM alle gemaakte kilometers voor zakenreizen compenseert, is dit feit voor mij een extra reden waarom de top op Bali niet mag mislukken. Op dit mooie eiland moet de wereld laten zien dat ze bereid is verdergaande klimaatverandering te stoppen en tevens bereid zijn de reeds ontstane problemen met verve te lijf te gaan. Ik moet direct van het vliegveld naar een diner dat alle ministers wordt aangeboden door de Indonesische president. Het is al donker, ik heb geen idee waar ik naar toe wordt gebracht. Het blijkt een tempelcomplex te zijn. Ik zie veel van mijn internationale collega s. Niet alleen vanavond natuurlijk, want morgen volgt de officiële opening van de ministersconferentie. De komende drie dagen is het aan ons om te komen tot een afsprakenagenda voor de komende twee jaar, resulterend in nieuwe concrete klimaatafspraken voor de periode na Tot slot ontmoet ik kort mijn collega minister Koenders van Ontwikkelingssamenwerking. Hij is al een paar dagen in Indonesië en blijft nog tot en met donderdag op Bali. Daarna ga ik me opmaken voor drie belangrijke dagen. 08 Minister Cramer blogt

11 Tijdens de klimaattop op het Indonesische eiland Bali hield minister Cramer een weblog bij. Op deze elfdaagse VN-klimaatconferentie in december 2007 zijn onderhandelingen gestart over nieuwe klimaatafspraken vanaf woensdag 12 december 2007 Weblog Rijke landen moeten voortouw nemen Het gaat er nu om spannen. Het is de dag van de officiële opening van de ministersconferentie op Bali. Aan ons is het om de komende drie dagen tot een goed resultaat te komen. Dat betekent: het opstellen van een agenda die de komende twee jaar wordt uitgewerkt en die moet leiden tot nieuwe klimaatafspraken voor de periode na In de vroege ochtend praten ambtenaren die al anderhalve week aan het onderhandelen zijn ons bij. Ons zijn in dit geval zeven kamerleden en mijzelf. De kamerleden vinden het belangrijk te zien hoe de onderhandelingen verlopen en ze voeren zelf vele gesprekken met vertegenwoordigers van maatschappelijke organisaties en andere landen. Minister Cramer blogt 09

12 Na dit zogeheten delegatieoverleg, ontmoet ik mijn Europese collega s. De onderhandelingen op Bali worden namens de Europese Unie gevoerd door de voorzitter van de Unie, Portugal, de aankomend voorzitter, Slovenië, en door EU-commissaris van Milieu, de heer Dimas. Deze trojka onderhandelt met de overige landen over wat er op de agenda moet komen. En deze onderhandelingen moeten naar verwachting vrijdag leiden tot een slotverklaring. Ministers van andere Europese landen, zoals ik, worden de komende dagen ingezet bij deelonderhandelingen. Daarnaast voer ik gesprekken met andere ministers over uiteenlopende onderwerpen zoals duurzame productie van biomassa. Toon gezet Om uur is de officiële opening. De president van Indonesië, Susilo Bambang Yudhoyono, houdt een vlammend betoog over de noodzaak om tot nieuwe klimaatafspraken te komen. Hij roept vooral de Verenigde Staten op zich daarbij aan te sluiten. Ook VN secretaris-generaal Ban Ki-moon uit zich in dezelfde strekking. Ik vind het indrukwekkend hoeveel applaus beide sprekers krijgen. Er is een zeer breed gedragen gevoel dat in Bali overeenstemming moet komen dat we de komende twee jaar nieuwe, bindende afspraken gaan maken. s Middags zijn alle landen aan de beurt om hun politieke statement af te geven. Ik mag zelf ook de zaal toespreken en roep de rijke landen op het voortouw te nemen. Zowel Europa, als de Verenigde Staten, als landen als Canada, Australië en Japan, moeten zich durven binden aan een forse afname van de uitstoot van hun broeikasgassen. Daarbij moet de wereld uitgaan van een maximale temperatuurstijging van gemiddeld twee graden en zal de uitstoot van broeikasgassen tussen de 25 en 40% lager moeten komen te liggen in 2020 dan in 1990 het geval was. Naar mijn overtuiging moeten de rijke landen die de klimaatproblemen hebben veroorzaakt als eerste over de brug, maar dienen ook de zich snel ontwikkelende landen als China, Brazilië en Mexico hun steen bij te dragen. Naarmate zij meer uitstoten zullen zij zich ook meer moeten inspannen om die uitstoot terug te dringen. Ik ontvang tijdens mijn speech applaus uit de zaal. Hopelijk zet die bijval zich om in concrete resultaten. 10 Minister Cramer blogt

13 Biomassa Terwijl ik sta te spreken, ondertekent collega Bert Koenders, minister van Ontwikkelingssamenwerking mede namens mij, een intentieverklaring met Indonesië inzake duurzame productie van biomassa. We spreken met Indonesië af dat beide landen verdergaand zullen samenwerken om te komen tot duurzaamheidscriteria en lange termijn onderzoek over de gevolgen die de toename van biomassaproductie met zich meebrengt voor onder meer landgebruik, biodiversiteit, voedselprijzen en uitstoot van CO2. Ook wil Indonesië graag gebruik maken van de kennis die Nederland heeft over duurzame productie van biomassa. Het diner staat ook in het teken van biomassa. Op uitnodiging van Nederland schuiven ministers of vertegenwoordigers van landen als Mexico, Australië, Tanzania, Mali, Zuid-Afrika, Mozambique en Duitsland aan om door te praten over duurzaamheidscriteria. Deze vertegenwoordigers zijn groot voorstander om zulke criteria te ontwikkelen. In Mexico zijn de prijzen van tortillas enorm gestegen als gevolg van het feit dat voedingsgrondstoffen steeds vaker worden geëxporteerd om gebruikt te worden als energieproduct. Tot slot heb ik gesproken met vertegenwoordigers van Nederlandse ngo s, zoals het Wereld Natuur Fonds, Milieudefensie, ICCO, Wetlands en IUCN. Voornaamste gespreksonderwerp was het tegengaan van ontbossing op grote schaal. Hiertoe moet een nieuwe vorm van financiering worden uitgewerkt, waarbij bosgebied een prijs krijgt voordat het is gekapt. De ngo s hebben erop aangedrongen dat de lokale bevolking en de inheemse volkeren bij het opzetten van zo n financieringssysteem worden betrokken. Ik breng dit in bij het hoofd van de EU-delegatie, die direct betrokken is bij de hoofdonderhandelingen. Vlak voordat we gaan slapen horen we dat Al Gore onderweg is. De kersverse Nobelprijswinnaar voor de vrede, zal morgen de conferentie toespreken. Minister Cramer blogt 11

14 Tijdens de klimaattop op het Indonesische eiland Bali hield minister Cramer een weblog bij. Op deze elfdaagse VN-klimaatconferentie in december 2007 zijn onderhandelingen gestart over nieuwe klimaatafspraken vanaf donderdag 13 december 2007 Weblog Ongemakkelijke waarheid Vanaf vandaag kan de dag anders lopen dan we hebben gepland. De onderhandelingen zijn in volle gang. Er bestaat de mogelijkheid dat individuele ministers bij de onderhandelingen worden geroepen of worden gevraagd gesprekken te voeren met vertegenwoordigers van andere (blokken) van landen. De onderhandelingen betreffen in feite vier onderdelen van een nieuw klimaatakkoord. Dit zijn mitigatie (tegengaan van verdere klimaatverandering), adaptatie (maatregelen die landen moeten nemen om zich aan te passen aan reeds ontstane klimaatveranderingen), technologieoverdracht (zowel wat betreft mitigatie als adaptatie) en financiering van maatregelen. 12 Minister Cramer blogt

15 Positieve geluiden zijn er al snel over adaptatie, technologieoverdracht en financiering. Zo zijn alle landen het met elkaar eens dat technologieoverdracht van belang is bij het oplossen van klimaatproblemen en bij het helpen van landen om zich aan te passen aan problemen die al zijn ontstaan, zoals overstromingen of juist grote droogtes. De komende twee jaar komen nadere voorstellen hoe technologische kennis het best kan worden overgedragen aan gebieden die die kennis nog ontberen en hoe dat betaald kan worden. Ook over de totale financiering van adaptatie en mitigatie is besloten dat in beeld wordt gebracht hoe het benodigde geld bijeen te brengen. Hierbij gaat het onder meer om de rol van het bedrijfsleven en het bevorderen van groene investeringen. Wat adaptatie betreft is op Bali overeenstemming over de beheersstructuur van het Adaptatiefonds. Dit is een fonds waaruit landen kunnen putten die reeds met grote klimaatproblemen te kampen hebben. Het Adaptatiefonds wordt nu gevuld uit projectgelden die worden besteed aan reductie van broeikasgassen in ontwikkelingslanden. Maar er is meer geld nodig en daar zal de komende tijd verder over worden doorgesproken. Er zal nu eerst een bestuur worden aangesteld waarin ook de ontwikkelingslanden zitting krijgen. Het bestuur bepaalt welk geld uit het fonds aan welk aanpassingsproject wordt toegekend. Maar ondanks deze positieve resultaten hebben we een groot probleem om tot afspraken te komen over hoe de wereld de uitstoot van broeikasgassen te lijf gaat. Zoals ik gisteren al schreef, blijft de Europese Unie bij haar stelling dat de rijke landen een fors reductiepercentage moeten gaan hanteren van tussen de 25 en 40% in 2020 ten opzichte van Daarnaast moeten ook zich snel ontwikkelende landen een bijdrage gaan leveren aan de reductie van hun broeikasgasuitstoot. Echter, de grootste vervuiler ter wereld, de Verenigde Staten, zeggen vandaag in de onderhandelingen helemaal niets. Dit leidt tot nogal wat irritatie bij de overige landen. De Europese Unie overweegt zelfs even om uit de onderhandelingen te lopen. Dat gebeurt niet. Minister Cramer blogt 13

16 Al Gore Inmiddels is het binnen het conferentiecentrum een drukte van belang. In aanloop naar de komst van Al Gore, worden de veiligheidsmaatregelen aangescherpt en gaan mensen al anderhalf uur voor zijn toespraak in de rij staan. Ik heb daarvoor nog een paar andere activiteiten, onder meer een bijeenkomst over biomassa, georganiseerd door de internationale organisatie voor natuurbescherming. Uiteraard predik ik hier de duurzaamheidscriteria voor productie van biomassa. Ik spreek ook op een bijeenkomst over de samenwerking tussen Nederland en Indonesië op het gebied van watermanagement in relatie tot klimaatverandering. Hier brengen wij enerzijds onze kennis in om delen van Indonesië beter te beschermen tegen wateroverlast en overstromingen. Anderzijds helpen wij om de kennis in Indonesië te vergroten over watermanagement. Begin van de avond spreek ik met de aanwezige Nederlandse journalisten οp Bali. Uiteraard zijn zij ook erg benieuwd naar de stand van zaken in het onderhandelingsproces. Ik vertel hen dat ik niet erg optimistisch ben, maar spreek de hoop uit dat we er als wereld toch uitkomen. Daarna gaan we allemaal luisteren naar Al Gore. De voormalig vice-president van de Verenigde Staten is een van de aanjagers van het aanpakken van de klimaatproblemen. Zijn film een ongemakkelijke waarheid maakte vorig jaar wereldwijd een verpletterende indruk. Hij schetst in die film wat onze planeet zal gaan overkomen als we niet snel ingrijpen: hele gebieden op aarde zullen onder water komen te staan, ijsbergen en veel diersoorten verdwijnen. Volgens Gore is de wereld ziek. En je zegt ook niet tegen een ziek kind, dat het nog maar een tijdje moet wachten voordat je er alles aan doet om het weer beter te krijgen. Al Gore doet een dringend beroep op de conferentie: Laat u niet gijzelen door mijn eigen land, grote dwarsligger Amerika. Actie is nu nodig, en Amerika volgt vanzelf wel. Na de presidentsverkiezingen van volgend jaar, zo verzekert Gore, zal er een nieuw Amerikaans klimaatbeleid worden gevoerd. Eén dat zich snel zal aansluiten bij de rest van de wereld. Maak nu harde afspraken en één blanco pagina, is zijn voorstel. En op die blanco pagina tekent de nieuwe Amerikaanse regering in. 14 Minister Cramer blogt

17 Zijn toespraak slaat in als een bom. Zijn boodschap is duidelijk: rond de conferentie af ondanks de starre houding van de VS. Ik loop onder de indruk de zaal uit. Ook ik vind dat we niet langer kunnen wachten met het nemen van actie, en toch is het belangrijk Amerika niet helemaal los te zien. Dat kan ook niet, als grootste vervuiler op de wereld. Bovendien, als Amerika nu niet aanhaakt, stappen andere landen wellicht ook uit de lijn, in afwachting van wat Amerika na de verkiezingen gaat doen. Dan zouden we twee jaar verliezen. En dan wordt de aanpak van het klimaatprobleem alleen maar duurder en ingewikkelder te realiseren. De onderhandelaars gaan de komende nacht door. Ik laat mijn telefoon aan staan voor het geval er een uitkomst komt. Dat is overigen niet de verwachting. We zullen zeker nog de hele vrijdag nodig hebben om tot resultaten te komen. Minister Cramer blogt 15

18 Tijdens de klimaattop op het Indonesische eiland Bali hield minister Cramer een weblog bij. Op deze elfdaagse VN-klimaatconferentie in december 2007 zijn onderhandelingen gestart over nieuwe klimaatafspraken vanaf zaterdag 15 december 2007 Weblog Spanning, emotie en resultaat! Vrijdag 14 december is de officiële laatste dag van de conferentie. Toch wordt al snel duidelijk dat er meer tijd nodig is om tot een slotverklaring te komen, zeg maar de invulling van de onderhandelingsagenda voor de komende twee jaar. De Verenigde Staten (VS) willen zich niet vastleggen aan bindende reductiepercentages van broeikasgassen; de ontwikkelingslanden willen dat de VS eerst over de brug komt, alvorens zij ook aangeven een bijdrage te willen leveren hun eigen uitstoot te reduceren. En de Europese Unie (EU) verwacht van zowel de VS als van de ontwikkelingslanden bereidheid om in de slotverklaring op te nemen dat zij in actie zullen komen. 16 Minister Cramer blogt

19 Wij hebben als EU hoog ingezet. Wij durven het aan om niet alleen uit te spreken dat we meer uitstoot moeten reduceren, maar willen ons binden aan reductiepercentages die voor rijke landen neerkomt tussen de 25 tot 40% in 2020 ten opzichte van het jaar Dit doen we omdat wij dan menen dat de temperatuurstijging op aarde niet meer dan gemiddeld twee graden zal bedragen. Als ons dat lukt, is er wel schade, maar daar zijn maatregelen tegen te nemen. Een hogere temperatuurstijging zou echt tot grote rampen kunnen gaan leiden. De VS zijn niet zo ver. Volgens Al Gore is zijn land nog niet zo ver. De VS willen zich niet binden aan absolute percentages omdat ze bang zijn dat hun economie daarmee erg onder druk komt. De suggestie van Al Gore gisteren aan de conferentie was om een akkoord te sluiten met bindende afspraken zonder de VS. Maar dat is onmogelijk. Alle landen moeten akkoord gaan met de slotverklaring. Als er maar één land is dat tegen stemt, is er geen akkoord. De EU wil wel een akkoord, omdat dat een basis biedt voor verdergaande onderhandelingen die de komende twee jaar moeten leiden tot concrete doelstellingen, uitgedrukt in percentages. Helemaal geen akkoord betekent dat die onderhandelingen niet starten, waardoor we kostbaar tijdverlies oplopen. We leven op vrijdag steeds tussen hoop en vrees en het lange wachten maakt het aantal geruchten en pessimisten steeds groter. Ballon doorprikken Tussen het wachten en de onderhandelingsgesprekken door bezoek ik twee ngo s die aanwezig zijn op de conferentie. Het betreft Oxfam Novib en het Wereld Natuur Fonds. Oxfam vraagt aandacht voor mensen die ergens op de wereld al te kampen hebben met de gevolgen van klimaatverandering. In de meeste gevallen betreft het mensen die in arme gebieden wonen en lijden onder lange droogtes of juist enorme wateroverlast. De organisatie vraagt onder de titel It s up to U Now ministers die op Bali aanwezig zijn hun steun te betuigen aan het feit dat wereldwijde actie nodig is om verdergaande klimaatverandering tegen te gaan. Ik ben van harte bereid bij Oxfam nogmaals te benadrukken dat ook het Nederlandse kabinet vindt dat er snel actie nodig is en dat Nederland het aandurft om zeer ambitieuze reductiedoelen te stellen en haar beleid daar ook op te richten. Afgezien wat er in Bali wordt besloten. Minister Cramer blogt 17

20 Het Wereld Natuur Fonds laat mij een ballon doorprikken waarop CO2 staat. Vervolgens komt een beeld van onze planeet tevoorschijn met de tekst: echte leiders komen nu in actie. Aan het eind van de middag zie ik dat alle ngo s hun kramen aan het opruimen zijn. Het conferentiecentrum moet al weer een beetje opgeruimd worden. Maar er is nog geen sprake van een slotverklaring waar overeenstemming over is. Net als gisteren gaan de onderhandelaars door in de nachtelijke uren. Deze dag eindigt daarom onbevredigend, hoewel het optimisme aan het begin van de nacht weer wat terugkomt. Ik word in de nacht van vrijdag op zaterdag twee keer gewekt voor overleg met mijn Europese collega s om te praten over de stand van zaken in de onderhandelingen. En in de vroege zaterdagochtend presenteert de Indonesische voorzitter van de conferentie een finale versie van de slotverklaring. Verwarrend begin slotvergadering Ik heb nog nooit zo n spannend en emotionele internationale conferentie meegemaakt. Omstreeks kwart voor negen opent de milieuminister van Indonesië, de voorzitter van de conferentie, de plenaire vergadering. Maar dat bleek al gauw een valse start. De voorzitter wist niet dat een deel van de G77, de ontwikkelende landen, nog in overleg zaten met de Indonesische minister van Buitenlandse Zaken. Het feit dat we al met de plenaire vergadering waren begonnen, wekte irritatie op bij de ontwikkelingslanden. De vergadering werd geschorst. Om half elf deed de voorzitter een tweede startpoging, wederom voorbarig. De Indiase delegatie deelde mee dat haar minister nog in overleg zat. Vervolgens voegde China daar boos aan toe dat dit geen manier van doen was. Verwarring alom. Weer schorsing. Rond één uur in de middag werd de vergadering hervat. Moreel beroep Inmiddels was hoog bezoek afgereisd naar de conferentie. Eerst sprak de Indonesische president de vergadering toe. Hij deed een moreel beroep op alle partijen flexibel te zijn in het komen tot overeenstemming. We kunnen het ons niet veroorloven voor onze kinderen en kleinkinderen om deze top te laten mislukken. 18 Minister Cramer blogt

21 Vervolgens sprak de secretaris-generaal van de Verenigde Naties, speciaal teruggekomen naar Bali. Hij liet zich in dezelfde bewoordingen uit. Beide sprekers kregen een staande ovatie. Ik dacht toen: nu gaat het lukken, we gaan het slotdocument gewoon aannemen. Maar zo gemakkelijk ging dat niet. Eerst waren er verschillende vertegenwoordigers van ontwikkelingslanden die bezwaar maakten tegen de tekst, omdat zij vonden dat de balans uit de verklaring was verdwenen. De balans tussen de inzet van de rijke landen en die van de ontwikkelende landen. Zij deden een tekstvoorstel om meer balans in de slotverklaring te krijgen. De Europese Unie ging akkoord met die wijziging. Maar als klap op de vuurpijl lieten de Verenigde Staten weten niet te kunnen instemmen met die wijziging; de VS vond dat de ontwikkelende landen zich nu minder zouden inzetten om hun eigen CO2-uitstoot terug te dringen. Een boegeroep volgde, daarna stilte. Ommekeer Op dat moment was de overeenkomst van tafel. Bali zou eindigen zonder resultaat. Toen kwam toch de ommekeer, allemaal in een tijdsbestek van ongeveer dertig minuten. Eerst liet de vertegenwoordiger van Zuid-Afrika in niet mis te verstane woorden weten dan maar een akkoord zonder de VS te willen. Maakt u alstublieft plaats voor de rest van de wereld, wat tot een denderend applaus leidde. Daarna volgde een morele en politieke oproep van Papoea Nieuw Guinea met soortgelijke strekking. De stemming sloeg om. India liet als woordvoerder van de G77 weten dat de ontwikkelende landen zich wel degelijk willen committeren aan meetbare en verdergaande acties om hun eigen CO2 uitstoot terug te dringen. Die toezegging brak het ijs. Na nog enkele korte steunverklaringen voor de slottekst kwam het verlossende woord van de VS. Zij accepteerden de slotverklaring en vertelden ook zelf de afgelopen twee weken flink opgeschoven te zijn. Ook de VS committeert zich aan meetbare en verdergaande acties voor de vermindering van uitstoot van broeikasgassen. Er volgde een complete ontlading in de zaal; iedereen, ikzelf ook, vloog van zijn stoel en bezorgde de VS een langdurig applaus. Een fantastisch en misschien historisch moment. Ik wist: nu gaat het toch lukken. Er komt een onderhandelingsagenda met concrete afspraken. We gaan nu echt doen wat we behoren te doen: onze morele verantwoordelijkheid nemen voor het redden van de Minister Cramer blogt 19

Vragen voor burgers die deelnemen aan WWViews

Vragen voor burgers die deelnemen aan WWViews Vragen voor burgers die deelnemen aan WWViews WWViews C/o The Danish Board of Technology Antonigade 4 DK-1106 Copenhagen K Denemarken Tel +45 3332 0503 Fax +45 3391 0509 wwviews@wwviews.org www.wwviews.org

Nadere informatie

Klimaat en ontwikkeling

Klimaat en ontwikkeling Klimaat en ontwikkeling Een eerlijk en juridisch bindend klimaatakkoord is van groot belang voor ontwikkelingslanden, omdat deze landen dagelijks de gevolgen ondervinden van klimaatverandering die hoofdzakelijk

Nadere informatie

Klimaatverandering en internationaal beleid: de weg van Kyoto naar Kopenhagen.

Klimaatverandering en internationaal beleid: de weg van Kyoto naar Kopenhagen. Open klimaatlezingen 2009 Klimaatverandering en internationaal beleid: de weg van Kyoto naar Kopenhagen. Hans Bruyninckx De eerste stappen in internationaal klimaatbeleid 1979: 1ste World Climate Conference

Nadere informatie

> Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel

> Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel > Ketenaanpak en -verantwoordelijkheid > Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel > Doel: boeren ondersteunen bij de impact van klimaatverandering en ontbossing tegen te gaan. Ons klimaat verandert

Nadere informatie

Klimaat en ontwikkeling

Klimaat en ontwikkeling Klimaat en ontwikkeling Een eerlijk en juridisch bindend klimaatakkoord is van groot belang voor ontwikkelingslanden, omdat deze landen dagelijks de gevolgen ondervinden van klimaatverandering die hoofdzakelijk

Nadere informatie

CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid?

CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid? CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid? Door Rik Lo & Lisa Gerrits 15-03-13 Inhoud: Inleiding Deelvraag 1 Deelvraag 2 Deelvraag 3 Deelvraag 4 Hoofdvraag & Conclusie

Nadere informatie

QUESTIONBOXLES PALMOLIE

QUESTIONBOXLES PALMOLIE QUESTIONBOXLES PALMOLIE Colofon Auteur: Amy Beerens Contact: Maarten Reichwein, WKUU, wetenschapsknooppunt@uu.nl of 030-25 33 717 INHOUDSOPGAVE Inhoud 1 Doel van de les 2 2 Opzet lesplan 3 3 Uitwerking

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland Gastcollege door Sander Brinkman Haagse Hogeschool Climate & Environment 4 september 2008 Introductie Studie Bodem, Water en Atmosfeer, Wageningen Universiteit Beroepsvoorbereidendblok UNFCCC CoP 6, Den

Nadere informatie

'Wat we ook voor een maatregelen nemen, het proces van de opwarming van de aarde kunnen we niet omkeren'

'Wat we ook voor een maatregelen nemen, het proces van de opwarming van de aarde kunnen we niet omkeren' EenVandaag Opiniepanel enquête Klimaattop Kopenhagen 20.000 respondenten december 2009 Ik maak me grote zorgen over de verandering van het klimaat Helemaal mee eens 15,5% Mee eens 35,6% Neutraal 26,1%

Nadere informatie

Leiderschap is alleen leuk als er nog iets te leiden valt

Leiderschap is alleen leuk als er nog iets te leiden valt Leiderschap is alleen leuk als er nog iets te leiden valt LEADERSHIP CHALLENGE 2012 14, 15, 16 september de Nudge Leadership Challenge is een samenwerking van met deelnemers van onder andere Een beetje

Nadere informatie

VOOR EEN BETER EN EERLIJKER KLIMAAT

VOOR EEN BETER EN EERLIJKER KLIMAAT VOOR EEN BETER EN EERLIJKER KLIMAAT EEN BETER EN EERLIJKER KLIMAAT Het klimaatprobleem treft ons allemaal. Maar huishoudens en kleine boeren in ontwikkelingslanden hebben meer last van klimaatverandering

Nadere informatie

Bos en klimaatverandering

Bos en klimaatverandering Bos en klimaatverandering 19/08/2009 De mondiale trend van klimaatverandering brengt vele klimaateffecten met zich mee. Temperatuurstijging, de verandering van regenvalpatronen, hiervan kunnen we in Suriname

Nadere informatie

ONTMOETEN KENNY KOKEN

ONTMOETEN KENNY KOKEN Gratis Excemplaar ONTMOETEN KENNY KOKEN WIL JIJ HET HELE (VOORLEES) VERHAAL GRAAG LEZEN? Je krijgt Ontmoeten Kenny Koken thuis gestuurd als je een mailtje stuurt naar timo-co@coderups.nl met je naam, adres

Nadere informatie

Dagboek Alpha European Select Fund d.d. 12-8-2011.

Dagboek Alpha European Select Fund d.d. 12-8-2011. Dagboek Alpha European Select Fund d.d. 12-8-2011. Kunnen de financiële markten vandaag verder van de rand van de afgrond komen? Amerika deed gisterenavond zijn uiterste best. Vandaag de rest van de wereld.

Nadere informatie

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen REDD+ een campagne voor bewustwording van suriname over haar grootste kapitaal Wat is duurzaam gebruik van het bos: Duurzaam

Nadere informatie

Er bestaan toch verschillende soorten biomassa? Welke types biomassa zijn ecologisch aanvaardbaar?

Er bestaan toch verschillende soorten biomassa? Welke types biomassa zijn ecologisch aanvaardbaar? Q&A Biomassa A) Biomassa Er bestaan toch verschillende soorten biomassa? Welke types biomassa zijn ecologisch aanvaardbaar? Er wordt vooral een onderscheid gemaakt tussen biomassa die is geproduceerd op

Nadere informatie

Verhaal: Jozef en Maria

Verhaal: Jozef en Maria Verhaal: Jozef en Maria Er was eens een vrouw, Maria. Maria was een heel gewone jonge vrouw, net zo gewoon als jij en ik. Toch had God haar uitgekozen om iets heel belangrijks te doen. Iets wat de hele

Nadere informatie

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie.

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. 2 Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos 3 Een duurzame samenleving staat hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. Een wezenlijke

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Foto 1: krotten langs de wegen. Foto 3: Wat een drukte op de straten. Foto 4: Kraampjes en straatverkopers langs de wegen

Foto 1: krotten langs de wegen. Foto 3: Wat een drukte op de straten. Foto 4: Kraampjes en straatverkopers langs de wegen Dag 1: Lange reis en eerste indrukken Nadat we afscheid hadden genomen van onze familie en vrienden stapten we in het vliegtuig op Schiphol naar Mumbai. Donderdag 12 februari 's ochtends om 07.00 kwamen

Nadere informatie

Elke middag loopt Fogg van zijn huis naar de Club. Om een spelletje kaart te spelen. Er wordt altijd om geld gespeeld. En als Fogg wint, geeft hij

Elke middag loopt Fogg van zijn huis naar de Club. Om een spelletje kaart te spelen. Er wordt altijd om geld gespeeld. En als Fogg wint, geeft hij Rijk Phileas Fogg is een vreemde man. Hij is erg rijk. Maar niemand weet hoe hij aan zijn geld komt. Een baan heeft hij namelijk niet. Toch woont hij in een groot huis, midden in Londen. In zijn eentje.

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA Den Haag

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA Den Haag > Retouradres Postbus 20901 2500 EX Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA Den Haag Plesmanweg 1-6 2597 JG Den Haag Postbus 20901 2500 EX Den Haag Datum

Nadere informatie

De Voorzitter van de Adviesraad Internationale Vraagstukken De heer Mr. F. Korthals Altes Postbus 20061 2500 EB Den Haag. Den Haag, november 2004

De Voorzitter van de Adviesraad Internationale Vraagstukken De heer Mr. F. Korthals Altes Postbus 20061 2500 EB Den Haag. Den Haag, november 2004 De Voorzitter van de Adviesraad Internationale Vraagstukken De heer Mr. F. Korthals Altes Postbus 20061 2500 EB Den Haag Den Haag, november 2004 Hierbij dank ik u mede namens de Minister voor Ontwikkelingssamenwerking

Nadere informatie

Beursdagboek 12 September 2013.

Beursdagboek 12 September 2013. Beursdagboek 12 September 2013. De Amerikanen lieten tijdens de herdenking van 9-11 de markten voor de derde achtereenvolgende dag fors stijgen. Gisterenavond Tijd 22:10 uur. Zoals ik al schreef in mijn

Nadere informatie

Werkvel opdracht 8 (De Europese Unie en klimaatverandering)

Werkvel opdracht 8 (De Europese Unie en klimaatverandering) Werkvel opdracht 8 (De Europese Unie en klimaatverandering) Toelichting op de opdracht Jullie krijgen tijdens deze opdracht iets te horen over de Europese Unie, wat is het, wat hebben we eraan, etc. Ook

Nadere informatie

Wij informeren u graag over de mogelijkheden, tips en handige weetjes op het gebeid van duurzaamheid en vooral wat ook zelf kunt doen.

Wij informeren u graag over de mogelijkheden, tips en handige weetjes op het gebeid van duurzaamheid en vooral wat ook zelf kunt doen. Investeren in duurzaamheid In de samenleving is er steeds meer aandacht voor duurzaamheid en energiebesparing. We gaan de komende jaren actief inzetten op duurzaam beheren. Energiezuinig wonen. Niet alleen

Nadere informatie

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering Zonne-energie 2012: prijs 21 ct per kwh; 2020 prijs 12 ct kwh Groen rijden; energiehuizen, biologisch voedsel Stimular, de werkplaats voor Duurzaam Ondernemen Stichting Stimular www.stimular.nl 010 238

Nadere informatie

VOLG HET NEDERLANDS ELFTAL TIJDENS HET EK EN GA MEE MET DE ORANJE KARAVAAN MET VERBLIJF OP DE HOLLAND CAMPING

VOLG HET NEDERLANDS ELFTAL TIJDENS HET EK EN GA MEE MET DE ORANJE KARAVAAN MET VERBLIJF OP DE HOLLAND CAMPING EUROCULT LITO VOLG HET NEDERLANDS ELFTAL TIJDENS HET EK EN GA MEE MET DE ORANJE KARAVAAN MET VERBLIJF OP DE HOLLAND CAMPING Postbus 13050 3507 LB Utrecht Wittevrouwenstraat 36 3512 CV Utrecht Tel: 030

Nadere informatie

Opwarming van de aarde

Opwarming van de aarde Leerlingen Opwarming van de aarde 8 Naam: Klas: In dit onderdeel kom je onder andere te weten dat er niet alleen een broeikaseffect is, maar dat er ook een versterkt broeikaseffect is. Bovendien leer je

Nadere informatie

Water Egypte. In elk land hebben mensen hun eigen gewoontes. Dat merk je als je veel reist. Ik zal een voorbeeld geven.

Water Egypte. In elk land hebben mensen hun eigen gewoontes. Dat merk je als je veel reist. Ik zal een voorbeeld geven. Water Egypte In elk land hebben mensen hun eigen gewoontes. Dat merk je als je veel reist. Ik zal een voorbeeld geven. Ik ga naar een restaurant in Nederland. Daar bestel ik een glas water. De ober vraagt

Nadere informatie

VERSLAG: ZES MAANDEN IN ETHIOPIE VOOR TREES FOR FARMERS Door Line Kelders

VERSLAG: ZES MAANDEN IN ETHIOPIE VOOR TREES FOR FARMERS Door Line Kelders VERSLAG: ZES MAANDEN IN ETHIOPIE VOOR TREES FOR FARMERS Door Line Kelders Als net afgestudeerde bio-ingenieur trok ik dit jaar voor zes maanden naar Ethiopië, land van bergen en koffie, en van prachtige

Nadere informatie

MVO. Be-Pall International BV Zilverstraat 4, 8211 AN Lelystad Tel 0320-234940 http:/www.be-pall.nl

MVO. Be-Pall International BV Zilverstraat 4, 8211 AN Lelystad Tel 0320-234940 http:/www.be-pall.nl Be-Pall International BV Zilverstraat 4, 8211 AN Lelystad Tel 0320-234940 http:/www.be-pall.nl Een bedrijf waar Mensen gezamenlijk werken aan een kwalitatief en milieuvriendelijk product, rekening houdend

Nadere informatie

Wat doen... 4. Door de grote vraag werden dan ook massaal bomen omgehakt.

Wat doen... 4. Door de grote vraag werden dan ook massaal bomen omgehakt. Wat doen... 4 Bomenteelt in ontwikkelingslanden. Aran staat er een beetje mistroostig bij. Alweer heeft een van de straatolifanten een spoor van vernieling getrokken door de stad. In heel wat Thaise steden

Nadere informatie

Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie. Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen

Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie. Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen Wie ben ik? Mijn naam is Graham Degens Ik heb >30 jaar in de olie industrie gewerkt, om olie en gas optimaal

Nadere informatie

Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst

Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst Van warme douche, autorit en vliegvakantie tot het verwarmen van ons huis: alles wat we in ons dagelijks leven doen, leidt tot uitstoot van broeikasgassen.

Nadere informatie

20% of naar 30% BKG reductie

20% of naar 30% BKG reductie EU-klimaatdoelstellingen 20% of naar 30% BKG reductie Marc Van den Bosch Sr. Adviseur Voka-VEV 30 06 2010 EU klimaatpakket 2008 Doelstellingen 2020 20% BKG reductie tav 1990 20% hernieuwbare energie 20%

Nadere informatie

Daags nadat Momgomery's troepen over de Rijn waren, stak Church.1i de rivier over in een Amerikaanse stormboot,

Daags nadat Momgomery's troepen over de Rijn waren, stak Church.1i de rivier over in een Amerikaanse stormboot, 23g2.. passeerden vanmiddag veel bommenwerpers en jagers in oostelijke richting. Vanavond naar Simonse geweest. Toen ik terug naar huis ging en nog maar juist de poort uit was, hoorde ik opeens iets, alsof

Nadere informatie

Opstartles 10. EXTRA Oefenen met woorden bij de lessen

Opstartles 10. EXTRA Oefenen met woorden bij de lessen www.edusom.nl Opstartles 10. EXTRA Oefenen met woorden bij de lessen Het is belangrijk om veel woorden te leren. In deze extra les vindt u extra woorden bij de Opstartlessen 1 t/m 5. Kijk ook eens naar

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag Bezuidenhoutseweg 67 2594 AC Den Haag Postbus 20061 Nederland www.rijksoverheid.nl Uw Referentie 2016Z00246 Datum 13 januari

Nadere informatie

Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is.

Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is. Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is. Goedendag! Als ik even de aandacht mag, ja! Dank u. Dan geef ik nu het woord aan mezelf. Als ik mij eerst eens even mag introduceren.

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Jezus was moe. Hij had het helemaal gehad. Het begon er allemaal mee toen sommige van de schiftgeleerden zagen hoe wij, zijn leerlingen, een stuk brood

Nadere informatie

VLAAMS PARLEMENT HANDELINGEN COMMISSIEVERGADERING COMMISSIE VOOR BINNENLANDSE AANGELEGENHEDEN, HUISVESTING EN STEDELIJK BELEID

VLAAMS PARLEMENT HANDELINGEN COMMISSIEVERGADERING COMMISSIE VOOR BINNENLANDSE AANGELEGENHEDEN, HUISVESTING EN STEDELIJK BELEID C284 BIN30 VLAAMS PARLEMENT Zitting 2002-2003 10 juli 2003 HANDELINGEN COMMISSIEVERGADERING COMMISSIE VOOR BINNENLANDSE AANGELEGENHEDEN, HUISVESTING EN STEDELIJK BELEID Vraag om uitleg van de heer Bart

Nadere informatie

VRAGENLIJST Risico Perceptie

VRAGENLIJST Risico Perceptie Dit PDF document is klaar voor gebruik. Vergeet na het invullen van de vragen niet het document op te slaan en het naar het onderstaande e-mailadres te sturen: maria.carmona@hzg.de Onderwerp: QUESTIONNAIRE

Nadere informatie

MdV UITGESPROKEN TEKST GELDT

MdV UITGESPROKEN TEKST GELDT MdV De begroting is wederom een knap staaltje werk waar door heel veel medewerkers in dit huis veel energie en vakmanschap in is gestoken. Dat verdient waardering, zowel richting college als richting al

Nadere informatie

Even. Ons. Kwijt. 2015-2016 nr??

Even. Ons. Kwijt. 2015-2016 nr?? Even Ons Ei Kwijt 2015-2016 nr?? Van de directie we ons eerste college van professor Henriette von Kessel. Special We hebben de afgelopen weken het project Raar maar Waar in de school gehad. Ter ere van

Nadere informatie

Europa in de Tweede Kamer

Europa in de Tweede Kamer Europa in de Tweede Kamer Europa krijgt steeds meer invloed op het dagelijks leven van haar burgers, ook in Nederland. Daardoor lijkt het soms alsof de nationale parlementen buiten spel staan. Dat is niet

Nadere informatie

Johanna Kruit. Gedichten, geïnspireerd door bomen. Geheimen

Johanna Kruit. Gedichten, geïnspireerd door bomen. Geheimen 1 Gedichten, geïnspireerd door bomen Geheimen In het donker huizen bomen die overdag gewoner zijn. Wij slaan de bochten van een pad mee om en gaan, ontkomen aan het licht af op geheimen.kleine geluiden

Nadere informatie

VOLG HET NEDERLANDS ELFTAL TIJDENS HET EK EN GA MEE MET DE ORANJE KARAVAAN MET VERBLIJF OP DE HOLLAND CAMPING

VOLG HET NEDERLANDS ELFTAL TIJDENS HET EK EN GA MEE MET DE ORANJE KARAVAAN MET VERBLIJF OP DE HOLLAND CAMPING EUROCULT LITO VOLG HET NEDERLANDS ELFTAL TIJDENS HET EK EN GA MEE MET DE ORANJE KARAVAAN MET VERBLIJF OP DE HOLLAND CAMPING Postbus 13050 3507 LB Utrecht Wittevrouwenstraat 36 3512 CV Utrecht Tel: 030

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Handboek Politiek. Derde Kamer der Staten-Generaal

Handboek Politiek. Derde Kamer der Staten-Generaal Handboek Politiek Derde Kamer der Staten-Generaal Hallo Kamerlid van de Derde Kamer der Staten-Generaal, Gefeliciteerd! Deze week ben jij een politicus. Je gaat samen met je klasgenoten discussiëren over

Nadere informatie

Ik ben maar een eenvoudige ezel, maar ik wil je graag een mooi verhaal vertellen

Ik ben maar een eenvoudige ezel, maar ik wil je graag een mooi verhaal vertellen De ezel van Bethlehem Naar een verhaal van Jacques Elan Bewerkt door Koos Stenger Ik ben maar een eenvoudige ezel, maar ik wil je graag een mooi verhaal vertellen over iets wat er met me gebeurd is. Het

Nadere informatie

De Politieke Ledenraad van de PvdA op 14 november 2015 bijeen te Amersfoort,

De Politieke Ledenraad van de PvdA op 14 november 2015 bijeen te Amersfoort, Korten op EU subsidies Solidariteit éen van de belangrijkste principes is in de sociaaldemocratie, In Europa grote verdeeldheid heerst aangaande het opvangen en herverdelen van vluchtelingen; Enkele landen

Nadere informatie

KINDEREN VAN HET LICHT

KINDEREN VAN HET LICHT KINDEREN VAN HET LICHT Verteller: Het gebeurde in een donkere nacht, heel lang geleden, dat er herders in het veld waren, die de wacht hielden over hun schapen. Zij stonden net wat met elkaar te praten,

Nadere informatie

Workshop J De kracht van een klimaatfonds. 05 april 2011

Workshop J De kracht van een klimaatfonds. 05 april 2011 Workshop J De kracht van een klimaatfonds 05 april 2011 Presentatie Ad Phernambucq Zeeuws Klimaatfonds: Klimaatneutraal met Zeeuwse Projecten Nationaal Energie- en klimaatbeleid Doelstelling: Duurzame

Nadere informatie

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal!

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! Hé hoi, hallo! Ik zal me even voorstellen. Ik ben Bloem. Bloem van Plastic. Maar je mag gewoon Bloem zeggen. Wow! Wat goed dat jullie even

Nadere informatie

In dit boekje komt u alles te weten over

In dit boekje komt u alles te weten over hout 100 0/ 0 duurzaam In dit boekje komt u alles te weten over 4 Voordelen van hout Duurzaam bosbeheer Redenen om duurzaam geproduceerd hout te kopen Het kopen en verkopen van miljard hectare van de

Nadere informatie

Achtergrondinformatie toelichtingen bij ppt1

Achtergrondinformatie toelichtingen bij ppt1 Achtergrondinformatie toelichtingen bij ppt1 Dia 1 Klimaatverandering Onomstotelijk wetenschappelijk bewijs Deze presentatie geeft een inleiding op het thema klimaatverandering en een (kort) overzicht

Nadere informatie

Het kabinet is verheugd dat het akkoord voorziet in een eigentijdse vorm van

Het kabinet is verheugd dat het akkoord voorziet in een eigentijdse vorm van > Retouradres Postbus 20901 2500 EX Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Plesmanweg 1-6 2597 JG Den Haag Postbus 20901 2500 EX Den Haag T 070-456

Nadere informatie

Voor Maresa Jacobse: bedankt voor al je hulp Proloog: 7 januari Chantal dekte de tafel en keek op de klok. Nog even en dan was Menno er ook. Vanavond aten ze weer met zijn drieën. Soms vond ze dat nog

Nadere informatie

Reisverslag Wijnreis 2011

Reisverslag Wijnreis 2011 Woensdag 2 November: Een uitgestelde start in verband met een ISO audit.. Omniva le Ridderkerk om 16.45 uur. Tot onze verbazing geen files in ons land en België. Spreuk van de dag 1: Morgen zien we meer:

Nadere informatie

Tijdens de lessen loop ik rond en probeer ik de leerlingen te helpen, vragen te beantwoorden, tips te geven en de leerlingen wat te leren.

Tijdens de lessen loop ik rond en probeer ik de leerlingen te helpen, vragen te beantwoorden, tips te geven en de leerlingen wat te leren. Fase 1 Reflectie week 1 Wat gedaan De eerste week meteen alleen voor een nieuwe klas en een nieuwe les opstarten. Hoe zullen de leerlingen reageren? Hoe hoog is het niveau? Hoe is de werkhouding? Zijn

Nadere informatie

Apostolische rondzendbrief

Apostolische rondzendbrief oktober 9, 2011 Jaargang 1, nummer 1 Lieve mensen, Zo bent u een voorbeeld voor alle gelovigen in Macedonië en Achaje geworden. Wij zijn nu al weer een tijdje hier in het zuiden van Griekenland, in de

Nadere informatie

Toespraak van Anouchka van Miltenburg, Voorzitter van de Tweede Kamer, bij de bijeenkomst van de Stichting Herdenking 15 augustus 1945, op 14 augustus 2015 in de Tweede Kamer We dachten dat we na de capitulatie

Nadere informatie

Jullie hebben met jullie groep één dag geen vlees gegeten. Hierdoor moet er minder vlees geproduceerd worden.

Jullie hebben met jullie groep één dag geen vlees gegeten. Hierdoor moet er minder vlees geproduceerd worden. Gebeurteniskaarten positieve gebeurteniskaarten Jullie hebben met jullie groep één dag geen vlees gegeten. Hierdoor moet er minder vlees geproduceerd worden. Jullie hebben samen betoogd tegen het kappen

Nadere informatie

Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen

Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen Informatie voor basisschoolleerlingen uit groep 5 t/m 8 Wat kun je hier vinden? 1. Jouw spreekbeurt over de Millenniumdoelen 2. Waarom zijn er Millenniumdoelen 3.

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Suriname Voorwoord Ik houd mijn werkstuk over het land Suriname. Ik heb het onderwerp gekozen omdat mijn oom uit Suriname komt en ik het daarom ook een heel interessant land vind waar ik graag meer over

Nadere informatie

Pizza Verdi. Opdrachtenblad. Regie: Gary Nadeau Jaar: 2011 Duur: 8 minuten

Pizza Verdi. Opdrachtenblad. Regie: Gary Nadeau Jaar: 2011 Duur: 8 minuten Pizza Verdi Regie: Gary Nadeau Jaar: 2011 Duur: 8 minuten Opdrachtenblad Lesuurpakket Pizza Verdi (thema s: sociale verschillen, stereotyperingen/vooroordelen; verdiepingsopdracht Amerikaanse burgerrechten)

Nadere informatie

LES 11. Respect tonen of een lesje leren? Sabbat

LES 11. Respect tonen of een lesje leren? Sabbat LES Respect tonen of een lesje leren? Heb je ooit het gevoel dat je niet respectvol of eerlijk werd behandeld? Behandel jij anderen altijd op die manier? Omdat we allemaal Gods kinderen zijn, moeten we

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

MINDER ARMOEDE MILLENNIUMDOEL 1. Beantwoord de volgende vragen en gebruik daarbij de kaart MINDER ARMOEDE.

MINDER ARMOEDE MILLENNIUMDOEL 1. Beantwoord de volgende vragen en gebruik daarbij de kaart MINDER ARMOEDE. MILLENNIUMDOEL 1 MINDER ARMOEDE kaart MINDER ARMOEDE. 1. Wat betekent de extreme armoedegrens? 2. In welk werelddeel liggen de meeste landen waar mensen onder de armoedegrens van 1,25 dollar per dag leven?

Nadere informatie

Achtergrondinformatie The Bet

Achtergrondinformatie The Bet Achtergrondinformatie The Bet Wedden dat het ons lukt in 2 maanden 8 % CO 2 te besparen! In 1997 spraken bijna alle landen in het Japanse Kyoto af hoeveel CO 2 zij moesten besparen om het broeikaseffect

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Fietsen Scoort. www.fietsenscoort.nl

Fietsen Scoort. www.fietsenscoort.nl Fietsen Scoort www.fietsenscoort.nl Fietsen Scoort Fietsen Scoort is een landelijke campagne die het fietsen naar het werk stimuleert. Fietsen naar het werk heeft veel voordelen. Fietsen draagt bij aan

Nadere informatie

DE GROTE MUUR VAN NEHEMIA

DE GROTE MUUR VAN NEHEMIA Bijbel voor Kinderen presenteert DE GROTE MUUR VAN NEHEMIA Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Jonathan Hay Aangepast door: Mary-Anne S. Vertaald door: Erna van Barneveld Geproduceerd door:

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Boventallig? Pech. Of toch niet?

Boventallig? Pech. Of toch niet? Boventallig? Pech. Of toch niet? Op pad met onze Wandelcoach Tineke Franssen Harriët (37, foto) werkt drie jaar bij het Ministerie van Binnenlandse Zaken. Eerst als projectleider ICT. Maar de verantwoordelijkheid

Nadere informatie

12 Tijd. Klokkijken. Een plank van 3 m en 20 cm wordt in 4 gelijke stukken gezaagd. Hoe lang is elk stuk? 3 m en 20 cm = 320 cm. 320 cm : 4 = 80 cm

12 Tijd. Klokkijken. Een plank van 3 m en 20 cm wordt in 4 gelijke stukken gezaagd. Hoe lang is elk stuk? 3 m en 20 cm = 320 cm. 320 cm : 4 = 80 cm Regel Een plank van m en 0 cm wordt in gelijke stukken gezaagd. Hoe lang is elk stuk? m en 0 cm 0 cm. 0 cm : 0 cm De opbrengst van de boer is ton aardappelen. Hij houdt deel zelf. De rest gaat naar de

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

Opwarming van de aarde hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52494

Opwarming van de aarde hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52494 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 03 May 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/52494 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

16 Daagse Reis, Beklimming Kilimanjaro met Safari verlenging

16 Daagse Reis, Beklimming Kilimanjaro met Safari verlenging 16 Daagse Reis, Beklimming Kilimanjaro met Safari verlenging We beklimmen de Kilimanjaro via de Marangu Route, dit is de oudste route en ook de enige route waar u verblijft in hutten. Er zijn verschillende

Nadere informatie

In het weekend maak je een spectaculaire safari waarin je oog in oog komt te staan met de big five.

In het weekend maak je een spectaculaire safari waarin je oog in oog komt te staan met de big five. Oeganda Kerst 2016 Jij steekt samen met je team je handen uit de mouwen om van een dorpsschooltje in Nkokonjeru een nieuwe frisse school te maken. Samen met ouders en leraren knap je de boel op. Aan de

Nadere informatie

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

Hoofdstuk 2. Contact maken, inlichtingen verstrekken en onderhandelen

Hoofdstuk 2. Contact maken, inlichtingen verstrekken en onderhandelen Hoofdstuk 2 Contact maken, inlichtingen verstrekken en onderhandelen 48 Gangbare uitdrukkingen bij contact maken en onderhandelen De meeste zinnen die in dit overzicht staan, zijn formeel. U kunt deze

Nadere informatie

Verslagen partijen 2 e ronde

Verslagen partijen 2 e ronde Verslagen partijen 2 e ronde Geschreven door Dewi van den Bos Het Roode Hert en de rest van het bestuur van het toernooi kunnen niet aansprakelijk gesteld worden. 13 april 2012, 6 e en laatste speelavond

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Jaarverslag Millenniumplatform

Jaarverslag Millenniumplatform Jaarverslag Millenniumplatform Jaarverslag Millenniumplatform 2013 In 2008 heeft de gemeenteraad unaniem besloten onze gemeente uit te roepen tot Millenniumgemeente. Dit betekent dat de gemeente zich conformeert

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

Ik staar over het water

Ik staar over het water Ik staar over het water Het is zondag 5 december als de burgemeester ons belt. Kom snel naar het water, zegt hij. We gaan. Het regent eens een keer niet, en de zon schijnt. Als we aankomen op de plek waar

Nadere informatie

Schoolkamp 2015, Jacco

Schoolkamp 2015, Jacco Schoolkamp 2015, Jacco We gingen om 10:30 weg met de bus, eigenlijk moesten we met de fiets maar het stormde hard. Met de bus reden we naar Basal, daar werd verteld wat ze deden en we gingen stenen zoeken.

Nadere informatie

René op vakantie. 10-17 mei 2013 P U T T E N

René op vakantie. 10-17 mei 2013 P U T T E N René op vakantie 10-17 mei 2013 P U T T E N Begeleider Theo Vrijdag 10 mei Vertrek naar Landal Tegen 12 uur rijdt de Tendens bus de Ranonkelweg in en René straalt als hij mij ziet. Na de lunch nemen we

Nadere informatie

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 LES 4 Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 De boodschap God hoort en verhoort onze gebeden voor elkaar. Leertekst: Terwijl Petrus onder zware bewaking zat

Nadere informatie

EEN PRINS WORDT EEN HERDER

EEN PRINS WORDT EEN HERDER Bijbel voor Kinderen presenteert EEN PRINS WORDT EEN HERDER Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot en Lazarus Aangepast door: E. Frischbutter en Sarah S. Vertaald door: Erna van Barneveld

Nadere informatie

Werkvel opdracht 17 (Wat kunnen wij in Europa aan grensoverschrijdende problemen doen?)

Werkvel opdracht 17 (Wat kunnen wij in Europa aan grensoverschrijdende problemen doen?) Werkvel opdracht 17 (Wat kunnen wij in Europa aan grensoverschrijdende problemen doen?) Toelichting op de opdracht In deze opdracht gaan jullie kijken naar grensoverschrijdende problemen. Dit doen jullie

Nadere informatie

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie.

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie. Welkomstwoord van Jan Franssen, Commissaris van de Koningin in Zuid-Holland, bij het Lustrumcongres 'Geothermal Heat is Cool' van het Platform Geothermie, Den Haag, 24 oktober 2012 ---------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Alles in een dag Sophia Beets

Alles in een dag Sophia Beets Alles in een dag Sophia Beets Hoi. zeg ik zoals dat het enige is wat ik iedere ochtend zeg. Goeie morgen. zegt ie terug. Ik zeg geen goeie morgen, nooit niet. Morgen is niet fijn en ook niet goed, bovendien

Nadere informatie