Hoe kunnen wij goed ouder worden? Joep Dohmen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Hoe kunnen wij goed ouder worden? Joep Dohmen"

Transcriptie

1 Hoe kunnen wij goed ouder worden? Joep Dohmen In Het handwerk van de vrijheid. Over de ontdekking van de eigen wil verdedigt Peter Bieri (2006) de stelling dat onze persoonlijke vrijheid een kwestie van handwerk is. Mensen zijn niet zomaar vanzelf vrij, maar moeten gaandeweg hun leven hun eigen vrijheid veroveren en hun leven vormgeven. Deze Bildungsfilosofie van Peter Bieri vertoont een nauwe samenhang met zijn literaire werk. In Nachttrein naar Lissabon, de succesvolle roman van Pascal Mercier, het alter ego van Peter Bieri, stapt een man van middelbare leeftijd van de ene op de andere dag uit zijn gewone bestaan en gaat op reis. Hij probeert een nieuw leven te beginnen. In deze bijdrage onderzoek ik eerst de Bildungsfilosofie van Peter Bieri, in het bijzonder het verband tussen persoonlijke identiteit, tijd en vrijheid. Centraal staan Bieri s opvatting van motivatie en reflectieve wilsvorming, zijn narratieve hermeneutiek van het verlangen, en zijn schets van onvrijheid. Daarna wijs ik op enkele belangrijke parallellen in Nachttrein naar Lissabon, zoals de opvatting van het leven als reis. De voornaamste stelling van Bieri/Mercier is: benut de speelruimte die je hebt en leef goed gemotiveerd! Ik ben benieuwd of en hoe deze aanbeveling zou kunnen worden toegepast op de tweede levenshelft. Hiermee wil ik bijdragen aan een geloofwaardige visie op goed ouder worden. Vrijheid als Bildungsproject Volgens Peter Bieri hangt ons persoonlijk leven, hoe ons leven zich ontwikkelt en hoe vrij we daarbij zijn, af van verschillende voorwaarden. Vrijheid hangt onder meer af van de mogelijkheden die de wereld biedt, de middelen waarover je beschikt en de vaardigheden die je hebt. Op elk van die terreinen kan onze vrijheid worden ingeperkt of uitgebreid. Deze toename en afname is in hoge mate afhankelijk van politieke en maatschappelijke voorwaarden. De overheid kan bijvoorbeeld meer of minder restrictief zijn in het toestaan van bepaalde handelingen van individuen, maar zij kan ook de voorwaarden scheppen zodat mensen zoveel mogelijk hun wil kunnen omzetten in bepaald handelen. Onze persoonlijke vrijheid hangt behalve van factoren als mogelijkheden, middelen en vaardigheden bovendien in bepaalde zin van onszelf af. Het betreft de vorming van onze eigen wil. Bieri sluit hiermee aan bij de opvattingen van de Amerikaanse filosoof Harry Frankfurt (1988). Het belangrijkste kenmerk van personen is volgens Frankfurt dat ze afstand kunnen nemen van hun wensen en dat ze zich met bepaalde wensen wel en met andere niet kunnen identificeren. Dit is het uitgangspunt van de zogenaamde split-level self theorie. 1

2 Frankfurts stelling is dat mensen handelen op basis van verlangens of wensen, en bovendien op basis van volities, wensen over concrete wensen en verlangens. Mensen kunnen willen dat bepaalde verlangens hun handelen sturen en andere verlangens niet. Je kunt verlangen om te roken en verlangen om gezond te zijn; je kunt zowel willen roken als gezond willen blijven, en je kunt bovendien het genot van het roken willen prefereren boven de waarde van gezondheid. Een doelbewuste roker is misschien geen gezonde, maar wel een vrije, autonome persoon. Door hun biografie, genen en opvoeding (inclusief mogelijke trauma's) hebben mensen een unieke innerlijke architectuur gekregen van ideeën en verlangens, emoties en gewoontes die hun persoonlijkheid bepaalt. Bovendien wordt onze identiteit gevormd door de houding die wij ten opzichte van die bepaaldheid innemen. Door na te gaan wat we echt willen en het vormen van volities, vormen we de oriëntatie van onze eigen persoonlijkheid. Onze identificaties zijn een uitdrukking van wat wij echt willen, waarmee we instemmen en waarnaar we willen handelen. In kritische navolging van Frankfurt pleit Bieri ervoor om niet alleen ad hoc stelling te nemen ten aanzien van een concreet verlangen, maar om ons bovendien de samenhang van onze verlangens toe te eigenen. Je moet proberen te worden wie je bent. Wensen en wilsvorming Het vormgeven van onze vrijheid veronderstelt een opvatting van actorschap. Iemand die handelt, is als actor de bron van zijn daad. Zonder actor is er geen handeling, maar slechts een gebeurtenis. Als je jezelf als actor ervaart, beleef je je beweging als uitdrukking van een bepaalde wil. Als je door een andere wil werd bewogen, zou er een andere beweging gevolgd zijn. En als er geen eigen wil was, dan was de beweging niet meer dan een reflex of een stuiptrekking. Handelingen krijgen pas een betekenis door de wil die hen leidt. Als iemand iets wil, schrijven we die persoon een bepaalde wens toe. We hebben een heleboel wensen, maar slechts enkele daarvan worden een wil. Pas als een wens de overhand heeft gekregen op andere wensen en tot handelen geleid heeft, kunnen we spreken van een wil. Een wens kan pas tot handelen leiden als je een voorstelling hebt van de stappen die nodig zijn om die wens te vervullen. Pas als je iets niet alleen wenst maar ook echt wilt, denk je erover na hoe je iets kunt doen. Dat een wens het gedrag begint te sturen zoals een wil dat doet, wijst er dus op dat er een denkproces op gang is gekomen dat betrekking heeft op de keuze van de middelen. Voor een loutere wens is het niet nodig om ook werkelijk de middelen te kennen. Het typische van een wil is dus dat het niet blijft bij het spelen met een 2

3 gedachte. In het vormen van een wens tot wil ontwikkel je een bereidheid om de benodigde stappen daadwerkelijk te zetten. De wil is dus in het mensbeeld van Peter Bieri geen aparte instantie. Dit is van fundamenteel belang. De wil is geen zelfstandig menselijk vermogen of zelfstandige innerlijke kracht. Als iemand iets wil, betekent dit niet meer dan dat er een samenspel van wens, overweging, overtuiging en bereidheid aanwezig is. Uit dat samenspel resulteert een wil, en het is deze innerlijke structuur die verantwoordelijk is voor het handelen. Dit geldt niet alleen voor het handelen maar voor de hele levensloop. We willen immers niet alleen iets doen, we willen ook iemand worden en uiteindelijk iemand zijn. We hebben allerlei wensen over onze toekomst, maar alleen die wensen die tot een wil leiden, bepalen naast eerder genoemde factoren werkelijk onze toekomst. De inkadering van onze speelruimte Hoe vrij is onze wil? Volgens Bieri is er een speelruimte van mogelijke handelingen, ook al is die niet onbeperkt. Ik kan bij thuiskomst na mijn werk meteen een glas wijn inschenken of gaan koken, maar ik kan ook eerst gaan sporten. Vrij zijn betekent dat je ook iets anders kunt doen dan wat je in feite doet. In die zin heeft een vrij mens een open toekomst voor zich. Als er slechts één toekomstmogelijkheid was, zou je niet vrij kunnen zijn in je handelen. Bieri onderscheidt tenminste vier verschillende aspecten die de speelruimte voor ons handelen inkaderen: gelegenheid, middelen, vaardigheden en het innerlijk profiel. 1. Een eerste aspect van onze speelruimte is de gelegenheid. Vrijheid betekent dat we ons in een situatie bevinden waarin er verschillende kansen zijn, gelegenheden om onze wil te vormen en deze ook in praktijk te brengen. Je moet dus nadenken over de vraag welke gelegenheden de werkelijkheid op een bepaald tijdstip aan jou biedt. 2. Ten tweede zijn er de (al dan niet beperkte) middelen die je hebt om de gelegenheden die de wereld biedt, te benutten. Dat zijn bijvoorbeeld geld, voedsel, woning, kleding, vervoer et cetera. Zo biedt de wereld tal van studiemogelijkheden, maar misschien kun jij zulke studies niet betalen. 3. De speelruimte voor het handelen hangt ten derde ook af van je vaardigheden. Niet iedereen kan schrijven, schilderen of pianospelen, ook al zou men het nog zo graag willen. 3

4 Een gebrek aan vaardigheden betekent ook een inperking van de vrijheid, omdat iemand zijn wensen dan niet kan omvormen tot een wil die hem tot bijvoorbeeld pianospelen in staat stelt. 4. Een vierde en laatste inperking van onze speelruimte is die van ons innerlijk profiel. Gevormde behoeften en gewoontes, opvattingen en gevoelens, maar ook trauma s en kwetsures, onze hele biografie is van invloed op de verlangens en wensen die we hebben. In die zin is het verleden voor het scheppen van onze toekomst van groot belang. Iemand die zich altijd erg heeft moeten inspannen, zal anders met zijn verlangens omgaan dan iemand voor wie altijd alles is komen aanwaaien. Uit deze vier inperkingen van onze vrijheid wordt duidelijk dat onze wilsvorming fundamenteel afhankelijk is van een speelruimte die we niet zelf geschapen hebben. Daarom stelt Bieri met grote nadruk dat we hoe dan ook slechts kunnen spreken van een voorwaardelijke wil. Toch bestaat er te midden van al deze vrijheidsbeperkende factoren een speelruimte waar we het wél zelf voor het zeggen hebben. In dat domein vormen we onze wil. De bepaling van de wil Als de voorwaarden voor het praktiseren van onze vrijheid gunstig zijn, hangt het vervolgens alleen nog af van wat je zelf wilt. We betreden nu het terrein van onze meest persoonlijke, meest eigen speelruimte. Hier ligt het werkelijk alleen nog aan ons zelf. Wat we willen is niet onafhankelijk van ons denken. We kunnen met onze gedachten onze wil beïnvloeden. We kunnen door te overwegen, door na te denken over onze wensen, door te wikken, te wegen en te evalueren aan onze wil werken en beslissen hoe die zal uitvallen. We zijn de actoren van onze wil en hebben een zekere macht over onze wensen. Hier komen we in de buurt van het echte handwerk van de vrijheid. Als we erin slagen om onze wil via allerlei cognitieve wegen te bepalen zodat het onze eigen wil is, dan is de wil vrij. Dat is onze beslissingsvrijheid. Bieri maakt onderscheid tussen instrumentele en substantiële beslissingen. Bij een instrumentele beslissing gaat het erom te bepalen wat ik het beste kan doen gesteld dat ik x wil. Deze wil komt over het algemeen vrij snel en zonder al te veel inspanning tot stand. Dit is geen blind proces maar het resultaat van inschattingen welke middelen voor welke doelen het meest geschikt zijn. Naast instrumentele zijn er ook substantiële beslissingen. Hier luidt de vraag: wil ik x werkelijk en waarom? Wil ik gaan studeren of een onderneming beginnen? Wil ik wel of geen kinderen krijgen? Wil ik me inzetten voor het lot van anderen of alleen voor mezelf? Het gaat 4

5 nu om de substantie van ons leven. Je vraagt je af wat voor iemand je wilt zijn. Niet alle substantiële beslissingen zijn van dezelfde orde. Er zijn wensen die inhoudelijk goed met elkaar te verenigen zijn, maar niet tegelijkertijd. Dan is het een kwestie van volgorde aanbrengen, prioriteiten stellen. Met dit soort beslissingen doe je iets met en voor jezelf. Je gaat eerst een tijd studeren, dan werken en dan kinderen krijgen. Je geeft een bepaalde ordening aan je bewuste wensen die er eerst niet was. Je vormt in die zin jezelf. Andere substantiële wensen zijn niet met elkaar verenigbaar, ze sluiten elkaar inhoudelijk uit. Je kunt niet wel en niet gaan studeren, wel en geen kinderen krijgen, voor en tegen het milieu zijn, links en rechts zijn, een rustig of een hectisch leven leiden. Je moet partij kiezen voor de ene wens, en de andere wens uitsluiten als een wens die nooit een wil zal worden. Als je een bepaalde richting bent ingeslagen, kun je dat niet of niet zonder grote gevolgen ongedaan maken. Naarmate we ouder worden komen andere substantiële beslissingen aan de orde dan voorheen. Dan gaat het niet langer om wel of niet trouwen, wel of geen kinderen krijgen, een studie dan wel een onderneming beginnen. Dan gaat het bijvoorbeeld om proberen opnieuw te beginnen, met een nieuw huwelijk, een nieuwe baan. Het kan ook gaan om een radicaal andere levensstijl, waarbij je doelbewust onthecht van je vorige bestaanswijze omdat je daar helemaal genoeg van hebt. Of je besluit om helemaal niet verder te leven en de dood onder ogen te zien. Steeds identificeren we ons met specifieke wensen en bepalen daardoor onze identiteit. Op die manier proberen we onze levensloop enige sturing te geven en daarmee te worden we wie we graag willen zijn. De verbeelding aan de macht Hoe vindt dit identificatieproces plaats? Hoe nemen we het best zulke belangrijke beslissingen? Hier komt Bieri met een begrip dat centraal staat in zijn werk, de sleutelterm in zijn filosofie en romans: de verbeelding. De verbeelding helpt ons bij het nemen van beslissingen over wat we willen. Verbeelding (fantasie, voorstellingsvermogen) is volgens Bieri de vaardigheid om innerlijke mogelijkheden uit te proberen. Deze heb je nodig bij instrumentele beslissingen. Wie inventief is, vindt vaak wel een middel om een bepaald doel te bereiken. Ook dat hoort bij het bepalen van je handelingsvrijheid. Bij substantiële beslissingen, dus bij belangrijke levenskeuzes speelt de verbeelding zonder twijfel een enorme rol. Daarbij moeten we ons immers proberen voor te stellen hoe het ons in toekomstige situaties zal vergaan. Daarvoor is een behoorlijke mate van zelfkennis noodzakelijk, om te voorkomen dat je beslissingen neemt waar je later spijt van krijgt. 5

6 Verbeelding betekent dat je afstand neemt van jezelf en je wensen evalueert. Bij die evaluatie spelen zelfkennis en reflectie, fantasie en verbeelding een grote rol. Je verbeelding moet betrouwbaar en nauwkeurig zijn, vooral in het geval van onomkeerbare beslissingen. Op dat moment kies je voor een bepaalde identiteit en verwerp je een andere. Je verbeelding moet zich dan ook op een groot aantal verschillende zaken richten. Je moet er bijvoorbeeld achter zien te komen of je je in de voorgestelde situatie zult kunnen handhaven, en of je jezelf wel echt kunt vinden in zo n bestaan. Wie arts of monnik wil worden, zal zich in het artsenbestaan of kloosterleven moeten verdiepen. Dat geldt nog sterker voor het ouderschap, of voor het beramen van een moord (Bieri bespreekt uitvoerig de figuur van Raskolnikov uit Schuld en boete van Dostojewsky). Hoe zal je innerlijke profiel zich vanaf je beslissing verder ontwikkelen? Dat is de ene kant van de medaille. De andere kant is dat je in je verbeelding ook alles mee moet meenemen waarvan je dan afstand hebt gedaan. Hoe leef je verder met de herinnering aan de mogelijkheden die je hebt verworpen toen je de politiek in ging: een intiem gezinsleven, een artistiek bestaan? Wat zal het voor je betekenen om alleen verder te leven nadat je gescheiden bent van je jarenlange levenspartner? Weegt het voordeel van de vrijheid op tegen het nadeel van het niet langer verbonden zijn? Kun je na de moord verder leven zonder schuld en spijt? Uiteindelijk zul je dan je beslissing nemen en je met een zaak of persoon engageren. Je identificeert jezelf met je kinderwens en maakt die tot wil. Als de omstandigheden buiten jouw beïnvloedingssfeer ook meewerken, ga je voortaan als vader of moeder door het leven. Hermeneutiek van het verlangen De openheid van de toekomst Wij ervaren de toekomst van ons handelen en leven als open, tot aan het moment dat we een besluit genomen hebben en de handeling wordt voltrokken. Tot dat moment kan er nog van alles gebeuren waardoor de beslissing op het laatste moment kan veranderen. De ervaring van een open toekomst heeft drie aspecten: 1. De activiteit van het beslissen als zodanig heeft een open karakter. Ik ben degene die door overwegingen en verbeelding een bepaalde beslissing neemt en een keuze maakt uit verschillende alternatieven. Ik sta niet machteloos ten opzichte van mijn wil. Het is míjn beslissing. 6

7 2. Het aspect van herroepbaarheid. De ene overweging kan door een andere, tegengestelde vervangen worden. Zolang we bezig zijn met het overwegen van alternatieven, kan ik nog terugkomen op een voorlopige beslissing en is de wilsvorming niet afgesloten. Onder invloed van reflectie en verbeelding kan onze wil nog steeds veranderen. 3. Het aspect van onafgeslotenheid. Het is onmogelijk tot het moment van besluit zeker te weten wat we uiteindelijk willen en op grond daarvan dan doen. De laatste gedachte, waarin we meenden een beslissing te forceren, kan juist door zijn optreden zelf toch een andere wil en daarmee een andere beslissing teweegbrengen. Als deze drie aspecten: beslissen, herroepbaarheid en onafgeslotenheid, er niet waren, zou er geen open toekomst zijn. Het zou slechts de tijd na het heden zijn. Tijd zouden we ervaren als een statische dimensie waarnaar we ons zouden voegen. Als de wil vaststond en aan onze invloed onttrokken was, zou de doorleefde tijd tot stilstand komen. Er zou een opeenvolging van ervaringen zijn, maar het zou geen tijd zijn waar je zelf iets mee te maken hebt. Articuleren, begrijpen en beoordelen Wilsvrijheid is een breekbaar ideaal. De vrijheid van de wil is iets waaraan je hard moet werken. Bieri gaat er vanuit dat we (deels) vrij zijn om onszelf te vormen, door ons met behulp van ons denken en onze verbeelding onze wil toe te eigenen. Aan het proces van identificatie of toe-eigening zitten volgens Bieri drie dimensies: articulatie, begrijpen en beoordelen. Dit kan worden bezien als het narratieve aspect van Bieri s Bildungsfilosofie. Articulatie gaat over een zo goed mogelijke verwoording van wat je wilt. Begrijpen gaat over het doorzien van de betekenis van je verlangens. Ten slotte is goedkeuring nodig, je moet instemmen met wat je wilt. Je moet er achter staan. Niet weten wat je wilt, bezet worden door onbegrijpelijke verlangens, je eigen wil afkeuren, dat alles maakt een mens onvrij. Niet toevallig is het doorgaans een existentiële crisis die ons dwingt om ons voor onszelf te verduidelijken. - De vrije wil als gearticuleerde wil Als aan mensen gevraagd wordt wat hen werkelijk drijft in het leven, hebben ze niet altijd meteen een (goed) antwoord. Wat we op korte termijn willen, weten we doorgaans redelijk goed. Wat we op langere termijn willen, is echter vaak onduidelijk. Een wens hebben betekent bepaald nog niet dat je die ook gemakkelijk kunt articuleren. Je moet er iets voor 7

8 doen om de inhoud van je wil te leren kennen. Je moet dus zoeken naar methoden om die te articuleren. Articuleren betekent in taal uitdrukken, verwoorden wat je bezighoudt. Dat is belangrijker dan men wellicht zou denken. Door de amorfe inhoud van de wil te uiten, plaats je die op afstand van jezelf. Dat schept ruimte om de inhoud van je wil te onderzoeken, je duidingen ervan te corrigeren en scherp te stellen. Ook verdrongen of verbannen wensen kunnen dan aan de oppervlakte komen. Door dit articuleren kan er een toespitsing in de wens ontstaan. Niet alleen door woorden, maar ook door beelden, romans of films, via verbeelding en fantasie kan wat we echt willen, voor onszelf meer helder, duidelijk worden. - De vrije wil als inzichtelijke wil Je ervaart onvrijheid als je je wil niet begrijpt, als hij je voorkomt als een vreemde wil, inconsistent met je andere wensen, een wil die als het ware buiten je staat. Het kan zijn dat je je innerlijk landschap van wensen niet overziet en dat je je wil daarin niet kunt plaatsen. Je snapt bijvoorbeeld niet dat je droomt van een andere baan, omdat het eigenlijk best goed gaat op je werk. Dat kun je verhelpen door te proberen die vreemde wil toch te begrijpen. Je wil begrijpen betekent niet zozeer de causale verbanden doorzien van je binnenwereld, maar een interpretatie kunnen geven van je wil. Het gaat eerder om een hermeneutiek van je verlangens. Bij dit proces van zelfkennis moet je je vreemde wil nauwkeurig articuleren. Wat is die wil precies, hoe kun je dat verlangen het best omschrijven? Daarna ga je interpreteren en proberen om die wil in een verhaal op te helderen: wat betekent die wil eigenlijk? Bij nader inzien past die vreemde wens juist heel goed bij je andere wensen. Het kan ook zijn dat je vreemde wil iets heel anders betekent dan je eerst dacht. Dan had de wens zich als het ware een beetje vermomd: je wilde wel degelijk kinderen krijgen, maar je stond het jezelf niet toe. Het kan ook zijn dat de wens staat voor een veel omvattender wens. Hoewel je wel degelijk erg ambitieus bent, wil je liefst absoluut geen carrièrevrouw zijn, maar heel graag thuiszijn om een groot gezin draaiende te houden. Als het je lukt om die vreemde kinderwens te duiden en daarmee voor jezelf een soort innerlijke consistentie te verwerven, is dat een toename van wilsvrijheid. De interne spanningen in jezelf worden dan opgeheven en de wens conflicteert niet langer met andere verlangens. Het doel van Bieri s Bildungsfilosofie, vrijheid, verwijst dus naar een zekere mate van integratie. De inzet is om in de loop van je leven, naarmate je ouder wordt een meer samenhangende persoonlijkheid te ontwikkelen. 8

9 - De vrije wil als goedgekeurde wil Zelfkennis is een maatstaf voor wilsvrijheid. Articulatie en inzicht zijn twee belangrijke aspecten van zelfkennis. De vrije wil is een wil waarmee je je kunt identificeren, die je aan jezelf kunt toeschrijven omdat je hebt begrepen hoe hij ligt ingebed in je biografie, in ontstaan en ontwikkeling van de persoon die je vandaag bent. Je moet afstand nemen tot je eigen wil om die goed te kunnen benoemen, begrijpen en beoordelen. Vanuit die distantie keuren we een wil goed of af. Er zijn twee vormen van beoordeling: een functionele en een kwalitatieve. Gewoonlijk schatten we in of onze wil een gunstig of schadelijk effect heeft op onze toekomst. Als ik die auto koop, ben ik vrij om te reizen waarheen ik wil. Maar hij is wel erg duur. Meer substantiële oordelen gaan over de vraag wat voor leven je wilt leiden, wat voor mens je wilt zijn. Je kunt bijvoorbeeld kiezen voor een hardnekkige, op je werk niet algemeen gerespecteerde wil om part-time te werken. Het kan ook gebeuren dat je in opstand komt tegen de innerlijke censuur die bij elk zelfbeeld hoort. Ineens doorzie je dat je al je hele leven lang aan de verwachtingen van je ouders hebt willen voldoen. Je houdt ermee op om dag en nacht te werken. Wil een beoordeling kunnen bijdragen aan je wilsvrijheid, dan moet je je eigen wil ook werkelijk goedkeuren. Dit is wat ik wil, dit is wat ik begrijp van mezelf, hier sta ik achter. Vrijheid in gebondenheid De vrijheid van de wil hangt dus af van ons denken, verbeelden, oordelen en goedkeuren. We hadden ook iets anders kunnen willen en juist daarin ligt onze vrijheid. Maar we willen ook weer niet zomaar wat anders. Als we zeggen - ik had ook iets anders kunnen willen - bedoelen we: als ik tot een ander oordeel was gekomen! Als de wil ons volstrekt willekeurig zou overkomen, zouden we niet vrij zijn. Wilsvrijheid betekent geen ongebondenheid of willekeur, de vrijheid van de wil bestaat juist dankzij zijn gebondenheid. Uiteindelijk leg je je wil vast door een bepaalde overweging en dan beslis je. Als de wil zich niet door jouw oordeel zou laten vastleggen, zou de externe wereld jouw wil volledig bepalen en zou je niet vrij zijn. Besluiteloosheid kan onze vrijheid inderdaad slopen. We blijven dan maar heen en weer gaan tussen onze verlangens en komen niet tot een eindoordeel waarmee we ons identificeren. Weliswaar kan de uitdrukking hier sta ik, ik kan niet anders inderdaad verwijzen naar een onvrij mens, bijvoorbeeld naar een junk die moet stelen omdat hij verslaafd is. Maar zij kan ook heel erg goed vrijheid uitdrukken: ik ben tot dit oordeel gekomen en nu voegt mijn wil 9

10 zich naar mijn oordeel. In het dagelijks leven voelen we ons inderdaad vrij als we zelf hebben kunnen bepalen wat we willen, en de kans krijgen om die wil ook werkelijk door te zetten. Tot zover Bieri s idee van vrijheid, opgevat als een altijd van vele voorwaarden én van ons oordeel en goedkeuring afhankelijke, eigen wil. Ervaringen van onvrijheid Een van de meest indringende analyses van Bieri s Het handwerk van de vrijheid gaat over ervaringen van onvrijheid (Hoofdstuk 4). Juist door zijn behandeling van vormen van onvrijheid laat Bieri zien dat, hoe en waarin onze vrijheid wel degelijk bestaat. We begrijpen heel goed wat vrijheid is en hoe belangrijk het is dat we zelf kunnen handelen zoals we willen, op het moment dat wij niet zelf kunnen beslissen, of dat onze wil gefrustreerd of onmogelijk gemaakt wordt. Bieri schetst verschillende onvrije figuren zoals de windvaan die met alle winden meewaait, de meeloper die altijd andermans wil volgt, degene die onder hypnose staat of die gegijzeld wordt. Volgens Bieri is je wil vrij als die door je eigen denken gestuurd wordt. Toch kunnen we, zelfs als we wel echt nadenken en zelf oordelen, nog steeds zeer onvrij zijn. Dit is het geval bij degene die gevangen is in een onbegrepen identificatie met een ander, of bij dwangmatig handelen. In dat geval ben je onvrij en een slaaf van je neigingen. Het lukt je dan niet je wil naar je betere inzicht te richten. We noemen een verslaafde wilszwak, maar dat is niet helemaal waar, aldus Bieri. De dwangmatige wil van de verslaafde is doorgaans juist bijzonder sterk. Zijn wil is niet zwak, maar zijn denken en oordelen vermag weinig tegen die sterke wil en daardoor lukt het niet om tot een minder dwangmatige wil te komen. De ervaring van innerlijke dwang bestaat uit twee elementen: de onbeïnvloedbaarheid van de wil en de vreemdheid ervan, het feit dat de eigen wil wordt afgekeurd. De dwangmatige wil woekert in mij als een vreemd gewas, en bedreigt de kwaliteit van mijn persoon. Mijn toekomst verliest in deze situatie zijn openheid. Ik weet al lang wat er zal gebeuren, want mijn dwangmatige wil is ijzersterk en dominant: Wellicht worden veel van de dingen die u doet, door u gedaan omdat u nog steeds gehoorzaam bent aan het verinnerlijkte gezag van uw ouders. Dit gezag beveelt u altijd de beste te zijn. U bent niet gelukkig, want u bent voortdurend buiten adem. Maar u kunt het niet laten. Telkens wanneer u weer een zaak hebt volbracht met de gebruikelijke perfectie die u de keel uithangt, en u zich even zou willen laten gaan, moet u onmiddellijk de volgende prestatie willen. Aan alle kanten ziet u opgaven die 10

11 u, en u alleen, werkelijk goed kunt vervullen. Het is om wanhopig van te worden, want u koerst aan op een volledige uitputting. Maar ophouden kunt u niet, en dat maakt u tot een werkverslaafde. (o.c p ) Het meest verrassende aan Bieri s analyse is wel dit interne verband tussen identiteit, wil en tijd. Bieri laat zien hoe al deze onvrije figuren op heel verschillende manieren in de tijd staan, al naar gelang het met hun wil is gesteld. Pas als we begrijpen hoe het met iemands wil is gesteld, zien we in hoe hij in de tijd staat. Degene die met alle winden meewaait, heeft een vlakke tijd. Alles is even saai, want er is geen eigen motivatie en betrokkenheid. De meeloper leeft in andermans tijd en dus in een vervreemde tijd: hij wil altijd wat die ander wil. De dwangmatige mens leeft in wachttijd, in afwachting van de tijd waarop hij eindelijk zijn eigen wil in bezit kan nemen. Dit levert een onthutsende ontdekking op: mensen die innerlijk onvrij zijn, leven in een tijdsmodus die we van buitenaf nauwelijks herkennen. Ze leven niet in de tegenwoordigheid, zegt Bieri, maar ervaren hun leven als vlak, vervreemd of opgeschort. Ze staan soms levenslang in de wacht. De romans van Pascal Mercier zijn overbevolkt met dit soort onvrije figuren. Nachttrein naar Lissabon Raimund Gregorius, leraar klassieke talen aan het gymnasium van Bern, 57 jaar oud, al jaren gescheiden en alleenwonend, wordt zo van zijn stuk gebracht door een ontmoeting met een hem onbekende Portugese vrouw, dat hij het drastische besluit neemt de zekerheden van zijn bestaan op te geven. Hij onderbreekt zijn onderwijs, verlaat het klaslokaal en stapt uit zijn leven als docent. Zo opent de roman Nachttrein naar Lissabon, geschreven door Pascal Mercier. Gregorius bezoekt een antiquariaat en vindt daar bij toeval een Portugees boek, Um ourives das palavras ( Een goudsmid van woorden ) dat hij van de eigenaar cadeau krijgt. Dit boek van Amadeu Inácio de Almeida Prado intrigeert hem zo dat hij de volgende avond de nachttrein naar Lissabon neemt om meer te weten te komen over de auteur. Prado blijkt al ruim dertig jaar geleden overleden, vlak voor de Anjerrevolutie. Door in contact te komen met zijn twee zussen en een aantal andere intimi, en door een bezoek te brengen aan zijn graf en zijn oude school, slaagt Gregorius erin Prado s leven stukje bij beetje te reconstrueren. Prado moet een charismatische persoonlijkheid zijn geweest: briljant als leerling op het lyceum, superieur tijdens zijn medicijnenstudie, gevierd als arts in zijn praktijk. In overdenkingen die Gregorius doen denken aan de Persoonlijke Notities van Marcus Aurelius, filosofeert deze Prado over de innerlijke ervaring en de mogelijkheid van zelfkennis, de kracht van de 11

12 verbeelding en de macht van de taal, belangrijke gebeurtenissen en beslissingen verbeeld via de metafoor van het leven als reis, de relatie met anderen, het verstrijken van de tijd, de kans om opnieuw te beginnen. We herkennen hierin de hoofdthema s van Bieri s filosofische werk. Ik bespreek hier kort de metafoor van het leven als reis, de rol van de taal en die van de ander, als illustraties van het feit dat Nachttrein naar Lissabon, meer dan Merciers andere romans, een Bildungsroman is. Het leven als reis Waarom gaat Gregorius op zoek naar een hem volkomen onbekende schrijver? Het alter ego van Pascal Mercier, de filosoof Bieri, heeft gesteld dat je afstand moet nemen van jezelf om jezelf goed te kunnen begrijpen: Was het mogelijk dat de beste weg om je van jezelf te vergewissen bestond uit het leren kennen en begrijpen van een ander? Iemand wiens leven heel anders was verlopen en een heel andere logica had bezeten dan zijn eigen leven? (Mercier, 2008, p. 98) Via het leven van een ander evalueert Gregorius zijn eigen levensweg, de keuzes die hij heeft gemaakt en ook wat hij allemaal heeft laten gebeuren. Hij verwondert zich erover dat zijn leven gegaan is zoals het gegaan is, terwijl het toch heel anders had kunnen verlopen. Nu loopt het dan ook daadwerkelijk helemaal anders: Als iemand hem een week geleden, in zijn woning in Bern, zou hebben gezegd dat hij over zeven dagen in een nieuw kostuum en met een nieuwe bril op in Lissabon op een veerboot zou zitten om bij een gemarteld slachtoffer van het Salazarregime iets over een Portugese arts en schrijver te weten te komen die al meer dan dertig jaar dood was, dan zou hij die persoon voor gek hebben verklaard. Was dit nog steeds hij, Mundus, de bijziende boekenwurm? (Mercier, 2008, p. 113) Gregorius, bijgenaamd Mundus, spiegelt zijn leven aan dat van Prado. Deze schrijver van het Portugese boek redt als arts het leven van Rui Luís Mendes, de slager van Lissabon en beul van het Salazar-regime. Deze reddingsactie was voor hem als arts een vanzelfsprekende beslissing. Hij verliest het respect van de inwoners van Lissabon en wordt de rest van zijn 12

13 leven door hen uitgekotst. Hij worstelt met deze smaad en de vraag of hij anders had moeten handelen en waarom dan wel. Naar analogie hiervan ziet Gregorius zich voor belangrijke vragen gesteld over zijn eigen leven. Wat was in zijn verleden nu zíjn eigen speelruimte? Wat is hij zelf voor iemand geworden? Welke waren zíjn substantiële beslissingen? In Nachttrein naar Lissabon wordt het leven op verschillende plaatsen vergeleken met een treinreis. Mercier werkt deze metafoor prachtig uit: Ik woon nu in mijzelf als in een rijdende trein. Ik ben niet vrijwillig ingestapt, had geen keus en weet niet waar we heen gaan. Op een dag in het verre verleden werd ik wakker in mijn coupé en voelde de trein rijden. [ ] Ik kan de spoorbaan en de richting niet veranderen. Ik bepaal niet het tempo. Ik zie de locomotief niet en weet ook niet of de machinist te vertrouwen is. Ik weet niet of hij de seinen in de gaten houdt en merkt of een wissel verkeerd staat. [ ] De laatste wagons zijn nog in de tunnel en de eerste rijden alweer naar buiten. [ ] De verlichting in de coupé verandert telkens zonder dat ik er invloed op heb. [ ] De verwarming laat het vaak afweten. [ ] In mijn coupé gaat het heel anders dan ik had verwacht. [ ] De ruiten zijn vuil door het frequente slechte weer. Ik denk: die ruiten geven een vertekend beeld van wat hier binnen is. [ ] Wat kan ik doen tijdens de reis? De coupé opruimen. De dingen vastzetten, zodat ze niet meer rammelen. [ ] Ik duw mijn hoofd tegen de ruit en concentreer me uit alle macht. Ik wil één keer, één enkele keer proberen te begrijpen wat er buiten gebeurt. [ ] Het lukt niet. [ ] De reis duurt lang. Er zijn dagen waarop ik hoop dat de reis eindeloos zal zijn. Dat zijn zeldzame, kostbare dagen. Er zijn andere dagen waarop ik blij ben met de wetenschap dat er een laatste tunnel zal zijn waarin de trein voor altijd tot stilstand komt. (Mercier, 2008, p ) De metafoor illustreert treffend een aantal hoofdlijnen van Bieri s betoog over zijn visie op de menselijke levensloop. We zien hoe verschillende factoren en voorwaarden onherroepelijk een rol spelen op onze levensreis, maar ook dat we een beperkte speelruimte hebben om de koers ervan zelf te bepalen. Er is een spoor waarover we in een bepaalde richting rijden. Op onze route zijn haltes en wissels, we hebben tijd om in, uit en over te stappen. De reis ligt 13

14 voor een groot deel vast, maar soms is er ineens een ernstige vertraging; de trein staat stil en je moet een omweg nemen. Intussen hebben wij de innerlijke ervaring dat we onderweg zijn. Als de situatie kritiek wordt, rijst de vraag: waarom maak ik eigenlijk deze reis? Zit ik in de verkeerde trein en had ik niet al lang moeten uitstappen? Dan moeten we onszelf op het spoor komen, nagaan welk verlangen ons hierheen gebracht heeft. Vrijheid is weten in de zin van begrijpen waarom je de dingen doet die je doet, en ook goedkeuren dat je die dingen doet. Zorgvuldig je reisplan bestuderen, de mogelijke routes in kaart brengen, zo goed mogelijk substantiële keuzes maken en weten welke weg je wilt inslaan, dat maakt ons vrij. Naarmate we ouder worden ontdekken we of het inderdaad een goede keus was die we gemaakt hebben, en ook welke keuzes we misschien ten onrechte niet gemaakt hebben. We kunnen de wegen die we ooit ingeslagen zijn, de substantiële keuzes uit het verleden niet terugdraaien. Maar door bewust een bepaalde nieuwe weg in te slaan, kan onze toekomst het verleden wellicht alsnog goedmaken en ons leven opnieuw zin geven. Nachttrein naar Lissabon eindigt wanneer Gregorius, gelouterd door een bizarre omzwerving, weer terugkeert naar zijn woonplaats Bern. Zijn toekomst ligt meer open dan toen hij vertrok en innerlijk onvrij was. Hoe dan ook is hij zich bewust geworden van het belang om gemotiveerd te leven. Bij thuiskomst gaat hij naar het ziekenhuis. Dat wordt misschien zijn laatste halte, het eindstation. Toe-eigening via de taal De taal speelt een grote rol in Het handwerk van de vrijheid, omdat wij onszelf niet anders kunnen begrijpen dan door ons uit te drukken of te articuleren. We moeten dus ons innerlijk, onze wensen, gevoelens en gedachten eerst verwoorden. De mate waarin dat lukt, bepaalt onze staat van innerlijke vrijheid. Ook in Nachttrein speelt de taal een hoofdrol. Gregorius is docent klassieke talen. De titel van het boek van Prado, Een goudsmid van woorden, is een verwijzing naar Morgenrood van Friedrich Nietzsche (Voorwoord nummer 5). Daarin noemt Nietzsche de filologen goudsmeden en goudexperts van het woord, omdat zij de eerbiedwaardige kunst verstaan om ter zijde te gaan staan, zich tijd te gunnen, stil te worden, langzaam te worden. Het belang van ter zijde gaan staan en zich tijd voor reflectie te gunnen zagen we ook in de opvatting van Bieri over de centrale rol van articulatie, inzicht en evaluatie van onze wensen en verlangens bij het toe-eigenen van onze wil. De opvattingen over taal die Mercier zijn romanpersonages in de mond legt, zijn een echo van de nadruk die de filosoof Bieri legt op het belang van articulatie en verwoording voor het vormen van onze identiteit: 14

15 Het is een strijd tegen innerlijke verlamming. Waarom ben ik er in hemelsnaam niet eerder mee begonnen! Je bent niet werkelijk wakker als je niet schrijft. En je hebt er geen idee van wie je bent. Om maar niet te spreken van wie je niet bent. (o.c. p. 110) In het voetspoor van Nietzsche laten Bieri in zijn filosofie en Mercier in zijn romans zien dat en hoe taalgebruik mede bepaalt wie wij zijn. Het risico van klakkeloos taalgebruik is dat we onszelf en elkaar helemaal verkeerd begrijpen. Het is zaak over jezelf niet in termen van clichés te denken. Elk mens heeft een persoonlijk taalgebruik, een eigen manier van verwoording nodig die uitdrukt wat hij voelt, denkt en wenst, in plaats van afgesleten metaforen die niet de kern van zijn wezen raken. Wanneer ik de krant lees, naar de radio luister of in het café let op wat de mensen zeggen, ervaar ik steeds vaker weerzin, ja walging tegenover almaar dezelfde woorden, die geschreven en gesproken worden de almaar gelijkluidende uitdrukkingen, frasen en metaforen. En het ergste is nog dat ik als ik naar mezelf luister, moet constateren dat ik ook almaar dezelfde dingen zeg. Ze zijn zo verschrikkelijk afgezaagd en uitgewoond, de woorden, versleten doordat ze miljoenen keren zijn gebruikt. Hebben ze eigenlijk nog wel een betekenis? Natuurlijk, het uitwisselen van woorden functioneert, de mensen handelen ernaar, ze lachen en huilen, ze lopen naar links of naar rechts, de ober brengt koffie of thee. Maar dat is niet wat ik wil vragen. De vraag is: zijn ze nog uitdrukkingen van gedachten? (o.c p. 32) Gregorius is doodsbang om een kitscherige wil te hebben. De inhoud van een kitscherige wil is ontleend aan clichés en komt voort uit slordigheid en angst. Eigenzinnigheid is het tegenovergestelde van kitsch en de sleutel naar een echt vrij leven. Volgens Bieri zijn mensen zich er doorgaans veel te weinig bewust van dat het algemene mediajargon uiterst schadelijk is voor hun eigen persoonlijkheid. Goed articuleren: zoeken naar de taal die jouw ervaringen het beste verwoordt, en naar de juiste woorden om die ervaringen het best te interpreteren, is onontbeerlijk voor je innerlijke vrijheid. Het ontwikkelen en toezicht houden op een zo persoonlijk mogelijk taalgebruik vermindert het gevaar op een kitscherig leven. De rol van de ander 15

16 Aan het eind van zijn boek Het handwerk van de vrijheid besteedt Bieri apart aandacht aan de rol die de ander speelt bij de totstandkoming van mijn identiteit en innerlijke vrijheid (Hoofdstuk 11. De zelfstandigheid van de wil en de ander). Als individu leef ik samen met anderen die van meet af aan een rol spelen bij het vormen van mijn persoonlijkheid. Ik onderga hun invloed, zij zijn een spiegel voor mij en ik voor hen, ik ben in een innerlijke monoloog met hen verwikkeld. Dit is een complexe aangelegenheid: zonder anderen kan ik mezelf niet leren kennen, met anderen is dat nog niet meteen evident. Dat hangt onder meer af van welke bedoelingen de ander met mij heeft. Het hangt natuurlijk ook af van wat ik en de anderen elkaar te bieden hebben, en bijvoorbeeld of we elkaar inspireren, maar deze dimensie ontbreekt nagenoeg bij Bieri. In algemene zin zou men kunnen zeggen dat de ander voor mijn vrijheid zowel een hulp en verrijking kan zijn als een bedreiging. De beslissende vraag luidt daarom volgens Bieri: Wat is het verschil tussen een in wisselwerking met anderen ontwikkelde en door hen veranderde zelfstandige wil, en een door anderen gewoon in beheer genomen, door hen gemanipuleerde wil? (p. 383) Als anderen ons manipuleren, misleiden of belangrijke informatie achterhouden, verminderen ze onze vrijheid. Als ze me helpen bij de toeëigening van mezelf, dan vergroten ze mijn vrijheid. In laatste instantie beslissen wij zelf in het trommelvuur van andermans influisteringen (p. 385). In Nachttrein vervult de ander inderdaad een complexe rol. Gregorius heeft de inspiratie van een ontmoeting met een vrouw nodig om opnieuw te beginnen. Hij heeft anderen nodig om Prado te leren kennen. Hij heeft Prado nodig om tot zelfinzicht te komen. Opmerkelijk genoeg zijn dit voornamelijk instrumentele, niet zelden asymmetrische relaties. Je zou zeggen dat er dan een lampje bij hem gaat branden, maar dat is niet het geval. Gregorius gebruikt al die mensen, en gaat in feite uitsluitend instrumentele relaties aan. Hij blijft voortdurend op afstand. Wellicht is daarmee uiteindelijk zijn onvrijheid enigszins afgenomen en is hij aan het eind van het boek iets meer verlicht en vrij geworden. Maar of hij ook een beter leven gekregen heeft, daarover blijven we in het ongewisse. Overwegingen en bedenkingen Wie het literaire werk van Mercier wil doorgronden, doet er goed aan om het Handwerk van de vrijheid te bestuderen. Wie dat boek begrijpt, is eerst en vooral wijzer geworden over hoe hij zijn eigen vrijheid vorm kan geven. Bovendien snapt hij waarom de meeste van Merciers romanfiguren zo jammerlijk mislukken: ze zorgen slecht voor zichzelf en komen niet tot wilsvorming, miskennen hun gesitueerdheid en blijven opgesloten in zichzelf. Omgekeerd 16

17 kunnen vanuit Nachttrein interessante kanttekeningen geplaatst worden bij het Handwerk van de vrijheid. Daarbij moet worden aangetekend dat de romans van Mercier geen één op één vertaling zijn van het filosofisch gedachtegoed van Bieri. Je kunt niet zomaar zeggen dat Nachttrein naar Lissabon alleen maar pedagogische doeleinden nastreeft. Het boek is ook wat het is, een roman, fictie, literatuur. Toch kunnen we tot een rijker begrip komen zowel van Handwerk van de vrijheid als van Nachttrein naar Lissabon door ze met elkaar te verbinden en na te denken over Bieri s aansporing tot een goed gemotiveerd leven. Als we uit Merciers literaire verbeelding kunnen opmaken hoe levens kunnen mislukken, moeten we aan de filosoof Bieri vragen wat zijn Bildungsfilosofie tegen deze echecs vermag. Over de inzet zowel van filosofie als roman kan weinig twijfel bestaan. Zowel de filosoof Bieri als de romancier Mercier zijn moralisten van de goede soort: ze bepleiten Bildung. Ze proberen allebei op eigen wijze te laten zien in welke netwerken, maatschappelijk en persoonlijk, moderne mensen verwikkeld zijn, en hoe daarbinnen onze vrijheid zowel kan lukken als mislukken. Het sterkste punt van Bieri is zonder twijfel zijn gelijktijdige nadruk op onze voorwaardelijke vrijheid en op de speelruimte die er voor mensen overblijft als de omstandigheden gunstig zijn. De menselijke levensloop wordt op tal van manieren bepaald, door de maatschappelijke omstandigheden en door iemands persoonlijke gesitueerdheid daarbinnen; door iemands biografie en door de vaardigheden waarover iemand beschikt. Dit zijn de coördinaten van de speelruimte waarover we beschikken. Pas op dat punt komt onze persoonlijke verantwoordelijkheid in beeld: de vorming van onze wil via reflectie en verbeelding. Wij hebben wel degelijk een zekere speelruimte om onszelf te vormen. Bieri laat heel duidelijk zien dat we niet zomaar over onszelf beschikken, maar dat daartoe een persoonlijke zoektocht is vereist. De narratieve hermeneutiek van onze verlangens omvat verwoording, begrip en goedkeuring. Ons leven is slechts zinvol in de mate dat we de motieven van ons handelen op het spoor komen, ontdekken wat we echt willen en die wil ook goedkeuren. Onze wil is dus niet een eigenstandig vermogen dat aangestuurd wordt door het verstand. Willen betekent dat we op grond van een zorgvuldige narratieve hermeneutiek een verantwoorde keuze maken uit onze verlangens, sommige daarvan tot wil maken en aldus onze levensloop gestalte geven. Dat doen we vooral door het nemen van substantiële beslissingen en door ons te bevrijden van oude dwangbeelden en storende invloeden. Als we een zinvol leven willen leiden en onszelf willen worden, kunnen we zulke substantiële beslissingen niet uit de weg gaan. Dan kunnen we ook niet langer meeloper zijn of gebukt blijven onder dwangmatigheid. 17

18 De wereld en wijzelf veranderen voortdurend en daarom moeten we in een voortdurend proces van toe-eigening en wilsvorming steeds opnieuw proberen onze oriëntatie op ons leven in handen te nemen. Het achterliggende doel van de vrijheid, van de toe-eigening van de eigen wil is een uniek, eigenzinnig en samenhangend zelf. Bieri gebruikt het woord niet, maar lijkt te pleiten voor authenticiteit. Het Bildungsideaal van Bieri/Mercier is immers om de mens meer zichzelf te laten worden tegen de horizon van een open toekomst. Bij dit hooggestemde Bildungsideaal zijn echter ook wel enkele kritische kanttekeningen op zijn plaats. 1. De invloed van denken en verbeeldingskracht op de wilsvorming. Bieri s Bildung is sterk cognitief en - via de verbeelding - exploratief van aard. Onduidelijk blijft of en hoe je vaardigheden op de gebieden van zelfreflectie en verbeeldingskracht kunt ontwikkelen. De praktische kant van de zaak blijft bij Bieri onuitgewerkt. De belangrijkste vraag aan Bieri is of hij de mogelijkheid tot zelfkennis via reflectie en verbeelding niet overschat. Bieri presenteert een narratieve hermeneutiek, maar kun je wel te weten komen wat je echt wilt? Hoever kun en moet je daarbij vooruit kijken? Gedachtenexperimenten zijn belangrijk om dit punt van onze persoonlijke speelruimte te verkennen. Bieri laat er geen twijfel over bestaan dat zij juist heel erg nodig zijn als het gaat om substantiële beslissingen, bijvoorbeeld wel of geen kinderen krijgen. Via de verbeelding kan ik proberen om me voor te stellen of ik geschikt ben voor het vaderschap. Ik moet mijn mogelijk vaderschap dan in de tijd projecteren en me afvragen of ik, als de kinderen bijvoorbeeld 10 en 12 zijn, nog steeds een geschikte vader ben. Dat lijkt mij erg moeilijk te voorspellen, al was het maar omdat er intussen van alles kan gebeuren dat ik niet kan voorzien. Hoe weet ik trouwens of de verbeelding mij geen parten speelt en mij niet misleidt? Misschien ligt de zaak nog wel complexer en is zelfkennis principieel slechts beperkt mogelijk, omdat sommige verlangens zich aan elke bewuste voorstelling onttrekken. Dit betekent uiteraard nog niet dat het geen zin heeft om cognitief na te gaan wat ik wil, maar wel dat deze cognitieve methode van wilsvorming principiëel zijn beperkingen heeft. 2. Het belang van oefenen en het ontwikkelen van praktische vaardigheden. Zoals gezegd blijft de praktische kant van de wilsvorming bij Bieri sterk onderbelicht. Dat is opmerkelijk want theorie en praktijk hangen immers nauw samen. Mensen hebben niet alleen allerlei ideeën over substantiële (en instrumentele) keuzes, ze ontwikkelen ook allerlei gewoontes en praktijken die zulke keuzes ondersteunen. Men zou naast cognitie een reeks 18

19 praktische oefeningen verwacht hebben. Naarmate iemand beter getraind is en zichzelf een aantal gewoontes heeft aan- of afgeleerd, kan hij waarschijnlijk beter inschatten waartoe hij in staat is. Nemen we als voorbeeld (de kunst van) het opnieuw beginnen. In de loop van ons leven hebben we doorgaans een aantal substantiële keuzes gemaakt en in aansluiting daarop jarenlange gewoontes ontwikkeld. Volstaan afstand nemen van jezelf, cognitie en verbeelding dan om de gekozen levensloop en de ingesleten gewoontes te doorbreken? Opnieuw beginnen veronderstelt niet alleen afscheid nemen van de oude situatie en een cognitieve oriëntatie hebben op de nieuwe, maar ook en vooral visie, levenskracht en allerlei vaardigheden om in de nieuwe situatie overeind te blijven. Gauguin verliet zijn gezin en vier kinderen om ver weg een heel ander leven als kunstschilder te beginnen: we weten hoe verschrikkelijk hij met zijn nieuwe leven heeft geworsteld en dat hij in volstrekte eenzaamheid is gestorven. In die zin roept Nachttrein naar Lissabon de nodige vragen op. Gregorius vertrekt spoorslags naar Lissabon en gaat daar op onderzoek uit, maar de man al tientallen jaren leraar op een gymnasium - is in praktische zin nauwelijks toegerust voor zo n onderneming. Het is nauwelijks geloofwaardig hoe gemakkelijk zo n onhandige man zich alleen in de stad Lissabon weet te handhaven. Met andere woorden: opnieuw beginnen vereist veel meer dan louter cognitie, zoals het vermogen tot rouwverwerking en praktische vaardigheid. 3. De rol van de ander Bieri huldigt de afstand, op goede gronden. Afstand nemen van jezelf is nodig om zicht te krijgen op waar je zelf intussen staat. Dat is behalve belangrijk in tweeërlei zin ook gevaarlijk. Ten eerste betekent afstand nemen van jezelf ook het risico dat je, op afstand, nog steeds in een innerlijke monoloog verwikkeld blijft. Met andere woorden, afstand nemen van jezelf betekent ook werkelijk een ander standpunt innemen. Opmerkelijk is toch wel het vrijwel volledig ontbreken van de dialoog bij Bieri. Als het om wilsvorming gaat en om belangrijke beslissingen in het leven, zijn betekenisvolle anderen toch de aangewezen personen om advies te geven? Juist de ander is een belangrijke toetssteen voor de oordelen waarmee ik mijn wil toe-eigen. Bieri introduceert het criterium eigenzinnigheid als toets om aan een al te gemakkelijk subjectivisme te ontkomen. Maar zijn openheid en nieuwsgierigheid hier niet veel beter? Of eigenzinnigheid opgevat als de moed om je onzekerheid te laten blijken en de durf met de ander het lastige gesprek aan te gaan? Ten tweede is de ander niet alleen voor onze zelfkennis van belang, maar ook voor de praktijk van de wilsvorming, voor vorming van dominante verlangens zelf. Erkenning door anderen is 19

20 een sterke, positieve kracht die mensen juist het zelfvertrouwen kan verlenen om zichzelf een bepaalde wil toe te eigenen. Die positieve inspiratie ontbreekt opmerkelijk genoeg zowel bij Bieri als bij Mercier. In de romans domineert juist de angst om door de ander onteigend te worden. Ook Gregorius blijft voortdurend op afstand. Hij gebruikt allerlei mensen en gaat in feite uitsluitend instrumentele relaties aan. Dit standpunt van Bieri/Mercier is een kruising van de uitgangspunten van Hobbes en Sartre: mensen zijn in wezen vreemd voor elkaar en moeten altijd op hun hoede zijn voor elkaar. De ander is onze vijand, de hel, altijd uit op overheersing. Hij bevrijdt ons niet van onze dwangbeelden, hij zadelt ons er juist mee op. Vrijheid is primair vrij worden van de ander. In deze literatuur komt het hegeliaanse idee dat je vrijheid ook kan toenemen door de erkenning van de ander, nauwelijks of niet voor. Het kan geen toeval zijn dat de romanfiguren van Mercier doorgaans liefdeloos door het leven gaan. Wellicht wreekt zich hier dat Mercier de reis als metafoor voor het leven gebruikt. In beginsel lijkt die metafoor zeer bruikbaar: geboorte en dood zijn vergelijkbaar met aankomst en bestemming. In beide gevallen ga je op weg: je maakt een reisplan en je richt je leven in. We leven of reizen single of in gezelschap. Je hebt bagage en je hebt kapitaal. Er zijn verkeerde afslagen en allerlei echecs. Er is een reisverhaal en er is een levenshaal. Kortom, de reis is een krachtige metafoor ter illustratie van allerlei levenservaringen. Toch is de reis ook een erg misleidende metafoor, voorzover daarmee sterk de nadruk komt te liggen op een individueel proces van zelfverwerkelijking, op grond van een levensplan met middelen en doelen, met als eindbestemming het bereiken van een geïntegreerde persoonlijkheid. Het leven kan en moet waarschijnlijk toch geheel anders bezien worden, als een reeks elkaar vaak doorkruisende ondernemingen, op verschillend tijdstippen, in allerlei netwerken en sociale verbanden, waarin de verschillende doelen door het toeval en door belangrijke anderen meebepaald worden en er geen sprake is van een uiteindelijke (eind)bestemming, maar van steeds met anderen gedeelde, tijdelijke en eindige projecten met het oog op uiteenlopende doelen. De verantwoordelijkheden tijdens al die reizen lopen zeer uiteen en worden onderweg steeds opnieuw door de betrokkenen vastgesteld. Voor een betere vergelijking zou mogelijk eerder een principieel sociale metafoor als de muziekimprovisatie in aanmerking komen, waarin zonder vooraf vaststaande compositie, de muzikanten elkaar afwisselen en steeds zo goed mogelijk op elkaar inspelen met het oog op een geslaagde uitvoering. 4. Een open toekomst 20

De filosofie is onder het volk. Vrijwel elke Nederlander heeft de afgelopen jaren wel

De filosofie is onder het volk. Vrijwel elke Nederlander heeft de afgelopen jaren wel Hoe weet je wat je wilt? Door Joep Dohmen De filosofie is onder het volk. Vrijwel elke Nederlander heeft de afgelopen jaren wel iets meegekregen van het debat over de vrije wil. Het interessante aan dat

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

Inge Test 07.05.2014

Inge Test 07.05.2014 Inge Test 07.05.2014 Inge Test / 07.05.2014 / Bemiddelbaarheid 2 Bemiddelbaarheidsscan Je hebt een scan gemaakt die in kaart brengt wat je kans op werk vergroot of verkleint. Verbeter je startpositie bij

Nadere informatie

Zeven hulpbronnen van vertrouwen. Door: Carlos Estarippa

Zeven hulpbronnen van vertrouwen. Door: Carlos Estarippa Zeven hulpbronnen van vertrouwen Door: Carlos Estarippa Geïnspireerd door het boek van Bertie Hendriks Dagboek van de Ziel. De zeven levensfasen (Hendriks, 2013) wil ik in onderstaand artikel beschrijven

Nadere informatie

Je doel behalen met NLP.

Je doel behalen met NLP. Je doel behalen met NLP. NLP werkt het beste als al je neurologische niveaus congruent zijn. Met andere woorden: congruent zijn betekent wanneer je acties en woorden op 1 lijn zijn met je doelen, overtuigingen,

Nadere informatie

De Inner Child meditatie

De Inner Child meditatie De Inner Child meditatie copyright Indra T. Preiss volgens Indra Torsten Preiss copyright Indra T. Preiss Het innerlijke kind Veel mensen zitten met onvervulde verlangens die hun oorsprong hebben in hun

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

Een voorlopige balans (Periode 1)

Een voorlopige balans (Periode 1) Een voorlopige balans (Periode 1) Omschrijving van deze periode We hebben tijdens dit schooljaar al heel wat gediscussieerd, besproken, nagedacht, Je hebt in deze gesprekken, maar ook in de logboekopdrachten

Nadere informatie

Optimaliseer je prestaties

Optimaliseer je prestaties Winst en Groei - Internetmarketing en Verkooptraining Optimaliseer je prestaties 10 Technieken om je prestaties te verbeteren Christo Cornelissen & Mieke Bouquet Alles waar je jezelf op weet te focussen

Nadere informatie

TRAINING POSITIEVER DENKEN, LEVEN, WERKEN

TRAINING POSITIEVER DENKEN, LEVEN, WERKEN TRAINING POSITIEVER DENKEN, LEVEN, WERKEN INHOUD De training is gebaseerd op 7 hoofdonderwerpen. De 7 sleutels tot positieve verandering: 1. Bevorder je positieve emoties 2. Denk positiever 3. Waardeer

Nadere informatie

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou!

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou! DEEL 1 1 WERKBOEK 5 Eigen keuze Inhoud 2 1. Hoe zit het met je keuzes? 3 2. Hoe stap je uit je automatische piloot? 7 3. Juiste keuzes maken doe je met 3 vragen 9 4. Vervolg & afronding 11 1. Hoe zit het

Nadere informatie

Van huidige situatie ------------ naar --------------------------------- gewenste situatie

Van huidige situatie ------------ naar --------------------------------- gewenste situatie Doelen stellen NLP is een doelgerichte, praktische en mensvriendelijke techniek. NLP = ervaren, ervaren in denken, voelen en doen. Middels een praktisch toepasbaar model leren we om de eigen hulpmiddelen,

Nadere informatie

narratieve zorg Elder empowering the elderly

narratieve zorg Elder empowering the elderly narratieve zorg Elder empowering the elderly huisbezoek 1: KENNISMAKING - 2 - KENNISMAKING - huisbezoek 1- a kennismaking huisbezoek 1: KENNISMAKING a vertrouwelijkheid individueel in teamverband naar

Nadere informatie

Zonder dieet lekkerder in je vel!

Zonder dieet lekkerder in je vel! Zonder dieet lekkerder in je vel! Vijf vragen en vijf stappen om te ontdekken hoe je jouw eetpatroon kunt veranderen en succesvol kunt afvallen. Overgewicht neemt ernstige vormen aan, veel volwassenen

Nadere informatie

Als je nog steeds hoopt dat oplossingen buiten jezelf liggen dan kun je dit boekje nu beter weg leggen.

Als je nog steeds hoopt dat oplossingen buiten jezelf liggen dan kun je dit boekje nu beter weg leggen. Theoreasy de theorie is eenvoudig. Je gaat ontdekken dat het nemen van verantwoordelijkheid voor je eigen denken en doen dé sleutel is tot a beautiful way of life. Als je nog steeds hoopt dat oplossingen

Nadere informatie

GRONDHOUDINGEN IN HET OMGAAN MET (KANSARME) MENSEN

GRONDHOUDINGEN IN HET OMGAAN MET (KANSARME) MENSEN GRONDHOUDINGEN IN HET OMGAAN MET (KANSARME) MENSEN We vragen ons vaak af hoe we op een goede manier kunnen omgaan met gekwetste mensen. Dit is een vraag waarop we geen pasklaar antwoord kunnen geven. We

Nadere informatie

O&O-competentietest. Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum:

O&O-competentietest. Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum: O&O-competentietest Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum: Ontwikkeld door Expertisecentrum technasium Januari 007 Vormgeving

Nadere informatie

Index. 1. Voorwoord 2 2. Algemene Tips... 3 3. Gesprek 1.. 6 4. Gesprek 2.. 8

Index. 1. Voorwoord 2 2. Algemene Tips... 3 3. Gesprek 1.. 6 4. Gesprek 2.. 8 Index 1. Voorwoord 2 2. Algemene Tips... 3 3. Gesprek 1.. 6 4. Gesprek 2.. 8 1 1. Voorwoord Welkom bij deze handleiding. Deze handleiding is bedoeld als gids bij het identificeren van de kwaliteiten van

Nadere informatie

Bewust Omgaan met een Verslaving

Bewust Omgaan met een Verslaving Bewust Omgaan met een Verslaving Dit stuk biedt enkele handvatten om bewust te leren omgaan met je verslaving. Misschien denk je op dit punt wel dat je er niet mee om wil léren gaan, maar dat je er gewoon

Nadere informatie

rome van je De Sleutels Dit is een uitgave van:

rome van je De Sleutels Dit is een uitgave van: Dit is een uitgave van: ITIP school voor leven en werk Marspoortstraat 16 7201 JC Zutphen Telefoon: 0575-510 850 E-mail: opleiding@itip.nl Website: www.itip.nl De Sleutels rome van je Ik hou van de mystieke

Nadere informatie

Slecht nieuws goed communiceren

Slecht nieuws goed communiceren Slecht nieuws goed communiceren M A N U K E I R S E F A C U L T E I T G E N E E S K U N D E, K U L E U V E N Waarheid is een van de meest krachtige medicamenten waarover men beschikt, maar men moet nog

Nadere informatie

Leef je Leven met Zin!

Leef je Leven met Zin! Leef je Leven met Zin! Geef zin aan het Leven, dan geeft het Leven zin aan jou Voor veel mensen is werk belangrijk. Niet alleen als bron van inkomen, maar ook als middel om je zelf te ontwikkelen en te

Nadere informatie

Luisteren naar de Heilige Geest

Luisteren naar de Heilige Geest Luisteren naar de Heilige Geest Johannes 14:16-17 En Ik zal de Vader bidden en Hij zal u een andere Trooster geven om tot in eeuwigheid bij u te zijn, de Geest der waarheid, die de wereld niet kan ontvangen,

Nadere informatie

@ Creatief Succes! Talent toolkit 1. Toolkit Powerkaarten...

@ Creatief Succes! Talent toolkit 1. Toolkit Powerkaarten... @ Creatief Succes! Talent toolkit 1 Toolkit Powerkaarten... @ Creatief Succes! Talent toolkit 2 Colofon Creatief Succes Evertsenstraat 5-03 4461 XN Goes www.creatiefsucces.nl info@creatiefsucces.nl @ Creatief

Nadere informatie

Cambriana online hulpprogramma

Cambriana online hulpprogramma Dit is deel 1 van het online hulpprogramma van Cambriana. Verwerking van een scheiding 'Breaking up is hard to do' Neil Sedaka Een scheiding is een van de pijnlijkste ervaringen die je kunt meemaken in

Nadere informatie

Feedback geven en ontvangen

Feedback geven en ontvangen Feedback geven en ontvangen 1 Inleiding In het begeleiden van studenten zul je regelmatig feedback moeten geven en ontvangen: feedback is onmisbaar in de samenwerking. Je moet zo nu en dan kunnen zeggen

Nadere informatie

Golf van de Rode Maan

Golf van de Rode Maan Golf van de Rode Maan Data waarin de golf van de Rode Maan valt: 11-2 t/m 23-2-2015 *29-10 t/m 10-11-2015 *16-7 t/m 28-7-2016 *2-4 t/m 14-4- 17 18-12 t/m 30-12 -2017 * 4-9- t/m 16-9-2018 * 22-5 t/m 3-6-2019

Nadere informatie

Ik ben een Man van de Cijfers

Ik ben een Man van de Cijfers De Reis van de Actuaris Ik ben een Man van de Cijfers Cijfers zijn belangrijk maar niet op de manier die jij wellicht verwacht. Is het mogelijk dat we te veel nadruk plaatsen op het belang van cijfers

Nadere informatie

Doel van Bijbelstudie

Doel van Bijbelstudie Bijbelstudie Hebreeën 4:12 Want het woord Gods is levend en krachtig en scherper dan enig tweesnijdend zwaard en het dringt door, zó diep, dat het vaneen scheidt ziel en geest, gewrichten en merg, en het

Nadere informatie

Van mij. Een gezicht is geen muur. Jan Bransen, Universiteit Utrecht

Van mij. Een gezicht is geen muur. Jan Bransen, Universiteit Utrecht [Gepubliceerd in Erik Heijerman & Paul Wouters (red.) Praktische Filosofie. Utrecht: TELEAC/NOT, 1997, pp. 117-119.] Van mij Een gezicht is geen muur Jan Bransen, Universiteit Utrecht Wij hechten veel

Nadere informatie

C. 3 Wat wil ik Wat is je ambitie/drive; jouw motivatie en interesse

C. 3 Wat wil ik Wat is je ambitie/drive; jouw motivatie en interesse C. 3 Wat wil ik Wat is je ambitie/drive; jouw motivatie en interesse en ook: wil ik werken, of door naar een (passende) hbo-opleiding? Optie 1: Een vraag die ieder mens zich vroeg of laat stelt: wat wil

Nadere informatie

INHOUD Verantwoording 1 De macht van de situatie 2 Koester je zeurende collega 19 3 De calculerende medewerker 4 Respect!

INHOUD Verantwoording 1 De macht van de situatie 2 Koester je zeurende collega 19 3 De calculerende medewerker 4 Respect! INHOUD Verantwoording 7 1 De macht van de situatie 11 We hebben de neiging te denken dat we zelf bepalen wat we doen, maar in werkelijkheid worden we ook gestuurd door allerlei omstandigheden. 2 Koester

Nadere informatie

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben.

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben. Het meditatieprogramma duurt veertig dagen en bestaat uit tien affirmaties. Het is fijn om gedurende dit programma een dagboek bij te houden om je bewustwordingen en ervaring op schrijven. Elke dag spreek

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwoord 7 Inleiding 11

Inhoudsopgave. Voorwoord 7 Inleiding 11 Inhoudsopgave Voorwoord 7 Inleiding 11 1 Gevoel en verstand in de liefde 15 2 De partnerkeuze 21 3 Mythes over de liefde 29 4 De liefde ontraadseld 35 5 Verbetering begint bij jezelf 43 6 De vaardigheden

Nadere informatie

Bij u schuil ik, u bent mijn schild,

Bij u schuil ik, u bent mijn schild, Bij u schuil ik, u bent mijn schild, in uw woord stel ik mijn hoop. Psalm 119:114 inleiding Laten we eerlijk zijn: het is niet zo eenvoudig om regelmatig uit de Bijbel te lezen en te bidden. Onze volle

Nadere informatie

4 Heer, u hebt aan de mensen uw regels gegeven. Zo weet ik wat ik moet doen. 5 Ik wil leven volgens uw wetten, en dat volhouden, elke dag weer.

4 Heer, u hebt aan de mensen uw regels gegeven. Zo weet ik wat ik moet doen. 5 Ik wil leven volgens uw wetten, en dat volhouden, elke dag weer. Psalmen Psalm 119 Heer, ik wil leven volgens uw wetten 1 Gelukkig zijn mensen die altijd het goede doen, die leven volgens de wet van de Heer. 2 Gelukkig zijn mensen die altijd denken aan de woorden van

Nadere informatie

The Magic / Rhonda Byrne

The Magic / Rhonda Byrne The Magic / Rhonda Byrne samenvatting: The Magic is gebaseerd op de Wet van de Aantrekkingskracht, een fundamentele, wetenschappelijke, universele wet, die alle energie in ons universum stuurt. Volgens

Nadere informatie

Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay

Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay Onderstaande tekst schreef ik jaren geleden om studenten wat richtlijnen te geven bij het ontwikkelen van een voor filosofen cruciale vaardigheid: het

Nadere informatie

Inner Child meditatie

Inner Child meditatie De Inner Child meditatie Uit: Je Relatie Helen Een nieuwe weg naar heling van je relatievaardigheid Indra Torsten Preiss De Inner Child meditatie De Inner Child-meditatie is de meditatie bij uitstek om

Nadere informatie

Waarom we een derde van ons leven missen 17. 2 Nieuwe wegen naar het innerlijke leven. Hoe de wetenschap dromen grijpbaar maakt 24

Waarom we een derde van ons leven missen 17. 2 Nieuwe wegen naar het innerlijke leven. Hoe de wetenschap dromen grijpbaar maakt 24 Inhoud inleiding Nieuw inzicht in onze dromen 11 i wat dromen zijn 1 Terugkeer naar een vergeten land Waarom we een derde van ons leven missen 17 2 Nieuwe wegen naar het innerlijke leven Hoe de wetenschap

Nadere informatie

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind MEE Nederland Raad en daad voor iedereen met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave

Nadere informatie

INLEIDING. Inleiding

INLEIDING. Inleiding INLEIDING 13 Inleiding Je hebt besloten dit boek te lezen. Waarschijnlijk heb je op dit moment een relatie. En waarschijnlijk ben je benieuwd hoe je je relatie kunt verbeteren: je begrijpt je partner niet

Nadere informatie

Ik geloof, geloof ik. Levensbeschouwelijk dossier Griftland college Bovenbouw. Mijn naam en klas:

Ik geloof, geloof ik. Levensbeschouwelijk dossier Griftland college Bovenbouw. Mijn naam en klas: Ik geloof, geloof ik Levensbeschouwelijk dossier Griftland college Bovenbouw Mijn naam en klas: Bezinningsmomenten In de godsdienstlessen stonden de afgelopen jaren verhalen centraal en de verschillende

Nadere informatie

Als ontslag dreigt of al realiteit is.. Crisis en transitie in de levensloop

Als ontslag dreigt of al realiteit is.. Crisis en transitie in de levensloop Als ontslag dreigt of al realiteit is.. Crisis en transitie in de levensloop Het leven is. CRISIS BEDREIGING of KANS? Crisis 危 机 Gevaar 危 险 会 Kans 机 CRISIS EN TRANSITIE Hoe daarmee om te gaan? Crisis

Nadere informatie

Pedagogisch contact. Verbondenheid door aanraken. De lichamelijkheid van pedagogisch contact. Simone Mark

Pedagogisch contact. Verbondenheid door aanraken. De lichamelijkheid van pedagogisch contact. Simone Mark Pedagogisch contact Verbondenheid door aanraken Simone Mark Mag je een kleuter nog op schoot nemen? Hoe haal je vechtende kinderen uit elkaar? Mag je een verdrietige puber een troostende arm bieden? De

Nadere informatie

= = = = = = =jáåçéêüéçéå. =téäòáàå. Het TOPOI- model

= = = = = = =jáåçéêüéçéå. =téäòáàå. Het TOPOI- model éêçîáååáéi á ã Ä ì ê Ö O Ç É a áê É Åí áé téäòáàå jáåçéêüéçéå Het TOPOI- model In de omgang met mensen, tijdens een gesprek stoten we gemakkelijk verschillen en misverstanden. Wie zich voorbereidt op storingen,

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie

Stop met vergelijken. Je bent uniek

Stop met vergelijken. Je bent uniek Stop met vergelijken. Je bent uniek Deze week schrijft Tineke Franssen, een van de wandelcoaches van Het Coach Bureau, het artikel. Vlak voor de zomer rondt zij het wandelcoachtraject af met Hanneke (43).

Nadere informatie

Hoe Zeker Ben Ik Van Mijn Relatie

Hoe Zeker Ben Ik Van Mijn Relatie Hoe Zeker Ben Ik Van Mijn Relatie Weet jij in welke opzichten jij en je partner een prima relatie hebben en in welke opzichten je nog wat kunt verbeteren? Na het doen van de test en het lezen van de resultaten,

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Je gedachten gestructureerd op papier

Je gedachten gestructureerd op papier Online training: Je gedachten gestructureerd op papier Start: 14 september 2015 Een online programma, mét coaching, voor ondernemers en werknemers Voor als je logisch opgebouwde teksten wil leren schrijven,

Nadere informatie

Inhoud. Deel een: Een radicale heling 1 Het verhaal van Jill 17

Inhoud. Deel een: Een radicale heling 1 Het verhaal van Jill 17 Fragment uit Colin Tipping Radicaal Vergeven (opmaak is anders dan in het boek zelf) Inhoud Voorwoord bij de Nederlandse uitgave 7 Woord vooraf 9 Inleiding 11 Deel een: Een radicale heling 1 Het verhaal

Nadere informatie

SIPP persoonlijkheidsvragenlijst

SIPP persoonlijkheidsvragenlijst SIPP persoonlijkheidsvragenlijst Deze vragenlijst bestaat uit een aantal stellingen. Deze stellingen hebben betrekking op de laatste 3 maanden. Door per stelling aan te geven in hoeverre u het hier bent,

Nadere informatie

[IN 3 STAPPEN JE EX TERUG.]

[IN 3 STAPPEN JE EX TERUG.] 2011 Life Coach Désirée Snelling Berg Desirée [IN 3 STAPPEN JE EX TERUG.] Leer de technieken om met behulp van je onderbewuste en het universum je ex weer terug te krijgen. Inleiding Het is geen geheim

Nadere informatie

Openingsgebeden INHOUD

Openingsgebeden INHOUD Openingsgebeden De schuldbelijdenis herzien Openingsgebeden algemeen Openingsgebeden voor kinderen Openingsgebeden voor jongeren INHOUD De schuldbelijdenis herzien De schuldbelijdenis heeft in de openingsritus

Nadere informatie

Achtergrondinformatie bij de opdrachtenserie netwerken. Landelijk Stimuleringsproject LOB in het mbo

Achtergrondinformatie bij de opdrachtenserie netwerken. Landelijk Stimuleringsproject LOB in het mbo Achtergrondinformatie bij de opdrachtenserie netwerken Landelijk Stimuleringsproject LOB in het mbo 2 Achtergrondinformatie bij de opdrachtenserie netwerken Met dit document geven wij docenten en loopbaanbegeleiders

Nadere informatie

pagina 2 van 5 Laten we maar weer eens een willekeurige groep voorwerpen nemen. Er bestaan bijvoorbeeld -- om maar iets te noemen -- allerlei verschil

pagina 2 van 5 Laten we maar weer eens een willekeurige groep voorwerpen nemen. Er bestaan bijvoorbeeld -- om maar iets te noemen -- allerlei verschil pagina 1 van 5 Home > Bronteksten > Plato, Over kunst Vert. Gerard Koolschijn. Plato, Constitutie (Politeia), Amsterdam: 1995. 245-249. (Socrates) Nu we [...] de verschillende elementen van de menselijke

Nadere informatie

Op de grens van hemel en aarde. Een bijna-doodervaring

Op de grens van hemel en aarde. Een bijna-doodervaring Op de grens van hemel en aarde Een bijna-doodervaring Eerste druk, 2014 2014 Tineke H.C.M. Verwij Illustraties: Tineke H.C.M. Verwij Coverfoto: Tineke H.C.M. Verwij isbn: 9789048432684 nur: 402 Uitgever:

Nadere informatie

Honderd Vragen over Verslaving door Nathan Wennegers

Honderd Vragen over Verslaving door Nathan Wennegers Honderd Vragen over Verslaving door Nathan Wennegers 1) Waarom ik? Antwoord: Precies, het gaat juist over je ik, niet waar? Want wil een normaal intelligent mens verslaafd zijn? 2) Hoe bedoel je precies?

Nadere informatie

Stap 6. Stap 6: Deel 1. Changes only take place through action Dalai Lama. Wat ga je doen?

Stap 6. Stap 6: Deel 1. Changes only take place through action Dalai Lama. Wat ga je doen? Stap 6. Changes only take place through action Dalai Lama Wat ga je doen? Jullie hebben een ACTiePlan voor het experiment gemaakt. Dat betekent dat je een nieuwe rol en andere ACTies gaat uitproberen dan

Nadere informatie

Hoofdstuk 3: Jij als leider!

Hoofdstuk 3: Jij als leider! Kijk eens in de spiegel Hoofdstuk 3: Jij als leider Elke dag als je opstaat, sta je waarschijnlijk een moment voor de spiegel. Misschien let je er niet meer bewust op, maar als je voor de spiegel staat

Nadere informatie

Lesmodule 4 fasen van. dementie. VOORBEELD LESMODULE: 4 fasen van dementie

Lesmodule 4 fasen van. dementie. VOORBEELD LESMODULE: 4 fasen van dementie Lesmodule 4 fasen van dementie Inhoudsopgave: 1. Wat is dementie? blz. 3 2. Twee basisprincipes over de werking van de hersenen blz. 4 3. Omschrijving van de vier fasen van ikbeleving bij dementie blz.

Nadere informatie

Even voorstellen. Wat is bemiddeling?

Even voorstellen. Wat is bemiddeling? Even voorstellen Mijn naam is Sabine Poel. In 2006 ben ik als klinisch psychologe optie kinderen en jeugdigen afgestudeerd aan de K.U.L. Na mijn afstuderen ben ik als docent aan de slag gegaan en daarnaast

Nadere informatie

Een chinees spreekwoord zegt: Er voeren vele paden naar de top van de berg, maar uiteindelijk is het uitzicht altijd hetzelfde.

Een chinees spreekwoord zegt: Er voeren vele paden naar de top van de berg, maar uiteindelijk is het uitzicht altijd hetzelfde. Als wij nu een eigen weg uitstippelen van A naar B zonder gebruik te maken van de aangelegde weg, wat levert ons dat op? Je trotseert onverwachte gevaren, want je weet niet wat je op je pad tegenkomt.

Nadere informatie

Werkboek Het is mijn leven

Werkboek Het is mijn leven Werkboek Het is mijn leven Het is mijn leven Een werkboek voor jongeren die zelf willen kiezen in hun leven. Vul dit werkboek in met mensen die je vertrouwt, bespreek het met mensen die om je geven. Er

Nadere informatie

APQ rapportage. Bea Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 16.06.2015. Email:

APQ rapportage. Bea Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 16.06.2015. Email: APQ rapportage Naam: Bea Voorbeeld Datum: 16.06.2015 Email: support@meurshrm.nl Bea Voorbeeld / 16.06.2015 / APQ rapportage 2 Inleiding Dit rapport geeft inzicht in jouw inzetbaarheid. We bespreken hoe

Nadere informatie

1 Het sociale ontwikkelingstraject

1 Het sociale ontwikkelingstraject 1 Het sociale ontwikkelingstraject Tijdens de schoolleeftijd valt de nadruk sterk op de cognitieve ontwikkeling. De sociale ontwikkeling is in die periode echter minstens zo belangrijk. Goed leren lezen,

Nadere informatie

Drijfveren en verkopen

Drijfveren en verkopen Drijfveren en verkopen 5.6 Verkopen Een heel andere manier van omgaan met de drijfveren heeft te maken met de omgang met de buitenwereld. Dit boek gaat over drijfveren in de praktijk, met de nadruk op

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 9. 5 Planning 83 5.1 Leerdoelen en persoonlijke doelen 84 5.2 Het ontwerpen van het leerproces 87 5.3 Planning in de tijd 89

Inhoud. Inleiding 9. 5 Planning 83 5.1 Leerdoelen en persoonlijke doelen 84 5.2 Het ontwerpen van het leerproces 87 5.3 Planning in de tijd 89 Inhoud Inleiding 9 1 Zelfsturend leren 13 1.1 Zelfsturing 13 1.2 Leren 16 1.3 Leeractiviteiten 19 1.4 Sturingsactiviteiten 22 1.5 Aspecten van zelfsturing 25 1.6 Leerproces vastleggen 30 2 Oriëntatie op

Nadere informatie

ATTRIBUEREN OF TOESCHRIJVEN

ATTRIBUEREN OF TOESCHRIJVEN ATTRIBUEREN OF TOESCHRIJVEN De meeste mensen, en dus ook leerlingen, praten niet alleen met anderen, maar voeren ook gesprekken met en in zichzelf. De manier waarop leerlingen over, tegen en in zichzelf

Nadere informatie

DEEL 1. WERKBOEK 2 Je Gedachten Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou!

DEEL 1. WERKBOEK 2 Je Gedachten Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou! DEEL 1 1 WERKBOEK 2 Je Gedachten Inhoud 2 1. Onderzoek je zelfbeeld: welke negatieve gedachten heb je? 3 2. Oefen jezelf in gedachten veranderen 4 3. Oefen jezelf in gedachten loslaten 5 4. Bouw aan je

Nadere informatie

tekst voor voorbereiding forum visie

tekst voor voorbereiding forum visie + Vlaams Netwerk van verenigingen waar armen het woord nemen vzw Aromagebouw / Vooruitgangstraat 323 bus 6 (3 de verdieping) / 1030 Brussel / tel. 02-204 06 50 / fax : 02-204 06 59 info@vlaams-netwerk-armoede.be

Nadere informatie

Oefening 3: Keuzes maken

Oefening 3: Keuzes maken Oefening 3: Keuzes maken In oefening 2 heeft u gezien dat keuzes gemaakt kunnen worden op basis van belangrijkheid en urgentie. Wat belangrijk is wordt deels extern bepaald en is deels persoonlijk. De

Nadere informatie

Deel 10/12. Angst is de motor van ineffectief gedrag. ecourse; Moeiteloos leren leidinggeven

Deel 10/12. Angst is de motor van ineffectief gedrag. ecourse; Moeiteloos leren leidinggeven Beantwoord eerst de volgende vragen: 1. Welke inzichten heb je gekregen n.a.v. het vorige deel en de oefeningen die je hebt gedaan? 2. Wat heb je er in de praktijk mee gedaan? 3. Wat was het effect op

Nadere informatie

Doorbreek je belemmerende overtuigingen!

Doorbreek je belemmerende overtuigingen! Doorbreek je belemmerende overtuigingen! Herken je het dat je soms dingen toch op dezelfde manier blijft doen, terwijl je het eigenlijk anders wilde? Dat het je niet lukt om de verandering te maken? Als

Nadere informatie

Preek over de opdracht: Laat de Geest u vervullen (Efeziërs 5:18b) Van drs Ton de Ruiter. Lees vooraf eerst: Efeziërs 5:1,2 en 5:15-33 en 6:1-10

Preek over de opdracht: Laat de Geest u vervullen (Efeziërs 5:18b) Van drs Ton de Ruiter. Lees vooraf eerst: Efeziërs 5:1,2 en 5:15-33 en 6:1-10 Preek over de opdracht: Laat de Geest u vervullen (Efeziërs 5:18b) Van drs Ton de Ruiter. Lees vooraf eerst: Efeziërs 5:1,2 en 5:15-33 en 6:1-10 Bedrinkt u niet (5:18a) is duidelijk een opdracht waar we

Nadere informatie

De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid!

De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid! De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid! Door: Nathalie van Spall De onzichtbare werkelijkheid wacht om door onze geest binnengelaten te worden.

Nadere informatie

Spiritueel dagboek. Met teksten en inzichten van MORYA zoals opgetekend door Geert Crevits

Spiritueel dagboek. Met teksten en inzichten van MORYA zoals opgetekend door Geert Crevits Spiritueel dagboek Met teksten en inzichten van MORYA zoals opgetekend door Geert Crevits Voorwoord: Een spiritueel dagboek 5 Waarom een spiritueel dagboek? 7 Om bewuster te leven en te handelen Aandachtspunten

Nadere informatie

Wie niet stil kan staan raakt de weg kwijt!

Wie niet stil kan staan raakt de weg kwijt! Wie niet stil kan staan raakt de weg kwijt! Wat is TimeOut? TimeOut is een indringend proces van persoonlijke leiderschapontwikkeling met rust, ruimte en diepgang als basis. TimeOut gaat door waar andere

Nadere informatie

Inhoud. deel 1: levendig contact 15. Voorwoord 11. 1 Spreken en denken over relaties. 2 De partnerrelatie als afspraak en mogelijkheid

Inhoud. deel 1: levendig contact 15. Voorwoord 11. 1 Spreken en denken over relaties. 2 De partnerrelatie als afspraak en mogelijkheid Inhoud Voorwoord 11 deel 1: levendig contact 15 1 Spreken en denken over relaties Inleiding 17 Blauwdruk voor een relatie 17 Meer dan een werkrelatie 19 Verbinding en intimiteit 21 Oefeningen 27 2 De partnerrelatie

Nadere informatie

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden.

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden. Actief luisteren Om effectief te kunnen communiceren en de boodschap van een ander goed te begrijpen, is het belangrijk om de essentie te achterhalen. Je bent geneigd te denken dat je een ander wel begrijpt,

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

WE MOETEN DE WERELD NIET LIEFHEBBEN. 1.om de liefde van onze Vader. 2.om het leven uit onze Vader. 3.om de toekomst met onze Vader.

WE MOETEN DE WERELD NIET LIEFHEBBEN. 1.om de liefde van onze Vader. 2.om het leven uit onze Vader. 3.om de toekomst met onze Vader. 1 Joh. 1:15-17 / Gehouden op 17-06-2007 / p.1 DE WERELD NIET LIEFHEBBEN Liturgie: Votum & groet Zi: Ps. 100:1.2 Lezing van Gods wet Zi: Ps. 1:1.2.3 Gebed Schriftlezing: 1 Joh 3:1-10 Zi: Gez. 22:1.2.4 (GKB)

Nadere informatie

Verantwoording 1.1 Keuze van de titel

Verantwoording 1.1 Keuze van de titel 1 13 Verantwoording 1.1 Keuze van de titel Voor je ligt het handboek Training sociale vaardigheden. Dit boek is geschreven voor iedereen die te maken heeft met kinderen tussen de tien en vijftien jaar

Nadere informatie

Minicursus Verbindend Communiceren. Geschreven door: Jan van Koert

Minicursus Verbindend Communiceren. Geschreven door: Jan van Koert Minicursus Verbindend Communiceren Geschreven door: Jan van Koert Geweldloze communicatie is een wijze van communiceren die leidt tot gehoord en verstaan worden. Met helderheid, zonder beschuldigen en

Nadere informatie

Rapportage 'Moeilijkheden bij het kiezen van een studie' (CDDQ)

Rapportage 'Moeilijkheden bij het kiezen van een studie' (CDDQ) Rapportage 'Moeilijkheden bij het kiezen van een studie' (CDDQ) Nederlandse versie van de CDDQ van Gati & Osipow (Luken & De Folter, 2014) Naam : Pieter K. Klas : Havo-5 Datum : 20-03-2014 School : X college

Nadere informatie

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS INHOUD Inleiding 7 1 Zelfonderzoek feedback geven en ontvangen 9 Checklist feedback geven en ontvangen 11 2 Communicatie en feedback 15 Waarnemen,

Nadere informatie

BEINVLOEDEN IS LEERZAAM Build or Push Bouwen of Drukken? Aanspreken op gedragsvoorkeuren. Werken met sociale voorkeuren.

BEINVLOEDEN IS LEERZAAM Build or Push Bouwen of Drukken? Aanspreken op gedragsvoorkeuren. Werken met sociale voorkeuren. BEINVLOEDEN IS LEERZAAM Build or Push Bouwen of Drukken? Aanspreken op gedragsvoorkeuren. Werken met sociale voorkeuren. Nieuwsflits N54 September 2015 Gert Anbeek, Esmiralda Borgt, Ron van Eijk, Patrick

Nadere informatie

De 5 stappen om goede voornemens te laten slagen

De 5 stappen om goede voornemens te laten slagen De 5 stappen om goede voornemens te laten slagen Op 1 januari worden volop goede voornemens gemaakt. We willen stoppen met roken, afvallen, meer bewegen, gezonder leven en ga zo maar door. Afvallen is

Nadere informatie

Systeemdenken in de klas

Systeemdenken in de klas Systeemdenken in de klas Systeemdenken en denkgewoonten Jan Jutten www.natuurlijkleren.org 1 1. Inleiding Het onderwijs in onze tijd houdt onvoldoende gelijke tred met wat er nodig is aan kennis, vaardigheden

Nadere informatie

Vorige week bekeken we hoe je naar jezelf kijkt. Hoe zie jij jezelf in het licht van God? We hebben het toen van drie kanten benaderd.

Vorige week bekeken we hoe je naar jezelf kijkt. Hoe zie jij jezelf in het licht van God? We hebben het toen van drie kanten benaderd. UITGENODIGD EN UITGEDAAGD (2 VAN 2) Lezen tijdens de preek: Jakobus 1:22-24 Preek begint met een filmpje van de VEZ: https://www.youtube.com/watch?v=sewweny1ahc Uitgenodigd en uitgedaagd (2) Vorige week

Nadere informatie

Dialogen website Motiveren tot rookstop

Dialogen website Motiveren tot rookstop Dialogen website Motiveren tot rookstop Dialoog verandertaal uitlokken en versterken Goedemorgen. Heeft u problemen gehad sinds uw vorige controle? Ja, eigenlijk wel. Mijn tanden zijn sterk verkleurd.

Nadere informatie

Dit zijn de nieuwe trainingen en workshops van Mankind Mens & Organisatie in 2016:

Dit zijn de nieuwe trainingen en workshops van Mankind Mens & Organisatie in 2016: Mankind Mens & Organisatie gelooft in de kracht van dromen en drijfveren in relatie tot ondernemerschap en leiderschap. Dromen en drijfveren vormen de grond waarop ambitie kan groeien. Passie zorgt vervolgens

Nadere informatie

Hoe kunt u met minder geld toch de kwaliteit van dienstverlening waarborgen voor kwetsbare doelgroepen?

Hoe kunt u met minder geld toch de kwaliteit van dienstverlening waarborgen voor kwetsbare doelgroepen? Hoe kunt u met minder geld toch de kwaliteit van dienstverlening waarborgen voor kwetsbare doelgroepen? Visie tafelleider: Met minder geld hetzelfde of misschien zelfs meer doen. Dat is de grote uitdaging

Nadere informatie

Open je hart en verwacht een wonder van Jezus!

Open je hart en verwacht een wonder van Jezus! Open je hart en verwacht een wonder van Jezus! Voordat je het onderstaande gaat doorlezen wil ik je vragen om het onderstaande gebed te bidden: Almachtige God, Schepper van hemel en aarde, ik mag op dit

Nadere informatie

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te SAMENVATTING VAN DE REDEVOERINGEN GEHOUDEN VOOR DE JEUGD IN SURINAME EN DE NEDERLANDSE ANTILLEN Willemstad, 19 oktober 1955, Oranjestad, 22 oktober 1955. Paramaribo, 5 november t 955 WIJ zijn hier gekomen

Nadere informatie

GEZONDER WORDEN, ZIJN & BLIJVEN MET NLP

GEZONDER WORDEN, ZIJN & BLIJVEN MET NLP GEZONDER WORDEN, ZIJN & BLIJVEN MET NLP Voor iedereen die: Gezonder wil eten Wil stoppen met schadelijke verslavingen Meer wil bewegen Minder stress en meer ontspanning wil Inclusief werkboek Leopoldstraat

Nadere informatie

Christus als leerling volgen

Christus als leerling volgen Christus als leerling volgen Voorbereiding voor de huisbezoeken van 2014/2015 Het was in Antiochië dat de leerlingen voor het eerst christenen werden genoemd. In onze verhouding tot de Heer kan het waardevol

Nadere informatie

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur 1 Les één Welkom bij deze e-cursus waarin we je zullen laten zien hoe jij groter kunt worden en je problemen kleiner! Zijn er

Nadere informatie