Lastige en emotionele gesprekken op school en in de klas.

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Lastige en emotionele gesprekken op school en in de klas."

Transcriptie

1 Lastige en emotionele gesprekken op school en in de klas. Inhoudsopgave: 1. Praktische aandachtpunten voor een team 2. Aandachtspunten voor het gesprek in de klas 3. Achtergrondinformatie bij controversieel en emotionele onderwerpen in de groep 4. Praktische tip uit Europese hoek (RAN-netwerk) 5. Omgaan met racistische of extreme opmerkingen (art.1) Inleiding Als docent hebben we een belangrijke rol om lastige gesprekken op een goede manier te begeleiden. Een goede dialoog verbindt mensen, maakt ruimte en kweekt begrip. Begeleiding van een goede dialoog vergt aandacht en voorbereiding. Deze bundeling van aandachtpunten wil daarbij ondersteunend zijn. een werkelijke dialoog is slechts mogelijk, wanneer de gesprekspartners waarachtig openstaan voor elkaar en beseffen niet zelf de waarheid in pacht te hebben. Elke waarheid heeft immers drie kanten: de mijne, de jouwe en de juiste. En zolang we blijven inzien, dat onze beide inzichten hoe rotsvast we ook overtuigd zijn van de juistheid ervan nog lang niet de waarheid zijn, maar in het beste geval een stukje van de waarheid, een benadering daarvan zolang is er mogelijkheid tot dialoog P. Lapide, Het bezit van de waarheid: het einde van de dialoog, Baarn ROC TOP/ EER, versie pagina 1

2 1. Praktische aandachtpunten voor een team Er zijn soms gebeurtenissen die hun schaduw vooruit werpen en waarop van belang is je als team voor te bereiden. Je weet immers dat de gebeurtenis op school ter sprake zal komen. Het gaat om dat gesprek professioneel te begeleiden en leerlingen leren te denken. In dit soort gevallen is het handig om de volgende punten samen te bespreken: 1. Maak tijd en ruimte vrij voor het bespreekbaar maken van het onderwerp en/of de conflictsituatie in het team, de klas en de school als gemeenschap ( in die volgorde) 2. Bepaal vooraf wat het beleid is van de school. Welke manier van reageren, hoe om te gaan met reacties en waar/hoe begrenzen. 3. Zorg voor een goede voorbereiding. Verzamel vooraf achtergrondinformatie en beelden hoe leerlingen over de (begin)situatie en de aanleiding denken. Let daarbij ook op multiculturele aspecten, geloofsovertuigingen en sociale omgevingen van leerlingen en de invloed die dit kan hebben. 4. Bespreek eerst in teamverband wat er besproken gaat worden, de mogelijke dilemma s en mogelijke werkwijze(n) en vorm(en) hoe gesprekken gevoerd worden. Wees je bewust van de eigen persoonlijke vooronderstellingen. Benoem dit en bespreek dit ook. 5. Maak afspraken over interne ondersteuning. Zorg voor interne begeleiding van docenten en team(s) en laat elkaar helpen en ervaringen uitwisselen. Zorg ook voor momenten waarbij medewerkers kunnen stoom af blazen. Maak daarover afspraken. 6. Gesprek in de groep professioneel begeleiden. Een beproefde gespreksmethode is de LSD-methode; luisteren, samenvatten en doorvragen. Het gaat om het gesprek professioneel te begeleiden en leerlingen leren te denken. 7. Aandacht voor de gevoelens die leven. Geef in de klas en/of werkvorm didactisch eerst aandacht aan eigen gevoelens van leerlingen. 8. Uitwisseling en begripsvorming. Elkaars standpunten veranderen is niet reëel. Het gaat om uitwisseling en begripsvorming van opvattingen en meningen. Leg de lat niet te hoog. ROC TOP/ EER, versie pagina 2

3 2. Aandachtspunten voor in de klas Profileer je als leerkracht niet als autoriteit die het weet. Wees zorgvuldig met standpunten. Je hebt als docent een belangrijke rol tijdens deze gesprekken. Je bepaald in grote mate de sfeer, de richting, de grenzen en de effecten. Enkele praktische tips om in een klassensituatie met kritische momenten om te gaan. - Stel meningen niet voor als feiten - Laat de verschillende standpunten uit de groep komen - Luister goed - - Vraag om verduidelijking - Corrigeer tijdens discussies op feitelijke onjuistheden - Let op inhoud en gedrag en speel niet op de persoon of de groep(eringen) - Probeer respect te verkrijgen voor elkaars standpunten en voor minderheidsopvattingen, leer de deelnemers om te gaan met verschillen - Voorkom een wij-zij situatie, zorg voor een brede dialoog, tolerantie en begrip - Stel kritische vragen bij een te snel bereikte consensus. Stel dan de vragen die zoeken naar nuancering - Bepaal en bewaak de grenzen van het gesprek (racistische uitingen, opzettelijk beledigen, aanzetten tot haat, geweld of discriminatie bijvoorbeeld niet tolereren; intimidatie van anderen wegens ras, nationaliteit of godsdienst ook niet; geef zelf duidelijk aan waar de grenzen liggen) - Doorgrond wat jongeren tegen elkaar zeggen en wat ze eigenlijk bedoelen, luister naar de bezorgdheden van leerlingen. Uit een rauwe opmerking kan een dieper zorg doorklinken en probeer die naar boven te krijgen. - Probeer leerlingen te laten begrijpen dat primaire reacties vaak niets opleveren, pijn met pijn vergelden escalatie geeft, twijfelen niet zwak is, haat niet alleen de ander maar ook jezelf vernietigt, je je kan laten meeslepen door emoties van anderen - Voorkom vechtgesprekken direct bij het begin. Richt je bij overdadig geschreeuw (bijvoorbeeld van leerlingen) op de inhoud - Leer de deelnemers kritisch om te gaan met informatie, door verschillende bronnen met elkaar te vergelijken en achtergronden na te zoeken van internationale conflicten - Het is van belang dat je als leerkracht alle standpunten aan de orde laat komen - Benadruk dat conflicten/controversen kansen zijn om te leren en te groeien - Let er op dat je goed uit elkaar gaat, controleer dat middels een paar vragen. - Probeer de essentie van het gesprek samen te vatten in nabijheid van de leerlingen en vraag of ze hier nog op willen aanvullen of nuanceren. - Deel de opbrengsten van de gesprekken in de klas met andere teamleden en bespreek indien nodig op welke wijze er opvolging plaats moet vinden ROC TOP/ EER, versie pagina 3

4 3. Radicalisation Awareness Network (RAN) Praktische tips van RAN, een Europees platform Blijf in contact, zorg voor verbinding (dus luisteren, vertrouwen en geduld) Blijf in je eigen rol en verantwoordelijkheid (ga als jongerenwerker of docent geen politieman spelen) Luister naar wat gezegd wordt en neem dat serieus. Geef desnoods aan dat je geschrokken of verrast bent. Je hoeft geen moslim of imam te zijn om te vragen hoe het met iemand gaat of waar hij mee worstelt. Of te vertellen dat hij erbij hoort. Laat in je daden en woorden zien dat het Wij Zij verhaal niet klopt. Probeer te achterhalen wat iemand beweegt: waar is hij boos, bang of blij over? Stel domme, open vragen o Wat bedoel je daarmee? o wow, daar kijk ik van op! Vertel eens meer o Denken je vrienden, broers/zusters en anderen er ook zo over? o Hoe weet je dit? o Kijkt iedereen op deze manier hiernaar? o Hoe belangrijk is dit voor je? o Wat zou je er voor/tegen willen doen? o Besef je wat de consequenties kunnen zijn? Maak aantekeningen, liever feitelijk dan interpretaties Probeer te begrijpen, wat iets anders is dan goedkeuren Ga de persoon niet overtuigen van zijn ongelijk. Wijs niet af en pas op met afkeuren, dit kan tot verwijdering leiden en verkleint de mogelijkheid tot beïnvloeden en helpen Deel je zorgen met anderen, collega s Breng samen de leefsituatie en eventuele problematiek van betrokkene in kaart: o Wat weten we nog meer? o Kijkt iedereen er zo tegenaan? o Wat weten we niet? Vraag advies of second opinion aan iemand die meer verstand heeft van religie of radicalisering Maar doe vooral iets doe niet niets 4. Achtergrond informatie bij controversiële en emotionele onderwerpen in de klas. Spannend Het is niet makkelijk om controversiële discussies aan te gaan. Men belandt immers snel bij ethisch of maatschappelijk geladen thema s (terrorisme, abortus, seksualiteit, drugs, euthanasie, islam, vluchtelingen, imago van de politiek, van allochtonen, ) die zeer gevoelig liggen. In veel scholen gaat men dit soort discussies liever uit de weg omdat ze vaak leiden tot polarisatie, tot welles-nietes-standpunten, tot het vergroten van vooroordelen en frustratie. Belang Toch is het aangaan van deze dialoog erg belangrijk. Dit om tal van redenen: ROC TOP/ EER, versie pagina 4

5 1. Voorbereiding op een actieve rol in de samenleving met respect voor mensenrechten. Het voorbereiden van leerlingen op hun rol van burgers in een pluralistische samenleving, hen kennis te laten maken met democratische processen en respectvolle manieren om met meningsverschillen om te gaan. 2. Kritisch leren denken: Het ontwikkelen en stimuleren van de vaardigheden tot kritisch denken. 3. Aanscherpen van interpersoonlijke vaardigheden: Het ontwikkelen van belangrijke gedrags- en communicatieve vaardigheden: goed luisteren, krachtig antwoorden, overtuigend spreken, goed samenwerken en tolerant zijn ten opzichte van verschillende gezichtspunten. 4. Verder zijn controverses actueel en sluiten ze nauw aan bij de leefwereld van de leerlingen. 5. De goede sfeer in de groep en in de school. Op een goede manier leren spreken over moeilijke kwesties in het leven hoor ook bij het begeleiden in de school Onbalans Een controversieel onderwerp is een onderwerp waarbij belangen en waarden in conflict zijn, waarbij er sterke onenigheid bestaat over verklaringen of acties. Een samenleving kan fundamenteel verdeeld raken over een controverse en het kan sterke emoties en protesten teweeg brengen. Controversiële onderwerpen kunnen handelen over wat er gebeurd is, over de oorzaken van een situatie, over het juiste antwoord erop en over de mogelijke effecten hiervan. Controversen zijn complex en vragen kennis en zelfbewustzijn. Ook evenwicht is belangrijk, het laten zien van persoonlijke betrokkenheid en objectiviteit, het innemen van een standpunt zonder druk of indoctrinatie. Reflectieve dialoog Een discussie over een controverse kan gedefinieerd worden als een reflectieve dialoog tussen leerlingen, of tussen leerlingen en leerkrachten, over een onderwerp waarover onenigheid bestaat. De discussie kan op gang komen door een vraag of een verklaring van een leerling of een leerkracht. De dialoog die daaruit voortkomt, kan gebruikt worden om bewijzen en commentaren uiteen te zetten en kan uitdrukking geven aan de verschillende gezichtspunten. Een reflectieve dialoog brengt het luisteren naar en reageren op ideeën van nietgelijkgestemden op gang. ROC TOP/ EER, versie pagina 5

6 Verschillen tussen dialoog en debat Dialoog Debat Wat is echt belangrijk? Kernvraag Welke opvatting houdt stand? Wat niet? Principes, waarden en Normen Thema in het gesprek Standpunten en argumenten Dat moet het zwaarste wegen Hiërarchie van principes, waarden en normen; Begrijpen Vluchten in vrome abstracties en zweverig gepraat Resultaat Houding van deelnemers is gericht op Risico Waar zit het probleem precies? Hoofd- en bijzaken gescheiden Drogredenen uitgefilterd Besluit Overtuigen Gelijk krijgen wordt belangrijker dan gelijk hebben; schijnconsensus Hete momenten Een gesprek over een maatschappelijke of kritische gebeurtenis kan soms heel spontaan in een klas of groep tot stand komen en soms lijken dingen te ontploffen in de klas. De uitdaging is deze momenten te gebruiken en er leermomenten in te vinden. - Wat is je eigen standpunt als leerkracht en begeleider? Ken jezelf, weet waardoor je geraakt wordt en bedenk hoe je daar mee omgaat in je rol als begeleider - Wees standvastig en breng structuur in het gesprek - Vat opmerkingen niet persoonlijk op (aanvallen zijn vaak eerder gericht op je rol als leerkracht dan op je zelf Voor een leerkracht die de het gesprek leidt is het belangrijk 5. Stap voor stap reageren. Praktische voorbeelden hoe om te gaan met racistische of extreme opmerkingen (bron. ART 1) Iedere docent hoort wel eens discriminerende en racistische opmerkingen. Het kan ook gebeuren dat u zelf beschuldigd wordt van discriminatie als u bepaalde problemen bespreekbaar wilt maken. Wat kunt u hieraan doen? Stap voor stap reageren Wanneer u geconfronteerd wordt met racistische uitlatingen, kan er van alles door u heengaan. Bijvoorbeeld ongeloof (hoe kan iemand zoiets zeggen?) en onzekerheid (is dit nu wel of niet discriminatie?). Vaak wilt u wel reageren, maar wilt u met uw reactie zoveel tegelijk (uw eigen mening geven, opkomen voor bepaalde groepen mensen, de ander overtuigen) dat het moeilijk is om een reactie bepalen. Hieronder worden drie stappen beschreven die kunnen helpen bij het bepalen van een reactie. Stap 1: Schat de situatie in Grap, symbool, scheldwoord? Bepaal eerst om wat voor soort uitlating het gaat. Discriminerende opmerkingen kunnen voorbij komen als grap, als scheldwoord, bij het bespreken van problemen op school, als onderdeel van een betoog of als losse opmerking in een persoonlijk gesprek. Ook symbolen die geassocieerd worden met racisme of extreem-rechts (zwarte kisten met witte veters, white powertekens) zijn vormen van racistische uitingen. Leerling, collega, ouders? ROC TOP/ EER, versie pagina 6

7 Neem bij het inschatten van de situatie mee wie de opmerking maakt. Uiteraard gelden afspraken en regels gericht op het tegengaan van discriminatie voor iedereen, maar bij een leerling heeft u vanuit de pedagogische relatie een directe verantwoordelijkheid om te reageren of te corrigeren. Een collega zult u juist eerder aanspreken op diens eigen professionaliteit en verantwoordelijkheid voor de veiligheid op school. Bij het reageren op ouders zult u vooral duidelijk willen maken welke regels er op school gelden zodat zij ook weten welke regels er voor hun kind Kleine of grote groep? Tenslotte speelt de aanwezigheid van andere personen in de situatie een rol. In een grote groep of klas is er vaak geen gelegenheid om een een-op-een gesprek aan te gaan. Wel kan de mogelijkheid aangegrepen worden om aan een hele groep duidelijk te maken waar de grenzen liggen met betrekking tot racisme en discriminatie. Sluit de mogelijkheid niet uit om in een andere situatie wel het gesprek met elkaar aan te gaan. Dit kunt u ook aankondigen in uw eerste reactie. Stap 2: Bepaal het doel van uw reactie Afhankelijk van het soort opmerking, de situatie en de eigen positie zijn er verschillen in wat u wil en kan bereiken door te reageren. Wilt u zo snel mogelijk de les voortzetten of wilt u de gelegen heid gebruiken om de discussie aan te gaan? Wilt u iemand en public op zijn plaats zetten of wilt u begrip tonen voor de achterliggende problemen? Wilt u uw collega overtuigen of wilt u binnen de groep duidelijk maken dat dit soort discriminerende opmerkingen niet getolereerd kunnen worden? Maak hierin een duidelijke keuze voordat u reageert. Stap 3: Schat uw eigen mogelijkheden en houding in Gebruik vertrouwde vaardigheden Iedereen heeft zijn eigen sterke en zwakke kanten in het reageren op racisme en discriminatie. De één heeft veel kennis paraat om bepaalde vooroordelen te weerleggen, de ander is er goed in om door alle vooroordelen heen te prikken en begrip te tonen voor het achterliggende probleem. Weer iemand anders kan met humor de absurditeit van bepaalde denkbeelden blootleggen. In het algemeen kunt u vertrouwen op vaardigheden die u ook in andere situaties gebruikt. Zelf ook vooroordelen? In relatie tot discriminatie en racisme is het van belang stil te staan bij de eigen houding ten opzichte van gebeurtenissen en/of andere etnische groepen. In hoeverre bent u zich bewust van eventuele eigen vooroordelen? In hoeverre vormen deze een struikelblok om te reageren? Sommige mensen hebben de neiging te reageren op discriminerende opmerkingen door op hun beurt een tegengesteld generaliserend beeld te schetsen. Marokkanen zijn aardig en gastvrij en kunnen allemaal heel lekker koken. Dit is uiteraard net zo goed een vooroordeel dat leidt tot een eenzijdig en stereotiep beeld. Drie manieren van reageren Er zijn uiteenlopende manieren om te reageren. Hieronder worden er drie toegelicht: confronteren, doorvragen en informeren. Manier 1: Confronteren Confronteren is een manier van reageren die helderheid schept en bijdraagt aan de veiligheid op school. Bij confronteren wordt direct gereageerd op de opmerking. Het woord confronteren roept misschien associaties op met keihard zeggen waar het opstaat of iemand voor het blok zetten, dat is niet wat hier bedoeld wordt. De manier van confronteren die hier beschreven wordt is niet hard maar duidelijk. Er wordt geconfronteerd door feedback te geven op het gedrag van de ander. Dit gebeurt in vier fasen: 1. Feitelijke waarneming: ik zie/hoor/merk. ROC TOP/ EER, versie pagina 7

8 2. Eigen ervaring: ik denk/voel/ervaar Check: snap je/begrijp je/ kun je je dat voorstellen? 4. Grens stellen: ik wil. De eerste twee stappen zijn de belangrijkste. Vaak is het al voldoende om het gedrag of taalgebruik concreet te benoemen en hier de eigen ervaring tegenover te stellen. Meestal reageert de ander hier op en corrigeert zichzelf. Voorbeeld Ik hoor jou nu schelden op buitenlanders, dat vind ik kwetsend. Door te verwijzen naar algemene schoolregels wordt de reactie minder persoonlijk. Het is dan makkelijker om concrete eisen te stellen aan het gedrag van de leerling, collega of ouder. Voorbeeld Jij gebruikt nu een beledigend woord voor moslims. We hebben als school de afspraak dat dit soort termen hier niet gebruikt mogen worden. Eventueel kan er dan een alternatief of een afspraak aan toegevoegd worden om het gesprek voort te zetten. Als docent zult u in bepaalde gevallen ook een consequentie moeten stellen, zoals u dat ook bij ander grensoverschrijdend gedrag zou doen. Voorbeeld: Ik wil hier best met jou over doorpraten, maar dan vraag ik je wel om geen beledigende of discriminerende woorden te gebruiken. Houd bij een confrontatie rekening met de omstanders en de positie van degene die u aanspreekt in de groep. Een leerling zal een docent niet snel openlijk gelijk geven, want dit betekent vaak gezichtsverlies in de groep. Wanneer u als docent hier toch op aanstuurt, zal dit eerder leiden tot een verharding van de standpunten. Houd de reactie in de groep daarom kort en helder en stel eventueel een apart gesprek voor om er nader op in te gaan. Breng ouders op de hoogte Net als in andere gevallen van grensoverschrijdend gedrag van leerlingen is het goed om als school er beleid van te maken de ouders te confronteren met het racistisch of discriminerend gedrag van hun kind. Laat u hierbij niet weerhouden door de gedachte dat die er waarschijnlijk net zulke racistische gedachten op nahouden. Als school heeft u regels en afspraken in het belang van de veiligheid van álle leerlingen, dus ook die van hun kind. U kunt hen daarom vragen te eisen dat hun kind de regels op school respecteert. Laat merken dat het u raakt Het getuigt van persoonlijke kracht als u uw eigen gevoelens benoemt wanneer u geraakt wordt door een opmerking. Dit is geen teken van kwetsbaarheid. U laat op deze manier juist zien dat u uw eigen gevoelens serieus neemt en vraagt anderen hier rekening mee te houden. Hiermee bent u een voorbeeld voor leerlingen. En ook als docent of conciërge heeft u recht op een veilige sfeer op school! Oprechte boosheid of laten merken dat bepaalde opmerkingen u verdrietig maken, kan dan een manier zijn om te reageren. Voorbeeld: Het doet me pijn om jou als collega op die manier te horen praten over onze leerlingen. Pas op voor het uiten van directe beschuldigingen aan de ander. Hierop zal de ander snel in de verdediging schieten, met als mogelijk gevolg een escalatie. Of de ander trekt zich mokkend terug en het onderwerp is niet meer bespreekbaar. Manier 2: Doorvragen Doorvragen kan op twee manieren: (1) via gesloten vragen doorvragen totdat de ander zich klempraat en (2) doorvragen waarbij er oprechte interesse getoond wordt voor de ander. ROC TOP/ EER, versie pagina 8

9 Gesloten vragen Gesloten vragen zijn vragen die alleen met ja of nee of met een enkel woord zijn te beantwoorden. Voorbeeld: Dus jij denkt dat alle Antillianen aan de drugs zijn? Denk je dat: ja of nee? En Ricardo dan, die is niet aan de drugs toch? Nou dan. Gesloten vragen kenmerken zich niet door belangstelling en hebben daardoor vaak een averechts effect. De ander voelt zich niet serieus genomen en er ontstaat tijdens het gesprek irritatie. De ander voelt zich terechtgewezen en beide partijen zijn niet nadertot elkaar gekomen. Een ander risico is dat het gesprek in een kringetje blijft draaien. Er wordt doorgevraagd maar men komt niet tot de kern van het onderwerp. Voorbeeld Leerling: Het is toch logisch, Nederland is voor de Nederlanders. Alle anderen moeten oprotten naar hun eigen land. Docent: O ja? En wie zijn dan volgens jou Nederlanders? Leerling: Nou, simpel, iedereen die hier geboren is. Docent: Dus als iemand toevallig tijdens een vakantie in het buitenland geboren is, moet hij daar blijven? Leerling: Nee, niet als de ouders gewoon Nederlands zijn. Docent: En wanneer zijn de ouders dan Nederlands? Leerling: Als ze in Nederland geboren zijn (zucht). Docent: Dus het maakt niet uit waar jij geboren bent, maar het gaat om waar je ouders geboren zijn? Leerling: Nou, nee, allebei. Open vragen U kunt ook doorvragen met behulp van de zogenaamde LSD methode. LSD staat voor: Luisteren Samenvatten Doorvragen. Hiermee komt u wel tot de kern van het onderwerp en laat u ook merken dat u echt naar de ander luistert. Dit heeft een positief effect op degene die u aanspreekt en op eventuele omstanders. Voorbeeld : Als ik je goed begrijp ben je bang dat de criminaliteit in jouw buurt toeneemt als er meer allochtonen in jouw straat komen wonen. Waarom denk je dat de criminaliteit dan zal toenemen? Waar heb je dat gehoord? Bij het doorvragen worden bij voorkeur open vragen gesteld, dit zijn vragen die uitnodigen om meer te vertellen. Algemene stelregel is dat deze vragen beginnen met de 5 W s (wie, wat, waar, Wat maakt, welke) of met de twee H s (hoe, hoezo). U kunt vragen naar eigen ervaringen of naar de manier waarop iemand aan bepaalde kennis of ideeën is gekomen. Met het doorvragen naar achtergronden legt u het probleem bij degene die de opmerking maakt: hij of zij moet uitleg geven. Achterliggende problemen Racistische en discriminerende opmerkingen komen niet uit de lucht vallen. Soms zijn er achterliggende problemen (angst om geen baan te kunnen vinden, problemen in de huisvesting, gebrek aan voorzieningen voor jongeren in wijk of dorp) die racistische uitingen kunnen verklaren, maar niet rechtvaardigen. Toon begrip voor het probleem, bagatelliseer niet, maar veroordeel nog steeds het racistische gedrag. Sommige problemen hebben te maken met het beleid vanuit de overheid dat te weinig rekening houdt met wensen en behoeften van diverse groepen in onze samenleving, bijvoorbeeld op het gebied van huisvesting of andere voorzieningen. Kijk hier kritisch naar en probeer oorzaak en gevolg te onderscheiden. ROC TOP/ EER, versie pagina 9

10 Voorbeeld Leerling: Al die buitenlanders moeten gewoon oprotten. Docent: Ho, dit soort opmerkingen sta ik niet toe in mijn klas. Leerling: Het is er toch alleen maar slechter op geworden met die buitenlanders. Docent: Hoezo? Leerling: Zij krijgen van alles en voor ons is er niks meer. Docent: Je zegt dat zij van alles krijgen, maar wie bedoel je met zij? Leerling: Nou, die Turken. Docent: En wat krijgen zij dan? Leerling: Nou, een nieuw buurthuis in Oost waar ze kunnen hangen en tafelvoetbal spelen. Docent: Zo, dat is mooi voor hen. En wat bedoelde je met voor ons is er niks? Leerling: Nou, dat hadden wij ook wel gewild, zo n plek. Docent: En wie bedoel je nu met wij? Leerling: Nou wij Nederlanders in Zuid, ons buurthuis moest weg vanwege bezuinigingen. Docent: Dat is balen zeg. Dat zou ik ook vervelend vinden als ik jou was. Toch kan je de schuld daarvan niet aan de buitenlanders geven en zeker niet zeggen dat zij dan maar op moeten rotten. Het is de gemeente die dit besloten heeft. Manier 3: Informeren Vooroordelen zijn vaak negatief en meestal niet waar. Veel vooroordelen kunnen gemakkelijk weerlegd worden met feiten. Met behulp van onderzoeksgegevens en cijfermateriaal kan een genuanceerd beeld geschetst worden van bijvoorbeeld de maatschappelijke positie van etnische groepen in onze samenleving. Ook kan meer kennis van een religie, bijvoorbeeld de islam, leiden tot meer begrip. De diversiteit binnen verschillende religies, culturen en bevolkingsgroepen is groot, meer inzicht hierin zal veel vooroordelen wegnemen. Als u het zelf ook niet weet. Wanneer u zelf over genoemde kennis en inzicht beschikt, kan dit goed van pas komen.wanneer u hier echter weinig over weet, hoeft dit niet te betekenen dat de ander gelijk heeft of krijgt. Door aan te geven dat u de bewering van de ander in twijfel trekt of door voor te stellen dit samen eens te gaan onderzoeken, laat u ook merken dat er geen ruimte is voor dit soort vooroordelen. Voorbeeld Leerling: Het zijn allemaal criminelen, de gevangenissen zitten toch zeker vol met allochtonen. Docent: Ik weet zeker dat het niet allemaal criminelen zijn. Natuurlijk zijn er ook allochtonen die crimineel zijn, maar er zitten ook veel Nederlanders in de gevangenis. Leerling: Mijn neef werkt in een gevangenis en die heeft het altijd over die buitenlanders. Docent: Misschien moeten we samen uitzoeken hoe dit precies zit? Hoe zouden we dat aan kunnen pakken? Valkuilen Let wel dat de feiten kunnen afleiden van het gedrag dat u juist ter discussie wilt stellen. Of er nu vijf of tien procent van de mensen met een bepaalde afkomst contact hebben gehad met de politie, het is zonder meer niet toegestaan om mensen op grond van hun afkomst te beledigen. Daarnaast voelen mensen die dergelijke feitenkennis ontberen of verbaal minder vaardig zijn zich al snel klemgepraat. Als noodgreep wordt dan bijvoorbeeld de informatie bron, bijvoorbeeld de krant, zelf ter discussie gesteld want die is immers vast beïnvloed door de politieke correctheid. In het algemeen geldt dat wanneer de emoties hoog oplopen, mensen minder open staan voor feiten. Het is dan van belang om eerst de emoties (boosheid, angst, teleurstelling) te erkennen. Deze leerling is boos, maar omdat de docent alleen ingaat op het discriminerende element uit zijn opmerking raakt hij het contact met de leerling kwijt. Nog meer manieren We hebben allemaal in het dagelijks leven vele mogelijkheden om op elkaar te reageren en kunnen hier elke dag opnieuw keuzes in maken. Maak gebruik van uw eigen talenten en mogelijkheden. Ook met humor of cynisme kan veel bereikt worden. ROC TOP/ EER, versie pagina 10

11 Voorbeeld: Leerling: Ja, maar zij schelden ons toch ook uit voor kaaskoppen... Docent: Ja hè, het zijn net mensen! Als het niet helpt Racisme en discriminatie zijn niet met één slimme opmerking te stoppen. Zelfs wanneer een bepaalde reactie niet aanslaat, is dit geen reden om een volgende keer maar niets te zeggen. De norm is dat racisme en discriminatie niet kunnen en niet mogen en met elke reactie wordt deze norm bevestigd. Door te reageren zet u anderen, inclusief omstanders, op zijn minst aan het denken en steekt u eventuele slachtoffers een hart onder de riem. Ook voorkomt u het knagende gevoel achteraf dat u iets had kunnen en moeten zeggen... Voorbeeld Leerling: Mijn brommer is gestolen. Vast weer door zo n Marokkaan. Docent: Nou, ho maar. Dat is discriminatie. De meeste Marokkanen gedragen zich net zo netjes als jij en ik. Dat stond pas nog in de krant. Leerling: Ja, zeker in die linkse Volkskrant van je. Mijn brommer is gestolen, en dan word ik beschuldigd van discriminatie. Ze moeten gewoon van mijn brommer afblijven en anders rotten ze maar op. Docent: Rustig, rustig, let op je woorden. Leerling: Ja, wat nou, jij begrijpt er echt niks van (loopt weg). Tips Reageer altijd De norm discriminatie mag en kan niet moet gehandhaafd blijven, zelfs als er weinig tijd is, kunt u met een korte opmerking laten merken dat u van bepaalde grappen of opmerkingen niet gediend bent. Stel veiligheid van iedereen voorop Niemand voelt zich veilig op een school waar gescholden mag worden of waar gezegd mag worden dat bepaalde mensen niet welkom zijn vanwege hun afkomst, huidskleur, seksuele voorkeur, sekse, etc. Veroordeel het gedrag, niet de persoon Het maken van racistische opmerkingen maakt iemand niet meteen tot een racist of rechtsextremist. Spreek de ander aan op concreet gedrag. Veroordeel de opmerking of de grap, maar druk de persoon niet meteen een stempel op. Verwijs naar algemene regels en normen Het is geen kwestie van smaak dat discriminerende of racistische opmerkingen op school niet kunnen. Daar moet de hele school duidelijk in zijn. Het mag niet zo zijn dat leerlingen de indruk krijgen dat een docent reageert op opmerkingen omdat hij zich toevallig aangesproken voelt of omdat hij iets heeft met buitenlanders. 6. Kort op een rijtje (bron KPC groep) Aandachtspunten en overwegingen voor wie manieren zoekt om de dreigende gebeurtenissen met leerlingen te bespreken. Je maakt deel uit van een team Bespreek met je collega's hoe zij spanningen onder hun leerlingen en bij zichzelf ervaren. Kijk op wat voor manier je er op school mee omgaat. Als een gebeurtenis niet leeft onder leerlingen moet je je afvragen of het zinvol is ze wel aan de orde te stellen. Als je spanningen merkt en die aan de orde stelt, doe dat dan op een gestructureerde manier. Zorg ervoor dat er een vertrouwde plek is waar leerlingen kunnen praten over wat hen bezighoudt met iemand die ze vertrouwen. ROC TOP/ EER, versie pagina 11

12 Zorg dat er daarnaast plekken zijn waar leerlingen rust en afleiding vinden en waar ze zich aan hun schoolwerk kunnen wijden. Communiceer waardevrij Een docent die over gevoelige situaties met leerlingen praat, wint aan kracht als hij dat waardevrij doet. Als hij zijn mening buiten beschouwing laat en zoekt naar wat zijn leerlingen drijft, zullen de leerlingen dat als begripvol ervaren. Leerlingen die het merken dat hun leerkracht een ander standpunt inneemt, zullen zich meer geïsoleerd voelen. Wees verbindend Leerlingen kunnen het op essentiële punten totaal oneens met elkaar zijn. Ze zullen vanuit hun emotie proberen die verschillen te benadrukken. Het is goed wanneer zij in hun standpunt gehoord worden en daar erkenning voor krijgen. Maar hoe ver meningen ook uit elkaar kunnen liggen, ga er vanuit dat er altijd punten zijn waarover mensen het wél met elkaar eens zijn. Bijvoorbeeld de waarde van een mensenleven, en zeker een mensenleven van iemand met wie je je verbonden voelt. Zorg er voor dat je zoekt naar overeenkomsten en benoem deze raakvlakken. Zoek naar wat mensen drijft In discussies en conflicten die op scholen kunnen ontstaan, zullen veel verwijten naar voren komen. 'De ander moet niet, kan niet, mag niet...'. Het geeft verdieping aan de discussies wanneer al die 'nieten' worden omgezet in wat mensen wél zouden willen. 'Hoe zou jij willen dat wereld in elkaar steekt? Hoe wil jij dat mensen wél met elkaar omgaan?' Waar hebben mensen in het hier en nu behoefte aan Leerlingen en docenten realiseren zich dat zij geen invloed hebben op deze conflicten. Dat leidt tot gevoelens van machteloos. Alleen praten over gebeurtenissen levert als je niet uitkijkt alleen maar meer frustratie op. Belangrijke vragen om dat te voorkomen zijn: Hoe willen jullie dat wij er hier in de klas mee omgaan? Hoe wil jij dat je klasgenoten met jou omgaan? en als je dat weet, zou je hen dat hier willen vragen? Hoe kunnen wij met al onze verschillen in de groep met elkaar omgaan dat iedereen daarbij zo goed mogelijk voelt ROC TOP/ EER, versie pagina 12

Controversiële en emotionele onderwerpen in de klas

Controversiële en emotionele onderwerpen in de klas Controversiële en emotionele onderwerpen in de klas Inhoud Spannend... 2 Belang... 2 Onbalans... 2 Reflectieve dialoog... 2 Verschillen tussen dialoog en debat... 3 Praktische aandachtspunten voor een

Nadere informatie

Meer informatie? Zie en Pagina 1

Meer informatie? Zie  en  Pagina 1 Reageren op discriminerende opmerkingen op school Bij discriminatie gaat het om het ongelijk behandelen van mensen op grond van groepskenmerken die er niet toe doen, zoals afkomst, huidskleur, sekse, seksuele

Nadere informatie

Ja, maar zíj. Tips voor scholen

Ja, maar zíj. Tips voor scholen Ja, maar zíj / Wat doet u tegen discriminatie? / Lesgeven over discriminatie / / Reageren op discriminerende en racistische opmerkingen / / Wat de school nog meer kan doen / Verder surfen en lezen / Tips

Nadere informatie

Verbindingsactietraining

Verbindingsactietraining Verbindingsactietraining Vaardigheden Open vragen stellen Luisteren Samenvatten Doorvragen Herformuleren Lichaamstaal laten zien Afkoelen Stappen Werkafspraken Vertellen Voelen Willen Samen Oplossen Afspraken

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

Voor de paboopleider. Werkvorm 9: voor de opleider (1) Reageren op discriminatie

Voor de paboopleider. Werkvorm 9: voor de opleider (1) Reageren op discriminatie Werkvorm 9: voor de opleider (1) Hoe kun je reageren op discriminatie op school? Iedereen in het onderwijs krijgt er vroeg of laat mee te maken: vooroordelen en discriminatie. Het is zaak om hier goed

Nadere informatie

Informatie en tips voor het voeren van goede gesprekken 1

Informatie en tips voor het voeren van goede gesprekken 1 Informatie en tips voor het voeren van goede gesprekken 1 De manier waarop je met elkaar omgaat en hoe je met elkaar in gesprek gaat is belangrijk in het dagelijks werk. Het helpt je elkaar beter te begrijpen

Nadere informatie

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling 1. Aandachtspunten voor een gesprek met ouders i.v.m. een vermoeden van kindermishandeling: Als je je zorgen maakt over een

Nadere informatie

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN Blijf kalm; Verzeker je ervan dat je de juiste persoon aan de lijn hebt; Zeg duidelijk wie je bent en wat je functie is; Leg uit waarom je belt; Geef duidelijke en nauwkeurige informatie en vertel hoe

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

GESPREKKEN VOEREN NEDERLANDS AAN HET EINDE VAN DEZE UITLEG:

GESPREKKEN VOEREN NEDERLANDS AAN HET EINDE VAN DEZE UITLEG: AAN HET EINDE VAN DEZE UITLEG: - Kun je een verzorgde brief schrijven. - Kun je op een juiste manier werkwoorden vervoegen. - Schrijf je op een juiste manier in meervoud. - Gebruik je hoofdletters op een

Nadere informatie

Zelfbeschadiging; wat kun jij doen om te helpen?

Zelfbeschadiging; wat kun jij doen om te helpen? Zelfbeschadiging; wat kun jij doen om te helpen? Familie of naaste zijn van iemand die zichzelf beschadigt kan erg moeilijk zijn. Iemand van wie je houdt doet zichzelf pijn en het lijkt alsof je niks kunt

Nadere informatie

)*.-2%* Thema TEAM. Module 3: Feedback geven en ontvangen "#$%&%&'()*$)+%&'(,-.$'*'%/)+-(,#*0-//%*&$1/

)*.-2%* Thema TEAM. Module 3: Feedback geven en ontvangen #$%&%&'()*$)+%&'(,-.$'*'%/)+-(,#*0-//%*&$1/ Thema TEAM Module 3: Feedback geven en ontvangen Voorbeeld van het begin van de training feedback geven en ontvangen Feedback geven en ontvangen Het geven van effectieve feedback is een waardevol hulpmiddel

Nadere informatie

Online Titel Competentie Groepsfase Lesdoel Kwink van de Week

Online Titel Competentie Groepsfase Lesdoel Kwink van de Week onderbouw Les 1 Online Dit ben ik! Besef van jezelf Forming Ik kan mezelf voorstellen aan een ander. Ken je iemand nog niet? Vertel hoe je heet. Les 2 Online Hoe spreken we dit af? Keuzes maken Norming

Nadere informatie

Feedback ontvangen. Feedback ontvangen is moeilijk. Hoe gaan we om met feedback?

Feedback ontvangen. Feedback ontvangen is moeilijk. Hoe gaan we om met feedback? 2 7 Feedback ontvangen Feedback kun je zien als een cadeau. Je kunt het aannemen, uitpakken en er je voordeel mee doen. Of je neemt het cadeau aan, bedankt de gever en legt het vervolgens in een kast om

Nadere informatie

Seksualiteit: Grenzen en Wensen

Seksualiteit: Grenzen en Wensen IJBURGCOLLEGE.NL Seksualiteit: Grenzen en Wensen Leerlingen handleiding Michiel Kroon Lieve leerling, Het is belangrijk om op een open en goede manier over seks te kunnen praten. De lessenserie die in

Nadere informatie

Diversiteit en beroepsvaardigheden Leer jezelf kennen Basishouding en diversiteit Discriminatie Gedrag bij diversiteit Pesten. Hoofdstuk 2: werken

Diversiteit en beroepsvaardigheden Leer jezelf kennen Basishouding en diversiteit Discriminatie Gedrag bij diversiteit Pesten. Hoofdstuk 2: werken Diversiteit en beroepsvaardigheden Leer jezelf kennen Basishouding en diversiteit Discriminatie Gedrag bij diversiteit Pesten Hoofdstuk 2: werken Werkwijze en opdrachten Boek en laptop nodig voor iedere

Nadere informatie

Ik-Wijzer Naam: Sander Geleynse Datum: 27 januari 2016

Ik-Wijzer Naam: Sander Geleynse Datum: 27 januari 2016 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Jouw uitslag... 4 Pagina 2 van 8 1. Inleiding Hallo Sander, Dit is de uitslag van jouw Ik-Wijzer. Hierin staat wat jij belangrijk vindt en wat je minder belangrijk vindt.

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou!

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou! DEEL 1 1 WERKBOEK 5 Eigen keuze Inhoud 2 1. Hoe zit het met je keuzes? 3 2. Hoe stap je uit je automatische piloot? 7 3. Juiste keuzes maken doe je met 3 vragen 9 4. Vervolg & afronding 11 1. Hoe zit het

Nadere informatie

GEVEN EN ONTVANGEN VAN FEEDBACK

GEVEN EN ONTVANGEN VAN FEEDBACK GEVEN EN ONTVANGEN VAN FEEDBACK De manier waarop je met collega s omgaat, roept effecten op bij hen. De manier waarop je je gedraagt, dingen zegt, doet of juist laat, maakt dus op anderen een bepaalde

Nadere informatie

Als opvoeden even lastig is

Als opvoeden even lastig is Als opvoeden even lastig is Hoe pak je dat dan aan? Soms weet ik niet meer wat ik moet doen om hem stil te krijgen. Schattig? Je moest eens weten. Hoezo roze wolk? Mijn dochter kan af en toe het bloed

Nadere informatie

KINDEREN LEKKER IN HUN VEL

KINDEREN LEKKER IN HUN VEL KINDEREN LEKKER IN HUN VEL 1. Welkom wij zijn Karin Hallegraeff en Noelle van Delden van Praktijk IKKE Karin stelt zich voor en er komt een foto van Karin in beeld. Noelle stelt zich voor en er komt een

Nadere informatie

Reader Gespreksvoering

Reader Gespreksvoering Reader Gespreksvoering Achtergrondinformatie Soorten vragen Actief Luisteren Slecht nieuws Gesprek Fasen in het gesprek Soorten Vragen In een gesprek kun je verschillende soorten vragen stellen. Al je

Nadere informatie

Dialogisch communiceren

Dialogisch communiceren Dialogisch communiceren www.mensindialoog.nl EEN VERKENNING Inhoud In deze workshop oefen je met de 10 kernvaardigheden van de Dialoog Je leert welke houding voorwaarde is om dialogisch te kunnen communiceren

Nadere informatie

Luisteren en samenvatten

Luisteren en samenvatten Luisteren en samenvatten Goede communicatie, het voeren van een goed gesprek valt of staat met luisteren. Vaak denk je: Dat doe ik van nature. Maar schijn bedriegt: luisteren is meer dan horen. Vaak luister

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Wees duidelijk tegen je klanten

Wees duidelijk tegen je klanten Ronald Dingerdis Wees duidelijk tegen je klanten 3 In onze training Klantgerichtheid en communicatie vroeg een cursist me onlangs of je tegen je klant kan zeggen dat hij extreem vervelend is. Dat hij onredelijk

Nadere informatie

Welkom bij onze vereniging! Omgangsregels

Welkom bij onze vereniging! Omgangsregels Welkom bij onze vereniging! Omgangsregels Iedereen die Muziekvereniging Soli bezoekt onderschrijft de doelstellingen en het huishoudelijk reglement van de vereniging en houdt zich aan de omgangsregels

Nadere informatie

Arrangement 1 De Luisterthermometer

Arrangement 1 De Luisterthermometer Arrangement 1 De Luisterthermometer DEEL 1 De manager Naam: Organisatie: Datum: Luisterprincipe 1 Luisteren begint met luisteren naar jezelf 1.1 Inventariseren van stemmen Vertel eens van een situatie

Nadere informatie

Inge Test 07.05.2014

Inge Test 07.05.2014 Inge Test 07.05.2014 Inge Test / 07.05.2014 / Bemiddelbaarheid 2 Bemiddelbaarheidsscan Je hebt een scan gemaakt die in kaart brengt wat je kans op werk vergroot of verkleint. Verbeter je startpositie bij

Nadere informatie

PeerEducatie Handboek voor Peers

PeerEducatie Handboek voor Peers PeerEducatie Handboek voor Peers Handboek voor Peers 1 Colofon PeerEducatie Handboek voor Peers december 2007 Work-Wise Dit is een uitgave van: Work-Wise info@work-wise.nl www.work-wise.nl Contactpersoon:

Nadere informatie

Vragenkaartjes voor kinderen van 4 t/m 6 jaar

Vragenkaartjes voor kinderen van 4 t/m 6 jaar 4 t/m 6 jaar 4 t/m 6 jaar 4 t/m 6 jaar Hoe vraag je aan iemand om met je te spelen? Wat speel je graag op het schoolplein? Jij kan al goed helpen hè. Wie help jij graag? Wat doe je dan? van 4 t/m 6 jaar

Nadere informatie

Boeren op een Kruispunt vzw. Het helpend gesprek

Boeren op een Kruispunt vzw. Het helpend gesprek Boeren op een Kruispunt vzw Helpt je discreet op weg gratis 0800 99 138 Het helpend gesprek Geef LSD: Luisteren, Samenvatten en Doorvragen Wat mensen eerst en vooral willen, is iemand waaraan ze hun verhaal

Nadere informatie

Feedback Project Ergonomisch Ontwerpen

Feedback Project Ergonomisch Ontwerpen Feedback Project Ergonomisch Ontwerpen Competenties Sociaal en communicatief functioneren (P9) Initiatief (P10) Reflectie (P11) Afgelopen module heb je met een groepje gewerkt aan je project. In week 7

Nadere informatie

Voor de docentenopleider

Voor de docentenopleider Werkvorm: voor de opleider (1) Hoe kun je een gesprek over discriminatie begeleiden? Is het erg als leerlingen elkaar aanspreken met homo of als een collega in de docentenkamer een grap maakt over de afkomst

Nadere informatie

11 Omgaan met verbale agressie

11 Omgaan met verbale agressie 11 Omgaan met verbale agressie AGRESSIE Praktijkinformatie Welke vormen zijn er? Hoe buig je opkomende verbale agressie om? Hoe en wanneer stel je je grens? EN Omgaan met verbale agressie Tip 1 Herken

Nadere informatie

Groep 8 Verdiepingsles: Lagerhuis (dubbele les) Groep 8 Verdiepingsles: Lagerhuis voorbereiding. Leerkrachtinformatie

Groep 8 Verdiepingsles: Lagerhuis (dubbele les) Groep 8 Verdiepingsles: Lagerhuis voorbereiding. Leerkrachtinformatie Leerkrachtinformatie (dubbele les) Lesduur: 2 x 50 minuten (klassikaal) Introductie van de activiteit 1. Deze klassikale les bestaat uit twee delen: Voorbereiding Uitvoering voorbereiding Lesduur: 50 minuten

Nadere informatie

Feedback. in hapklare brokken

Feedback. in hapklare brokken Feedback in hapklare brokken Jan van Baardewijk Zorgteamtrainer Op zorgteamtraining.nl is de meest recente versie van feedback gratis beschikbaar. Mocht je willen weten of je de meest recente versie hebt,

Nadere informatie

Opleiders in de school: Els Hagebeuk elshagebeuk@de-gouw.nl Sjef Langedijk sjeflangedijk@de-gouw.nl. Begeleiden van pabostudenten

Opleiders in de school: Els Hagebeuk elshagebeuk@de-gouw.nl Sjef Langedijk sjeflangedijk@de-gouw.nl. Begeleiden van pabostudenten Opleiders in de school: Els Hagebeuk elshagebeuk@de-gouw.nl Sjef Langedijk sjeflangedijk@de-gouw.nl Begeleiden van pabostudenten Dit stuk geeft je handvatten bij de begeleiding van een pabostudent. Als

Nadere informatie

Workshop communicatie

Workshop communicatie Workshop communicatie Feedback is collegiale ondersteuning of toch niet? Wat wil de beroepsvereniging betekenen voor Verzorgenden en Verpleegkundigen? Wij willen onze beroepsgroepen in staat stellen hun

Nadere informatie

Discriminatie? Niet in onze school! voorlichting, training, lesmateriaal en advies. basisscholen

Discriminatie? Niet in onze school! voorlichting, training, lesmateriaal en advies. basisscholen Discriminatie? Niet in onze school! voorlichting, training, lesmateriaal en advies basisscholen Zíj zijn stom, gemeen, lelijk Uitsluiten, uitschelden en pesten horen niet bij een school waar leerlingen

Nadere informatie

Naam: Datum: Ik-Wijzer

Naam: Datum: Ik-Wijzer Ik-Wijzer Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Jouw uitslag... 4 Pagina 2 van 8 1. Inleiding Hallo, Dit is de uitslag van jouw Ik-Wijzer. Hierin staat wat jij belangrijk vindt en wat je minder belangrijk

Nadere informatie

Cursus Omgaan met klachten

Cursus Omgaan met klachten Cursus Omgaan met klachten Aanleg beplantingen en grasvelden AOC Oost Almelo C. ter Steege Doel van deze les Je leert in deze cursus over: - Klachten - Klachten ontvangen - Valkuilen - Emoties opvangen

Nadere informatie

Afgesproken verdeling van de boeken over de groepen

Afgesproken verdeling van de boeken over de groepen DE KANJERTRAINING. Op de Jozefschool wordt er in alle groepen kanjertraining gegeven. Alle leerkrachten zijn gecertificeerd. Doel van de Kanjertraining? Deze werkwijze biedt lln. kapstokken aan om beter

Nadere informatie

Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan

Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan 08540 LerenLoopbaanBurgerschap 10-04-2008 08:28 Pagina 1 ontwikkelingsproces 1+2 1 2 3 4 5 6 7 Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan Leren, Loopbaan en Burgerschap Wat laat

Nadere informatie

Inleiding. Autisme & Communicatie in de sport

Inleiding. Autisme & Communicatie in de sport Sanne Gielen Inleiding Starten met een nieuwe sport is voor iedereen spannend; Hoe zal de training eruit zien? Zal de coach aardig zijn? Heb ik een klik met mijn teamgenoten? Kán ik het eigenlijk wel?

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

In 5 stappen naar meer vrijheid én verbinding in je relatie

In 5 stappen naar meer vrijheid én verbinding in je relatie In 5 stappen naar meer vrijheid én verbinding in je relatie Hallo! Je houdt van je partner. Jullie zijn al geruime tijd samen en hebben misschien samen kinderen. Jullie leiden een druk bestaan en tijd

Nadere informatie

Instructie voor leerlingen.. 5. Gebruik van de lesbrieven. 6. Lesbrief: Wat wil je zijn en worden.. 7. Wat wil je zijn en worden.

Instructie voor leerlingen.. 5. Gebruik van de lesbrieven. 6. Lesbrief: Wat wil je zijn en worden.. 7. Wat wil je zijn en worden. VOORBEELD DE KLAS ALS TEAM (LEERLINGENBOEK) INHOUDSOPGAVE Instructie voor leerlingen.. 5 Gebruik van de lesbrieven. 6 Lesbrief: Wat wil je zijn en worden.. 7 Wat wil je zijn en worden. 11 Wat wil je zijn

Nadere informatie

Doelenlijst Relationele Vorming in de Basisschool in combinatie met de IK-zinnen

Doelenlijst Relationele Vorming in de Basisschool in combinatie met de IK-zinnen Doelenlijst Relationele Vorming in de Basisschool in combinatie met de IK-zinnen RV 1 Kinderen hebben vertrouwen in zichzelf. RV1.1 RV1.2 RV1.3 RV1.4 Ontdekken dat iedereen uniek is. Ik heb door dat iedereen

Nadere informatie

2: vergaderen VASTE VOORZITTER EN NOTULIST

2: vergaderen VASTE VOORZITTER EN NOTULIST 2: vergaderen Als je lid bent van een studentenraad, vergader je vaak. Je hebt vergaderen met de studentenraad, maar ook vergaderingen met het College van Bestuur en de Ondernemingsraad (OR). Gemiddeld

Nadere informatie

Actief luisteren (De ander helpen zo duidelijk mogelijk te zijn)

Actief luisteren (De ander helpen zo duidelijk mogelijk te zijn) Actief luisteren (De ander helpen zo duidelijk mogelijk te zijn) Laat de ander merken dat je echt luistert door je houding en ogen. Laat merken dat je aandacht op hem/haar gericht is. Stel zoveel mogelijk

Nadere informatie

Effectieve samenwerking: werken in driehoeken

Effectieve samenwerking: werken in driehoeken Effectieve samenwerking: werken in driehoeken Werken in driehoeken is een wijze van samenwerking die in elke organisatie, projectteam en netwerk mogelijk is. Het maakt dat we kunnen werken vanuit een heldere

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Adviesgesprek Van contact naar contract

Adviesgesprek Van contact naar contract Adviesgesprek Van contact naar contract Het doel van het eerste adviesgesprek is het om het eens te worden over de vraag van de opdrachtgever en over de werkwijze van de adviseur. Het resultaat is een

Nadere informatie

De Inner Child meditatie

De Inner Child meditatie De Inner Child meditatie copyright Indra T. Preiss volgens Indra Torsten Preiss copyright Indra T. Preiss Het innerlijke kind Veel mensen zitten met onvervulde verlangens die hun oorsprong hebben in hun

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar DOELSTELLINGEN Ouders zijn zich ervan bewust dat je altijd en overal communiceert Ouders wisselen ervaringen met elkaar uit over hoe de communicatie met hun pubers verloopt Ouders verwerven meer inzicht

Nadere informatie

DO'S EN DON'TS VOOR OUDERS

DO'S EN DON'TS VOOR OUDERS WWW.PESTWEB.NL DO'S EN DON'TS VOOR OUDERS Kinderen en jongeren willen je hulp, als je maar (niet)... Wat kinderen zeggen over pesten Kinderen gaan over het algemeen het liefst met hun probleem naar hun

Nadere informatie

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg Stap 6: Deel 2 6.2.1 Dealen met afleiding onderweg In het tweede deel van jullie experiment ga je verder met het ondernemen van ACTies die je met de anderen hebt afgesproken te doen. Daarnaast krijg je

Nadere informatie

Enkele gegevens evens over jezelf en de school:

Enkele gegevens evens over jezelf en de school: VEILIGHEID VRAGENLIJST LEERLINGEN Een belangrijke taak voor de school is te zorgen dat leerlingen zich prettig en veilig voelen. Dat lukt niet altijd. Bijvoorbeeld, omdat er soms wordt gediscrimineerd

Nadere informatie

5 Assertiviteit. 1 Inleiding

5 Assertiviteit. 1 Inleiding DC 5 Assertiviteit 1 Inleiding Als SAW er zul je regelmatig in situaties terecht komen waarin je duidelijk moeten maken wat je wel of niet wilt. Bijvoorbeeld omdat een cliënt op een activiteitenafdeling

Nadere informatie

Introductie. Onzichtbaar op internet. GEMAAKT DOOR: Redactie i-respect. ONDERWERP: Communiceren. DOEL: Spelen met identiteit

Introductie. Onzichtbaar op internet. GEMAAKT DOOR: Redactie i-respect. ONDERWERP: Communiceren. DOEL: Spelen met identiteit Onzichtbaar op internet introductie GEMAAKT DOOR: Redactie i-respect ONDERWERP: Communiceren DOEL: Spelen met identiteit DOELGROEP: 13-14 jaar, onderbouw voortgezet onderwijs KORTE BESCHRIJVING: Deze les

Nadere informatie

De Nieuwe Bestuurstafel Burgemeesters. Bijeenkomst 2 (in een serie van 3) Samenvatting. Maandag 28 november Kasteel de Hooge Vuursche, Baarn

De Nieuwe Bestuurstafel Burgemeesters. Bijeenkomst 2 (in een serie van 3) Samenvatting. Maandag 28 november Kasteel de Hooge Vuursche, Baarn De Nieuwe Bestuurstafel Burgemeesters Bijeenkomst 2 (in een serie van 3) Samenvatting Maandag 28 november 2011 Kasteel de Hooge Vuursche, Baarn De context van de bijeenkomst De context van de eerste bijeenkomst

Nadere informatie

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n HANDIG ALS EEN HOND DREIGT OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN HIER LEES JE HANDIGE INFORMATIE OVER HONDEN DIE DREIGEN. JE KUNT

Nadere informatie

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou!

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou! Hallo Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou Als je ouders uit elkaar zijn kan dat lastig en verdrietig zijn. Misschien ben je er boos over of denk je dat het jouw

Nadere informatie

Instructie 1. Heb jij je voelsprieten uitstaan? De relatie met je cliënt

Instructie 1. Heb jij je voelsprieten uitstaan? De relatie met je cliënt Instructie 1 De relatie met je cliënt Heb jij je voelsprieten uitstaan? Met behulp van dit werkblad onderzoek je of je je voelsprieten hebt uitstaan naar de cliënt. Kies een cliënt en vul met die cliënt

Nadere informatie

Oefening: Innerlijke stemmen Tijd: 30 minuten

Oefening: Innerlijke stemmen Tijd: 30 minuten Oefening: Innerlijke stemmen Tijd: 30 minuten Intro Sta je wel eens stil bij al de innerlijke stemmen die je in je hoofd hoort? Vaak hoor je ze op een wat strenge, zeurderige of klagende toon. Ze zijn

Nadere informatie

Folder voor leraren en jeugdwerkers

Folder voor leraren en jeugdwerkers Folder voor leraren en jeugdwerkers Radicalisering en waarom dit relevant is voor jou Deze folder is de korte versie van de TERRA handleiding Radicalisering en waarom dit relevant is voor jou. In deze

Nadere informatie

Partner ondersteuning 1

Partner ondersteuning 1 Partnerondersteuning 1 Je partner heeft borstkanker, wat nu? Informatie voor je partner Kanker heb je niet alleen. Ook jij als partner wordt mee betrokken in de strijd. Het bericht is voor jou net zo n

Nadere informatie

Vooroordelen blijf bij jezelf!

Vooroordelen blijf bij jezelf! HANDLEIDING Vooroordelen blijf bij jezelf! Lesgeven over stereotypen, vooroordelen en discriminatie aan studenten op het mbo. Inleiding pag 3 Samenvatting werkvormen pag 4 Doelgroepen pag 4 Doelen pag

Nadere informatie

Wat is assertiviteit en hoe kan het je helpen met je persoonlijke wellness?

Wat is assertiviteit en hoe kan het je helpen met je persoonlijke wellness? Wellness Ontwikkelings Activiteit Assertief zijn Hoe deze techniek je leven kan verbeteren Voordelen Meer zelfvertrouwen Meer geloof in je eigen kunnen Eerder nee durven te zeggen Vermindering van Weinig

Nadere informatie

Enquete resultaten Normen en Waarden 2014

Enquete resultaten Normen en Waarden 2014 Enquete resultaten Normen en Waarden 214 Deze enquête is afgenomen in de derde en vierde klas op de middelbare school de Guido de Bres in Amersfoort. Dit zijn de statistieken van de anwoorden die de leerlingen

Nadere informatie

Het VERANDERVERHAAL Reiswerk Opleidingencongres 23 sep 2013

Het VERANDERVERHAAL Reiswerk Opleidingencongres 23 sep 2013 Het VERANDERVERHAAL Reiswerk Opleidingencongres 23 sep 2013 Ze zeggen dat, als je iets wilt veranderen het belangrijk is een concreet doel te formuleren over wat je wilt realiseren. Het liefst zo smart

Nadere informatie

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben Ik ben wie ik ben Naam: Lisa Westerman Inhoudsopgave Inleiding... 3 De uitslag van Lisa Westerman... 7 Toelichting aandachtspunten en leerdoelen... 8 Tot slot... 9 Pagina 2 van 9 Inleiding Hallo Lisa,

Nadere informatie

SPEELWIJZE LEIDERSCHAPSSPEL

SPEELWIJZE LEIDERSCHAPSSPEL SPEELWIJZE LEIDERSCHAPSSPEL Bij werken, zowel betaald als vrijwillig, hoort leiding krijgen of leiding geven. De vraag wat effectief leiderschap is houdt dan ook veel mensen bezig. De meningen hierover

Nadere informatie

Handleiding Gespreksvormen Discussie

Handleiding Gespreksvormen Discussie Handleiding Gespreksvormen Discussie Inhoud Overzicht 1. Inleiding 2. Doel 3. Werkvormen 4. Tips voor het begeleiden van een discussie 4.1. Onderwerp inleiden 4.2. Voorlopig standpunt bepalen 4.3. Discusieren

Nadere informatie

Deze gevoelens en emoties blijven bestaan totdat jij er aan toe bent om ze te uiten.

Deze gevoelens en emoties blijven bestaan totdat jij er aan toe bent om ze te uiten. Ik wil EmoKnallen. Sjoelen en uiten van emoties en gevoelens met jongeren en volwassenen. Benodigdheden: een sjoelbak en sjoelschijven. Te spelen op school, in jongeren en opvangcentra, in het gezin, bij

Nadere informatie

Inleiding 2. Wie is Christine? 4. Tip 1: Houd het doel van feedback voor ogen 5. Tip 2: Richt feedback op gedrag, niet op de persoon 6

Inleiding 2. Wie is Christine? 4. Tip 1: Houd het doel van feedback voor ogen 5. Tip 2: Richt feedback op gedrag, niet op de persoon 6 Inhoudsopgave Inleiding 2 Wie is Christine? 4 Tip 1: Houd het doel van feedback voor ogen 5 Tip 2: Richt feedback op gedrag, niet op de persoon 6 Tip 3: Geef feedback over uw waarneming en vermijd interpretaties

Nadere informatie

SPEELWIJZE OPVOEDINGSSPEL - Bladzijde 1 / 10

SPEELWIJZE OPVOEDINGSSPEL - Bladzijde 1 / 10 SPEELWIJZE OPVOEDINGSSPEL - Bladzijde 1 / 10 SPEELWIJZE Opvoedingsspel Opvoeden is een belangrijke, leuke, maar soms ook moeilijke taak. Voor veel ouders en opvoeders is dit dan ook geen kinderspel en

Nadere informatie

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost Beantwoord eerst de volgende vragen: 1. Welke inzichten heb je gekregen n.a.v. het vorige deel en de oefeningen die je hebt gedaan? 2. Wat heb je er in de praktijk mee gedaan? 3. Wat was het effect op

Nadere informatie

13 Jij en pesten. Ervaring

13 Jij en pesten. Ervaring 82 13 Jij en pesten Wat doe ik hier vandaag? P Ik word me ervan bewust hoe erg het is om iemand te pesten en gepest te worden. P Ik leer dat ik met anderen steeds weer respectvol moet omgaan. P Ik ken

Nadere informatie

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering.

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. Bij SNAP leren we ouders en kinderen vaardigheden om problemen op te lossen en meer zelfcontrole te ontwikkelen. Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. SNAP (STOP

Nadere informatie

Beoordelingsformulieren

Beoordelingsformulieren Beoordelingsformulieren In elke prestatie zitten zoals hierboven uiteengezet (p. 81) vijf elementen verpakt. Het Takenblad is daarop gebaseerd. Om elk van die vijf elementen grondig te kunnen beoordelen

Nadere informatie

Assertiviteitstest: kom jij op voor jezelf?

Assertiviteitstest: kom jij op voor jezelf? 1 Assertiviteitstest: kom jij op voor jezelf? Zet een kruisje bij het antwoord dat voor jou passend is - eerder juist indien je meestal op die manier handelt - eerder onjuist indien je slechts zelden op

Nadere informatie

DEEL 1. WERKBOEK 4 Eigenwaarde Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou!

DEEL 1. WERKBOEK 4 Eigenwaarde Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou! DEEL 1 1 WERKBOEK 4 Eigenwaarde Inhoud 2 1. Hoe zit het met je gevoel van eigenwaarde? 3 2. Welke talenten van jezelf ken je al? 4 3. Verborgen talenten & bewondering 6 4. Verborgen talenten & feedback

Nadere informatie

Lesdoelen: Werkvormen: Benodigdheden: Prentenboeken: Les 10: Hoe zeg ik nee. Lesoverzicht. Basis

Lesdoelen: Werkvormen: Benodigdheden: Prentenboeken: Les 10: Hoe zeg ik nee. Lesoverzicht. Basis Les 10: Hoe zeg ik nee Lesoverzicht Lesdoelen: Kinderen weten het verschil tussen prettige en onprettige situaties en kunnen deze herkennen. Kinderen weten dat ze onprettige aanrakingen mogen weigeren.

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Over Dingerdis Customer Care. Inleiding. 1. Situaties die weerstand oproepen. 2. Zes veel voorkomende vormen van weerstand

Inhoudsopgave. Over Dingerdis Customer Care. Inleiding. 1. Situaties die weerstand oproepen. 2. Zes veel voorkomende vormen van weerstand Ronald Dingerdis Inhoudsopgave Over Dingerdis Customer Care Inleiding 1. Situaties die weerstand oproepen 2. Zes veel voorkomende vormen van weerstand 3. Omgaan met weerstand van anderen 4. Omgaan met

Nadere informatie

Rapportage Eigenschappen. Bea het Voorbeeld. Naam: Datum:

Rapportage Eigenschappen. Bea het Voorbeeld. Naam: Datum: Rapportage Eigenschappen Naam: Bea het Voorbeeld Datum: 01.04.2016 Email: support@meurshrm.nl Bea het Voorbeeld / 01.04.2016 / Eigenschappen (QPN) 2 Inleiding Wat zijn jouw meest kenmerkende eigenschappen?

Nadere informatie

Protocol gedrag. Recht op veiligheid Iedere leerling heeft recht zich veilig te voelen in de klas en in de school.

Protocol gedrag. Recht op veiligheid Iedere leerling heeft recht zich veilig te voelen in de klas en in de school. Protocol gedrag Een goede school heeft geen pestprojecten nodig, of anders gezegd: doet dagelijks een pestproject, mits zij zich er steeds van bewust blijft welke processen in de groepsvorming een belangrijke

Nadere informatie

Module 4: Basisovertuiging 1 & 2 (Verdieping)

Module 4: Basisovertuiging 1 & 2 (Verdieping) Module 4: Basisovertuiging 1 & 2 (Verdieping) Basisovertuiging 1 & 2 (Verdieping) Geluk is een gevoel! Jij bent de enige persoon op de wereld die jou gelukkig kan maken! Het is erg belangrijk dat je alle

Nadere informatie

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders Grafisch ontwerp: Ontwerpstudio 2 MAAL EE Bij huiselijk geweld tussen (ex-)partners worden kinderen vaak over het hoofd gezien. Toch hebben

Nadere informatie

Discriminatie? Niet in onze school!

Discriminatie? Niet in onze school! Discriminatie? Niet in onze school! voorlichting, training, lesmateriaal en advies voortgezet onderwijs Hé homo, doe s normaal! Uitsluiten, uitschelden en pesten horen niet bij een school waar leerlingen

Nadere informatie

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS)

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Stel dat dat (te grote wonder) gebeurt, ik betwijfel of dat zal gebeuren, maar stel je voor dat, wat zou je dan doen dat je nu niet doet? (p36)

Nadere informatie

Vooroordelen, waar komen die vandaan?

Vooroordelen, waar komen die vandaan? HANDLEIDING Vooroordelen, waar komen die vandaan? Korte omschrijving werkvorm Vooroordelen, iedereen heeft ze, maar waarom eigenlijk? En wanneer is het erg, wanneer hebben jij of anderen er last van? Met

Nadere informatie

Vertel aan je kind dat het nodig is de school in te lichten om het pesten te laten stoppen;

Vertel aan je kind dat het nodig is de school in te lichten om het pesten te laten stoppen; Pesten op school Veel gestelde vragen Wat doe je als je kind gepest wordt? Maak voldoende tijd voor een gesprek; laat je kind vertellen wat er zich afspeelt en hoe het zich voelt; Neem het verhaal van

Nadere informatie

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel.

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel. 4 communicatie Communicatie is het uitwisselen van informatie. Hierbij gaat het om alle informatie die je doorgeeft aan anderen en alle informatie die je van anderen krijgt. Als de informatie aankomt,

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

Samen werken = samenwerken bij De Belvertshoeve

Samen werken = samenwerken bij De Belvertshoeve Themabundel Samen werken = samenwerken bij De Belvertshoeve Assistent medewerker Dit project is mede mogelijk gemaakt met een bijdrage uit het Europees Sociaal Fonds Voorwoord Deze themabundel is bedoeld

Nadere informatie

Toetsopdracht. Communicatieve vaardigheden 2 de stage(cova 2S) Naam: Sanne Terpstra. Studentnummer: 500646500. Klas: 2B2

Toetsopdracht. Communicatieve vaardigheden 2 de stage(cova 2S) Naam: Sanne Terpstra. Studentnummer: 500646500. Klas: 2B2 Toetsopdracht Communicatieve vaardigheden 2 de stage(cova 2S) Naam: Sanne Terpstra Studentnummer: 500646500 Klas: 2B2 Datum: 15 januari 2013 Reflectieverslag bijeenkomst 1,2 en 3 Zingevingsgesprekken Dit

Nadere informatie