BiSL Scenario s. Vraagsturing en business informatiemanagement

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "BiSL Scenario s. Vraagsturing en business informatiemanagement"

Transcriptie

1 BiSL Scenario s Vraagsturing en business informatiemanagement

2 Meer informatie over deze en andere uitgaven vindt u op Auteur: Remko van der Pols Redactie: René Sieders Pauline van Boven Illustraties: Remko van der Pols Reviewers: Ari Nagtegaal, Defensie Gerard Wijers, Directeur Anderson MacGyver Hans van der Linden, Andersdangewoon Ineke van Oldeniel, College van Bestuur Saxion Jeroen Eijskoot, Initiator Landelijke Praktijkdag Functioneel Beheer Michel van Emden, Innovatie en informatiemanagement professional Patrick van den Brink Teamcoördinator Functioneel Beheer, LUMC Yvette Backer, Yvelutie Vormgeving, eindredactie & omslagontwerp: az grafisch serviceburo bv, Den Haag 2015 Erven Remko van der Pols Academic Service is een imprint van Boom uitgevers Amsterdam. ISBN NUR 980 Alle rechten voorbehouden. Alle intellectuele eigendomsrechten, zoals auteurs- en databankrechten, ten aanzien van deze uitgave worden uitdrukkelijk voorbehouden. Deze rechten berusten bij Boom uitgevers Amsterdam en de auteur. Behoudens de in of krachtens de Auteurswet gestelde uitzonderingen, mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16 h Auteurswet, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp, Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) dient men zich te wenden tot de Stichting PRO (Stichting Publicatieen Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, Voor het overnemen van een gedeelte van deze uitgave ten behoeve van commerciële doeleinden dient men zich te wenden tot de uitgever. Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave de uiterste zorg is besteed, kan voor de afwezigheid van eventuele (druk)fouten en onvolledigheden niet worden ingestaan en aanvaarden de auteur(s), redacteur(en) en uitgever deswege geen aansprakelijkheid voor de gevolgen van eventueel voorkomende fouten en onvolledigheden. All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording or otherwise, without the publisher s prior consent. While every effort has been made to ensure the reliability of the information presented in this publication, Boom uitgevers Amsterdam neither guarantees the accuracy of the data contained herein nor accepts responsibility for errors or omissions or their consequences. Application Services Library ASL, BiSL, and ASL BiSL Foundation are registered trademarks of the ASL BiSL Foundation.

3 Inhoud 3 Voorwoord 7 1 Inleiding Wat zijn BiSL Scenario s? Doelgroep van BiSL Scenario s De BiSL Scenario s Relatie BiSL en BiSL Scenario s Uitgangspunten van BiSL Scenario s Structuur van dit boek 14 2 Uitgangspunten BiSL Scenario s Inleiding Vraaggericht Praktijkgericht Situationeel Toegankelijk en incrementeel 19 3 BiSL Scenario s Inleiding Governance en inrichting Inleiding Visies en uitgangspunten Aanpak Onderwerpen Leerdoelen Tips voor de business informatiemanager Gebruiksbeheer Inleiding Visies en uitgangspunten Onderwerpen Leerdoelen Tips voor de business informatiemanager 33

4 4 BiSL Scenario s Vraagsturing en business informatiemanagement 3.4 Specificeren Inleiding Visies en uitgangspunten Aanpak Onderwerpen Leerdoelen Tips voor de business informatiemanager Leverancierssturing Inleiding Visies en uitgangspunten Aanpak Onderwerpen Leerdoelen Tips voor de business informatiemanager Behoeftensturing Inleiding Visies en uitgangspunten Aanpak Onderwerpen Leerdoelen Tips voor de business informatiemanager Informatiebeleid Inleiding Visies en uitgangspunten Aanpak Onderwerpen Leerdoelen 61 4 Vraagsturing en business informatiemanagement Inleiding Vraagsturing en aanbodsturing Wat is vraagsturing en aanbodsturing? Wanneer vraagsturing Effect van vraagsturing Informatiedomeinen Wat is business informatiemanagement? Richting van sturing Beschouwingsniveaus ten aanzien van de informatievoorziening Sturingsniveaus 77 5 Business informatiemanagement in de praktijk Inleiding 81

5 5 5.2 De aard van business informatiemanagement Inleiding De vier typen van business informatiemanagement De hobbyist De inkoper De allrounder De profi Kwalificaties en identiteit Mandaat ten aanzien van de informatievoorziening Inleiding Concernmodel Coördinatiemodel Leveranciersmodel Individuele model Bewegingen Soorten ophanging in de organisatie Inleiding Gecentraliseerd Gedecentraliseerd Gedetacheerd Gedelegeerd Structurering business informatiemanagement-organisatie Stuurbaarheid BiSL Inleiding Hoofdlijnen van BiSL Hoe ziet BiSL eruit? Gebruiksbeheer Functionaliteitenbeheer Verbindende processen op uitvoerend niveau Sturende processen Opstellen informatiestrategie Opstellen IV-organisatie strategie Verbindende processen op richtinggevend niveau Cultuurverschillen tussen business en IT Inleiding Handleiding: begrijp een IT-er IT is leverancier IT is geen staf meer IT is moeilijk IT is de laatste stap Respect voor IT 124

6 6 BiSL Scenario s Vraagsturing en business informatiemanagement 7.3 De business Hoe denkt IT over de business? De business bestaat uit mensen De business werkt met mensen De business leeft in een chaos-wereld Respect voor de business De kloof overbruggen: de IT-view De oplossing volgens IT Maar wat niet gezegd wordt en kan worden Business informatiemanagement als brug 132 Nawoord 135 Overigens 137 A Literatuur 141 B Vragen en opgaven 143 C Begrippen 147 D Case USZ 154 E IT en informatie voorziening 158 F ASL BiSL Foundation 166 G Samenvatting 168 Trefwoordenregister 172 Over de auteur 175

7 7 Voorwoord Tijdens het schrijven van dit boek kwam ik tot de ontdekking dat de grootste vraag bij ieder onderwerp en ieder boek eigenlijk is: wat is nu de vraag, wat is nu de echte vraag? Want hetgeen als vraag geformuleerd wordt, is vaak niet de echte vraag. In het algemeen, maar zeker in de business en IT-gerelateerde business, zijn het antwoord en de oplossing vaak al daar, zonder dat de vraag er is of duidelijk is. We zoeken de oplossing in: we volgen een managementtheorie, we moeten wat met het nieuwe werken, er moet een contract komen, lean moeten we zijn, we moeten naar de Cloud en ik kan hier nog veel meer dingen neerzetten, die op het moment dat u dit leest alweer achterhaald zijn. Vaak is er wel een vraag benoemd, maar wordt de vraag geformuleerd in de vorm van een oplossing, zonder dat die de vraag geheel afdekt. Of we hebben wel een vraag, maar willen die niet formuleren en uitwerken omdat we er geen zin in hebben, er te weinig verstand van hebben of er geen tijd voor hebben. En vaak moet de IT-leverancier dan de oplossing uitwerken op basis van een vage vraag en krijgt dan vervolgens te horen dat we dit niet bedoelden en ze het weer niet begrepen hebben. Ook komt het voor dat we de vraag wel zouden kunnen formuleren, maar dat we nog niet zeker weten of we dit nu echt wel willen. Vaak is de vraag die we hebben slechts het startpunt van een zoekproces: een zoektocht naar wat we echt verwachten en willen hebben. Zeker voor informatievoorziening gerelateerde zaken geldt dat er nauwelijks hulp en instrumenten zijn om de echte behoefte helder te krijgen en om het zoekproces te ondersteunen. Ja, natuurlijk, er zijn genoeg IT-instrumenten en theorieën, maar die zijn allemaal gebaseerd op IT-technische principes en vereisen ook een IT-achtergrond. Bijna allemaal houden ze, ahum, weinig rekening met die dingen waarmee men in de maatschappij of in het bedrijf rekening heeft te houden. De maatschappij of een bedrijf kan nu eenmaal geen vijf jaar een rechte koers varen, omdat ze nu eenmaal zo niet in elkaar zit. Opeens zitten we in een crisis of juist niet, ineens gaan we fuseren, breekt een ziekte uit of wat al niet. Het leven bestaat uit verrassingen, chaos, vervelende crises of andere onverwachte ontwikkelingen. Men kan niet alles voorzien en soms kan men ook niet zeggen wat men eigenlijk wilde zeggen, zoals dat men nog geen idee heeft of de organisatie volgend jaar al of niet overgenomen wordt. Dit zijn allemaal dingen waar IT-beleidsinstrumenten geen rekening mee houden of kunnen houden.

8 8 BiSL Scenario s Vraagsturing en business informatiemanagement BiSL Scenario s, waarvan dit boek de introductie is, wil de instrumenten aanreiken die de echte vraag wel helder krijgen, rekening houdend met de weerbarstige praktijk. Maar pas op: het is slechts een instrument. Een instrument dat vaak past, maar niet altijd. Elke situatie is in meer of mindere mate uniek en de allesomvattende altijd passende uniforme aanpak bestaat niet. U blijft dus zelf de regisseur en de methode doet het niet. Gelukkig maar, anders werd het te makkelijk. Remko van der Pols

9 1 Inleiding Wat zijn BiSL Scenario s? BiSL Scenario s bestaan uit een aantal inhoudelijke aanpakken om werkzaamheden op het terrein van business informatie management uit te voeren. Het is geen rechtlijnige methode, maar een verzameling met diverse scenario s, aanpakken, instrumenten, visies en templates om managers en business informatiemanagers op elk niveau te ondersteunen met het bepalen wat nu de vraag is en hoe die vertaald wordt naar het aanbod van informatievoorziening. Dat BiSL Scenario s uit een verzameling aanpakken bestaan, is een logisch gevolg van de vraagbenadering binnen BiSL Scenario s: er is nooit één standaardsituatie in de business met één oplossing. In de eerste alinea is het woord business informatiemanagement gevallen. Business informatiemanagement is namens de gebruikersorganisatie verantwoordelijk voor het in stand houden en aansturen van de informatievoorziening van een organisatie. Anders geformuleerd: business informatiemanagement is de koop- en vraag-organisatie voor IT-dienstverlening. Business informatiemanagement bepaalt hoe de informatievoorziening eruit dient te zien, gebruikt dient te worden en hoe de informatievoorziening dient te wijzigen. Business informatiemanagement fungeert als portefeuillehouder informatievoorziening voor het business management. Het business management neemt neemt in de business de beslissingen. Dat kan de Raad van Bestuur zijn of een domein- of proceseigenaar, zoals een hoofd HR, Bedrijfsvoering, Financiën, Logistiek, en dergelijke. Bij BiSL Scenario s wordt ervan uitgegaan dat business informatiemanagement een verlengstuk van de business is, een onderdeel of vertegenwoordiger van de business, die denkt vanuit de business. Het is dus geen onderdeel van de IT-organisatie noch een verlengstuk van de IT-organisatie.

10 10 BiSL Scenario s Vraagsturing en business informatiemanagement 1.2 Doelgroep van BiSL Scenario s BiSL Scenario s zijn bestemd voor business managers, afdelingshoofden en gebruikers van IT: iedereen die te maken heeft met informatievoorziening of er verantwoordelijkheid voor heeft. Maar de primaire doelgroep is uiteraard de business informatiemanager. Uiteindelijk is het doel van BiSL Scenario s om de business en het business informatiemanagement te helpen om de vraag naar IT helder en passend te krijgen. Dit boek is niet alleen voor hen bestemd. Ook studenten bedrijfskunde, informatiekunde, informatica, bedrijfswetenschappen et cetera en zij die werkzaam zijn binnen de IT kunnen er hun voordeel mee doen. Het boek geeft hen inzicht in hoe de vraagkant denkt en werkt. 1.3 De BiSL Scenario s De BiSL Scenario s zijn uitgewerkt in een reeks boeken waaraan door een aantal auteurs wordt gewerkt. In dit boek wordt naar hen en naar Remko van der Pols verwezen als de auteurs. De onderdelen zijn: De theorie in het introductieboek is de basis voor alle overige boeken in de reeks. Dit wordt geïllustreerd door de sterpunten in figuur 1. Governance en inrichting Richtinggevend Leverancierssturing Vraagsturing en business informatiemanagement Behoeftensturing Sturend Vraagsturing en business informatiemanagement Het boek dat u nu leest, Vraagsturing en business informatiemanagement, is het introductieboek. In dit boek vindt u naast uitleg over BiSL Scenario s ook veel aandacht voor vraagsturing in business informatiemanagement, hoe u business informatiemanagement in vele vormen kunt terug vinden in organisaties en de verschillen in denken tussen de IT-wereld en de business. Informatiebeleid Gebruiksbeheer Specificeren Uitvoerend Figuur 1 Leeswijzer binnen BiSL Scenario s

11 Inleiding 11 Governance en inrichting Governance en inrichting heeft evenals Vraagsturing en business informatiemanagement een overkoepelend karakter. Het behandelt de wijze waarop de macht over de informatievoorziening en de besluitvorming hierover in een organisatie worden belegd. De keuzes die gemaakt zijn bij de governance en inrichting komen bij de uitvoering bijna overal terug. Governance en inrichting heeft dus impact op vrijwel alle andere onderdelen van de reeks. Daarom is dit het eerste deel na de introductie. Gebruiksbeheer Het belangrijkste onderwerp van gebruiksbeheer is het beheer van de bedrijfsinformatie. Specificeren Specificeren betreft het bedenken en aangeven aan IT wat de informatievoorziening of het informatiesysteem moet doen. Specificeren is ook het grote vraagstuk bij business informatiemanagement. Daarom is dit deel vrij uitgebreid en bevat het meerdere technieken, voorbeelden en uitwerkingen. Leverancierssturing Leverancierssturing behandelt leveranciersmanagement en contractmanagement, de aansturing van leveranciers op zowel sturend als richtinggevend niveau. Behoeftensturing Behoeftensturing behandelt de processen die de vraag sturen: behoeftemanagement, planning & control en financieel management. Informatiebeleid Informatiebeleid omvat de richtinggevende plannen voor de langere termijn. Onderwerpen als informatie-lifecyclemanagement, vernieuwing en informatie-portfoliomanagement komen hierbij aan de orde. In figuur 1 is aangegeven wat de afhankelijkheden zijn binnen de BiSL Scenario s. De ster in het midden geeft het boek aan dat u aan het lezen bent. De pijlen geven aan dat de kennis van het ene BiSL Scenario s-onderdeel gebruikt wordt door een ander onderdeel, bijvoorbeeld: de kennis van Behoeftensturing wordt gebruikt bij Specificeren en Informatiebeleid. Alle delen zijn los van elkaar te lezen, maar als u meer achtergrondinformatie wilt, moet u het desbetreffende deel erbij lezen. 1.4 Relatie BiSL en BiSL Scenario s De oplettende lezer zal opgemerkt hebben dat de onderwerpen uit de BiSL Scenario s-reeks ook voor komen als (onderdelen van) processen binnen BiSL. BiSL Scenario s gebruikt de taal, terminologie en de structuur van BiSL. BiSL is een proces-framework, het beschrijft wat de processen van business informatiemanagement zijn. BiSL gaat dus over het wat. BiSL Scenario s geven invulling aan de inhoud en het hoe van business informatiemanagement: de scenario s en aanpakken geven aan hoe je din-

12 12 BiSL Scenario s Vraagsturing en business informatiemanagement gen kunt doen en welke informatie, hulpmiddelen daarbij gebruikt worden, welke beslissingen denkbaar zijn en welke afwegingen gemaakt kunnen worden. Business informatiemanagement komt voor in een grote variëteit aan situaties, zodat bij de uitvoering in de ene situatie een andere weg bewandeld wordt dan in een andere situatie. De aanpakken zijn daarom situationeel, Het BiSL framework daarentegen is eenduidig en eendimensionaal. In de loop der tijd is een groot aantal best practices van BiSL verzameld: praktijkvoorbeelden van hoe je iets doet, bijvoorbeeld procesbeschrijvingen, checklisten en rolbeschrijvingen. De best practices zijn hulpmiddelen voor zowel BiSL als BiSL Scenario s. Leveranciersmanagement Bepalen Ketenontwikkelingen Bepalen Technologieontwikkelingen Relatiemanagement Gebruiksorg. Strategie Inrichting IV-functie Informatie Coördinatie Informatie Lifecycle Management Informatie Portfolio Management Opstellen IV-organisatie strategie Ketenpartners Management Opstellen Informatie Strategie Bepalen Bedrijfsprocesontwikkelingen Planning & Control Financieel management Behoeftemanagement Contractmanagement Gebruikersondersteuning Beheer Bedrijfsinformatie Wijzigingenbeheer Specificeren Vormgeven niet-geaut. IV Operationele IT aansturing Gebruiksbeheer Transitie Voorbereiden transitie Toetsen en testen Functionaliteitenbeheer Figuur 2 BiSL, het framework voor business informatiemanagement

13 Inleiding 13 In figuur 3 ziet u welk BiSL Scenario-onderdeel welk stuk van BiSL afdekt: Leverancierssturing Governance en inrichting Informatiebeleid Behoeftensturing Leverancierssturing Gebruiksbeheer Leverancierssturing Specificeren Leverancierssturing Figuur 3 BiSL Scenario s geprojecteerd op BiSL BiSL Scenario s geven veel handvatten bij de implementatie van BiSL en de uitvoering van BiSL-processen, maar BiSL is geen vereiste. Omdat de scenario s inhoudelijk zijn, zouden ze ook kunnen aansluiten op een ander procesmodel op het terrein van business informatiemanagement. Omgekeerd zijn BiSL Scenario s ook geen vereiste voor BiSL. Eenduidig en volledig BiSL Best Practices HOE BiSL Proces Framework WAT Sluit aan op BiSL Scenario's Andere Framework WAT Hulpmiddel voor HOE Situationeel en daarom soms niet altijd volledig Figuur 4 Samenhang BiSL Scenario s en BiSL

14 14 BiSL Scenario s Vraagsturing en business informatiemanagement 1.5 Uitgangspunten van BiSL Scenario s Bij het schrijven van de reeks aanpakken zijn de volgende uitgangspunten gehanteerd: 1. puur vraaggericht: het doel van de reeks is om het gedachtegoed van vraagsturing breder te verspreiden, om aandacht te besteden aan de vraag en de aandacht voor de echte vraag te bevorderen; 2. praktijkgericht: de aanpakken zijn ontstaan uit veel praktijkervaring en denkwerk en hebben zich in de praktijk bewezen. Het gaat ons (de auteurs) niet om de theoretische of intellectuele schoonheid, maar om werkbaarheid, om pragmatisme; 3. situationeel: de reeks bevat instrumenten, visies, scenario s en aanpakken die, op een intelligentie wijze, situationeel moeten worden toegepast. Elke situatie is anders en vraagt kennis en ervaring van diegene die een aanpak toepast; 4. toegankelijk: de reeks dient voor iedereen beschikbaar te zijn voor gebruik en uitbreiding; 5. incrementeel: niet alle onderwerpen zijn bij de eerste oplevering uitgedacht en uitgekristalliseerd. Op verschillende thema s is het gedachtengoed ver uitgewerkt en in de praktijk getest, maar implementatie en verder gebruik is noodzakelijk om de volgende fasen te bereiken. Bovenstaande uitgangspunten worden verder uitgewerkt in hoofdstuk Structuur van dit boek Dit boek bestaat uit drie delen, die onafhankelijk van elkaar gelezen kunnen worden: 1. De hoofdstukken 2 en 3 beschrijven de uitgangspunten en verschillende onderdelen van BiSL Scenario s, zodat u een beeld krijgt welke delen er zijn en waar ze over gaan. 2. De hoofdstuk 4, 5 en 6 beschrijven de theorie en de achtergronden van BiSL Scenario s. Deze hoofdstukken vormen de onderliggende basis voor de hele reeks. Ze zijn daarom verplichte kost voor de andere boeken. Hoofdstuk 5 geeft u de handvatten om business informatie management te herkennen in uw en andere organisaties. 3. Hoofdstuk 7 is de aanleiding tot het schrijven van de BiSL Scenario s-reeks. Het beschrijft de cultuurverschillen tussen business en IT. IT heeft sterke kernwaarden en deze wijken af van die in de business. Dat is niet vreemd, het is inherent aan het vak en beide werelden hebben hun regels dus terecht. Het is de uitdaging van business informatiemanagement om deze kloof te overbruggen. Dat begint met inzicht en begrip. Om de culturen van beide werelden te begrijpen, worden zowel de business cultuur als de IT-waarden extreem neergezet. Dit biedt business informatiemanagers de kans om de (vaak ook impliciete) eigen regels en de IT-regels te herkennen en om hier een vertaalslag tussen te kunnen maken.

15 Inleiding Inleiding 2. Uitgangspunten BiSL Scenario's 3. BiSL Scenario's 4. Vraagsturing en business informatiemanagement 5. Business informatiemanagement in de praktijk 6. BiSL 7. Cultuurverschillen tussen business en IT Figuur 5 Structuur Vraagsturing en business informatiemanagement

Business Information Management Library. BiML Introductie

Business Information Management Library. BiML Introductie Business Information Management Library BiML Introductie Auteur Remko van der Pols Redactie René Sieders Pauline van Boven Illustraties Remko van der Pols Status en versie Status: Versie 0.5 Datum: 5 oktober

Nadere informatie

RESULTAATGERELATEERDE

RESULTAATGERELATEERDE erde OVER NO CURE NO PAY RESULTAATGERELATEERDE BELONING Resultaatgerelateerde beloning Over no cure no pay OVER NO CURE NO PAY RESULT AATGERELATEERDE BELONING RESULTAATGERELATEERDE BELONING 02 Resultaatgerelateerde

Nadere informatie

BiSL Scenario s. Informatiebeleid. Bijlage I Best practice Beoordelen exploitatiekwaliteit. Hans van der Linden, Remko van der Pols

BiSL Scenario s. Informatiebeleid. Bijlage I Best practice Beoordelen exploitatiekwaliteit. Hans van der Linden, Remko van der Pols BiSL Scenario s Informatiebeleid Best practice Beoordelen exploitatiekwaliteit Hans van der Linden, Remko van der Pols 2016 Hans van der Linden, erven Remko van der Pols Boom uitgevers Amsterdam Alle rechten

Nadere informatie

Examen BiSLF Business Information Management Foundation

Examen BiSLF Business Information Management Foundation Examen BiSLF Business Information Management Foundation Publicatiedatum Startdatum 1 januari 2006 1 oktober 2005 Doelgroep De doelgroep voor deze module heeft in zijn of haar functie een rol bij het aansturen,

Nadere informatie

Emotie Detective WERKBOEK - OUDERS

Emotie Detective WERKBOEK - OUDERS Emotie Detective WERKBOEK - OUDERS Groepstraining Emotie Detective 2015 - Simone van Geel & Paulien Foekens Ontwerp, omslag en binnenwerk: Simone van Geel, Paulien Foekens, Joep Deiman Opmaak: Simone van

Nadere informatie

Belastingwetgeving 2015

Belastingwetgeving 2015 Belastingwetgeving 2015 Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Uitgeverij Educatief Belastingwetgeving Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Eerste druk Uitgeverij

Nadere informatie

Het BiSL-model. Een whitepaper van The Lifecycle Company

Het BiSL-model. Een whitepaper van The Lifecycle Company Het BiSL-model Een whitepaper van The Lifecycle Company Met dit whitepaper bieden we u een overzicht op hooflijnen van het BiSL-model. U vindt een overzicht van de processen en per proces een beknopte

Nadere informatie

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek drs. J.P.M. van der Hoeven Vierde druk Stenfert Kroese, Groningen/Houten Wolters-Noordhoff bv voert

Nadere informatie

De basis van het Boekhouden

De basis van het Boekhouden De basis van het Boekhouden Werkboek Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Hans Dijkink de basis van het boekhouden Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Werkboek Hans Dijkink Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

BABOK en BiSL. Marcel Schaar Machteld Meijer. Valori Maise

BABOK en BiSL. Marcel Schaar Machteld Meijer. Valori Maise BABOK en BiSL Marcel Schaar Machteld Meijer Valori Maise Wat is BABOK BABOK. Ondersteuning voor het werk van de business analist Beschrijving van kennisgebieden (knowledge areas) en bijbehorende taken

Nadere informatie

Elementaire praktijk van de Financiering Werkboek

Elementaire praktijk van de Financiering Werkboek Elementaire praktijk van de Financiering Werkboek Niveau 4 PDB Mariëlle de Kock elementaire praktijk van de financiering Niveau 4 PDB Werkboek Mariëlle de Kock Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Ontwerp

Nadere informatie

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Jaarrekening Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Jaarrekening Opgaven- en werkboek Jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Tweede druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Opmaak binnenwerk:

Nadere informatie

fiscale geschriften Goed koopmansgebruik Editie 2012 prof. dr. a.o. lubbers inkomstenbelasting

fiscale geschriften Goed koopmansgebruik Editie 2012 prof. dr. a.o. lubbers inkomstenbelasting 19 fiscale geschriften Goed koopmansgebruik Editie 2012 prof. dr. a.o. lubbers inkomstenbelasting Goed koopmansgebruik prof.dr. A.O. Lubbers Editie 2012 Sdu Uitgevers Den Haag, 2012 Meer informatie over

Nadere informatie

Van BiSL naar BiSL Next

Van BiSL naar BiSL Next Whitepaper Van BiSL naar BiSL Next Auteur: Lucille van der Hagen Datum: 14 november 2016 Inhoud 1 Inleiding 2 Waarom veranderen? 3 Huidige BiSL model 4 Nieuwe BiSL model 5 Van huidig naar nieuw 6 Mapping

Nadere informatie

Basiskennis Calculatie

Basiskennis Calculatie Basiskennis Calculatie Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren UITWERKINGEN Derde druk Basiskennis Calculatie Uitwerkingen Basiskennis Calculatie Uitwerkingen Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Derde druk Noordhoff

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd Opgaven

Boekhouden geboekstaafd Opgaven Boekhouden geboekstaafd Wim Broerse, Derk Jan Heslinga, Wim Schauten 13 e druk Boekhouden geboekstaafd 1 Drs. W.J. Broerse Drs. D.J.J. Heslinga Drs. W.M.J. Schauten Dertiende druk Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

12 merken, 13 ongelukken

12 merken, 13 ongelukken 12 merken, 13 ongelukken Karel Jan Alsem & Robbert Klein Koerkamp Eerste druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Ontwerp omslag: G2K Designers, Groningen/Amsterdam Aan de totstandkoming van deze uitgave

Nadere informatie

ARBOMANAGEMENT EN DUURZAAM WERKEN

ARBOMANAGEMENT EN DUURZAAM WERKEN ARBOMANAGEMENT EN DUURZAAM WERKEN 43 ARBO informatie Ongevallenonderzoek De eerste stap in het leren van ongevallen Auteurs: dr. W.J.T. van Alphen, Stichting Post Hoger Onderwijs Veiligheidskunde (PHOV)

Nadere informatie

Bedrijfsadministratie

Bedrijfsadministratie Bedrijfsadministratie Opgaven Niveau 5 MBA Peter Kuppen Frans van Luit Bedrijfsadministratie MBA Niveau 5 Opgaven Opgaven Bedrijfsadminstratie MBA Niveau 5 P. Kuppen F. van Luit Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

Grondexploitatiewet. vraag & antwoord

Grondexploitatiewet. vraag & antwoord Grondexploitatiewet vraag & antwoord Grondexploitatiewet vraag & antwoord drs. P.C. van Arnhem J.W. Santing Msc RE MRICS mr. G.I. Sheer Mahomed GRONDEXPLOITATIEWET - VRAAG & ANTWOORD Berghauser Pont Publishing

Nadere informatie

Cultureel erfgoed en ruimte

Cultureel erfgoed en ruimte Cultureel erfgoed en ruimte gebieds- en ontwikkelingsgerichte erfgoedzorg in de ruimtelijke ordening Mr. J. Poelstra, Ir. A. E. de Graaf en Ir. R.J.M.M. Schram Mr. T.H.H.A. van der Schoot (eindredactie)

Nadere informatie

Bedrijfsadministratie MBA

Bedrijfsadministratie MBA Bedrijfsadministratie MBA Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren UITWERKINGEN Tweede druk Bedrijfsadministratie MBA Uitwerkingen Bedrijfsadministratie MBA Uitwerkingen Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Tweede

Nadere informatie

Model Inkoopbeleid voor de (semi)overheid

Model Inkoopbeleid voor de (semi)overheid Model Inkoopbeleid voor de (semi)overheid Model Inkoopbeleid voor de (semi)overheid Mr. drs. T.H.G. Robbe model inkoopbeleid voor de (semi)overheid Berghauser Pont Publishing Postbus 14580 1001 LB Amsterdam

Nadere informatie

getronicspinkroccade.nl EPD en BiSL! 13 e EPD-ICT Congres NVMA 12 juni 2008 Thijs de Jong Senior adviseur en trainer

getronicspinkroccade.nl EPD en BiSL! 13 e EPD-ICT Congres NVMA 12 juni 2008 Thijs de Jong Senior adviseur en trainer getronicspinkroccade.nl EPD en BiSL! 13 e EPD-ICT Congres NVMA 12 juni 2008 Thijs de Jong Senior adviseur en trainer Kennismaking 1 Beheer Van project naar beheer Grootschalige Vernieuwing Applicatiebeheer

Nadere informatie

BISL Business Information Services Library. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V.

BISL Business Information Services Library. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. BISL Business Information Services Library Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 9 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2

Nadere informatie

Basisstudie in het boekhouden

Basisstudie in het boekhouden OPGAVEN Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren, P. Kuppen, E. Rijswijk Zevende druk Basisstudie in het boekhouden Opgavenboek Opgavenboek Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren

Nadere informatie

Inrichting van Business Informatie management en BiSL. NGI Den Haag

Inrichting van Business Informatie management en BiSL. NGI Den Haag Inrichting van Business Informatie management en BiSL NGI Den Haag Agenda Enige ontwikkelingen De BIM/FB: de kaders Inrichting Sturende processen 1. Ontwikkelingen De vraagorganisatie ontstaat Twee sturingsshifts

Nadere informatie

EXIN Business Information Management Foundation

EXIN Business Information Management Foundation Preparation Guide EXIN Business Information Management Foundation with reference to BiSL Editie 201601 Copyright 2016 EXIN Alle rechten voorbehouden Niets uit deze uitgave mag worden openbaar gemaakt of

Nadere informatie

Eerste druk maart Meer informatie over deze uitgave kunt u verkrijgen bij: Uitgever: Broosz. Broosz Bosrand ZN Ede

Eerste druk maart Meer informatie over deze uitgave kunt u verkrijgen bij: Uitgever: Broosz. Broosz Bosrand ZN Ede Eerste druk maart 2016 Uitgever: Broosz Meer informatie over deze uitgave kunt u verkrijgen bij: Broosz Bosrand 28 6718 ZN Ede info@broosz.nl www.broosz.nl Redactie en samenstelling: Georgette Kempink,

Nadere informatie

Business Information Management Foundation

Business Information Management Foundation Preparation Guide Business Information Management Foundation Editie februari 2012 Alle rechten voorbehouden Niets uit deze uitgave mag worden openbaar gemaakt of verveelvoudigd, opgeslagen in een dataverwerkend

Nadere informatie

De waarde(n) van het arbeidsrecht

De waarde(n) van het arbeidsrecht De waarde(n) van het arbeidsrecht Liber amicorum voor prof. mr. Paul F. van der Heijden Guus Heerma van Voss en Evert Verhulp (red.) 2013 ) Meer informatie over deze en andere uitgaven kunt u verkrijgen

Nadere informatie

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk Fiscale Jaarrekening Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN Tweede druk Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Yvonne van de Voort Tweede

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren OPGAVEN Zevende druk Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren Zevende druk Noordhoff

Nadere informatie

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen.

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen. BiSL POCKETGUIDE BiSL P O C K E T G U I D E Remko van der Pols Yvette Backer Eindredactie: Herbert Boland Colophon Titel: BiSL Pocketguide Auteurs: Remko van der Pols, Yvette Backer Reviewteam eerste

Nadere informatie

Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek

Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek Niveau 4 P Mariëlle de Kock elementaire praktijk van de kostencalculatie Niveau 4 (P) Werkboek Mariëlle de Kock Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

Blommaert. Bedrijfseconomische Analyses OPGAVEN. Blommaert & Bedrijfseconomie vanuit managementperspectief. Zevende druk

Blommaert. Bedrijfseconomische Analyses OPGAVEN. Blommaert & Bedrijfseconomie vanuit managementperspectief. Zevende druk Blommaert Blommaert & Bedrijfseconomische Analyses Bedrijfseconomie vanuit managementperspectief OPGAVEN Zevende druk Bedrijfseconomische Analyses Opgaven en uitwerkingen Bedrijfseconomische Analyses

Nadere informatie

Functionaliteitenbeheer

Functionaliteitenbeheer Organisatie Functionaliteit 1 Richtinggevend Sturend Uitvoerend Het gaat hier om het initiëren van en zorgdragen voor de uitwerking en verandering van de gewenste wijzigingen aan de informatievoorziening.

Nadere informatie

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk opgaven- en werkboek Henk Fuchs GECONSOLIDEERDE JAARREKENING 1e druk Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

Periodeafsluiting. Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Periodeafsluiting. Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Periodeafsluiting Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Periodeafsluiting Opgaven- en werkboek Periodeafsluiting Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Tweede

Nadere informatie

12 merken, 13 ongelukken KarelJan Alsem en Robbert Klein Koerkamp

12 merken, 13 ongelukken KarelJan Alsem en Robbert Klein Koerkamp 12 merken, 13 ongelukken KarelJan Alsem en Robbert Klein Koerkamp Eerste druk 12 merken, 13 ongelukken 12 merken, 13 ongelukken Karel Jan Alsem & Robbert Klein Koerkamp Eerste druk Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

De Kern van Veranderen

De Kern van Veranderen De Kern van Veranderen #DKVV De kern van veranderen marco de witte en jan jonker Alle rechten voorbehouden: niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand,

Nadere informatie

Hou het eenvoudig Effectief communiceren in organisaties

Hou het eenvoudig Effectief communiceren in organisaties Hou het eenvoudig 30-09-2008 09:10 Pagina 1 Hou het eenvoudig Effectief communiceren in organisaties Hou het eenvoudig 30-09-2008 09:10 Pagina 2 Hou het eenvoudig 30-09-2008 09:10 Pagina 3 Arie Quik Hou

Nadere informatie

Praktisch Verbintenissenrecht

Praktisch Verbintenissenrecht Praktisch Verbintenissenrecht Mr. dr. C. Phillips 2 e druk Toegang tot online studiehulp Als koper van dit e-book kun je een unieke code aanmaken die toegang geeft tot de website bij het e-book. 1. Ga

Nadere informatie

BiSL Zelfevaluatie. Auteur: Ralph Donatz. Naam Groep Datum. Met bijdragen van: Frank van Outvorst, René Sieders, Remko van der Pols en Kees Deurloo

BiSL Zelfevaluatie. Auteur: Ralph Donatz. Naam Groep Datum. Met bijdragen van: Frank van Outvorst, René Sieders, Remko van der Pols en Kees Deurloo BiSL Zelfevaluatie Naam Groep Datum Auteur: Ralph Donatz Met bijdragen van: Frank van vorst, René Sieders, Remko van der Pols en Kees Deurloo Colofon Titel: Ondertitel: Auteur: Uitgever: BiSL Zelfevaluatie

Nadere informatie

DE INVLOED VAN HET INTERNET OP DE NEDERLANDSE EXPORT HOE HOUDEN WIJ ONZE VOORSPRONG VAST?

DE INVLOED VAN HET INTERNET OP DE NEDERLANDSE EXPORT HOE HOUDEN WIJ ONZE VOORSPRONG VAST? DE INVLOED VAN HET INTERNET OP DE NEDERLANDSE EXPORT HOE HOUDEN WIJ ONZE VOORSPRONG VAST? COLOFON Voor lezingen en meer informatie over deze uitgave benadert u de auteur: Geert J. Nijkamp Apartado de Correos

Nadere informatie

FYSIEKE BELASTING EN PSA

FYSIEKE BELASTING EN PSA FYSIEKE BELASTING EN PSA 08 ARBO informatie Zittend en staand werken Richtlijnen voor een goede inrichting van de werkplek Arbo-Informatie De reeks Arbo-Informatie bestaat uit 60 thematische praktijkboeken.

Nadere informatie

Elementaire praktijk van de Bedrijfsadministratie

Elementaire praktijk van de Bedrijfsadministratie Elementaire praktijk van de Bedrijfsadministratie Werkboek Niveau 4 PDB Hans Dijkink Elementaire praktijk van de Bedrijfsadministratie Niveau 4 PDB Werkboek Hans Dijkink Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

Bedrijfsadministratie MBA

Bedrijfsadministratie MBA Bedrijfsadministratie MBA Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Bedrijfsadministratie MBA Opgaven- en werkboek Bedrijfsadministratie MBA Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Tweede

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren OPGAVEN Achtste druk Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren Achtste druk Noordhoff

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd Uitwerkingen

Boekhouden geboekstaafd Uitwerkingen Boekhouden geboekstaafd Uitwerkingen Wim Broerse, Derk Jan Heslinga, Wim Schauten 13 e druk Boekhouden geboekstaafd 1 Uitwerkingen Drs. W.J. Broerse Drs. D.J.J. Heslinga Drs. W.M.J. Schauten Dertiende

Nadere informatie

Goed functioneel beheer noodzaak voor effectievere SPI

Goed functioneel beheer noodzaak voor effectievere SPI getronicspinkroccade.nl Goed functioneel beheer noodzaak voor effectievere SPI Machteld Meijer Zeist, 3 oktober 2006 Inhoud Domeinen en modellen Functioneel beheer en BiSL Rol van BiSL in SPI 1 Goed functioneel

Nadere informatie

2013 Sdu Uitgevers, Den Haag Academic Service is een imprint van Sdu Uitgevers bv. Artikelnummer 26583SH

2013 Sdu Uitgevers, Den Haag Academic Service is een imprint van Sdu Uitgevers bv. Artikelnummer 26583SH Studiehulp bij Meer informatie over deze en andere uitgaven kunt u verkrijgen bij: Sdu Klantenservice Postbus 20014 2500 EA Den Haag tel.: (070) 378 98 80 www.sdu.nl/service 2013 Sdu Uitgevers, Den Haag

Nadere informatie

Bedrijfseconomie. Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren UITWERKINGEN. Tweede druk

Bedrijfseconomie. Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren UITWERKINGEN. Tweede druk Bedrijfseconomie Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren UITWERKINGEN Tweede druk Bedrijfseconomie Uitwerkingen Bedrijfseconomie Uitwerkingen Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Tweede druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

ABC voor Raadsleden INKIJKEXEMPLAAR

ABC voor Raadsleden INKIJKEXEMPLAAR ABC voor Raadsleden ABC voor Raadsleden Termen, woorden en uitdrukkingen in en om de raadzaal toegelicht en verduidelijkt mr. O. Schuwer abc voor raadsleden Berghauser Pont Publishing Postbus 14580 1001

Nadere informatie

Arbeidsovereenkomst 2016/2017

Arbeidsovereenkomst 2016/2017 Arbeidsovereenkomst en aanverwante regelgeving 2016/2017 Redactie: Ars Aequi Libri Ars Aequi Libri Nijmegen 2016 ISBN: 978-90-6916-839-5 NUR 825 2016 Ars Aequi Libri, Nijmegen. Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Aanbestedingsrecht 2016/2018

Aanbestedingsrecht 2016/2018 Aanbestedingsrecht 2016/2018 Aanbestedingsrecht 2016/2018 onder redactie van: Prof. mr. G.W.A. van de Meent en Mr. A. Stellingwerff Beintema Ars Aequi Libri Nijmegen 2016 ISBN: 978-90-6916-767-1 NUR 823

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren UITWERKINGEN Achtste druk Boekhouden geboekstaafd 2 Uitwerkingen Boekhouden geboekstaafd 2 Uitwerkingen Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren

Nadere informatie

Financiële rapportage en analyse MBA

Financiële rapportage en analyse MBA Financiële rapportage en analyse MBA Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren UITWERKINGEN Tweede druk Financiële rapportage en analyse Uitwerkingen Financiële rapportage en analyse Uitwerkingen Henk Fuchs Sarina

Nadere informatie

POLITIE ALMANAK

POLITIE ALMANAK POLITIE ALMANAK 2015-2016 POLITIE ALMANAK 2015-2016 Handboek voor de Politie in haar gehele omvang, de Rechterlijke Macht, de Gemeentebesturen en verdere Overheidsorganen Reed Business Information, Amsterdam

Nadere informatie

Jaarrekening. Henk Fuchs UITWERKINGEN OPGAVEN. Tweede druk

Jaarrekening. Henk Fuchs UITWERKINGEN OPGAVEN. Tweede druk Jaarrekening Henk Fuchs UITWERKINGEN OPGAVEN Tweede druk Jaarrekening Uitwerkingen opgaven Jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Tweede druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Opmaak binnenwerk:

Nadere informatie

Manja de Neef. Negatief zelfbeeld. Boom Hulpboek. amsterdam mmxi

Manja de Neef. Negatief zelfbeeld. Boom Hulpboek. amsterdam mmxi Manja de Neef Negatief zelfbeeld Boom Hulpboek amsterdam mmxi 2010 M. de Neef p /a Uitgeverij Boom, Amsterdam Tweede oplage, augustus 2010 Derde oplage, februari 2011 Vierde oplage, december 2011 Behoudens

Nadere informatie

5 handvatten voor de menselijke maat voor gegevenskwaliteit

5 handvatten voor de menselijke maat voor gegevenskwaliteit 5 handvatten voor de menselijke maat voor gegevenskwaliteit Frank van Outvorst Tooling-Event Wie ben ik? Wie zijn wij? Frank van Outvorst Mede-auteur BiSL Werk: Consultant procesverbetering BIM en IM inhoudelijke

Nadere informatie

POLITIE ALMANAK

POLITIE ALMANAK POLITIE ALMANAK 2014-2015 PAL2014-2015_BOEK.indb 1 15-09-14 15:32 PAL2014-2015_BOEK.indb 2 15-09-14 15:32 POLITIE ALMANAK 2014-2015 Handboek voor de Politie in haar gehele omvang, de Rechterlijke Macht,

Nadere informatie

Belg in de boardroom

Belg in de boardroom Belg in de boardroom Belgen weten meer, Nederlanders weten beter Gerd De Smyter BELG IN DE BOARDROOM De Belgische aanpak voor ambitieuze managers GERD DE SMYTER Meer informatie over deze en andere uitgaven

Nadere informatie

Leven met ongewenste kinderloosheid

Leven met ongewenste kinderloosheid nadia garnefski vivian kraaij maya schroevers Leven met ongewenste kinderloosheid Boom Hulpboek amsterdam mmxiii 2013 N. Garnefski, V. Kraaij & M. J. Schroevers p / a Uitgeverij Boom, Amsterdam Behoudens

Nadere informatie

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Fiscale Jaarrekening Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Fiscale jaarrekening Opgaven- en werkboek Fiscale jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Yvonne van de Voort

Nadere informatie

Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo. Dr. Harm van Lieshout (redactie)

Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo. Dr. Harm van Lieshout (redactie) Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo Dr. Harm van Lieshout (redactie) Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo Januari 2012 Hanzehogeschool Groningen Colofon Titel Co-makership rond Leven

Nadere informatie

GECONSOLIDEERDE JAARREKENING

GECONSOLIDEERDE JAARREKENING uitwerkingen Henk Fuchs GECONSOLIDEERDE JAARREKENING 1e druk Geconsolideerde jaarrekening Uitwerkingen opgaven Geconsolideerde jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Eerste druk Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

Fiscale en civiele gevolgen

Fiscale en civiele gevolgen Fiscale Praktijkreeks Echtscheiding Fiscale en civiele gevolgen drs. R.M. Kavelaars-Niekoop FM mr. A.N. Labohm tweede druk Fiscale Praktijkreeks Echtscheiding Fiscale en juridische gevolgen Tweede druk

Nadere informatie

Ant: B Dit is het doel van het proces.

Ant: B Dit is het doel van het proces. In welk proces vormt het voor aanpassingen in de informatievoorziening beschikbaar gestelde budget een mandaat voor besluitvorming? A: Contractmanagement B: Financieel management C: Transitie D: Wijzigingenbeheer

Nadere informatie

Voorbeeldexamen. Business Information Management Foundation. Editie augustus 2011

Voorbeeldexamen. Business Information Management Foundation. Editie augustus 2011 Voorbeeldexamen Business Information Management Foundation Editie augustus 2011 Copyright 2011 EXIN Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden openbaar gemaakt of verveelvoudigd, opgeslagen

Nadere informatie

Basisvaardigheden rekenen voor de pabo

Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Ed de Moor Willem Uittenbogaard Sieb Kemme eindredactie Noordhoff Uitgevers Groningen Houten Eventuele op- en aanmerkingen

Nadere informatie

Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid

Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid Verpleegkundig redeneren en CanMEDS-rollen in de eerste lijn Henk Rosendal Reed Business Education, Amsterdam Reed Business, Amsterdam 2015 Omslagontwerp

Nadere informatie

Privaatrechtelijke Bouwregelgeving Editie 2013

Privaatrechtelijke Bouwregelgeving Editie 2013 Privaatrechtelijke Bouwregelgeving Editie 2013 Privaatrechtelijke Bouwregelgeving Editie 2013 samengesteld door: prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis ISBN 978-90-78066-82-8 NUR 822 2013, Stichting Instituut

Nadere informatie

Belastingrecht voor het ho 2014

Belastingrecht voor het ho 2014 Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen opgaven Deel 7 Erfbelasting en schenkbelasting Henk Guiljam Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

Belastingrecht voor het ho 2014

Belastingrecht voor het ho 2014 Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen opgaven Deel 1 Inleiding belastingrecht Bart Kosters Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

EXIN Business Information Management Foundation

EXIN Business Information Management Foundation Voorbeeldexamen EXIN Business Information Management Foundation with reference to BiSL Editie mei 2012 Copyright 2012 EXIN Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden openbaar gemaakt

Nadere informatie

OENOE WOENOE NOE WOENOE

OENOE WOENOE NOE WOENOE NOE WOENOE ENOE WOENOE OENOE WOENOE NOE WOENOE WOENOE WOE WOENOE WOENO WOENOE WO WOENOE IN WOENO DE OR Wel over eens, niet over eens Een luchtige inleiding in OR-land A. Maat Samensteller(s) en uitgever

Nadere informatie

Arbo. Begrijpelijke werk- en veiligheidsinstructies. Informatie. r ic htlijn voor de arbocatalogus. Corrien Blom en Inge Leenders, BureauTaal

Arbo. Begrijpelijke werk- en veiligheidsinstructies. Informatie. r ic htlijn voor de arbocatalogus. Corrien Blom en Inge Leenders, BureauTaal r ic htlijn voor de arbocatalogus Arbo Informatie Begrijpelijke werk- en veiligheidsinstructies In de Arbowet staat dat werkgevers moeten zorgen voor goede werk- en veiligheidsinstructies. Dat hoort bij

Nadere informatie

Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis

Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis s-gravenhage, 2015 Omslagfoto Het voorbereiden van renovatiewerkzaamheden

Nadere informatie

Belastingrecht MBA 2014

Belastingrecht MBA 2014 Belastingrecht MBA 2014 Uitwerkingen opgaven Deel 6 Formeel belastingrecht Henk Guiljam Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Belastingrecht MBA 2014 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten 1

Nadere informatie

Financiële Administratie

Financiële Administratie Financiële Administratie Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren UITWERKINGEN Tweede druk Financiële administratie Uitwerkingen Financiële administratie Uitwerkingen Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Tweede druk

Nadere informatie

Preadviezen Content.indd :55:32

Preadviezen Content.indd :55:32 Preadviezen 2016 Content.indd 1 01-11-16 13:55:32 Content.indd 2 01-11-16 13:55:32 Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht van België en Nederland Preadviezen 2016 Noodtoestand in het publiekrecht

Nadere informatie

2015, Uitgeverij Boom, Amsterdam

2015, Uitgeverij Boom, Amsterdam 2015, Uitgeverij Boom, Amsterdam Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand,

Nadere informatie

UvA-DARE (Digital Academic Repository) : Peeters-Podgaevskaja, A.V. Link to publication

UvA-DARE (Digital Academic Repository) : Peeters-Podgaevskaja, A.V. Link to publication UvA-DARE (Digital Academic Repository) : Peeters-Podgaevskaja, A.V. Link to publication Citation for published version (APA): Peeters-Podgaevskaja, A. V. (2008). : Amsterdam: Pegasus General rights It

Nadere informatie

Belastingrecht voor het ho 2012

Belastingrecht voor het ho 2012 Belastingrecht voor het ho 2012 Uitwerkingen opgaven Deel 9 Formeel belastingrecht Henk Guiljam Noordhoff Uitgevers Groningen Belastingrecht voor het ho 2012 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers Groningen

Nadere informatie

Woord vooraf. Zoetermeer, augustus 2005

Woord vooraf. Zoetermeer, augustus 2005 i Woord vooraf Op basis van het aantal in omloop gebrachte varianten in fittersboekjes kan verondersteld worden, dat aan dergelijke boekjes een grote behoefte bestaat. Een aantal bij de VOMI, Branchevereniging

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010 WIJZIGINGSBLAD A2 Nationale Beoordelingsrichtlijn BORG 2005 versie 2 Procescertificaat voor het ontwerp, de installatie en het onderhoud van inbraakbeveiliging BORG 2005 versie 2 / A2 Publicatiedatum :

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012 WIJZIGINGSBLAD A2 Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 Publicatiedatum : 1 april 2012 Ingangsdatum : 1 april 2012 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING VOORWOORD A2:2012/BMI 2002 Pagina 2/5 Dit wijzigingsblad

Nadere informatie

FYSIEKE BELASTING EN PSA

FYSIEKE BELASTING EN PSA FYSIEKE BELASTING EN PSA 29 ARBO informatie Fysieke belasting Richtlijnen om fysieke overbelasting tijdens het werk te voorkomen Arbo-Informatie De reeks Arbo-Informatie bestaat uit 60 thematische praktijkboeken.

Nadere informatie

PROJECT. schaalrekenen. aardrijkskunde en wiskunde 1 vmbo-t/havo. naam. klas

PROJECT. schaalrekenen. aardrijkskunde en wiskunde 1 vmbo-t/havo. naam. klas schaalrekenen PROJECT aardrijkskunde en wiskunde 1 vmo-t/havo naam klas Auteurs Femke Trap José Spaan Bonhoeffer College, Castricum 2006 EPN, Houten, The Netherlands. Behoudens de in of krachtens de Auteurswet

Nadere informatie

Handleiding Eetmeter. Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding Eetmeter. februari 2007

Handleiding Eetmeter. Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding Eetmeter. februari 2007 Aan de slag in beroep en bedrijf februari 2007 Branche Uitgevers 1 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand dan wel

Nadere informatie

Loonheffingen onder redactie van: mr. J.R. Hesse mr. A.L. Mertens

Loonheffingen onder redactie van: mr. J.R. Hesse mr. A.L. Mertens Loonheffingen 2017 onder redactie van: mr. J.R. Hesse mr. A.L. Mertens Ars Aequi Libri Nijmegen 2017 ISBN: 978-90-6916-873-9 NUR 826 2017 Ars Aequi Libri, Nijmegen. Alle rechten voorbehouden. Niets uit

Nadere informatie

HOTEL HALLO. , Amsterdam. Werkboek. Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn

HOTEL HALLO. , Amsterdam. Werkboek. Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn HOTEL HALLO Werkboek Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn, Amsterdam 2014, Uitgeverij Boom, Amsterdam, Kim Koelewijn Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde

Nadere informatie

Basiskennis Calculatie

Basiskennis Calculatie Basiskennis Calculatie Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN Derde druk Basiskennis Calculatie Opgaven Basiskennis Calculatie Opgaven Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Derde druk Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

Basiskennis Boekhouden

Basiskennis Boekhouden Basiskennis Boekhouden Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren UITWERKINGEN Derde druk Basiskennis Boekhouden Uitwerkingen Basiskennis Boekhouden Uitwerkingen Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Derde druk Noordhoff

Nadere informatie

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID Goed- en afkeurcriteria bouwkundige brandveiligheid

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID Goed- en afkeurcriteria bouwkundige brandveiligheid INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID bouwkundige brandveiligheid Versie : 1.0 Publicatiedatum : 1 augustus 2014 Ingangsdatum : 1 augustus 2014 VOORWOORD Pagina 2/6 De Vereniging van Inspectie-instellingen

Nadere informatie

Zelfstandig werken. Ajodakt. Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie

Zelfstandig werken. Ajodakt. Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie Zelfstandig werken Ajodakt Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie 9 789074 080705 Informatieverwerking Groep 7 Antwoorden Auteur P. Nagtegaal ajodakt COLOFON Illustraties

Nadere informatie

Basiscursus Nederlands voor buitenlanders Delftse methode. Oefenboek

Basiscursus Nederlands voor buitenlanders Delftse methode. Oefenboek Basiscursus Nederlands voor buitenlanders Delftse methode Oefenboek Beginners NT2-niveau 0 1 Delftse methode Basiscursus 1 Nederlands voor buitenlanders Oefenboek A.G. Sciarone P.J. Meijer Boom, Amsterdam

Nadere informatie

BiSL. Lucille van der Hagen Managing director ASL BiSL Foundation. @lucillehagen & Lucille.vanderhagen@aslbislfoundation.org

BiSL. Lucille van der Hagen Managing director ASL BiSL Foundation. @lucillehagen & Lucille.vanderhagen@aslbislfoundation.org Global Information Management Coalition Roadshow BiSL Lucille van der Hagen Managing director ASL BiSL Foundation @lucillehagen & Lucille.vanderhagen@aslbislfoundation.org 1 1 Geschiedenis BiSL 1996 Ontwikkeling

Nadere informatie