BiSL Scenario s. Vraagsturing en business informatiemanagement

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "BiSL Scenario s. Vraagsturing en business informatiemanagement"

Transcriptie

1 BiSL Scenario s Vraagsturing en business informatiemanagement

2 Meer informatie over deze en andere uitgaven vindt u op Auteur: Remko van der Pols Redactie: René Sieders Pauline van Boven Illustraties: Remko van der Pols Reviewers: Ari Nagtegaal, Defensie Gerard Wijers, Directeur Anderson MacGyver Hans van der Linden, Andersdangewoon Ineke van Oldeniel, College van Bestuur Saxion Jeroen Eijskoot, Initiator Landelijke Praktijkdag Functioneel Beheer Michel van Emden, Innovatie en informatiemanagement professional Patrick van den Brink Teamcoördinator Functioneel Beheer, LUMC Yvette Backer, Yvelutie Vormgeving, eindredactie & omslagontwerp: az grafisch serviceburo bv, Den Haag 2015 Erven Remko van der Pols Academic Service is een imprint van Boom uitgevers Amsterdam. ISBN NUR 980 Alle rechten voorbehouden. Alle intellectuele eigendomsrechten, zoals auteurs- en databankrechten, ten aanzien van deze uitgave worden uitdrukkelijk voorbehouden. Deze rechten berusten bij Boom uitgevers Amsterdam en de auteur. Behoudens de in of krachtens de Auteurswet gestelde uitzonderingen, mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16 h Auteurswet, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp, Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) dient men zich te wenden tot de Stichting PRO (Stichting Publicatieen Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, Voor het overnemen van een gedeelte van deze uitgave ten behoeve van commerciële doeleinden dient men zich te wenden tot de uitgever. Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave de uiterste zorg is besteed, kan voor de afwezigheid van eventuele (druk)fouten en onvolledigheden niet worden ingestaan en aanvaarden de auteur(s), redacteur(en) en uitgever deswege geen aansprakelijkheid voor de gevolgen van eventueel voorkomende fouten en onvolledigheden. All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording or otherwise, without the publisher s prior consent. While every effort has been made to ensure the reliability of the information presented in this publication, Boom uitgevers Amsterdam neither guarantees the accuracy of the data contained herein nor accepts responsibility for errors or omissions or their consequences. Application Services Library ASL, BiSL, and ASL BiSL Foundation are registered trademarks of the ASL BiSL Foundation.

3 Inhoud 3 Voorwoord 7 1 Inleiding Wat zijn BiSL Scenario s? Doelgroep van BiSL Scenario s De BiSL Scenario s Relatie BiSL en BiSL Scenario s Uitgangspunten van BiSL Scenario s Structuur van dit boek 14 2 Uitgangspunten BiSL Scenario s Inleiding Vraaggericht Praktijkgericht Situationeel Toegankelijk en incrementeel 19 3 BiSL Scenario s Inleiding Governance en inrichting Inleiding Visies en uitgangspunten Aanpak Onderwerpen Leerdoelen Tips voor de business informatiemanager Gebruiksbeheer Inleiding Visies en uitgangspunten Onderwerpen Leerdoelen Tips voor de business informatiemanager 33

4 4 BiSL Scenario s Vraagsturing en business informatiemanagement 3.4 Specificeren Inleiding Visies en uitgangspunten Aanpak Onderwerpen Leerdoelen Tips voor de business informatiemanager Leverancierssturing Inleiding Visies en uitgangspunten Aanpak Onderwerpen Leerdoelen Tips voor de business informatiemanager Behoeftensturing Inleiding Visies en uitgangspunten Aanpak Onderwerpen Leerdoelen Tips voor de business informatiemanager Informatiebeleid Inleiding Visies en uitgangspunten Aanpak Onderwerpen Leerdoelen 61 4 Vraagsturing en business informatiemanagement Inleiding Vraagsturing en aanbodsturing Wat is vraagsturing en aanbodsturing? Wanneer vraagsturing Effect van vraagsturing Informatiedomeinen Wat is business informatiemanagement? Richting van sturing Beschouwingsniveaus ten aanzien van de informatievoorziening Sturingsniveaus 77 5 Business informatiemanagement in de praktijk Inleiding 81

5 5 5.2 De aard van business informatiemanagement Inleiding De vier typen van business informatiemanagement De hobbyist De inkoper De allrounder De profi Kwalificaties en identiteit Mandaat ten aanzien van de informatievoorziening Inleiding Concernmodel Coördinatiemodel Leveranciersmodel Individuele model Bewegingen Soorten ophanging in de organisatie Inleiding Gecentraliseerd Gedecentraliseerd Gedetacheerd Gedelegeerd Structurering business informatiemanagement-organisatie Stuurbaarheid BiSL Inleiding Hoofdlijnen van BiSL Hoe ziet BiSL eruit? Gebruiksbeheer Functionaliteitenbeheer Verbindende processen op uitvoerend niveau Sturende processen Opstellen informatiestrategie Opstellen IV-organisatie strategie Verbindende processen op richtinggevend niveau Cultuurverschillen tussen business en IT Inleiding Handleiding: begrijp een IT-er IT is leverancier IT is geen staf meer IT is moeilijk IT is de laatste stap Respect voor IT 124

6 6 BiSL Scenario s Vraagsturing en business informatiemanagement 7.3 De business Hoe denkt IT over de business? De business bestaat uit mensen De business werkt met mensen De business leeft in een chaos-wereld Respect voor de business De kloof overbruggen: de IT-view De oplossing volgens IT Maar wat niet gezegd wordt en kan worden Business informatiemanagement als brug 132 Nawoord 135 Overigens 137 A Literatuur 141 B Vragen en opgaven 143 C Begrippen 147 D Case USZ 154 E IT en informatie voorziening 158 F ASL BiSL Foundation 166 G Samenvatting 168 Trefwoordenregister 172 Over de auteur 175

7 7 Voorwoord Tijdens het schrijven van dit boek kwam ik tot de ontdekking dat de grootste vraag bij ieder onderwerp en ieder boek eigenlijk is: wat is nu de vraag, wat is nu de echte vraag? Want hetgeen als vraag geformuleerd wordt, is vaak niet de echte vraag. In het algemeen, maar zeker in de business en IT-gerelateerde business, zijn het antwoord en de oplossing vaak al daar, zonder dat de vraag er is of duidelijk is. We zoeken de oplossing in: we volgen een managementtheorie, we moeten wat met het nieuwe werken, er moet een contract komen, lean moeten we zijn, we moeten naar de Cloud en ik kan hier nog veel meer dingen neerzetten, die op het moment dat u dit leest alweer achterhaald zijn. Vaak is er wel een vraag benoemd, maar wordt de vraag geformuleerd in de vorm van een oplossing, zonder dat die de vraag geheel afdekt. Of we hebben wel een vraag, maar willen die niet formuleren en uitwerken omdat we er geen zin in hebben, er te weinig verstand van hebben of er geen tijd voor hebben. En vaak moet de IT-leverancier dan de oplossing uitwerken op basis van een vage vraag en krijgt dan vervolgens te horen dat we dit niet bedoelden en ze het weer niet begrepen hebben. Ook komt het voor dat we de vraag wel zouden kunnen formuleren, maar dat we nog niet zeker weten of we dit nu echt wel willen. Vaak is de vraag die we hebben slechts het startpunt van een zoekproces: een zoektocht naar wat we echt verwachten en willen hebben. Zeker voor informatievoorziening gerelateerde zaken geldt dat er nauwelijks hulp en instrumenten zijn om de echte behoefte helder te krijgen en om het zoekproces te ondersteunen. Ja, natuurlijk, er zijn genoeg IT-instrumenten en theorieën, maar die zijn allemaal gebaseerd op IT-technische principes en vereisen ook een IT-achtergrond. Bijna allemaal houden ze, ahum, weinig rekening met die dingen waarmee men in de maatschappij of in het bedrijf rekening heeft te houden. De maatschappij of een bedrijf kan nu eenmaal geen vijf jaar een rechte koers varen, omdat ze nu eenmaal zo niet in elkaar zit. Opeens zitten we in een crisis of juist niet, ineens gaan we fuseren, breekt een ziekte uit of wat al niet. Het leven bestaat uit verrassingen, chaos, vervelende crises of andere onverwachte ontwikkelingen. Men kan niet alles voorzien en soms kan men ook niet zeggen wat men eigenlijk wilde zeggen, zoals dat men nog geen idee heeft of de organisatie volgend jaar al of niet overgenomen wordt. Dit zijn allemaal dingen waar IT-beleidsinstrumenten geen rekening mee houden of kunnen houden.

8 8 BiSL Scenario s Vraagsturing en business informatiemanagement BiSL Scenario s, waarvan dit boek de introductie is, wil de instrumenten aanreiken die de echte vraag wel helder krijgen, rekening houdend met de weerbarstige praktijk. Maar pas op: het is slechts een instrument. Een instrument dat vaak past, maar niet altijd. Elke situatie is in meer of mindere mate uniek en de allesomvattende altijd passende uniforme aanpak bestaat niet. U blijft dus zelf de regisseur en de methode doet het niet. Gelukkig maar, anders werd het te makkelijk. Remko van der Pols

9 1 Inleiding Wat zijn BiSL Scenario s? BiSL Scenario s bestaan uit een aantal inhoudelijke aanpakken om werkzaamheden op het terrein van business informatie management uit te voeren. Het is geen rechtlijnige methode, maar een verzameling met diverse scenario s, aanpakken, instrumenten, visies en templates om managers en business informatiemanagers op elk niveau te ondersteunen met het bepalen wat nu de vraag is en hoe die vertaald wordt naar het aanbod van informatievoorziening. Dat BiSL Scenario s uit een verzameling aanpakken bestaan, is een logisch gevolg van de vraagbenadering binnen BiSL Scenario s: er is nooit één standaardsituatie in de business met één oplossing. In de eerste alinea is het woord business informatiemanagement gevallen. Business informatiemanagement is namens de gebruikersorganisatie verantwoordelijk voor het in stand houden en aansturen van de informatievoorziening van een organisatie. Anders geformuleerd: business informatiemanagement is de koop- en vraag-organisatie voor IT-dienstverlening. Business informatiemanagement bepaalt hoe de informatievoorziening eruit dient te zien, gebruikt dient te worden en hoe de informatievoorziening dient te wijzigen. Business informatiemanagement fungeert als portefeuillehouder informatievoorziening voor het business management. Het business management neemt neemt in de business de beslissingen. Dat kan de Raad van Bestuur zijn of een domein- of proceseigenaar, zoals een hoofd HR, Bedrijfsvoering, Financiën, Logistiek, en dergelijke. Bij BiSL Scenario s wordt ervan uitgegaan dat business informatiemanagement een verlengstuk van de business is, een onderdeel of vertegenwoordiger van de business, die denkt vanuit de business. Het is dus geen onderdeel van de IT-organisatie noch een verlengstuk van de IT-organisatie.

10 10 BiSL Scenario s Vraagsturing en business informatiemanagement 1.2 Doelgroep van BiSL Scenario s BiSL Scenario s zijn bestemd voor business managers, afdelingshoofden en gebruikers van IT: iedereen die te maken heeft met informatievoorziening of er verantwoordelijkheid voor heeft. Maar de primaire doelgroep is uiteraard de business informatiemanager. Uiteindelijk is het doel van BiSL Scenario s om de business en het business informatiemanagement te helpen om de vraag naar IT helder en passend te krijgen. Dit boek is niet alleen voor hen bestemd. Ook studenten bedrijfskunde, informatiekunde, informatica, bedrijfswetenschappen et cetera en zij die werkzaam zijn binnen de IT kunnen er hun voordeel mee doen. Het boek geeft hen inzicht in hoe de vraagkant denkt en werkt. 1.3 De BiSL Scenario s De BiSL Scenario s zijn uitgewerkt in een reeks boeken waaraan door een aantal auteurs wordt gewerkt. In dit boek wordt naar hen en naar Remko van der Pols verwezen als de auteurs. De onderdelen zijn: De theorie in het introductieboek is de basis voor alle overige boeken in de reeks. Dit wordt geïllustreerd door de sterpunten in figuur 1. Governance en inrichting Richtinggevend Leverancierssturing Vraagsturing en business informatiemanagement Behoeftensturing Sturend Vraagsturing en business informatiemanagement Het boek dat u nu leest, Vraagsturing en business informatiemanagement, is het introductieboek. In dit boek vindt u naast uitleg over BiSL Scenario s ook veel aandacht voor vraagsturing in business informatiemanagement, hoe u business informatiemanagement in vele vormen kunt terug vinden in organisaties en de verschillen in denken tussen de IT-wereld en de business. Informatiebeleid Gebruiksbeheer Specificeren Uitvoerend Figuur 1 Leeswijzer binnen BiSL Scenario s

11 Inleiding 11 Governance en inrichting Governance en inrichting heeft evenals Vraagsturing en business informatiemanagement een overkoepelend karakter. Het behandelt de wijze waarop de macht over de informatievoorziening en de besluitvorming hierover in een organisatie worden belegd. De keuzes die gemaakt zijn bij de governance en inrichting komen bij de uitvoering bijna overal terug. Governance en inrichting heeft dus impact op vrijwel alle andere onderdelen van de reeks. Daarom is dit het eerste deel na de introductie. Gebruiksbeheer Het belangrijkste onderwerp van gebruiksbeheer is het beheer van de bedrijfsinformatie. Specificeren Specificeren betreft het bedenken en aangeven aan IT wat de informatievoorziening of het informatiesysteem moet doen. Specificeren is ook het grote vraagstuk bij business informatiemanagement. Daarom is dit deel vrij uitgebreid en bevat het meerdere technieken, voorbeelden en uitwerkingen. Leverancierssturing Leverancierssturing behandelt leveranciersmanagement en contractmanagement, de aansturing van leveranciers op zowel sturend als richtinggevend niveau. Behoeftensturing Behoeftensturing behandelt de processen die de vraag sturen: behoeftemanagement, planning & control en financieel management. Informatiebeleid Informatiebeleid omvat de richtinggevende plannen voor de langere termijn. Onderwerpen als informatie-lifecyclemanagement, vernieuwing en informatie-portfoliomanagement komen hierbij aan de orde. In figuur 1 is aangegeven wat de afhankelijkheden zijn binnen de BiSL Scenario s. De ster in het midden geeft het boek aan dat u aan het lezen bent. De pijlen geven aan dat de kennis van het ene BiSL Scenario s-onderdeel gebruikt wordt door een ander onderdeel, bijvoorbeeld: de kennis van Behoeftensturing wordt gebruikt bij Specificeren en Informatiebeleid. Alle delen zijn los van elkaar te lezen, maar als u meer achtergrondinformatie wilt, moet u het desbetreffende deel erbij lezen. 1.4 Relatie BiSL en BiSL Scenario s De oplettende lezer zal opgemerkt hebben dat de onderwerpen uit de BiSL Scenario s-reeks ook voor komen als (onderdelen van) processen binnen BiSL. BiSL Scenario s gebruikt de taal, terminologie en de structuur van BiSL. BiSL is een proces-framework, het beschrijft wat de processen van business informatiemanagement zijn. BiSL gaat dus over het wat. BiSL Scenario s geven invulling aan de inhoud en het hoe van business informatiemanagement: de scenario s en aanpakken geven aan hoe je din-

12 12 BiSL Scenario s Vraagsturing en business informatiemanagement gen kunt doen en welke informatie, hulpmiddelen daarbij gebruikt worden, welke beslissingen denkbaar zijn en welke afwegingen gemaakt kunnen worden. Business informatiemanagement komt voor in een grote variëteit aan situaties, zodat bij de uitvoering in de ene situatie een andere weg bewandeld wordt dan in een andere situatie. De aanpakken zijn daarom situationeel, Het BiSL framework daarentegen is eenduidig en eendimensionaal. In de loop der tijd is een groot aantal best practices van BiSL verzameld: praktijkvoorbeelden van hoe je iets doet, bijvoorbeeld procesbeschrijvingen, checklisten en rolbeschrijvingen. De best practices zijn hulpmiddelen voor zowel BiSL als BiSL Scenario s. Leveranciersmanagement Bepalen Ketenontwikkelingen Bepalen Technologieontwikkelingen Relatiemanagement Gebruiksorg. Strategie Inrichting IV-functie Informatie Coördinatie Informatie Lifecycle Management Informatie Portfolio Management Opstellen IV-organisatie strategie Ketenpartners Management Opstellen Informatie Strategie Bepalen Bedrijfsprocesontwikkelingen Planning & Control Financieel management Behoeftemanagement Contractmanagement Gebruikersondersteuning Beheer Bedrijfsinformatie Wijzigingenbeheer Specificeren Vormgeven niet-geaut. IV Operationele IT aansturing Gebruiksbeheer Transitie Voorbereiden transitie Toetsen en testen Functionaliteitenbeheer Figuur 2 BiSL, het framework voor business informatiemanagement

13 Inleiding 13 In figuur 3 ziet u welk BiSL Scenario-onderdeel welk stuk van BiSL afdekt: Leverancierssturing Governance en inrichting Informatiebeleid Behoeftensturing Leverancierssturing Gebruiksbeheer Leverancierssturing Specificeren Leverancierssturing Figuur 3 BiSL Scenario s geprojecteerd op BiSL BiSL Scenario s geven veel handvatten bij de implementatie van BiSL en de uitvoering van BiSL-processen, maar BiSL is geen vereiste. Omdat de scenario s inhoudelijk zijn, zouden ze ook kunnen aansluiten op een ander procesmodel op het terrein van business informatiemanagement. Omgekeerd zijn BiSL Scenario s ook geen vereiste voor BiSL. Eenduidig en volledig BiSL Best Practices HOE BiSL Proces Framework WAT Sluit aan op BiSL Scenario's Andere Framework WAT Hulpmiddel voor HOE Situationeel en daarom soms niet altijd volledig Figuur 4 Samenhang BiSL Scenario s en BiSL

14 14 BiSL Scenario s Vraagsturing en business informatiemanagement 1.5 Uitgangspunten van BiSL Scenario s Bij het schrijven van de reeks aanpakken zijn de volgende uitgangspunten gehanteerd: 1. puur vraaggericht: het doel van de reeks is om het gedachtegoed van vraagsturing breder te verspreiden, om aandacht te besteden aan de vraag en de aandacht voor de echte vraag te bevorderen; 2. praktijkgericht: de aanpakken zijn ontstaan uit veel praktijkervaring en denkwerk en hebben zich in de praktijk bewezen. Het gaat ons (de auteurs) niet om de theoretische of intellectuele schoonheid, maar om werkbaarheid, om pragmatisme; 3. situationeel: de reeks bevat instrumenten, visies, scenario s en aanpakken die, op een intelligentie wijze, situationeel moeten worden toegepast. Elke situatie is anders en vraagt kennis en ervaring van diegene die een aanpak toepast; 4. toegankelijk: de reeks dient voor iedereen beschikbaar te zijn voor gebruik en uitbreiding; 5. incrementeel: niet alle onderwerpen zijn bij de eerste oplevering uitgedacht en uitgekristalliseerd. Op verschillende thema s is het gedachtengoed ver uitgewerkt en in de praktijk getest, maar implementatie en verder gebruik is noodzakelijk om de volgende fasen te bereiken. Bovenstaande uitgangspunten worden verder uitgewerkt in hoofdstuk Structuur van dit boek Dit boek bestaat uit drie delen, die onafhankelijk van elkaar gelezen kunnen worden: 1. De hoofdstukken 2 en 3 beschrijven de uitgangspunten en verschillende onderdelen van BiSL Scenario s, zodat u een beeld krijgt welke delen er zijn en waar ze over gaan. 2. De hoofdstuk 4, 5 en 6 beschrijven de theorie en de achtergronden van BiSL Scenario s. Deze hoofdstukken vormen de onderliggende basis voor de hele reeks. Ze zijn daarom verplichte kost voor de andere boeken. Hoofdstuk 5 geeft u de handvatten om business informatie management te herkennen in uw en andere organisaties. 3. Hoofdstuk 7 is de aanleiding tot het schrijven van de BiSL Scenario s-reeks. Het beschrijft de cultuurverschillen tussen business en IT. IT heeft sterke kernwaarden en deze wijken af van die in de business. Dat is niet vreemd, het is inherent aan het vak en beide werelden hebben hun regels dus terecht. Het is de uitdaging van business informatiemanagement om deze kloof te overbruggen. Dat begint met inzicht en begrip. Om de culturen van beide werelden te begrijpen, worden zowel de business cultuur als de IT-waarden extreem neergezet. Dit biedt business informatiemanagers de kans om de (vaak ook impliciete) eigen regels en de IT-regels te herkennen en om hier een vertaalslag tussen te kunnen maken.

15 Inleiding Inleiding 2. Uitgangspunten BiSL Scenario's 3. BiSL Scenario's 4. Vraagsturing en business informatiemanagement 5. Business informatiemanagement in de praktijk 6. BiSL 7. Cultuurverschillen tussen business en IT Figuur 5 Structuur Vraagsturing en business informatiemanagement

Business Information Management Library. BiML Introductie

Business Information Management Library. BiML Introductie Business Information Management Library BiML Introductie Auteur Remko van der Pols Redactie René Sieders Pauline van Boven Illustraties Remko van der Pols Status en versie Status: Versie 0.5 Datum: 5 oktober

Nadere informatie

Examen BiSLF Business Information Management Foundation

Examen BiSLF Business Information Management Foundation Examen BiSLF Business Information Management Foundation Publicatiedatum Startdatum 1 januari 2006 1 oktober 2005 Doelgroep De doelgroep voor deze module heeft in zijn of haar functie een rol bij het aansturen,

Nadere informatie

Belastingwetgeving 2015

Belastingwetgeving 2015 Belastingwetgeving 2015 Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Uitgeverij Educatief Belastingwetgeving Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Eerste druk Uitgeverij

Nadere informatie

Het BiSL-model. Een whitepaper van The Lifecycle Company

Het BiSL-model. Een whitepaper van The Lifecycle Company Het BiSL-model Een whitepaper van The Lifecycle Company Met dit whitepaper bieden we u een overzicht op hooflijnen van het BiSL-model. U vindt een overzicht van de processen en per proces een beknopte

Nadere informatie

12 merken, 13 ongelukken

12 merken, 13 ongelukken 12 merken, 13 ongelukken Karel Jan Alsem & Robbert Klein Koerkamp Eerste druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Ontwerp omslag: G2K Designers, Groningen/Amsterdam Aan de totstandkoming van deze uitgave

Nadere informatie

BABOK en BiSL. Marcel Schaar Machteld Meijer. Valori Maise

BABOK en BiSL. Marcel Schaar Machteld Meijer. Valori Maise BABOK en BiSL Marcel Schaar Machteld Meijer Valori Maise Wat is BABOK BABOK. Ondersteuning voor het werk van de business analist Beschrijving van kennisgebieden (knowledge areas) en bijbehorende taken

Nadere informatie

fiscale geschriften Goed koopmansgebruik Editie 2012 prof. dr. a.o. lubbers inkomstenbelasting

fiscale geschriften Goed koopmansgebruik Editie 2012 prof. dr. a.o. lubbers inkomstenbelasting 19 fiscale geschriften Goed koopmansgebruik Editie 2012 prof. dr. a.o. lubbers inkomstenbelasting Goed koopmansgebruik prof.dr. A.O. Lubbers Editie 2012 Sdu Uitgevers Den Haag, 2012 Meer informatie over

Nadere informatie

ARBOMANAGEMENT EN DUURZAAM WERKEN

ARBOMANAGEMENT EN DUURZAAM WERKEN ARBOMANAGEMENT EN DUURZAAM WERKEN 43 ARBO informatie Ongevallenonderzoek De eerste stap in het leren van ongevallen Auteurs: dr. W.J.T. van Alphen, Stichting Post Hoger Onderwijs Veiligheidskunde (PHOV)

Nadere informatie

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Jaarrekening Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Jaarrekening Opgaven- en werkboek Jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Tweede druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Opmaak binnenwerk:

Nadere informatie

Bedrijfsadministratie

Bedrijfsadministratie Bedrijfsadministratie Opgaven Niveau 5 MBA Peter Kuppen Frans van Luit Bedrijfsadministratie MBA Niveau 5 Opgaven Opgaven Bedrijfsadminstratie MBA Niveau 5 P. Kuppen F. van Luit Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

BISL Business Information Services Library. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V.

BISL Business Information Services Library. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. BISL Business Information Services Library Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 9 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2

Nadere informatie

Business Information Management Foundation

Business Information Management Foundation Preparation Guide Business Information Management Foundation Editie februari 2012 Alle rechten voorbehouden Niets uit deze uitgave mag worden openbaar gemaakt of verveelvoudigd, opgeslagen in een dataverwerkend

Nadere informatie

Inrichting van Business Informatie management en BiSL. NGI Den Haag

Inrichting van Business Informatie management en BiSL. NGI Den Haag Inrichting van Business Informatie management en BiSL NGI Den Haag Agenda Enige ontwikkelingen De BIM/FB: de kaders Inrichting Sturende processen 1. Ontwikkelingen De vraagorganisatie ontstaat Twee sturingsshifts

Nadere informatie

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen.

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen. BiSL POCKETGUIDE BiSL P O C K E T G U I D E Remko van der Pols Yvette Backer Eindredactie: Herbert Boland Colophon Titel: BiSL Pocketguide Auteurs: Remko van der Pols, Yvette Backer Reviewteam eerste

Nadere informatie

Basisstudie in het boekhouden

Basisstudie in het boekhouden OPGAVEN Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren, P. Kuppen, E. Rijswijk Zevende druk Basisstudie in het boekhouden Opgavenboek Opgavenboek Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren

Nadere informatie

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk Fiscale Jaarrekening Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN Tweede druk Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Yvonne van de Voort Tweede

Nadere informatie

getronicspinkroccade.nl EPD en BiSL! 13 e EPD-ICT Congres NVMA 12 juni 2008 Thijs de Jong Senior adviseur en trainer

getronicspinkroccade.nl EPD en BiSL! 13 e EPD-ICT Congres NVMA 12 juni 2008 Thijs de Jong Senior adviseur en trainer getronicspinkroccade.nl EPD en BiSL! 13 e EPD-ICT Congres NVMA 12 juni 2008 Thijs de Jong Senior adviseur en trainer Kennismaking 1 Beheer Van project naar beheer Grootschalige Vernieuwing Applicatiebeheer

Nadere informatie

EXIN Business Information Management Foundation

EXIN Business Information Management Foundation Preparation Guide EXIN Business Information Management Foundation with reference to BiSL Editie 201601 Copyright 2016 EXIN Alle rechten voorbehouden Niets uit deze uitgave mag worden openbaar gemaakt of

Nadere informatie

FYSIEKE BELASTING EN PSA

FYSIEKE BELASTING EN PSA FYSIEKE BELASTING EN PSA 08 ARBO informatie Zittend en staand werken Richtlijnen voor een goede inrichting van de werkplek Arbo-Informatie De reeks Arbo-Informatie bestaat uit 60 thematische praktijkboeken.

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren OPGAVEN Zevende druk Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren Zevende druk Noordhoff

Nadere informatie

DE INVLOED VAN HET INTERNET OP DE NEDERLANDSE EXPORT HOE HOUDEN WIJ ONZE VOORSPRONG VAST?

DE INVLOED VAN HET INTERNET OP DE NEDERLANDSE EXPORT HOE HOUDEN WIJ ONZE VOORSPRONG VAST? DE INVLOED VAN HET INTERNET OP DE NEDERLANDSE EXPORT HOE HOUDEN WIJ ONZE VOORSPRONG VAST? COLOFON Voor lezingen en meer informatie over deze uitgave benadert u de auteur: Geert J. Nijkamp Apartado de Correos

Nadere informatie

2013 Sdu Uitgevers, Den Haag Academic Service is een imprint van Sdu Uitgevers bv. Artikelnummer 26583SH

2013 Sdu Uitgevers, Den Haag Academic Service is een imprint van Sdu Uitgevers bv. Artikelnummer 26583SH Studiehulp bij Meer informatie over deze en andere uitgaven kunt u verkrijgen bij: Sdu Klantenservice Postbus 20014 2500 EA Den Haag tel.: (070) 378 98 80 www.sdu.nl/service 2013 Sdu Uitgevers, Den Haag

Nadere informatie

Functionaliteitenbeheer

Functionaliteitenbeheer Organisatie Functionaliteit 1 Richtinggevend Sturend Uitvoerend Het gaat hier om het initiëren van en zorgdragen voor de uitwerking en verandering van de gewenste wijzigingen aan de informatievoorziening.

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren OPGAVEN Achtste druk Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren Achtste druk Noordhoff

Nadere informatie

De Kern van Veranderen

De Kern van Veranderen De Kern van Veranderen #DKVV De kern van veranderen marco de witte en jan jonker Alle rechten voorbehouden: niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand,

Nadere informatie

Goed functioneel beheer noodzaak voor effectievere SPI

Goed functioneel beheer noodzaak voor effectievere SPI getronicspinkroccade.nl Goed functioneel beheer noodzaak voor effectievere SPI Machteld Meijer Zeist, 3 oktober 2006 Inhoud Domeinen en modellen Functioneel beheer en BiSL Rol van BiSL in SPI 1 Goed functioneel

Nadere informatie

Jaarrekening. Henk Fuchs UITWERKINGEN OPGAVEN. Tweede druk

Jaarrekening. Henk Fuchs UITWERKINGEN OPGAVEN. Tweede druk Jaarrekening Henk Fuchs UITWERKINGEN OPGAVEN Tweede druk Jaarrekening Uitwerkingen opgaven Jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Tweede druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Opmaak binnenwerk:

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren UITWERKINGEN Achtste druk Boekhouden geboekstaafd 2 Uitwerkingen Boekhouden geboekstaafd 2 Uitwerkingen Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren

Nadere informatie

Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo. Dr. Harm van Lieshout (redactie)

Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo. Dr. Harm van Lieshout (redactie) Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo Dr. Harm van Lieshout (redactie) Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo Januari 2012 Hanzehogeschool Groningen Colofon Titel Co-makership rond Leven

Nadere informatie

Fiscale en civiele gevolgen

Fiscale en civiele gevolgen Fiscale Praktijkreeks Echtscheiding Fiscale en civiele gevolgen drs. R.M. Kavelaars-Niekoop FM mr. A.N. Labohm tweede druk Fiscale Praktijkreeks Echtscheiding Fiscale en juridische gevolgen Tweede druk

Nadere informatie

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Fiscale Jaarrekening Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Fiscale jaarrekening Opgaven- en werkboek Fiscale jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Yvonne van de Voort

Nadere informatie

GECONSOLIDEERDE JAARREKENING

GECONSOLIDEERDE JAARREKENING uitwerkingen Henk Fuchs GECONSOLIDEERDE JAARREKENING 1e druk Geconsolideerde jaarrekening Uitwerkingen opgaven Geconsolideerde jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Eerste druk Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

Belastingrecht voor het ho 2014

Belastingrecht voor het ho 2014 Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen opgaven Deel 1 Inleiding belastingrecht Bart Kosters Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

Arbo. Begrijpelijke werk- en veiligheidsinstructies. Informatie. r ic htlijn voor de arbocatalogus. Corrien Blom en Inge Leenders, BureauTaal

Arbo. Begrijpelijke werk- en veiligheidsinstructies. Informatie. r ic htlijn voor de arbocatalogus. Corrien Blom en Inge Leenders, BureauTaal r ic htlijn voor de arbocatalogus Arbo Informatie Begrijpelijke werk- en veiligheidsinstructies In de Arbowet staat dat werkgevers moeten zorgen voor goede werk- en veiligheidsinstructies. Dat hoort bij

Nadere informatie

Leven met ongewenste kinderloosheid

Leven met ongewenste kinderloosheid nadia garnefski vivian kraaij maya schroevers Leven met ongewenste kinderloosheid Boom Hulpboek amsterdam mmxiii 2013 N. Garnefski, V. Kraaij & M. J. Schroevers p / a Uitgeverij Boom, Amsterdam Behoudens

Nadere informatie

Basisvaardigheden rekenen voor de pabo

Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Ed de Moor Willem Uittenbogaard Sieb Kemme eindredactie Noordhoff Uitgevers Groningen Houten Eventuele op- en aanmerkingen

Nadere informatie

Belastingrecht voor het ho 2014

Belastingrecht voor het ho 2014 Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen opgaven Deel 7 Erfbelasting en schenkbelasting Henk Guiljam Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid

Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid Verpleegkundig redeneren en CanMEDS-rollen in de eerste lijn Henk Rosendal Reed Business Education, Amsterdam Reed Business, Amsterdam 2015 Omslagontwerp

Nadere informatie

Voorbeeldexamen. Business Information Management Foundation. Editie augustus 2011

Voorbeeldexamen. Business Information Management Foundation. Editie augustus 2011 Voorbeeldexamen Business Information Management Foundation Editie augustus 2011 Copyright 2011 EXIN Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden openbaar gemaakt of verveelvoudigd, opgeslagen

Nadere informatie

Basiskennis Calculatie

Basiskennis Calculatie Basiskennis Calculatie Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN Derde druk Basiskennis Calculatie Opgaven Basiskennis Calculatie Opgaven Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Derde druk Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

Belastingrecht voor het ho 2012

Belastingrecht voor het ho 2012 Belastingrecht voor het ho 2012 Uitwerkingen opgaven Deel 9 Formeel belastingrecht Henk Guiljam Noordhoff Uitgevers Groningen Belastingrecht voor het ho 2012 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers Groningen

Nadere informatie

Arbeidsmiddelen en machineveiligheid

Arbeidsmiddelen en machineveiligheid Arbeidsmiddelen en machineveiligheid 11 ARBO informatie Machineveiligheid Afschermingen en beveiligingen ARBO-INFORMATIE De reeks Arbo-Informatie bestaat uit 60 thematische praktijkboeken. Elk deel biedt

Nadere informatie

FYSIEKE BELASTING EN PSA

FYSIEKE BELASTING EN PSA FYSIEKE BELASTING EN PSA 29 ARBO informatie Fysieke belasting Richtlijnen om fysieke overbelasting tijdens het werk te voorkomen Arbo-Informatie De reeks Arbo-Informatie bestaat uit 60 thematische praktijkboeken.

Nadere informatie

Meten en. Scoren. Vergroot je impact als communicatieprofessional. Adwin Peeks en Eelke Alkema

Meten en. Scoren. Vergroot je impact als communicatieprofessional. Adwin Peeks en Eelke Alkema Scoren Meten en Vergroot je impact als communicatieprofessional Adwin Peeks en Eelke Alkema Meer informatie over deze en andere uitgaven kunt u verkrijgen bij: BIM Media B.V. Postbus 16262 2500 BG Den

Nadere informatie

Aan de slag met Scrum

Aan de slag met Scrum Aan de slag met Scrum Hendrik Jan van Randen + AANVULLEND MATERIAAL Aan de slag met Scrum Hendrik Jan van Randen Meer informatie over deze en andere uitgaven kunt u verkrijgen bij: BIM Media B.V. Postbus

Nadere informatie

Ant: B Dit is het doel van het proces.

Ant: B Dit is het doel van het proces. In welk proces vormt het voor aanpassingen in de informatievoorziening beschikbaar gestelde budget een mandaat voor besluitvorming? A: Contractmanagement B: Financieel management C: Transitie D: Wijzigingenbeheer

Nadere informatie

PROJECT. schaalrekenen. aardrijkskunde en wiskunde 1 vmbo-t/havo. naam. klas

PROJECT. schaalrekenen. aardrijkskunde en wiskunde 1 vmbo-t/havo. naam. klas schaalrekenen PROJECT aardrijkskunde en wiskunde 1 vmo-t/havo naam klas Auteurs Femke Trap José Spaan Bonhoeffer College, Castricum 2006 EPN, Houten, The Netherlands. Behoudens de in of krachtens de Auteurswet

Nadere informatie

EXIN Business Information Management Foundation

EXIN Business Information Management Foundation Voorbeeldexamen EXIN Business Information Management Foundation with reference to BiSL Editie mei 2012 Copyright 2012 EXIN Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden openbaar gemaakt

Nadere informatie

Marketing voor ondernemers

Marketing voor ondernemers Marketing voor ondernemers Managers en ondernemers zien zich geconfronteerd met talrijke ontwikkelingen, die zich in een nog steeds versnellend tempo voltrekken. Door decentralisatie en afslanking van

Nadere informatie

Woord vooraf. Zoetermeer, augustus 2005

Woord vooraf. Zoetermeer, augustus 2005 i Woord vooraf Op basis van het aantal in omloop gebrachte varianten in fittersboekjes kan verondersteld worden, dat aan dergelijke boekjes een grote behoefte bestaat. Een aantal bij de VOMI, Branchevereniging

Nadere informatie

Rapportagetechniek. Schrijven voor lezers met weinig tijd Rien Elling Bas Andeweg Jaap de Jong Christine Swankhuisen. Vierde druk

Rapportagetechniek. Schrijven voor lezers met weinig tijd Rien Elling Bas Andeweg Jaap de Jong Christine Swankhuisen. Vierde druk Rapportagetechniek Schrijven voor lezers met weinig tijd Rien Elling Bas Andeweg Jaap de Jong Christine Swankhuisen Vierde druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten rapportagetechniek boek.indb 1 23-03-11

Nadere informatie

BiSL. Lucille van der Hagen Managing director ASL BiSL Foundation. @lucillehagen & Lucille.vanderhagen@aslbislfoundation.org

BiSL. Lucille van der Hagen Managing director ASL BiSL Foundation. @lucillehagen & Lucille.vanderhagen@aslbislfoundation.org Global Information Management Coalition Roadshow BiSL Lucille van der Hagen Managing director ASL BiSL Foundation @lucillehagen & Lucille.vanderhagen@aslbislfoundation.org 1 1 Geschiedenis BiSL 1996 Ontwikkeling

Nadere informatie

Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis

Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis s-gravenhage, 2015 Omslagfoto Het voorbereiden van renovatiewerkzaamheden

Nadere informatie

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen.

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen. BiSL Een Framework voor business informatiemanagement 2 de herziene druk Andere uitgaven bij Van Haren Publishing Van Haren Publishing (VHP) is gespecialiseerd in uitgaven over Best Practices, methodes

Nadere informatie

Spelend leren, leren spelen

Spelend leren, leren spelen Spelend leren, leren spelen een werkboek voor kinderen en ouders Rudy Reenders, Wil Spijker & Nathalie van der Vlugt Spelend leren, een werkboek voor kinderen en ouders leren spelen Rudy Reenders, Wil

Nadere informatie

Zelfstandig werken. Ajodakt. Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie

Zelfstandig werken. Ajodakt. Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie Zelfstandig werken Ajodakt Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie 9 789074 080705 Informatieverwerking Groep 7 Antwoorden Auteur P. Nagtegaal ajodakt COLOFON Illustraties

Nadere informatie

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen.

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen. BiSL Zelfevaluatie Naam Groep Datum Auteur: Ralph Donatz Met bijdragen van: Frank van Outvorst, René Sieders, Remko van der Pols en Kees Deurloo, Colofon Titel: Ondertitel: Auteur: Uitgever: BiSL Zelfevaluatie

Nadere informatie

Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn

Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn Communiceren met ziel en zakelijkheid Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn Copyright: Uitgeverij Boom Nelissen, Amsterdam & Silvia Blankestijn, 2012 Omslag: Bart van den Tooren, Bureau

Nadere informatie

HOTEL HALLO. , Amsterdam. Werkboek. Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn

HOTEL HALLO. , Amsterdam. Werkboek. Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn HOTEL HALLO Werkboek Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn, Amsterdam 2014, Uitgeverij Boom, Amsterdam, Kim Koelewijn Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde

Nadere informatie

OENOE WOENOE NOE WOENOE

OENOE WOENOE NOE WOENOE NOE WOENOE ENOE WOENOE OENOE WOENOE NOE WOENOE WOENOE WOE WOENOE WOENO WOENOE WO WOENOE IN WOENO DE OR Wel over eens, niet over eens Een luchtige inleiding in OR-land A. Maat Samensteller(s) en uitgever

Nadere informatie

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID Goed- en afkeurcriteria bouwkundige brandveiligheid

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID Goed- en afkeurcriteria bouwkundige brandveiligheid INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID bouwkundige brandveiligheid Versie : 1.0 Publicatiedatum : 1 augustus 2014 Ingangsdatum : 1 augustus 2014 VOORWOORD Pagina 2/6 De Vereniging van Inspectie-instellingen

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010 WIJZIGINGSBLAD A2 Nationale Beoordelingsrichtlijn BORG 2005 versie 2 Procescertificaat voor het ontwerp, de installatie en het onderhoud van inbraakbeveiliging BORG 2005 versie 2 / A2 Publicatiedatum :

Nadere informatie

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel 3/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel Pagina 1 van 9 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE

NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE Kleos Postbus 23 7400 GA Deventer T: 0570 67 35 55 F: 0172 46 69 98 E: software@kluwer.nl I: kleos.kluwer.nl/ Hoewel bij deze uitgave de uiterste zorg is

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012 WIJZIGINGSBLAD A2 Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 Publicatiedatum : 1 april 2012 Ingangsdatum : 1 april 2012 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING VOORWOORD A2:2012/BMI 2002 Pagina 2/5 Dit wijzigingsblad

Nadere informatie

Stijn Sieckelinck Sanne van Buuren & Halim El Madkouri (redactie) Hoe burgers zelf de gezagscrisis aanpakken

Stijn Sieckelinck Sanne van Buuren & Halim El Madkouri (redactie) Hoe burgers zelf de gezagscrisis aanpakken Stijn Sieckelinck Sanne van Buuren & Halim El Madkouri (redactie) Hoe burgers zelf de gezagscrisis aanpakken 288 Analyse > De praktijk Ik heb geen enkel belang Kenmerken van een brugfiguur volgens Ilonka

Nadere informatie

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP 12/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP Pagina 1 van 10 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

Projecthandleiding marketingcommunicatieplan

Projecthandleiding marketingcommunicatieplan Basisboek marketingcommunicatie Projecthandleiding marketingcommunicatieplan Esther de Berg (red.) Elyn Doornenbal Werner Kleiss Gabriëlle Kuiper Rutger Mackenbach bussum 2011 1/8 Deze hoort bij Basisboek

Nadere informatie

Grafentheorie voor bouwkundigen

Grafentheorie voor bouwkundigen Grafentheorie voor bouwkundigen Grafentheorie voor bouwkundigen A.J. van Zanten Delft University Press CIP-gegevens Koninklijke Bibliotheek, Den Haag Zanten, A.J. van Grafentheorie voor bouwkundigen /

Nadere informatie

Dokters voor de rechter

Dokters voor de rechter Dokters voor de rechter Tien jaar tuchtuitspraken in Medisch Contact Paul Rijksen Reed Business, Amsterdam Medisch Contact, Utrecht Inleiding.indd 1 Reed Business, Amsterdam 2011 Medisch Contact, Utrecht

Nadere informatie

06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I. Een Goed. Feedbackgesprek. Tussen kritiek en compliment. Wilma Menko

06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I. Een Goed. Feedbackgesprek. Tussen kritiek en compliment. Wilma Menko 06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I Een Goed Feedbackgesprek Tussen kritiek en compliment Wilma Menko 06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina II Een goede reeks ISBN Een goede vergadering 90 06 95017

Nadere informatie

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Wegwijs in Windows 8 Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2013 Deze handleiding over een Outlook.com-account aanmaken hoort bij

Nadere informatie

Kennismaken met Lean Jan Wijnand Hoek, Mariël Koopmans, Marc Nieuwland, Albert Trip

Kennismaken met Lean Jan Wijnand Hoek, Mariël Koopmans, Marc Nieuwland, Albert Trip Kennismaken met Lean Jan Wijnand Hoek, Mariël Koopmans, Marc Nieuwland, Albert Trip + ONLINE CASE + ONLINE VRAGEN Kennismaken met Lean Jan Wijnand Hoek Mariël Koopmans Marc Nieuwland Albert Trip Meer informatie

Nadere informatie

White paper FSM & BiSL

White paper FSM & BiSL White paper FSM & BiSL 13 maart 2014 Functioneel beheer behoeft nog veel ondersteuning voordat het uit kan groeien tot een volwassen vakgebied. De ASL BiSL Foundation stimuleert deze groei met de uitwisseling

Nadere informatie

Nicolien van Halem Inge Müller. Handboek studievaardigheden voor het hbo

Nicolien van Halem Inge Müller. Handboek studievaardigheden voor het hbo Nicolien van Halem Inge Müller Handboek studievaardigheden voor het hbo Toegang tot de website Op deze website vindt u het ondersteunend materiaal behorende bij Handboek studievaardigheden voor het hbo.

Nadere informatie

Mark Huijben & Arno Geurtsen. Heeft iemand de overhead nog nodig? naar de overheadloze organisatie van de toekomst

Mark Huijben & Arno Geurtsen. Heeft iemand de overhead nog nodig? naar de overheadloze organisatie van de toekomst Mark Huijben & Arno Geurtsen Heeft iemand de overhead nog nodig? naar de overheadloze organisatie van de toekomst heeft iemand de overhead nog nodig? Naar de overheadloze organisatie van de toekomst Mark

Nadere informatie

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRAND- VEILIGHEID Specifieke normen en verwijzingen

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRAND- VEILIGHEID Specifieke normen en verwijzingen INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRAND- VEILIGHEID Specifieke normen en verwijzingen Publicatiedatum : 1 augustus 2014 Ingangsdatum : 1 augustus 2014 VOORWOORD Pagina 2/5 De Vereniging van Inspectie-instellingen

Nadere informatie

Windows Live Mail downloaden en een e-mailadres instellen

Windows Live Mail downloaden en een e-mailadres instellen Wegwijs in Windows 7 Wegwijs in internet Windows Live Mail downloaden en een e-mailadres instellen Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2011 Deze handleiding Windows Live Mail downloaden

Nadere informatie

Microsoft Security Essentials downloaden

Microsoft Security Essentials downloaden Wegwijs in internet Thuis in Windows Vista Thuis in Windows 7 Microsoft Security Essentials downloaden Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2011 Deze handleiding Microsoft Security

Nadere informatie

Toetsvragen bij domein 6 Stellen

Toetsvragen bij domein 6 Stellen bijvoorbeeld Exemplarische opleidingsdidactiek voor taalonderwijs op de basisschool Toetsvragen bij domein 6 Stellen Bart van der Leeuw (red.) Jo van den Hauwe (red.) Els Moonen Ietje Pauw Anneli Schaufeli

Nadere informatie

De mogelijke rol van ITIL v3 bij het managen van de informatievoorziening

De mogelijke rol van ITIL v3 bij het managen van de informatievoorziening De mogelijke rol van ITIL v3 bij het managen van de informatievoorziening De gedachte om ITIL toe te passen in een vraagorganisatie wordt niet overal met gejuich ontvangen. Voor de vorige versies van ITIL

Nadere informatie

Bedrijfseconomische thema s

Bedrijfseconomische thema s Bedrijfseconomische thema s P. de Boer M.P. Brouwers P.A.M. de Keijzer Vierde druk Noordhoff Uitgevers Groningen Houten Ontwerp omslag: G2K designers, Groningen/Amsterdam Omslagillustratie: istockphoto

Nadere informatie

Antwoorden op de vragen

Antwoorden op de vragen Thuis in Windows 7 Antwoorden op de vragen Hannie van Osnabrugge bussum 2010 Deze antwoorden horen bij de vragen in Thuis in Windows 7 van Hannie van Osnabrugge. 2010 Hannie van Osnabrugge Alle rechten

Nadere informatie

Intuïtie in de geneeskunde

Intuïtie in de geneeskunde Intuïtie in de geneeskunde 1 De Tijdstroom uitgeverij, 2011. De auteursrechten der afzonderlijke bijdragen berusten bij de auteurs. Omslagontwerp: Cees Brake bno, Enschede. De Tijdstroom uitgeverij BV,

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd 1 Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren UITWERKINGEN Twaalfde druk Boekhouden geboekstaafd 1 Uitwerkingen Boekhouden geboekstaafd 1 Uitwerkingen Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren

Nadere informatie

Antwoorden op de vragen

Antwoorden op de vragen Thuis in Word 2010 Antwoorden op de vragen Hannie van Osnabrugge Marian Ponsioen-van der Hulst bussum 2011 Deze antwoorden horen bij de vragen in Thuis in Word 2010 van Hannie van Osnabrugge en Marian

Nadere informatie

Handleiding e-mail. Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding e-mail

Handleiding e-mail. Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding e-mail Aan de slag in beroep en bedrijf Branche Uitgevers 1 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand dan wel openbaar gemaakt

Nadere informatie

Les 7 Doen: Windows Live Mail

Les 7 Doen: Windows Live Mail Wegwijs in Windows 7 Les 7 Doen: Windows Live Mail Vervangende les voor Windows Live Mail versie 2011 Hannie van Osnabrugge bussum 2011 Deze vervangende les voor Windows Live Mail versie 2011 hoort bij

Nadere informatie

De aansprakelijkheidsverzekering

De aansprakelijkheidsverzekering De aansprakelijkheidsverzekering Dit boek is het achtste deel van een boekenreeks van Uitgeverij Paris: de ACIS-serie. ACIS staat voor het UvA Amsterdam Centre for Insurance Studies. Dit multidisciplinaire

Nadere informatie

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Wegwijs in Windows 8.1 Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2015 Deze handleiding over het aanmaken van een Outlook.com-account

Nadere informatie

Beschouwingen naar aanleiding van het wetsvoorstel Aanbestedingswet

Beschouwingen naar aanleiding van het wetsvoorstel Aanbestedingswet Beschouwingen naar aanleiding van het wetsvoorstel Aanbestedingswet Preadviezen voor de Vereniging voor Bouwrecht Nr. 38 Beschouwingen naar aanleiding van het wetsvoorstel Aanbestedingswet prof. mr. J.M.

Nadere informatie

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen.

Copyright protected. Use is for Single Users only via a VHP Approved License. For information and printed versions please see www.vanharen. ASL 2 Z elfevaluatie Werkboek Beleidsmatig OCM ACM Sturende processen (intern) Sturende processen (extern) Operationeel Beheer Onderhoud/vernieuwing Intern Verbindende processen Extern Naam Groep Datum

Nadere informatie

Introductie BiSL Een framework voor functioneel beheer. beheer en informatiemanagement.

Introductie BiSL Een framework voor functioneel beheer. beheer en informatiemanagement. Functioneel beheer 2.2 Een framework voor functioneel beheer en informatiemanagement 65 In februari 2005 is BiSL als public domain standaard voor functioneel beheer en informatiemanagement geïntroduceerd.

Nadere informatie

Handleiding Een e-mailadres van een provider toevoegen in de app E-mail

Handleiding Een e-mailadres van een provider toevoegen in de app E-mail Wegwijs in Windows 8 Handleiding Een e-mailadres van een provider toevoegen in de app E-mail Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2013 Deze handleiding over een e-mailadres

Nadere informatie

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders Tekstboek DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders P.J. Meijer A.G. Sciarone Tekstboek Herziene editie

Nadere informatie

Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren

Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren Wegwijs in Windows 8 Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2013 Deze handleiding over het downloaden en installeren

Nadere informatie

Leidraad inbrengwaarde

Leidraad inbrengwaarde Leidraad inbrengwaarde Leidraad inbrengwaarde drs. ing. F.H. de Bruijne RT ir. ing. T.A. te Winkel RT ISBN: 978-90-78066-47-7 NUR 820-823 2010, Instituut voor Bouwrecht Alle rechten voorbehouden. Niets

Nadere informatie

Toetsvragen bij domein 5 Begrijpend lezen

Toetsvragen bij domein 5 Begrijpend lezen bijvoorbeeld Exemplarische opleidingsdidactiek voor taalonderwijs op de basisschool Toetsvragen bij domein 5 Begrijpend lezen Bart van der Leeuw (red.) Jo van den Hauwe (red.) Els Moonen Ietje Pauw Anneli

Nadere informatie

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie.

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Nederlands in beeld Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Vervolgmogelijkheid: Basiscursus 1 ISBN 9789461057228 www.nt2.nl

Nadere informatie

Ted Knoester. Contractmanagement in de praktijk

Ted Knoester. Contractmanagement in de praktijk Ted Knoester Contractmanagement in de praktijk Ted Knoester Contractmanagement in de praktijk Derde druk ISBN 978-90-368-0384-7 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media 2013 Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie