EDUCATIE- EN ACHTERGROND- MATERIAAL. Contactorganisatie: ROC Nijmegen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "EDUCATIE- EN ACHTERGROND- MATERIAAL. Contactorganisatie: ROC Nijmegen"

Transcriptie

1 1 EDUCATIE- EN ACHTERGROND- MATERIAAL Contactorganisatie: ROC Nijmegen

2 1 INHOUDSOPGAVE 1. Introductie Handleidingen Serious gaming en lesbrieven Algemene informatie over energie Additionele informatie over energie en elearning...45

3 2 1. INTRODUCTIE 1.1. CONTACTINFORMATIE Voor informatie kunt u de website bezoeken of contact opnemen met ROC Nijmegen: Eric Luijten (projectleider). Telefoon: Opstellers van dit document: Eric LUIJTEN (ROC Nijmegen), Jos OLDE RIEKERINK (ROC Nijmegen), Marco RESIGNO (Albeda College) en Erik KNOL (Qeam BV) 1.2. INFORMATIE OVER PROJECT ENERCITIES Wat is EnerCities? Dit project, is een geïntegreerd initiatief van intelligent energy education, waarin een Nederlands game development bedrijf samen met het beroepsonderwijs, een adviesbureau en een energie agentschap een spelplatform ontwikkelen. Qeam BV, een Nederlands adviesbureau, heeft het project geïnitieerd. ROC Nijmegen heeft de coördinerende rol binnen dit project. Het spel wordt ontwikkeld door Paladin Studios en de educatieve implementatie wordt verzorgd door vijf opleidingsinstituten verdeeld over Europa. ROC Nijmegen heeft, samen met de andere Europese scholen, de verantwoordelijkheid om, zodra het eindproduct gereed is, het spel, de toolbox en de online gemeenschap zo breed mogelijk te verspreiden. Binnen het project wordt een game-based learning platform ontwikkeld, waarmee jonge mensen in Europa de gevolgen van hun energie gerelateerd handelen - m.b.t. bijvoorbeeld energieverbruik, energiebesparing, hernieuwbare energie en energie & milieu - kunnen ervaren. Het hart van het platform is de groepswedstrijden, waarbij de spelers worden uitgedaagd virtuele steden te creëren en uit te breiden, om te gaan met vervuiling en energietekorten, vermindering van het energiegebruik te realiseren, projecten voor hernieuwbare energie te plannen, enz.

4 3 Het platform is aantrekkelijk voor jongeren, gaat uit van geavanceerde energie onderwerpen, is teamwork georiënteerd, en biedt een basis voor zowel individuele als gemeenschappelijke competitie. Er is een educatieve toolbox ontwikkeld om onderwijs programma s te integreren met het spelplatform. Deze integratie is in 6 onderwijs instellingen uitgetest in Duitsland, Griekenland, Engeland, Slovenië, Spanje en Nederland. Het spelplatform - in combinatie met de toolbox en het forum om spelers en leraren te ondersteunen wordt over minimaal 50 onderwijsinstellingen binnen de Europese Unie uitgerold. Er worden lokale en Europese evenementen georganiseerd om ervaringen met spelplatform en toolbox uit te wisselen, en het project breder uit te dragen. Het project maakt jongeren bewust van de gevolgen van energie gerelateerd handelen en zal, met name door een appel te doen op competitie drang, de attitude en het gedrag ten opzichte van energie gerelateerd handelen positief beïnvloeden. Onderwijs instellingen krijgen hiermee een aantrekkelijke leermiddelen tot hun beschikking om de eigen onderwijsprogramma s mee te verrijken. De duur van het project is 36 maanden, gerekend vanaf september De implementatie van het spel en het onderzoek naar de effecten op het gedrag van jongeren is gepland van februari 2010 tot september Onderzoek laat zien dat het spelen van EnerCities effect heeft op de bewustwording en attitude van jongeren t.a.v. duurzaamheid, milieu en energiebesparing (thuis). De volgende wetenschappelijke artikelen geven meer informatie over de (eerste) onderzoeksresultaten: Knol & De Vries (2011), EnerCities, a serious game to stimulate sustainability and energy conservation: preliminary results. elearning Papers, July. De Vries & Knol (2011), Serious gaming as a means to change adolescents attitudes towards saving energy; preliminary results from the EnerCities case. Proceedings EDEN Annual Conference, Dublin (Ireland). Project onderdelen Het project bevat een aantal onderdelen gericht op de diverse doelen en omschreven doelgroepen: Spel platform: groepen van jonge mensen zullen op Europees niveau concurreren bij het creëren en uitbouwen van virtuele steden. Deze virtuele steden zullen worden beïnvloed door virtuele energie parameters (bijvoorbeeld het niveau van lucht verontreiniging, het niveau van energietekorten, het mobiliteit niveau van de virtuele burgers, het niveau van behoeften aan duurzaamheid, het niveau van de beschikbare middelen en geld om ontwikkelingen uit te voeren en virtuele maatregelen te nemen, enz.). SimCity en Travian zijn zeer populaire spellen die werken met een soortgelijke aanpak - namelijk het opbouwen van virtuele werelden - alleen zonder zich te concentreren op omgaan met energie gerelateerde implicaties.

5 4 De duur van het spel, te spelen door individuen of groepen, varieert van 20 tot 45 minuten, hoewel de gevolgen van interventies (bijvoorbeeld virtuele verontreiniging in de virtuele stad) in de echte wereld langer op zicht laten wachten. Er worden vier Europese top-level wedstrijden gehouden. Deze Europese top-level wedstrijden (cross-country) zullen gretigheid van individuen of groepen om de beste virtuele stad (bijvoorbeeld in termen van duurzaamheid) te creëren, uit te bouwen en te beheren vergroten. Indicator is het behalen van spel punten per virtuele stad. Aan de andere kant is het voor individuen en groepen ook mogelijk om het spel te spelen zonder de betrokkenheid bij de competitie. Op die manier is het voor opleidingen mogelijk het spel flexibel binnen het onderwijsprogramma in te zetten. Ook anderen kunnen het spel op elk gewenst moment spelen, ongeacht of zij schoolgaand zijn of niet. Educatieve toolbox: een online gereedschapskist met ondersteunende informatie, handleidingen, lesvoorbeelden, web-links en voorbeelden van good practice, is beschikbaar om leerkrachten te helpen het spel in het curriculum te integreren. Deze toolbox is vrij beschikbaar. Daarnaast is er voor de docent een code, waarmee de student zich kan identificeren. Hierdoor is het mogelijk om binnen bijvoorbeeld klassen of schoolverband wedstrijden te organiseren. Online gemeenschap: Naast spel en toolbox wordt een forum ten behoeve van een online gemeenschap opgezet om de communicatie over spel en toolbox voor jongeren, docenten en andere belanghebbenden te vergemakkelijken. Op deze manier kan spelervaring worden uitgewisseld, kunnen tips en trucs worden gegeven en kan de discussies over energie gerelateerd handelen breed worden gevoerd. Er wordt een topscore lijst gepubliceerd, waarin voor zowel de totale speltijd als per week of maand de score van iedere geregistreerde speler zichtbaar is. Een teachers code biedt de mogelijkheid eigen studenten hierin te volgen. Evenementen en workshops: evenementen en workshops (fysiek en online) worden georganiseerd om extra mogelijkheden te bieden aan jongeren en studenten. Hier kunnen zij met anderen overleggen over hun ideeën, oplossingen en initiatieven, bij het creëren van een duurzame stad. Energieagentschappen worden geraadpleegd bij het definiëren van parameters en het kiezen van thema s ten behoeve van de evenementen en workshops. In totaal zullen er 6 regionale bijeenkomsten en 4 virtuele Europese competities worden gehouden. In juni 2011 zal het project op een slotconferentie worden afgesloten. Naar verwachting zal hieraan door instellingen voor hoger en middelbaar onderwijs, overheidsorganisaties, energieagentschappen, jeugd en jongeren organisaties en media & (serious) gameontwikkelaars worden deelgenomen. Project organisatie: de projectorganisatie zal tijdens de duur van het project de bovengenoemde project onderdelen ontwikkelen en beheren Dit geldt voor zowel de genoemde onderdelen als voor de infrastructuur, administratie, marketing en ondersteuning van het project. De projectorganisatie bewaakt de voortgang van het project in de tijd (ontwikkeling, pilot, roll-out en disseminatie).

6 5 2. HANDLEIDINGEN 2.1. SPELERSHANDLEIDING Inleiding EnerCities gaat over het bouwen van je eigen stad en daarbij leren over energie. Een eenvoudige beschrijving van onze wereld vinden we in de bevolking, onze economie en het milieu. Bij EnerCities is het een uitdaging om de balans tussen deze drie te vinden, zonder dat de brandstoffen opraken of zonder dat er een energietekort ontstaat. Kijk voor meer informatie op Doel Het hoofddoel van het spel is de bevolking tot 200 te laten groeien en niveau 5 te bereiken, en daarbij de stad duurzaam van energie te voorzien. Bouwen van je stad Je kunt verschillende bouwwerken neerzetten om je stad te laten groeien. De vijf hoofdgroepen zijn zichtbaar in het menu bovenaan: Wonen, Milieu, Economie, Welzijn en Energie. Bouwen is eenvoudig beweeg de muis over een van de vijf categorieën, kies een van de bouwwerken en klik en sleep het naar vrije vierkante plekken in de spelwereld. Soorten gebouwen Het hoofddoel van het spel is de bevolking tot 200 te laten groeien. Door woningen te bouwen, groeit je stad vanzelf. Natuurlijk kost dat bouwen geld. Je start met een beetje geld, maar al snel zal je meer nodig hebben. Dat is waarom je ook commerciële gebouwen moet bouwen. Je stad heeft ook energie nodig. Daarvoor zijn er verschillende energiecentrales. Sommige centrales zijn efficiënter dan anderen, maar kunnen een slechte invloed op het milieu hebben. Dat is waarom je ook parken en bossen milieu gebieden zult moeten aanleggen. En uiteindelijk, om je inwoners gelukkig te houden, zal het ook nodig zijn om winkelcentra, publieke diensten en stadions te bouwen. Dit zijn de zogenaamde welzijnsgebouwen.

7 6 Uiteindelijk kun je de bouwwerken verbeteren, door energiebesparingen toe te passen. Klik op een gebouw, om te zien welke verbeteringen er mogelijk zijn. Op het stadhuis klikken, geeft je de mogelijkheid om beleidsmaatregelingen te treffen voor de gehele stad. Kies wijs; ze kosten geld. Je stad in balans brengen Door al deze zaken in balans te brengen, zal de stad gaan groeien. Je kunt de vooruitgang van de stad volgen, door naar de icoontjes links en rechts onderin te bekijken. Hier zie je rechts ook de score tot dusver. Je ziet achtereenvolgens Energie, Geld, Olie, Bevolking, Economie, Milieu en Welzijn. De ster vertegenwoordigt overwinningspunten, die verdiend worden met bijzondere prestaties in het spel. Klik op de ster om hier meer van te weten te komen. Pas op met olieverbruik in je stad. Als de olievoorraad op is, eindigt het spel. Oh, de naam van de jonge dame is Alex. Ze is er om je met raadgevingen en tips terzijde te staan. Het spel winnen Zodra het inwoneraantal de 200 bereikt heeft, heb je het doel bereikt. Je kunt nu stoppen, of nog wat meer bouwen. Als je stopt, wordt je score aan de highscore lijst toegevoegd. Speel opnieuw om je eigen score, of die van je vrienden te verbeteren. Slaag je er in een gezonde balans tussen economie, milieu en welzijn te vinden, of ben je een niets ontziende geldwolf? Misschien houd je van de natuur, of wil je het allerbeste voor je inwoners? Hoe je het spel EnerCities speelt, is je eigen keuze!

8 DOCENTENHANDLEIDING INLEIDING Het EnerCities pakket biedt je school de mogelijkheid om gebruik te maken van een serious game (leerspel) met bijbehorende educatieve toolkit en communicatiefaciliteiten om in en rond lessen energie in onze samenleving, energiebesparing en groene energie te doceren / te bespreken. Deze docentenhandleiding geeft op beknopte wijze weer hoe je het EnerCities pakket zou kunnen gebruiken in je school. Het bevat de volgende onderwerpen: 1. EnerCities docentcode 2. EnerCities communicatieplatform 3. EnerCities speluitleg 5. EnerCities educatieve toolkit ENERCITIES DOCENTCODE Het gebruik van het EnerCities spel in en rond de les kan worden geoptimaliseerd als docenten en studenten gebruik maken van een specifieke EnerCities docentcode. Deze unieke code biedt een docent de mogelijkheid om binnen het EnerCities spel een groep van studenten te creëren. Een groep kan bestaan uit bijvoorbeeld een klas van leerlingen. Studenten in een groep kunnen eenvoudig elkaars high scores opsporen en docent kan de scores volgen. Ik ben een docent. Hoe krijg ik een docentcode? Allereerst moet je jezelf registreren als gebruiker op de EnerCities website. Dit leidt tot je persoonlijke EnerCities gebruikersnaam. Vervolgens dien je een te sturen naar de EnerCities contactpersoon van je taalgebied. Deze persoon (met adres) wordt genoemd in de Overeenkomst tussen je school en EnerCities. Als jij of je school niet over deze Overeenkomst beschikt, neem dat contact op met EnerCities en vermeld in de (naar de EnerCities contactpersoon) het volgende: - Naam van de school

9 8 - EnerCities gebruikersnaam van de docent(en) Op basis van deze informatie, krijg je van het EnerCities team een unieke docentcode per . Voorbeeld van een docentcode: ROC01 Wat moet ik doen met de docentcode? Wanneer je studenten zich registreren bij EnerCities, vraag dan of ze je docentcode willen invoeren tijdens het registratieproces. Al ingeschreven studenten kunnen je docentcode in hun bestaande profielen invoeren. Wat gebeurt er vervolgens? Jij en je studenten zijn nu geregistreerd als een groep EnerCities gebruikers. Op deze manier kunnen high scores van de studenten gemakkelijker worden vergeleken, waardoor de concurrentie tussen je studenten en het gebruik van het spel door je studenten wordt gestimuleerd. Dit geeft studenten ook een motivatie om hun best te doen en high scores te bereiken ENERCITIES COMMUNICATIEPLATFORM Het EnerCities communicatieplatform is online beschikbaar voor docenten, studenten en andere EnerCities gebruikers. Hoewel EnerCities een leuk spel is om te spelen, zou het goed zijn om online discussies te voeren over: de rol van energie in onze samenleving; het veranderen van de productie en het gebruik van energie in onze samenleving; kansen voor energiebesparing en 'groene' energie. Het EnerCities communicatieplatform kan worden gebruikt voor deze online discussies. Bovendien kunnen game-spelers het platform gebruiken om hun ervaringen met en tips & trucs over het spel uit te wisselen. Hoe bereik ik de high scores? Wanneer gebruik je een bepaalde energiebron in het spel om je punten flink te verhogen? Stimuleer je leerlingen om het communicatieplatform te gebruiken! Als docent kun je de studenten stimuleren om het communicatieplatform voor discussies en informatie-uitwisseling te gebruiken. Ook zou je als docent een rol hebben bij het initiëren en / of modereren van discussies van je studenten. Op deze manier kan het platform worden gezien als een interessante, interactieve leeromgeving. Ook discussies in het Engels? Waarom? Meerdere talen worden ondersteund in het EnerCities pakket. Ter stimulering van het leren over energie over landsgrenzen heen, is het waardevol wanneer studenten en docenten ook deelnemen aan het communicatieplatform in het Engels. Op deze manier leren studenten, docenten en andere EnerCities gebruikers over de verschillende perspectieven ten aanzien van energie-uitdagingen en gaming in de klas in de betrokken landen en/of betrokken scholen.

10 9 Perfecte Engelse taalvaardigheden zijn niet nodig om mee te doen. Scherpe of interessante opvattingen en een zekere mate van durf zijn de basisingrediënten voor je studenten om mee te doen op het communicatieplatform. Wissel als docent je ervaringen uit EnerCities richt zich op vragen zoals: hoe kunnen we met het EnerCities spel studenten (jongeren) bereiken; wat is de rol van het EnerCities lesmateriaal; wat is de rol van de docent? Voel je vrij als docent om je visie en ervaringen te delen. Bijvoorbeeld: wat is de beste aanpak voor een les met het EnerCities spel (% voorbereiding door de studenten; % instructie door de docent tijdens de lessen; % speeltijd in de klas; % klassikale reflectie)? Hoe is het spel te verbeteren, zodat het aantrekkelijker en waardevoller wordt als leerinstrument? Hoe kunnen we je collegadocenten (in jouw school en daarbuiten) stimuleren om te experimenteren met het EnerCities pakket? Op het EnerCities communicatieplatform is een onderdeel ingericht voor docenten. Deel hier je didactische ervaringen en suggesties voor verbetering ENERCITIES SPELTOELICHTING De EnerCities spel is een mix tussen een eenvoudig browserspel en een strategisch computerspel als SimCity. De gemiddelde speeltijd is 20 tot 30 minuten. Waarom is het nodig om het spel online te spelen via een browser? EnerCities heeft de wens om veel scholen en studenten te bereiken. Tegenwoordig is in bijna alle scholen in Europa internet aanwezig. Hierdoor is het mogelijk om een serious game zoals EnerCities via het internet aan te bieden. Dit bespaart de school activiteiten om het computerspel te installeren en te onderhouden. En we kunnen het gebruik van het spel gemakkelijk monitoren en problemen online oplossen. Waarom moet onze school de zogenaamde Unity 3D browsersoftware installeren? EnerCities gebruikt state-of-art browsersoftware om de EnerCities spelervaring intensiever te maken dan een gewoon browserspel (de zogenaamde flash game). Het spel dient aantrekkelijk te zijn voor studenten. De browsersoftware Unity 3D biedt mogelijkheden om het EnerCities spel aantrekkelijk en interactief te maken. Hoe start je het spel? Je begint met het spel door op Play Game te klikken in het hoofdmenu van de EnerCities website. Vervolgens zie je een aantal menuopties. Één van de menuopties geeft gedetailleerde uitleg over het spel: doel en spelopties. Deze uitleg zal jou en je studenten helpen om het spel te starten, het volgende niveau te bereiken in het spel en een goede spelbalans te vinden tussen de belangrijkste spelparameters (economie, energie, milieu en welzijn).

11 10 EnerCities educatieve toolkit De educatieve toolkit van EnerCities geeft je als docent enige achtergrondinformatie over energie in onze samenleving en de uitdagingen op het vlak van energiebesparing en groene energie. Er wordt niet een kant-en-klaar lespakket aangeboden, omdat iedere school, iedere schoolafdeling en iedere docent eigen professionele methoden heeft om lessen op het vlak van energie, energiebesparing en groene energie voor te bereiden en aan te bieden. De educatieve toolkit is online in meerdere talen beschikbaar op de EnerCities website HANDLEIDING VRAGENLIJST ONLINE VRAGENLIJST OM EFFECTEN ENERCITIES TE BEPALEN EnerCities (http://www.enercities.eu) is een online educatief spel (beschikbaar in het Nederlands en 5 andere talen waaronder Engels) dat tot doel heeft om jongeren meer inzichten te geven in de betekenis van energie, duurzaamheid en energiebesparing in onze samenleving. EnerCities is door het Europese platform ENGAGE Quality Awards (met een jury bestaande uit 20 leden: docenten, elearning en serious gaming experts en game developers) uitgeroepen tot Best Learning Game Om de leer- en attitude-effecten van EnerCities ten aanzien van energie en energiebesparing (thuis) te bepalen, is een online vragenlijst beschikbaar. Graag zouden we docenten (scholen) willen vragen om deze vragenlijst tegelijkertijd aan 2 groepen aan te bieden: Experimentele Groep: jongeren die het spel EnerCities hebben gespeeld Controle Groep: jongeren die niet geïnformeerd zijn over EnerCities (Zij zijn (nog) niet geïnformeerd over EnerCities en hebben het spel (nog) niet gespeeld) Als u vragen en/of opmerkingen heeft over het vragenlijstproces, dan kunt u per contact opnemen met uw EnerCities aanspreekpunt. ROC Nijmegen opereert op dit moment in Nederland als aanspreekpunt voor EnerCities WELKE STAPPEN TE NEMEN ALS DOCENT?

12 11 Stap 1 Definieer de groep van schollieren die EnerCities zullen spelen de komende weken. Dit is de experimentele groep. Definieer gelijktijdig een groep van scholieren die als controle groep dient voor dezelfde periode. Deze scholieren zullen in die betreffende periode niet geïnformeerd worden over EnerCities of EnerCities niet spelen. Ideale situatie: de scholieren in de controle groep volgen dezelfde studie op het gelijke niveau als de scholieren van de experimentele groep. Ideale situatie: het aantal scholieren in de controle groep is min of meer gelijk aan het aantal scholieren in de experimentele groep. Opmerking: de opzet met controle groepen is van belang om de didactische / educatieve effecten van EnerCities te bepalen. Uw hulp en betrokkenheid is zeer waardevol! Stap 2 As docent heeft u van uw EnerCities aanspreekpunt een Docentcode ontvangen. Voorbeeld: SCHOOL1. Contacteer uw EnerCities aanspreekpunt als u nog geen docentcode heeft ontvangen. Vraag uw scholieren om bij hun online aanmelding / registratie voor EnerCities op deze Docentcode in te voeren. Vraag vervolgens om uw scholieren (experimentele groep) EnerCities te spelen. Stap 3 Uw mag op basis van uw Docentcode geheel zelfstandig een Vragenlijstcode verzinnen voor de lichting scholieren van de huidige 2 groepen (experimentele en controle groep). U zou dit formaat kunnen hanteren: Docentcode_UwInitialen_LichtingNummer. Voorbeeld: SCHOOL1_PH_1. De volgende lichtingen (experimentele en controle groep) zullen soortgelijke Vragenlijstcodes van uw ontvangen. Voorbeeld: SCHOOL1_PH_3, SCHOOL1_PH_4 etc. Step 4 Nadat de experimentele groep EnerCities heeft gespeeld, vraagt u de scholieren van de experimentele groep én controle groep de online vragenlijst in te vullen op Vraag aan de scholieren om de aangereikte Vragenlijstcode in the vullen (zowel experimentele groep als controle groep). Deze Vragenlijstcode wordt direct gevraagd op de eerste pagina van de Nederlandstalige vragenlijst. Om studenten te kunnen volgen tijdens het vragenlijstproces, vragen wij om hun adres en EnerCities UserName (experimentele groep). Deze informatie wordt uitsluitend gebruikt voor data-analyse. Wij delen informatie niet met derde partijen! 2.4. REGISTREREN OP DE WEBSITE ENERCITIES

13 12 Inleiding EnerCities gaat over het bouwen van je eigen stad en daarbij leren over energie. Hierbij moet je rekening houden met de bevolking in de stad, de economie van de stad en het milieu. Bij EnerCities is het een uitdaging om de balans tussen deze drie te vinden, zonder dat de brandstoffen opraken of zonder dat er een energietekort ontstaat. Hoe aan te melden als scholier / student? Klik op Register (rechtsboven) op de hoofdpagina van EnerCities (http://www.enercities.eu). Klik in het volgende scherm op I agree to these terms om aan te geven dat je akkoord gaat met de voorwaarden / regels als EnerCities-gebruiker. Vul vervolgens de volgende gegevens in: - Gebruikersnaam ( Username ) - 2x je adres (om typefouten te checken) - 2x het paswoord dat je hebt gekozen (om typefouten te checken) - Docentcode ( Teacher Code ) die je van je school hebt gekregen. Heb je die NIET gekregen, vul dan als student / scholier none in. Docenten vullen teacher in. Tenslotte is het nodig om een beveiligingscode ( Confirmation code ) in te voeren, zoals weergeven in je registratiescherm. Deze code is telkens anders. Klik op Submit en je registratie is klaar! Nu kun je inloggen en EnerCities als geregistreerde speler spelen!

14 13 3. SERIOUS GAMING EN LESBRIEVEN 3.1. SERIOUS GAMING Serious games zijn computerspellen gericht op het ontwikkelen van kennis, vaardigheden, inzicht of gedrag. Serious gaming is het spelen van computerspellen, oftewel "gamen", met een educatief doel. Het leren via gaming heeft als voordeel dat de speler zich er vaak niet van bewust is, dat hij/zij - terwijl hij/zij speelt - ook leert. Bij serious gaming gaat het niet alleen om entertainment, maar staat een nuttige toepassing centraal. De toepassingen zijn zeer divers en kunnen variëren van educatie in een gaming omgeving tot het oefenen (simulatie) van hulpverlening bij een ramp. Games bevorderen actief leren (learning by doing) binnen een relevante en veilige context. Games stellen de speler in staat te leren wanneer en waar het hem uitkomt (just in time, just in case). Daarnaast zijn games schaalbaar, op maat ontwikkeld en zo geschikt voor uw specifieke organisatie in uw specifieke situatie (Simulatie). Tot slot kennen games lage kosten per gebruiker. Het is daarmee een efficiënter middel dan vele trainingen en/of cursussen. Kenmerken van serious gaming: - Ontwikkelen van kennis, vaardigheden, inzicht of gedrag - Actief leren en ontdekken (learning by doing) - Oefenen en experimenteren in een veilige omgeving - Just in time, just in case (spelen waar en wanneer men wil) - Schaalbaar en op maat - Lage kosten per gebruiker

15 LESBRIEVEN INLEIDING EnerCities biedt geen kant-en-klaar lespakket, omdat iedere school, iedere schoolafdeling en iedere docent eigen professionele methoden heeft om lessen op het vlak van energie, energiebesparing en groene energie voor te bereiden en aan te bieden. Wel worden een aantal suggesties gedaan om EnerCities in een lessenserie te gebruiken. Een lessenserie binnen aardrijkskunde vanuit het thema energie. Of bij maatschappijleer vanuit het thema consuminderen. Binnen Leren, Loopbaan en Burgerschap past het o.a. binnen het economisch domein: Kritisch consument. Het kan natuurlijk ook vanuit het vakgebied Engels gebruikt worden, door het spel in deze taal te spelen. Vervolgens kun je de leerlingen / studenten het spel al laten spelen. Er is een korte handleiding beschikbaar. Ook kun je bij de start van het spel voor een speluitleg kiezen. Een eerste keer zal men niet zo hoog scoren. Binnen een lessituatie kan het zinvol zijn om af te sluiten met een gespreksronde, waarin de leerlingen/ studenten ideeën uitwisselen. U kunt ook stimuleren deze informatie op het forum te plaatsen. De uitwisseling zal stimuleren om het spel ook in een thuissituatie te spelen. Een volgende les kan starten met het uitwisselen van nieuwe ervaringen en bereikte highscores. Invulling van de overige lestijd is afhankelijk van de soort les. Je kunt gebruik maken van het meegeleverde materiaal. Zoals een document met vragen en verwijzingen naar quizvragen op het internet. Ook kan een opdracht het vervolg zijn van de lessenserie. Twee opdrachten die een direct verband vormen met het spel zijn: Wat zou ik doen in mijn gemeente? en Bouw zelf een energiehuis. In een vervolgles is het zaak deze opdrachten te koppelen aan de inzichten om het spel tot een beter resultaat te brengen. Bewustwording van de energieproblematiek is het hoofddoel van dit project. In de loop van komend schooljaar zullen er een aantal wedstrijden worden gespeeld. Hieraan zijn prijzen verbonden. In de les kunt u er aandacht aan besteden om zo het spelen van Enercities extra te stimuleren. De groep kan elkaar wijzer maken door de tips en trucs voor een hoge score aan elkaar door te geven. Ook publiceren op het forum kan nieuwe informatie van anderen opleveren. Om een lessenserie in een breder kader te plaatsen zijn voor energie, duurzaamheid, klimaat en milieu ook documenten toegevoegd met achtergrond informatie en opdrachten.

16 OPDRACHTSUGGESTIES Hieronder zijn de volgende opdrachtsuggesties weergegeven: 1. Bouw zelf een energiehuis 2. Besparen op energie 3. Hoe kan ik bezuinigen? 4. Green washing 5. Discussie 1. Bouw zelf een energiehuis Laat je gedachten / ideeën de vrije loop. Geld speelt nu even géén rol! Welke zaken vind jij belangrijk in een huis, als jij het mocht ontwerpen / laten bouwen? Waar zou jij bij de inrichting op letten / aan denken? Bedenk zelf hoe je deze opdracht wilt uitvoeren: - Een werkstuk (een tekst schrijven) - Een powerpoint met voorbeelden van bestaande huizen en tekeningen - Een maquette - Een combinatie en iets wat je zelf hebt bedacht

17 16 2. Besparen op energie Je wordt s ochtends wakker, doet het licht aan, je neemt een douche, zet het koffieapparaat en de broodrooster aan, pakt je telefoon van de oplader en de dag kan beginnen! Hoeveel gas, water en elektriciteit heb je dan verbruikt? Zie hieronder relevante cijfers. 1 Apparaat Gemiddeld jaarverbruik Indicatie van de kosten per jaar* Apparaat Gemiddeld jaarverbruik Indicatie van de kosten per jaar* Waterbed kwh 44 tot 220 Vaatwasmachine 305 kwh 67 Wasdroger (energielabel C) 440 kwh 96 CV-pomp (moderne ketel) 270 kwh 59 Verlichting 540 kwh 120 Computer 146 kwh 32 Kooktoestellen kwh Televisietoestel 138 kwh 30 Elektrische boiler ( liter) kwh 418 Video 108 kwh 23 Koel/vrieskast tweedeurs 462 kwh 101 Koffiezetapparaat 80 kwh 17 Diepvrieskist 380 kwh 83 Stofzuiger 54 kwh 11 Koelkast met vriesvak 286 kwh 62 Audioapparatuur 52 kwh 11 Wasmachine 230 kwh 50 * Gemiddelde jaarkosten 0,22 per kwh inclusief energiebelasting en BTW (enkeltarief prijspeil januari 2010) 1 Bron:

18 17 Zet je apparaten uit Als je genoeg hebt van je tv, video of stereo, zet je die op stand-by, toch? Nee, niet doen, gewoon uit met die apparaten. Dat is beter voor het milieu én voor je portemonnee. 10 uur op stand-by kost namelijk net zoveel energie als een toestel dat 1 uur aanstaat. Uit, dus, dan bespaar je al gauw een paar tientjes per jaar. Top 5 sluipverbruikers 2 De top-5 van grootste sluipverbruikers bestaat uit veelgebruikte apparatuur. Bij deze apparaten is stand-by overbodig: het apparaat kan volledig uit. 1. Computer met randapparatuur: bespaar 33 euro per jaar 2. Tv plus video- of dvd-speler: 15 euro per jaar 3. Koffiezetapparaat: 6 euro per jaar 4. Tuner, versterker en cd-speler: 6 euro per jaar 5. (Combi) magnetron: 4 euro per jaar Dat is nog al wat! Als je de bedragen optelt, dan loopt dat aardig op. En dan komen daar nog de kosten voor water en gas bij. Misschien vind je de kosten niet zo erg, omdat jij of je ouders genoeg geld hebben. Maar er is wel een ander probleem: te veel energie verbruiken is slecht voor het milieu. Opdracht Geef aan met hoeveel mensen jullie in het huis wonen (gezinssituatie). Maak een lijstje van elektrische apparaten, die in jouw thuissituatie worden gebruikt. Geef per apparaat aan of dit voor/door iedereen wordt gebruikt. Zo ja, deel het jaarbedrag (uit de bovenstaande lijst) door dat aantal. Wordt het apparaat (bijvoorbeeld de computer) bijna alleen door jou gebruikt dan deel je het bedrag niet door het aantal gezinsleden. Je zou het ook kunnen berekenen met percentages. Welke apparaten (van de top 5 sluipverbruikers) staan bij jullie ook op stand-by? Neem deze bedragen ook op in je lijst. Geef aan hoeveel jij per jaar aan elektriciteit verbruikt. Waar zou jij op kunnen bezuinigen? Hoeveel euro s zou jij kunnen besparen? 2

19 18 3. Hoe kan ik bezuinigen? Er zijn genoeg kleine dingen die je kunt doen om je steentje bij te dragen én een zakcentje over te houden. Veel mensen vinden het een uitdaging om zelf milieuvriendelijke en goedkope oplossingen te verzinnen. Zij bouwen bijvoorbeeld hun auto, motor, scooter of brommer om, zodat ze geen benzine meer hoever te tanken, maar hem kunnen vullen met zonnebloemolie! Het zal nog wel even duren voordat iedereen op zonnebloemolie rijdt. Maar als we allemaal proberen rekening te houden met het milieu kunnen we de wereld echt helpen. Tips daarvoor? Op internet vind je er duizenden 3. Enkele voorbeelden: Gooi restjes eten niet weg, maar vries ze in (een gezin gooit gemiddeld voor ruim 300 per jaar aan eten weg). Koop huismerken in plaats van A-merken (behalve natuurlijk als je het A-merk echt veel lekkerder vindt). Gebruik groene zeep in plaats van allesreiniger. Zet de verwarming een graadje lager en laat deze niet onnodig branden (om 7.00 uur op temperatuur als je pas om uur uit bed komt is zonde). Ventileer regelmatig, frisse lucht warmt sneller op dan warme. Draai de kraan dicht tijdens het tandenpoetsen. Koop tweedehands (bijvoorbeeld via internet) in plaats van nieuw. Er zijn superhippe kleren op Ebay! Haal stekkers van apparaten die uitstaan eruit (scheelt 8 per jaar per stekker). Doe het licht uit in kamers waar je niet bent. Hang de was buiten in plaats van het in de droger te stoppen (ruikt nog frisser ook). Houd oud papier apart, vaak wordt dit opgehaald door verenigingen die er zo wat bijverdienen. Pak vaker de fiets in plaats van de auto. Drink kraanwater in plaats van Spa Blauw. Bewaar enkele 0,5L-flesjes om water in mee te nemen. Lees de krant op internet. Gebruik een broodtrommel in plaats van plastic zakjes of aluminiumfolie. 3 bron:

20 19 Opdracht Hoe kan ik bezuiningen? Ga naar de volgende site van LLink: - Kies uit de meer dan zeventig tips, 10 tips die je aanspreken. - Uit deze persoonlijk top 10 kies je er vijf die jij zou kunnen en willen uitvoeren. - Geef per tip aan hoe je dit aan gaat pakken. 4. Green washing / groen gezicht Het milieu en klimaat zijn in. In reclames van producten en diensten zie je dat goed. Naast deze leveranciers willen ook politici, het bedrijfsleven, (non-)profit organisaties een groen imago. Iedereen wil z n groene gezicht laten zien. In veel advertenties van producten en diensten wordt er ingespeeld op een groen imago. Steeds vaker kun je door aankoop van een product een positieve bijdrage leveren aan het milieu. Tenminste, als je de advertenties moet geloven. Er zijn intussen veel voorbeelden. Voorbeelden: Een bank heeft een klimaathypotheek. Een automerk adverteert met: Koop een nieuwe auto en rijdt klimaatneutraal. Een energieleverancier meldt: Wij hebben de schoonste kolencentrale ter wereld. Klopt dit allemaal? Zijn bedrijven echt wel zo groen zijn. Of doen ze zich groener voor dan ze zijn? Green washing heet dat. Met dit woord worden bedrijven en instanties aangeduid, die vooral aan de buitenwereld willen laten zien hoe groen ze zijn (door extra geld voor groene advertenties). Hier geven ze meer geld aan uit, dan aan het milieubewuster maken van hun bedrijf. En is dit erg? Alle beetjes helpen toch? Opdracht - Kies twee totaal verschillende producten die groen worden aangeboden. - Omschrijf de greenwashing per product. - Klopt de informatie? Levert dit groene product echt een bijdrage aan het milieu? - Is het product daadwerkelijk beter voor het milieu dan vergelijkbare producten? - Uitwisseling en discussie: Vertel aan de groep wat jij hebt onderzocht en ontdekt. Voer met elkaar een discussie over de zin (of onzin) van greenwashing.

Handleiding voor docenten

Handleiding voor docenten Handleiding voor docenten Inleiding Het EnerCities pakket biedt je school de mogelijkheid om gebruik te maken van een serious game (leerspel) met bijbehorende educatieve toolkit en communicatiefaciliteiten

Nadere informatie

Alles in de wind. Over windenergie. Hoe werkt een windturbine? Tandwielkast vroeger en nu. Direct Drive

Alles in de wind. Over windenergie. Hoe werkt een windturbine? Tandwielkast vroeger en nu. Direct Drive Hoe werkt een windturbine? Het basisprincipe is eenvoudig. De rotorbladen (wieken) zitten gemonteerd op een as. Als het waait draaien de rotorbladen en gaat de as draaien. De as laat vervolgens een generator

Nadere informatie

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool Naam: Thijs Groep: 6/7 School: St.Willibrordusschool 1 Voorwoord Voor je ligt het werkstuk van Thijs. Dit werkstuk gaat over zonne-energie. Ik kwam op het idee voor dit onderwerp toen papa en mama ook

Nadere informatie

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Lesduur: 30 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat de gevolgen zijn van energie verbruik. De leerlingen weten wat duurzaamheid is. De leerlingen

Nadere informatie

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8 Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW Groep 6, 7, 8 Eindhoven, 8 september 2011 In het kort In deze lesbrief vind je een aantal uitgewerkte lessen waarvan je er één of meerdere kunt uitvoeren.

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

Achtergrondinformatie The Bet

Achtergrondinformatie The Bet Achtergrondinformatie The Bet Wedden dat het ons lukt in 2 maanden 8 % CO 2 te besparen! In 1997 spraken bijna alle landen in het Japanse Kyoto af hoeveel CO 2 zij moesten besparen om het broeikaseffect

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. Dashboard onderdelen CO₂ uitstoot (ton per

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding Inleiding s Ochtends word je gewekt door je smartphone. Je doet een lamp aan en zet de verwarming een graadje hoger. Snel onder de douche, haar föhnen. Dan kopje thee zetten of een glas melk uit de koelkast

Nadere informatie

Nr.01 / Februari 2012. Doe mee en verminder CO2!

Nr.01 / Februari 2012. Doe mee en verminder CO2! Nr.01 / Februari 2012 Doe mee en verminder CO2! De Groene Hollander is dé MVO-krant van Hollandridderkerk opgezet door het (milieu-)adviesteam. Het (milieu-)adviesteam is tot stand gekomen naar aanleiding

Nadere informatie

Ik kan de meeste energie besparen door de volgende maatregel(en) toe te passen: 1. 2. 3.

Ik kan de meeste energie besparen door de volgende maatregel(en) toe te passen: 1. 2. 3. Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. CO₂ uitstoot (ton per jaar ) Investeringen

Nadere informatie

Energiebespaar Tips!

Energiebespaar Tips! Energiebespaar Tips! Hieronder vind u een aantal tips waarmee u op uw energierekening vele euro s kunt besparen. De tips zijn verdeeld in de verschillende onderdelen waaraan u energie verbruikt in uw huis.

Nadere informatie

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3!

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3! Voor het welzijn van kind en school Klas 3! Wat is energie Energie heb je nodig om iets te doen. Je hebt het nodig om een auto mee te kunnen laten rijden, een huis mee te verwarmen of een fabriek mee te

Nadere informatie

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding Inleiding s Ochtends word je gewekt door je smartphone. Je doet een lamp aan en zet de verwarming een graadje hoger. Snel onder de douche, haar föhnen. Dan kopje thee zetten of een glas melk uit de koelkast

Nadere informatie

Voorbeeld van een lessenserie over energiebesparing:

Voorbeeld van een lessenserie over energiebesparing: Voorbeeld van een lessenserie over energiebesparing: Deze lessenserie is niet helemaal door ons gemaakt maar gedeeltelijk afkomstig van www.webquests.nl Lesdoelen: kerndoelen leerdoelen 4,34,39 Leerlingen

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Energiebespaar Tips!

Energiebespaar Tips! Energiebespaar Tips! Hieronder vind u een aantal tips waarmee u op uw energierekening vele euro s kunt besparen. De tips zijn verdeeld in de verschillende onderdelen waaraan u energie verbruikt in uw huis.

Nadere informatie

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen Energie Rijk Lesmap Leerlingen - augustus 2009 Inhoudstafel Inleiding! 3 Welkom bij Energie Rijk 3 Inhoudelijke Ondersteuning! 4 Informatiefiches 4 Windturbines-windenergie 5 Steenkoolcentrale 6 STEG centrale

Nadere informatie

[Samenvatting Energie]

[Samenvatting Energie] [2014] [Samenvatting Energie] [NATUURKUNDE 3 VWO HOOFDSTUK 4 WESLEY VOS 0 Paragraaf 1 Energie omzetten Energiesoorten Elektrisch energie --> stroom Warmte --> vb. de centrale verwarming Bewegingsenergie

Nadere informatie

Cliptoets Windenergie. Docentenhandleiding

Cliptoets Windenergie. Docentenhandleiding Cliptoets Windenergie Docentenhandleiding We hebben iedere dag energie nodig. Die wekken we vooral op met olie, gas en steenkool. Maar die grondstoffen raken op. Bovendien vervuilen ze het milieu. Het

Nadere informatie

Energie besparen in en om het huis. Sjaak Vogel Oktober 2010

Energie besparen in en om het huis. Sjaak Vogel Oktober 2010 Energie besparen in en om het huis Sjaak Vogel Oktober 2010 Waarom energie besparen? De kosten van energie nemen toe Energiekosten vormen nu gemiddeld 10% van het besteedbaar inkomen. Hoe zal dat de komende

Nadere informatie

Hoofddoel Bewustwording: Leraren en leerlingen worden zich bewust van het energieverbruik op school.

Hoofddoel Bewustwording: Leraren en leerlingen worden zich bewust van het energieverbruik op school. Startactiviteit groep 1/2 Hoofddoel Bewustwording: Leraren en leerlingen worden zich bewust van het energieverbruik op school. Subdoelen 1. Leerlingen en leraren worden zich bewust van welke apparaten

Nadere informatie

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

Bespaar-toptips. die watt opleveren. samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl

Bespaar-toptips. die watt opleveren. samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl Bespaar-toptips die watt opleveren samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl Bespaar-toptip 1 Waterbesparende douchekop (max. 8L per minuut doe de emmerproef om dit te testen) ± 90 p.j. De groenste

Nadere informatie

Thuis Slim Advies. Haal meer winst uit energie. Zon Wind Water. Gratis tips om energie te besparen

Thuis Slim Advies. Haal meer winst uit energie. Zon Wind Water. Gratis tips om energie te besparen Thuis Slim Advies Haal meer winst uit energie Zon Wind Water Gratis tips om energie te besparen Gratis tips om energie te besparen. Haal meer winst uit energie Voorwaarden van verspreiding Je mag dit E-book

Nadere informatie

Elektrische energie. energie01 (1 min, 47 sec)

Elektrische energie. energie01 (1 min, 47 sec) Elektrische energie In huishoudens is elektrische energie de meest gebruikte vorm van energie. In Nederland zijn bijna alle huizen aangesloten op het netwerk van elektriciteitskabels. Achter elk stopcontact

Nadere informatie

Groep 8 Basisles: Elektriciteit opwekken

Groep 8 Basisles: Elektriciteit opwekken Leerkrachtinformatie Lesduur: 35 tot 40 minuten Deze basisles kunt u op verschillende manieren organiseren: A. Klassikaal (35 minuten) U verzorgt en begeleidt de les. U gebruikt hierbij deze leerkrachtinformatie

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Basisles Energietransitie

Basisles Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Energietransitie Werkblad Basisles Energietransitie Werkblad 1 Wat is energietransitie? 2 Waarom is energietransitie nodig? 3 Leg in je eigen woorden uit wat het Energietransitiemodel

Nadere informatie

Module 4 Energie. Vraag 3 Een bron van "herwinbare" energie is: A] biomassa B] de zon C] steenkool D] aardolie E] bewegend water

Module 4 Energie. Vraag 3 Een bron van herwinbare energie is: A] biomassa B] de zon C] steenkool D] aardolie E] bewegend water Module 4 Energie Vraag 1 Wat hoort bij het indirect energieverbruik van een apparaat? Kies het BESTE antwoord A] De energie wat het apparaat nuttig verbruikt. B] De energie die het apparaat niet nuttig

Nadere informatie

Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein

Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein ctie produ Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein lesboekje02.indd 1 20-11-2015 13:20 Welkom in de Groene Top Trein! Het gaat deze trein voor de wind, want deze trein rijdt op wind.

Nadere informatie

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect.

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect. LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Informatieblad Begrippen Biobrandstof Brandstof die gemaakt wordt van biomassa. Als planten groeien, nemen ze CO 2 uit de lucht op. Bij verbranding van de biobrandstof komt

Nadere informatie

Flipping the classroom

Flipping the classroom In dit projectje krijg je geen les, maar GEEF je zelf les. De leerkracht zal jullie natuurlijk ondersteunen. Dit zelf les noemen we: Flipping the classroom 2 Hoe gaan we te werk? 1. Je krijgt of kiest

Nadere informatie

Energie weetjes. Stand-by functie is sluipverbruiker:

Energie weetjes. Stand-by functie is sluipverbruiker: Energie weetjes Het stroomverbruik is tussen 1950 en 2004 vervijfvoudigd. Dit komt vooral door een toename van het aantal wasdrogers, magnetrons, vaatwassers en computers in huis. In de Nederlandse huishoudens

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

LES 2: Klimaatverandering

LES 2: Klimaatverandering LES 2: Klimaatverandering 1 Les 2: Klimaatverandering Vakken PAV, aardrijkskunde Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend, samenwerken, kritisch denken Materiaal Computer met

Nadere informatie

Meten = weten Instructie voor leerkrachten

Meten = weten Instructie voor leerkrachten Meten = weten Instructie voor leerkrachten Dit opdrachtenblad Meten = Weten is ontwikkeld als een voorproefje voor het lespakket Zonnepanelen op school. Het opdrachtenblad is zelfstandig te gebruiken.

Nadere informatie

Belangrijke vragen over zonnepanelen

Belangrijke vragen over zonnepanelen Persoonlijk advies? Bent u benieuwd naar de mogelijkheden voor uw situatie? Neem geheel vrijblijvend contact op via mail: info@sygosolar.nl, of bel 0183-565308. Belangrijke vragen over zonnepanelen Met

Nadere informatie

Energie. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Naam: Klas: Energie Onderbouw havo/vwo Leerlingen In de klas versie 04-2014 1

Energie. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Naam: Klas: Energie Onderbouw havo/vwo Leerlingen In de klas versie 04-2014 1 Energie Jouw werkbladen In de klas Naam: Klas: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Energie Onderbouw havo/vwo Leerlingen In de klas versie 04-2014 1 Energie op aarde Energie, fossiele brandstoffen, groene

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE DE LEERLINGENHANDLEIDING VMBO Naam: Klas: Datum: Pagina 2 INLEIDING Mensen maken op grote schaal gebruik van fossiele brandstoffen: aardolie, aardgas en steenkool. Fossiele brandstoffen ontstaan uit resten

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Spiekbriefje Frisse Wind

Spiekbriefje Frisse Wind Spiekbriefje Frisse Wind Feiten over windenergie voor feestjes, verjaardagen of andere bijeenkomsten. Er worden dan veel halve waarheden over windenergie verkondigd, en dat is jammer, want windenergie

Nadere informatie

Een beginners handleiding voor duurzame energie

Een beginners handleiding voor duurzame energie Een beginners handleiding voor duurzame energie Waarom leren over duurzame energie? Het antwoord is omdat: een schone energiebron is het niet begrensd wordt door geografische grenzen en geo-politiek INHOUD

Nadere informatie

Alternatieve energieopwekking

Alternatieve energieopwekking Alternatieve energieopwekking Energie wordt al tientallen jaren opgewekt met een paar energiebronnen: Kolen Gas Olie Kernenergie De eerste drie vallen onder de fossiele brandstoffen. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

Hoofdstuk 31. Klimaatprogramma

Hoofdstuk 31. Klimaatprogramma Hoofdstuk 31. Klimaatprogramma Samenvatting Ruim zeven op de tien Leidenaren is van mening dat het klimaat de laatste tien jaar aan het veranderen is. Dit is iets minder dan vorig jaar. Qua belangrijkheid

Nadere informatie

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening De 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening BEKENDHEID EUROPESE ENERGIEDOELSTELLINGEN

Nadere informatie

Mens en techniek. VMBO BASIS en KADER, leerjaar 2. Figuur 1 (Illustratie uit Microsoft Word)

Mens en techniek. VMBO BASIS en KADER, leerjaar 2. Figuur 1 (Illustratie uit Microsoft Word) Mens en techniek VMBO BASIS en KADER, leerjaar 2 Figuur 1 (Illustratie uit Microsoft Word) 1 ENERGIE... 2 1.1. Inleiding... 2 1.2. Het omzetten van energie... 3 1.3. Het omzetten van energie - Opdrachten...

Nadere informatie

Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen?

Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen? Dagboek Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen? Dat het klimaat verandert is een feit. Je hoort het overal om je

Nadere informatie

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo Maak werk van zon & wind Tynaarlo Aanleiding Najaarsnota 2008 aankondiging plannen voor duurzame energie Voorjaar 2009 ontwikkelen scenario s Mei 2009 raadpleging inwoners Tynaarlo Juni 2009 voorstellen

Nadere informatie

Les Energie besparen LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE. Werkblad

Les Energie besparen LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Energie besparen Werkblad Les Energie besparen Werkblad Stel je voor dat fossiele brandstoffen morgen bijna op zouden zijn. De huizen zouden koud blijven. Er zou geen energie

Nadere informatie

De zon in het zwembad

De zon in het zwembad De zon in het zwembad Inleiding Het zwembad Aquarius staat in de gemeente Tienhuizen. Toen het zwembad in 1963 gebouwd werd speelde de energiekosten en het milieu nog niet zo n belangrijke rol. Inmiddels

Nadere informatie

Duurzame Energie in Utrecht

Duurzame Energie in Utrecht Duurzame Energie in Utrecht The future is now Dr. Wilfried van Sark Groep Natuurwetenschap en Samenleving Universiteit Utrecht Beat the Heat NOW!, 12 december 2009 inhoud Klimaatprobleem Waarom de zon

Nadere informatie

OVERAL, variatie vanuit de kern. LES- BRIEF 3v/4hv. De zonne-energiecentrale van Fuentes de Andalucía

OVERAL, variatie vanuit de kern. LES- BRIEF 3v/4hv. De zonne-energiecentrale van Fuentes de Andalucía OVERAL, variatie vanuit de kern LES- BRIEF 3v/4hv De zonne-energiecentrale van 1 Zonne-energie is in overvloed beschikbaar maar het is nog niet zo eenvoudig om die om te zetten naar elektrische energie.

Nadere informatie

Jij en energie: zonne-energie

Jij en energie: zonne-energie De oneindige bron: Zonne-energie Passieve zonne-energie Een soort zonne-energie zal je al snel kunnen bedenken en dat is passieve zonne-energie. Passieve zonne-energie is energie waar je niets voor hoeft

Nadere informatie

Wij informeren u graag over de mogelijkheden, tips en handige weetjes op het gebeid van duurzaamheid en vooral wat ook zelf kunt doen.

Wij informeren u graag over de mogelijkheden, tips en handige weetjes op het gebeid van duurzaamheid en vooral wat ook zelf kunt doen. Investeren in duurzaamheid In de samenleving is er steeds meer aandacht voor duurzaamheid en energiebesparing. We gaan de komende jaren actief inzetten op duurzaam beheren. Energiezuinig wonen. Niet alleen

Nadere informatie

Thema Energiegebruik Onderwerp Leeftijd Duurzame Ontwikkeling Energiebesparing Hernieuwbare energie Verkeer en vervoer

Thema Energiegebruik Onderwerp Leeftijd Duurzame Ontwikkeling Energiebesparing Hernieuwbare energie Verkeer en vervoer ELEKTRICITEIT TELT! Thema Energiegebruik Onderwerp Leeftijd Duurzame Ontwikkeling Energiebesparing Hernieuwbare energie Verkeer en vervoer Verwarming/Koeling Warm water CO2-zuinig vervoer Verlichting Elektrische

Nadere informatie

Les De kosten van energie

Les De kosten van energie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les De kosten van energie Werkblad Les De kosten van energie Werkblad Elke dag gebruiken we heel wat energie om het huis warm te houden en te verlichten, televisie te kijken,

Nadere informatie

ECO Oostermoer in oprichting

ECO Oostermoer in oprichting Samen sterk voor een leefbaar en duurzaam platteland ECO Oostermoer in oprichting Nieuwsbrief 18 juni 2012 Voor u ligt de eerste nieuwsbrief van ECO Oostermoer, waarin wij u nader informeren over de stand

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 10 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Kinderuniversiteit (Groene) energie?

Kinderuniversiteit (Groene) energie? Kinderuniversiteit (Groene) energie? Johan Driesen, Elektrotechniek Lieve Helsen, Werktuigkunde Leuven, 15 oktober 2011 Transport 15.10.2011 Kinderuniversiteit (Groene) Energie? 2 Transport 15.10.2011

Nadere informatie

Duurzaamheid. Sander Niessing. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/76953

Duurzaamheid. Sander Niessing. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/76953 Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Sander Niessing 11 May 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/76953 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Overleven met energie

Overleven met energie Overleven met energie Jo Hermans Universiteit Leiden Nationaal Congres Energie & Ruimte, TU Delft, 22 september 2011 Overleven met energie Een blijma in 5 bedrijven 1. Meest onderschatte wet 2. Meest onderschatte

Nadere informatie

Les De kosten van energie

Les De kosten van energie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les De kosten van energie Werkblad Les De kosten van energie Werkblad Elke dag gebruiken we heel wat energie om het huis warm te houden en te verlichten, televisie te kijken,

Nadere informatie

Spaar energie! Energieverbruik op hol. Waarom besparen? Hugo Vanderstraeten. steeg de elektriciteitsprijs met 7 à 12%

Spaar energie! Energieverbruik op hol. Waarom besparen? Hugo Vanderstraeten. steeg de elektriciteitsprijs met 7 à 12% Hugo Vanderstraeten Energieverbruik op hol steeg de elektriciteitsprijs met 7 à 12% (Bron: CREG). Energie besparen = geld sparen. 3/4 van onze energie komt uit fossiele brandstoffen. De verbranding van

Nadere informatie

Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje

Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje ENERGIE Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje Zoek meer informatie op de computer en bekijk filmpjes over het onderwerp (achterin deze lesbrief staan websites en links voor filmpjes) Overleg

Nadere informatie

De zon als warmtebron. Hoe werkt een zonneboiler?

De zon als warmtebron. Hoe werkt een zonneboiler? koud tapwater 0900-9892 Zonneboilers Algemene informatie over actieve thermische zonne-energie De zon als warmtebron De zon is een onuitputtelijke bron van energie Zonne-energie omgezet in warmte is de

Nadere informatie

ZONNE-ENERGIE IS DE ENERGIE VAN NU ÉN VAN ONZE TOEKOMST!

ZONNE-ENERGIE IS DE ENERGIE VAN NU ÉN VAN ONZE TOEKOMST! ZONNE-ENERGIE IS DE ENERGIE VAN NU ÉN VAN ONZE TOEKOMST! MONTAGE DOOR KOMO GECERTIFICEERD DAKDEKKERS- BEDRIJF ADVISEREN LEVEREN INSTALLEREN ADVISEREN Green Power Systems is uw adviseur, leverancier en

Nadere informatie

HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL. Bernd Roemmelt / Greenpeace

HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL. Bernd Roemmelt / Greenpeace HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL Bernd Roemmelt / Greenpeace 2. NOORDPOOL OPDRACHT 1 Bekijk het filmpje: 1. Welke landen liggen rondom de Noordpool? 2. In welke zee ligt de Noordpool? Bernd Roemmelt / Greenpeace

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland 1. Aanzetten Tropisch Nederland 1.a Tropisch Nederland Jij gaat aan de slag met het dossier Tropisch Nederland. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Lucas Reijnders. Hoogleraar Milieukunde Universiteit van Amsterdam

Lucas Reijnders. Hoogleraar Milieukunde Universiteit van Amsterdam Lucas Reijnders Hoogleraar Milieukunde Universiteit van Amsterdam Ruimte voor duurzame energie L. Reijnders Duurzame energie & energieverbruik wereldwijd Zonne-energie: ~ 121300x 10 12 Watt Windenergie:

Nadere informatie

aurostepplus zonneboiler Duurzaam warmwatercomfort

aurostepplus zonneboiler Duurzaam warmwatercomfort aurostepplus zonneboiler Duurzaam warmwatercomfort aurostepplus Meer comfort terwijl u energie bespaart Duurzaam douchen en baden dat kan met de aurostepplus zonneboiler. De aurostepplus van Vaillant zorgt

Nadere informatie

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening)

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) WIND OP LAND 11% (10% BESCHIKBAAR LANDOPPERVLAK) VOORDELEN Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) NADELEN Bij

Nadere informatie

Windenergie in Utrecht

Windenergie in Utrecht Windenergie in Utrecht J.H. Fred Jansen Nationaal Kritisch Platform Windenergie (NKPW) www.nkpw.nl Conclusies Windenergie is geen noemenswaardig alternatief voor fossiele energie en levert geen noemenswaardige

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

Beleidsnotitie. Kleine Windturbines in de Gemeente Oude IJsselstreek

Beleidsnotitie. Kleine Windturbines in de Gemeente Oude IJsselstreek Beleidsnotitie Kleine Windturbines in de Gemeente Oude IJsselstreek Aanleiding De afgelopen periode is de interesse voor kleine windturbines in Nederland toegenomen. Verwacht wordt dat de komende jaren

Nadere informatie

GROENE TEST. Naam:.. 1. Het verbruik van fossiele grondstoffen veroorzaakt ecologische problemen. Welke?

GROENE TEST. Naam:.. 1. Het verbruik van fossiele grondstoffen veroorzaakt ecologische problemen. Welke? GROENE TEST Naam:.. 1. Het verbruik van fossiele grondstoffen veroorzaakt ecologische problemen. Welke? O Afkoeling van het klimaat O Meer vulkaanuitbarstingen O Zure regen O Zoete regen 2. Waarvoor dienen

Nadere informatie

Wonen in een energieneutrale woning

Wonen in een energieneutrale woning Wonen in een energieneutrale woning Als u kiest voor een huurwoning in Plantsoensingel Noord, kiest u voor een energieneutrale woning. Dat betekent dat uw energielasten een stuk lager zullen zijn dan u

Nadere informatie

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Als facilitair manager bent u verantwoordelijk voor de huisvesting. Daarmee ook voor het energiegebruik van de huisvesting. In deze

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Energie Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting Grootheid Energie; eenheid Joule afkorting volledig wetenschappelijke notatie 1 J 1 Joule 1 Joule 1 J 1 KJ 1 KiloJoule 10 3 Joule 1000 J 1 MJ 1 MegaJoule

Nadere informatie

SLUIPVERBRUIK IN HUIS

SLUIPVERBRUIK IN HUIS SLUIPVERBRUIK IN HUIS Thema Energiegebruik Onderwerp Leeftijd Duurzame Ontwikkeling Energiebesparing Hernieuwbare energie Verkeer en vervoer Verwarming/Koeling Warm water CO2-zuinig vervoer Verlichting

Nadere informatie

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Verplicht aandeel hernieuwbare energie in nieuwbouw Vanaf 1 januari 2014 moet elke nieuwe woning, kantoor

Nadere informatie

Basisles Energietransitie

Basisles Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Energietransitie Instructieblad Basisles Energietransitie Instructieblad De energietoekomst van Nederland Je gebruikt energie als je televisie kijkt, de verwarming

Nadere informatie

Leskist groene energie Pagina 11

Leskist groene energie Pagina 11 Leskist groene energie Pagina 11 Bouw een windmolen; en die moet zo hard mogelijk draaien. Omdat de ene plek op aarde warmer is dan de andere waait het altijd wel. Die wind kan een molen doen draaien.

Nadere informatie

Zonnecellen 2.0. Oktober 2013 Beurs Elektrotechniek 2013

Zonnecellen 2.0. Oktober 2013 Beurs Elektrotechniek 2013 Zonnecellen 2.0 Oktober 2013 Beurs Elektrotechniek 2013 Innovatiereis 0-energieomgeving De toekomst van zonne-energie Oktober 2013 3 Inhoud Commerciële haalbaarheid Zonne-cellen 2.0 Smart grid Rexel Nederland

Nadere informatie

Basisprincipes 6 Zonne-energie in stroom omzetten 6 Zonne-energiemodellen met een zonne-energiemodule 7

Basisprincipes 6 Zonne-energie in stroom omzetten 6 Zonne-energiemodellen met een zonne-energiemodule 7 Welkom in de wereld van de fischertechnik PROFI-lijn 3 Energie in het dagelijkse leven 3 Olie, kolen, kernenergie 4 Water en wind 4 Zonne-energie 5 De Energie 5 Zonne-energie 6 Basisprincipes 6 Zonne-energie

Nadere informatie

Zonne-energie gratis en schoon

Zonne-energie gratis en schoon Zonne-energie gratis en schoon Samen gaan we voor duurzaam Genieten van de zon. Buiten in de tuin, in het park of op het strand. De zon geeft ons gratis energie. We kunnen de zon ook op een andere manier

Nadere informatie

www.praktischtechniek.nl

www.praktischtechniek.nl D. Bekijk nu de andere zaklampen. Vul de tabel in. Werken alle zaklampen? Ja / nee Omdat: Welke zaklamp schijnt het langst? Techniekkit: Noord Nederland Domein: Energie omzetting Competentie: Ontwerpen

Nadere informatie