HANDEL! MAAR DAn EERLIJK



Vergelijkbare documenten
HANDEL! MAAR DAn EERLIJK

"De financiële sector is het probleem,

EUROPEES PARLEMENT. Commissie internationale handel PE v01-00

Internationale handel H7 1. Internationale handel. Waarom importeren: Waar komt het vandaan?

Buitenlandse handel. Europese Schoolagenda De volgende pagina s zijn afkomstig uit de Europese Schoolagenda 2009/2010.

Chocomelk. van eerlijke handel, biologische landbouw en lokale boeren! Handel, uit respect.

Hoog tijd voor een écht duurzame landbouw

Samenvatting Economie Internationale Handel

Kenneth Wyffels 2L2 19 JAARTAAK SEI

De voorstellen van Vivant Beschrijving, kritiek en alternatief

Internationale wegen vmbo-kgt34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie.

HET ZWARTE GOUD. Concentratie in de koffieketen is nefast voor de producent én de consument 2 KOFFIE 3

H1: Economie gaat over..

Examen economie thema 2 deel 1 Theorie thema 2: Produceren voor de wereldmarkt

Eindexamen vwo maatschappijwetenschappen 2013-I

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU?

Samenvatting Economie Internationale handel

De wensen van mensen zijn onbegrensd. Hoe noemen we in de economie deze wensen? BEHOEFTEN. Categorie Vraag & Antwoord

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten

HANDEL ZONDER TOEGEVOEGDE SUIKER

Samenvatting Economie Hoofdstuk 4

Ons economische zelf. Over leven in een verdeelde wereld en hoe we samen ongedwongen naar huis kunnen gaan

Samenvatting Economie Lesbrief Internationale handel

Praktische opdracht Economie Euro

Internationale varkensvleesmarkt

Samenvatting Economie H 6

De economische wereldcrisis

Vraag Antwoord Scores

1. natuurlijke omstandigheden. 2. loonkosten. 3. infrastructuur

Paradoxaal genoeg hebben juist veel landarbeiders geen toegang tot betaalbaar groenten en fruit

SPD Bedrijfsadministratie. Correctiemodel ALGEMENE ECONOMIE VRIJDAG 16 DECEMBER UUR

Datum 18 juni 2015 Betreft Beantwoording vragen van de leden Jasper Van Dijk en Smaling (SP) over het bericht TTIP tast gezondheid EU aan

Korte kennismaking met de verschillende thema s binnen de economische en sociale rechten:

Week van de Fair Trade van 7 tot 17 oktober 2015

Domein D: markt (module 3) vwo 4

Antwoorden Economie H1; Productie en Productiefactoren (Present)

3.2 De omvang van de werkgelegenheid

WAAR WIJ VOOR STAAN. Socialisten & Democraten in het Europees Parlement. Fractie van de Progressieve Alliantie van

De Afrikaanse boer wordt met uitsterven bedreigd.

Nigeria. 1. Bevolking en welvaart in Nigeria 2. Voedselvoorziening in Nigeria 3. Nigeria in de wereldeconomie 4. Gezond in Nigeria

Algemene beschouwing

Don t wait for a miracle Make one!

FAIRTRADE. Een beter leven. Wat is Fairtrade

INLEIDING. De Europese Alliantie voor de Vrijheid verdedigt de volgende belangrijke veranderingen:

De kritische consument

'Klimaatverandering is meer dan alleen een milieuprobleem' - België

De groei van de wereldeconomie wordt gemeten aan de hand van de groei van de nationale productie van alle landen in de wereld

Eerlijker, eenvoudiger, efficiënter

Vraag Antwoord Scores. Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt één punt toegekend.

De waarheid over de notionele intrestaftrek

Eindexamen economie vwo II

ALGEMENE ECONOMIE /07

Loonkosten per product omhoog - Prijzen omhoog - Internationale concurrentiepositie omlaag

Het Nederlandse geldstelsel is als een timmerman zonder hamer

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie

UIT externe effecten

thema 2: 2.3 Hebben landen baat bij de vestiging van buitenlandse ondernemingen? 2.4 Stimuleert de overheid de internationale handel?

Week van de Fair Trade van 7 tot 17 oktober 2015

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen -

Hoge Raad voor Vrijwilligers over het EYAA 2012 (European Year of Active Ageing 2012)

Eindexamen economie 1-2 vwo 2004-I

Laat je niks wijsmaken, er is wél een andere keuze

Hoofdstuk 1: Waar produceren

14. De effecten van de beleidsopties

Domein GTST havo. 1) Gezinnen, bedrijven, overheid en buitenland; of anders geformuleerd: (C + I + O + E M)

Eindexamen economie 1-2 havo 2006-II

Koopkrachtpariteit en Gini-coëfficiënt in China: hoe je tegelijkertijd arm én rijk kunt zijn.

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad

Samenvatting Economie Hoofdstuk 5+6

Hieronder volgt een chronologisch overzicht van de ontwikkelingen van de handelsstromen. Verder in dit werkstuk

Som eens op welke kosten jullie allemaal zullen maken.

In Nederland zijn het klimaat en het landschap zeer geschikt voor veeteelt. Logisch dat we veel koeien houden en melkproducten maken.

Eindexamen vmbo gl/tl economie II

Lesbrief Iedereen betaalt belasting

Kijktip: Nieuwsuur in de Klas

Oekraïne (foto s zijn terug te vinden op

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering.

Innovatie, modernisering, goede scholing - een land levert dan goede kwaliteit. Afnemers; goede verhouding prijs en kwaliteit

UIT de arbeidsmarkt

DE PIEK KOMT ERAAN 1

UIT arbeidsdeling

Examen Economie 30 januari 2012 Professor Koen Schoors

Een product begint als grondstof en daarna word het verwerkt tot een eindproduct.

Economie Pincode klas 4 vmbo-gt 6 e editie Samenvatting Hoofdstuk 3: We gaan voor de winst Exameneenheid: Arbeid en productie

Doe veilig zaken het is gedekt!

Vertegenwoordigers van de WTO Europese Unie voor tegen een beetje voor Landbouw: Exportsubsidies afschaffen

Eindexamen economie 1-2 vwo 2007-I

ZELFVOORZIENEND: TRENDS, MOGELIJKHEDEN EN GRENZEN

Het kleine boerenspel

Docentenvel opdracht 18 (De grote klimaat- en Europa- quiz)

Netto toegevoegde waarde: loon + huur + rente + winst Bruto toegevoegde waarde: waarde van verkopen waarde van productiebenodigdheden

Landbouwpact voor een faire en leefbare landbouw in België

MET DEZE 6 KEUZES WORDT DUURZAME INZETBAARHEID WÉL EEN SUCCES

KU LEUVEN ONDERZOEKSEENHEID CENTRUM VOOR ECONOMISCHE STUDIËN LEUVENSE ECONOMISCHE STANDPUNTEN 2013/138

NATUUR EN BIODIVERSITEIT

ACHTERGRONDDOSSIER. Onrecht in de handelsregels

Domein D: markt. 1) Nee, de prijs wordt op de markt bepaald door het geheel van vraag en aanbod.

Slagvaardig met geld!

ILIEUHANDHAVING. Wat hebt u eraan? Milieuvervuiling stopt niet bij de grens

Transcriptie:

HANDEL! MAAR DAn EERLIJK

voor vragen en opmerkingen: arne schollaert hoofd politiek beleid, jongeren- en Zuidwerking arne.schollaert@oww.be voor de achterliggende dossiers van deze brochure: www.allekaartenoptafel.be illustraties: pieter fannes opmaak en redactie: studio straid en Oxfam-Wereldwinkels

INHOUD 5 Het economisch potentieel van het Zuiden gefnuikt 6 Van de onzichtbare hand van Smith tot het neoliberalisme van Friedman en Hayek 9 Systeemfouten eigen aan een markt 10 Een markt die werkt 12 De toekomst op de rekening 14 Winst die bijdraagt 16 Protectionisme op maat van de sterkste 17 Twee mythes die protectionisme in stand houden 17 Mythe 1: Tegen protectionisme, is tegen onze landbouwers 18 Mythe 2: Vrije handel bedreigt de werkgelegenheid en de welvaart 20 Geplaveid met goede bedoelingen 21 Het falen van de Wereldhandelsorganisatie 21 Fort Europa 22 Leve het subsidie-infuus 22 Afbouw. Onder voorbehoud weliswaar 22 Nieuwe vaten 23 Niet bang zijn, blanke 24 Overheden: reguleer die handel!

4 HANDEL! MAAR DAN EERLIJK

HET ECONOMISCH POTENTIEEL VAN HET ZUIDEN GEFNUIKT Cacao, koffie, rijst, katoen, thee en suiker zijn grondstoffen waar in het Noorden grote vraag naar is en die bij uitstek in een tropisch klimaat geteeld worden. Je zou dus verwachten dat de boeren die de grondstoffen kweken munt kunnen slaan uit hun bevoorrechte geografische ligging. Handel drijven met het rijkere Noorden zou voor hen winstgevend moeten zijn. Maar het tegendeel is waar. Heffingen nekken de Paraguayaanse rietsuikerboeren, afspraken tussen grote opkopers versmachten de Congolese koffieboeren. En een Keniaanse plattelandskip en een Senegalese ui maken zelfs in eigen land geen schijn van kans tegen hun Amerikaanse of Europese tegenhanger. Internationale handel heeft het potentieel om een enorme welvaart te creëren. Maar kennelijk kan niet iedereen dat potentieel aanboren. Kleinschalige producenten in ontwikkelende regio s zijn bij de meest benadeelde spelers van het internationale handelsspel. In dit dossier leggen we de perverse mechanismen bloot die hier aan ten grondslag liggen. We kunnen daarbij niet anders dan het nalaten van het reguleren van de markt en het protectionisme in het Noorden aan de kaak te stellen. Met ONTWIKKELENDE REGIO S bedoelen we de economieën uit het Zuiden die schijnbaar structureel achterop hinken op de noordelijke economieën. PROTECTIONISME is het beschermen van de handel van het eigen land, het bevoordelen van de eigen bedrijven (industrie, landbouw), door hen te vrijwaren van buitenlandse concurrentie. HANDEL! MAAR DAN EERLIJK 5

VAN DE ONZICHTBARE HAND VAN SMITH TOT HET NEOLIBERALISME VAN FRIEDMAN EN HAYEK In 1776 verschijnt het boek The Wealth of Nations van Adam Smith, een belangrijke stap in het begrijpen van de ontwikkeling van economische welvaart. Hij beschrijft het mechanisme waarbij specialisatie van arbeid en kennis het potentieel hebben om welvaart te creëren. Produceerden we alles wat we nodig hebben (van het potlood, over ons eten, tot een computer) zelf, dan hadden we nooit zo n grote economische ontwikkeling en technologische vooruitgang gekend als de voorbije twee eeuwen. En het is dankzij handel dat specialisatie opbrengt. Het principe is eenvoudig: maak niet wat een ander efficiënter kan maken, koop het van hem. En je betaalt hem met wat jij verdient door iets te produceren waar jij efficiënter in bent. Bij zo n koop winnen normaal beide partijen. Wie iets koopt, vindt wat hij koopt minstens even waardevol als hetgeen hij ervoor geeft. Wie iets verkoopt, verkiest wat hij ervoor in de plaats krijgt boven het behouden van de waar. Handel maakt een efficiënter gebruik van de beschikbare grondstoffen en productiefactoren mogelijk. Het laat ons toe meer uit de productiefactoren te halen of er minder te verspillen om hetzelfde te produceren. Handel kan dus leiden tot meer welvaart voor de hele gemeenschap. De diep religieuze Adam Smith zag in dit proces een onzichtbare hand aan het werk, een mechanisme waarbij een weldadige God het individuele streven ten goede van de gemeenschap leidt. Hij schreef zijn boek dan ook in een wereld waar protectionisme en overheidsregulering volop misbruikt werden om de belangen van een zeer kleine groep rijken te versterken ten nadele van de grote massa. Het is dan ook ironisch Smith duizelt ongetwijfeld in zijn graf dat net de beeldspraak van de onzichtbare hand de baan hielp vrij te maken voor een neoliberaal beleid dat kleine groepen rijken op het lijf geschreven is, en nog wel nadrukkelijk ten koste van de grote massa. 6 HANDEL! MAAR DAN EERLIJK

HANDEL! MAAR DAN EERLIJK 7

Sinds de jaren 60 groeide een streven naar een volledige laisser fairebenadering van de economie. Met een consequente verwijzing naar Smiths onzichtbare hand klonk steeds luider: Beste overheid, kom zo weinig mogelijk tussen, want niemand regelt de markt beter dan ze dat zelf doet. De invloedrijkste vertegenwoordigers van deze lijn waren Milton Friedman en Friedrich Hayek die, als economisch adviseur van respectievelijk de Amerikaanse president Ronald Reagan en de Britse premier Margaret Thatcher, in de jaren 80 hun visie konden doordrukken. Kenmerkend voor die tijd waren de opeenvolgende processen van liberalisering en deregulering. De macht van overheden werd wereldwijd doelbewust ingeperkt. In hun visie reguleert de markt immers zichzelf. Maar hun marktideaal baart niet veel fraais. Dwang tiert weliger dan ooit in het internationale handelen. In Bangladesh kan je nauwelijks anders dan je (slaven) arbeid te ruilen voor een armzalig loon. Braziliaanse sinaasappelproducenten kunnen kiezen : zelf opeten, of tegen een onterende prijs verkopen aan opkopers die onderlinge prijsafspraken hebben gemaakt. Jammer genoeg hoeft deze scheefgegroeide situatie ons niet te verbazen, want in ongereguleerde handel zitten ziektes vervat die zonder ingrijpen van de overheid de maatschappij verarmen. Daar was ook Adam Smith in 1776 al van doordrongen: gericht overheidsingrijpen is noodzakelijk om bepaalde gebreken van de marktwerking te corrigeren en zo maatschappelijke welvaart te verhogen. 8 HANDEL! MAAR DAN EERLIJK

SYSTEEMFOUTEN EIGEN AAN EEN MARKT Een markt vervult haar rol als mechanisme om handel te organiseren niet onder alle omstandigheden optimaal. Regulering kan zorgen voor een gezondere marktwerking: Door te vermijden dat bedrijven uitgroeien tot giganten, omdat ze anders zo machtig worden dat zij de marktprijs bepalen en de politiek en de wetgeving naar hun hand zetten; Door milieukosten via taksen in de kostprijs te verrekenen, zodat die niet doorgeschoven worden naar toekomstige generaties, en naar achterophinkende gemeenschappen veraf; Door overheden ruimte te geven om publieke voorzieningen uit te bouwen die onontbeerlijk zijn voor een gezond economisch klimaat, en dus voor ontwikkeling. De internationale politieke gemeenschap weet waar de markt faalt, maar grijpt niet in. Is dit slechts schuldig verzuim? HANDEL! MAAR DAN EERLIJK 9

EEN MARKT DIE WERKT MACHTSCONCENTRATIE IS NOODLOTTIG VOOR DE PRODUCENT, EN MINSTENS DUUR VOOR DE CONSUMENT Een goederenketen, ook die van voedsel, bestaat uit verschillende schakels. Daar is niets mis mee. Helemaal vooraan bevinden zich de boeren en telers. Markttoegang is cruciaal voor hen. Met het aantal ondernemingen dat hen die toegang wil bieden, stijgt dan ook hun macht om een goeie prijs te bedingen. Tussen de miljoenen boeren in het Zuiden en de miljarden consumenten staan echter steeds minder bedrijven. Zij beslissen waar goederen geproduceerd worden, en welke prijzen er betaald worden. Zij controleren wie wat produceert en wie wat te eten krijgt. Door hun dominante machtspositie beïnvloeden die steeds groter wordende spelers de prijszetting. De boeren hebben geen andere keuze dan aan hen te verkopen, en dus doen ze dat, noodgedwongen, tegen steeds lagere prijzen. 10 HANDEL! MAAR DAN EERLIJK

En tegelijk betaalt de consument betaalt méér voor het eindproduct omdat de prijs een monopoliemarge bevat (de meerprijs die iemand met marktmacht zich toe-eigent). Bovendien zijn sommige bedrijven inmiddels zo groot, dat ze zich kunnen verheffen boven de wetgevende machten. Vele zijn rijker en machtiger dan de ontwikkelende landen waaruit ze hun grondstoffen halen. En door hun politieke macht zetten ze de internationale handelsregels naar hun hand. Zo worden ze nog groter, machtiger en rijker. Door niet in te grijpen, gedoogt de internationale gemeenschap fenomenen als sweatshops, kindslavernij en alle andere vormen van mensonterende leef- en arbeidsomstandigheden in het ontwikkelende Zuiden. Bovendien aanvaardt ze dat een handvol giganten en hun aandeelhouders de internationale handelsregels volledig naar hun voordeel kneden. HANDEL! MAAR DAN EERLIJK 11

DE TOEKOMST OP DE REKENING EXTERNE KOSTEN WORDEN DOORGESCHOVEN NAAR TOEKOMSTIGE GENERATIES Bij de bepaling van een prijs brengen vrager en aanbieder niet altijd alle factoren in rekening. Zo verschijnen milieukosten veelal niet op de factuur. Dat noemen we externaliteiten, of externe kosten. 12 HANDEL! MAAR DAN EERLIJK

Het momenteel dominante landbouwmodel grootschalige geïndustrialiseerde monocultuur levert hier een schrijnende illustratie. Dit landbouwmodel is exuberant energie- en waterintensief, en drijft op de inzet van agrochemicaliën. Het succes van dit model hangt dan ook af van de productiviteit van die chemicaliën, en teert uiteraard op het feit dat het de externe kosten die het veroorzaakt niet in rekening brengt. En die kosten nemen schrikbarend toe. Het model tast niet alleen dramatisch de veerkracht van bodem en leefmilieu aan, het heeft bovendien ook nog eens zijn opbrengstgrenzen bereikt. Zowel energie als water worden steeds schaarser en kostbaarder. Waar ingenieuze irrigatietechnieken enkele decennia geleden nog soelaas brachten, eindigt de beschikbaarheid van water. Steeds vaker wordt een harde grens bereikt waardoor watertekort dreigt. Afhankelijk zijn van één teelt, maakt een boer kwetsbaar en put de bodem uit. Dit gecombineerd met de wisselvalligheid die de klimaatsverandering met zich mee brengt, maakt van grootschalige monocultuur de meest risicovolle piste om op in te zetten voor de mondiale voedselproductie. De effectiviteit van de agrochemicaliën op de moe getergde landbouwgronden neemt zeer sterk af. Om gewoon maar de productie op peil te houden, moet het gebruik van chemicaliën stelselmatig opgedreven worden. Tegelijk hebben het goede bodemleven en de biodiversiteit hun alarmpeil al overschreden. Een wetgevend kader dat een prijs kleeft op de enorme milieuschade van grootschalige monocultuur is dan ook al lang geen nice to have meer, het is bittere noodzaak. Alleen zo krijgt een duurzaam landbouwmodel een echte kans op de internationale markt. Dat is in het voordeel van duurzame landbouwers bij ons, en het geeft de kleinschalige producenten in het Zuiden het comparatieve voordeel waar zij en wij recht op hebben. Maar beleidsmakers blijven de andere richting uit kijken, en schuiven zo de factuur door. HANDEL! MAAR DAN EERLIJK 13

WINST DIE BIJDRAAGT HET ZUIDEN KRIJGT GEEN KANS OM PUBLIEKE VOORZIENINGEN UIT TE BOUWEN Kwalitatief onderwijs, een goed uitgebouwde infrastructuur en een degelijke gezondheidszorg zijn onontbeerlijk om maatschappelijke welvaart te creëren. Waar ook ter wereld is het de taak van de overheid om zulke voorzieningen uit te bouwen. Gezien de grote internationale vraag naar hun grondstoffen, zouden overheden in het ontwikkelende Zuiden munt kunnen slaan uit de internationale vraag daarnaar, om zo voorzieningen aan te leggen die de positie van hun producenten verbetert en hun economie diverser en weerbaarder maakt. Een vlot spoor- en wegennet zou lokale producenten beter toegang geven tot meerdere nationale en internationale markten. Zo zouden alle teelten met een onontgonnen marktpotentieel de kans krijgen om te ontluiken. Dat zou lokale producenten minder afhankelijk maken van die ene internationaal verhandelde teelt, en dus hun kwetsbaarheid verminderen: met een waardevol alternatief voor handen zou geen enkele Ivoriaanse boer aan de huidige mensonterende voorwaarden cacao de grondstof voor onze zoete zonde produceren. De realiteit is echter dat overheden in het ontwikkelende Zuiden het vaak moeten opnemen tegen grote internationale groepen die over grotere budgetten beschikken dan zijzelf. Grote jongens die zelfs goed uitgebouwde Westerse landen te slim af zijn en daar al nagenoeg geen belastingen bijvoorbeeld door via transfer pricing hun winsten aan de oppervlakte te laten komen waar die het minst belast worden. 14 HANDEL! MAAR DAN EERLIJK

De aanwezigheid van die giganten draagt bijgevolg niet bepaald bij tot de uitbouw van degelijke publieke voorzieningen. En dat komt hen bovendien onrechtstreeks zeer goed uit: het uitblijven van een degelijke infrastructuur verhoogt de drempel voor potentiële concurrenten. Zo houden ze de producenten afhankelijk van hen als enige koper. Dat de internationale gemeenschap er niet in slaagt tot een financieel en fiscaal kader te komen waarbinnen ook grote internationale bedrijven zouden bijdragen tot de financiering van cruciale publieke voorzieningen, is symptomatisch voor de machtsverhouding tussen overheden en het grote kapitaal. Die overmacht weegt nergens zwaarder dan op de immature overheidsstructuren in het ontwikkelende Zuiden. De baten van een beetje internationale moed zouden dan ook nergens groter zijn. HANDEL! MAAR DAN EERLIJK 15

PROTECTIONISME OP MAAT VAN DE STERKSTE In plaats van als motor van ontwikkeling te fungeren, zetten de spelregels van de internationale markt een krachtige rem op de ontwikkeling van het economisch potentieel van het Zuiden en de wereld. Invoerheffingen, belastingen die verschuldigd zijn bij invoer, op grondstoffen zoals suiker en katoen drijven de prijs bij ons op, en smoren het perspectief van efficiëntere producenten in het Zuiden. Invoerheffingen nemen naargelang de interne belangen toe naarmate het product een hogere graad van afwerking heeft ( tariefescalatie ). Een verwerkende industrie in het ontwikkelende Zuiden maakt bij voorbaat geen kans. Subsidies aan de eigen boeren in het Westen kosten niet alleen handenvol belastinggeld, ze vervalsen de internationale concurrentie ten nadele van efficiëntere en duurzame boeren, en ze verdringen producenten in ontwikkelende landen zelfs van hun eigen markt van lokaal geconsumeerde goederen zoals maïs, uien of kip. Een dergelijke context dwarsboomt zonder twijfel fundamenteel de ontwikkeling van een duurzaam economisch weefsel in het Zuiden. Dit is veel meer dan schuldig verzuim: de spelregels van het internationale handelen worden nadrukkelijk op de machtige Westerse leest geschoeid. Consumenten, belastingbetalers en het ontwikkelende Zuiden betalen het gelag. 16 HANDEL! MAAR DAN EERLIJK

TWEE MYTHES DIE PROTECTIONISME IN STAND HOUDEN MYTHE 1: Tegen protectionisme, is tegen onze landbouwers Een regio heeft volgens internationale afspraken het recht om voldoende aanbod te garanderen van strategische gewassen. Een wereldwijde (economische) oorlog valt namelijk nooit uit te sluiten. Westerse beleidsmakers, vooral in Frankrijk, Polen en de VS, pleiten op basis hiervan voor het beschermen van de eigen landbouw. Maar dat de lijst van strategische producten schier eindeloos is, wekt toch behoorlijk argwaan bij dit argument: staal, katoen, suiker, rijst, graan, maïs, sojabonen, honing, wol, zuivel, pindanoten, kikkererwten, linzen, tot zelfs mohair, blijken van grote strategische waarde voor de eigen voedsel-voorziening. Anderzijds spreekt het voor zich dat een regio het recht de soevereiniteit heeft om duurzame landbouw te promoten, voedselveiligheid en gezondheid te waarborgen, of biodiversiteit en natuurlijke rijkdommen te versterken. Om dergelijke redenen landbouwproducten van een markt weren, of die nu extern of intern geproduceerd werden, kan dan ook alleen maar aangemoedigd worden. Maar die nobele vlag dekt helaas een minder nobele lading: met grendels als strategische gewassen of soevereiniteit van de regio, wordt de toegang tot de markt vandaag ontzegd op louter regionale basis, en dat legt de interne maar allerminst duurzame grootschalige geïndustrialiseerde monocultuur geen windeieren. Duurzame landbouw in het Zuiden én in het Noorden én het milieu worden dus opgeofferd voor de belangen van een kleine groep. HANDEL! MAAR DAN EERLIJK 17

MYTHE 2: Vrije handel bedreigt de werkgelegenheid en de welvaart Handel met lageloonlanden zou door de zogenaamd oneerlijke loonconcurrentie leiden tot minder jobs bij ons, en dus een lagere levensstandaard. Er is echter geen enkele reden om aan te nemen dat handel die vrij is van protectionistische belemmeringen tot tewerkstellingsdrama s zou leiden in rijkere economieën. Arbeids- en kennisspecialisatie, waarbij ieder zijn troeven omzet in werkgelegenheid, liggen net aan de bron van economische welvaart. En er is ook geen enkel voorbeeld uit de praktijk dat erop wijst dat het vrijmaken van handel tussen regio s zorgt voor een daling van de rijkdom naar die in de minst welvarende regio. Wel in tegendeel, dat kunnen bijvoorbeeld Spanje en Portugal getuigen na hun toetreding tot Europa. Terwijl de handel met die toenmalige lageloonlanden nergens in Europa een daling van het inkomen veroorzaakte, kenden de nieuwe lidstaten een historisch ongeziene inkomensgroei. 18 HANDEL! MAAR DAN EERLIJK

Solidariteit met de werknemers uit een bepaalde sector klinkt uiteraard wél nobel als argument om die sector af te schermen van buitenlandse concurrentie, en dus om de consument meer voor producten van die sector te laten betalen. Maar ook hier is scepsis op zijn plaats. De enige transfer van geld waarvan we met het afschermen van niet-concurrentiële sectoren zeker zijn, is die van consumenten en belastingbetalers naar de eigenaars van de beschermde ondernemingen. De jobs die door dergelijke ingrepen gered worden, blijken doorgaans bijzonder duur betaald te worden: de maatschappelijke kost in de vorm van de hogere prijs voor het afgeschermde product kan tot veelvouden kosten van het loon van de geredde werknemer. Het afschermen van een sector heeft in een open economie wellicht meer negatieve dan positieve tewerkstellingseffecten: het afgeschermde product wordt duurder, waardoor vermoedelijk jobs teloor zullen gaan in de aanverwante industrieën die minder competitief worden; wanneer het protectionistische beleid effectief leidt tot een daling van de invoer in het land, dan verhoogt dat per definitie de wisselkoers, en benadeelt het dus de tewerkstelling in de niet-afgeschermde industrieën en sectoren. Kortom, en eigenlijk spreekt dat ook gewoon voor zich, een tewerkstellingsen werkloosheidsbeleid voer je niet met instrumenten die de handel regelen, daarvoor ontwikkel je een tewerkstellings- en arbeidsmarktbeleid met doelgerichte aanpassingsprogramma s en een degelijk sociaal vangnet. HANDEL! MAAR DAN EERLIJK 19

GEPLAVEID MET GOEDE BEDOELINGEN Het plaatje is zonneklaar: een gezonde markt heeft nood aan regulering, en het internationale handelen moet bevrijd worden van protectionisme. De belangrijkste pijler van de internationale handelsarchitectuur is de Wereldhandelsorganisatie (WHO). Deze organisatie coördineert de onderhandelingen over de afspraken die de handel tussen landen regelen, ziet toe op de naleving ervan, en arbitreert bij geschillen. Met haar Overeenkomst inzake Landbouw van 15 april 1994 had de WHO expliciet als doelstelling de landbouw in de ontwikkelende economieën groeikansen te bieden. Het akkoord vertrok vanuit drie principes: de markttoegang verbeteren, de binnenlandse steun verminderen en de exportsubsidies afbouwen. Maar vele lobbyrondes later bulkt het akkoord van de achterpoortjes en maatregelen die onverhuld uit de pen van creatieve lobbyisten vloeiden. Rijke, geïndustrialiseerde staten beschermen en subsidiëren bijgevolg tot op vandaag ongehinderd hun landbouw. De internationale gemeenschap staat er bij en kijkt er naar. 20 HANDEL! MAAR DAN EERLIJK

Een greep uit de meest ingrijpende voorbeelden en gevolgen van het falen van de Wereldhandelsorganisatie Fort Europa De EU-markt blijft een fata morgana voor het ontwikkelende Zuiden: Rijke economieën slaagden erin periodes met erg hoge tarieven te laten opnemen als ijkpunt. Tegenover dat ijkpunt de zogenaamde referentieperiode moesten de tariefmuren worden afgebouwd. Zo konden ze zich tot grote tariefreducties verbinden en toch de markt nog ernstig afschermen. Landen konden aan hun verplichtingen voldoen door tariefreducties op verschillende goederen samen te voegen. Zo kon de EU bijvoorbeeld met een forse tariefdaling op cassava (toch niet meteen het meest strategische landbouwproduct binnen de Unie), Europese bietsuiker van een tariefdaling vrijwaren. Invoerheffingen zijn vaak zo ontworpen dat ze stijgen naarmate de graad van verwerking van een product toeneemt: hoe hoger de verwerkingsgraad, hoe hoger de invoerkost. Deze perverse structuur fnuikt de uitbouw van een eigen verwerkingscapaciteit in de ontwikkelende landen en belet daarmee dat die landen opklimmen tot ernstige concurrenten. HANDEL! MAAR DAN EERLIJK 21

Nieuwe vaten Rijke economieën zetten hun juridische creativiteit in: nieuwe beleidsinstrumenten niet-tarifaire barrières zijn net zo performant als de oude in het afschermen van hun markten. Productstandaarden zijn vaak een schaamteloos alternatief voor heffingen om buitenlandse producenten van de eigen markt te weren. Het antidumpingsmechanisme laat toe dat een product van de markt geweerd of proportioneel belast wordt als het onder zijn kostprijs wordt verkocht. De ingebakken flou artistique in dat mechanisme elke lidstaat hanteert eigen berekeningsmethodes legt de protectionistische krachten uiteraard geen windeieren. Het laat zich raden dat vooral de Verenigde Staten en de EU zich getroffen zien door dumping. Leve het subsidie-infuus De categorie niet-handelsverstorende maatregelen is een schrijnende illustratie van hoe er ook binnen de WHO-regels steevast ruimte gevrijwaard wordt voor protectionisme. Steunmaatregelen aan boeren die binnen deze categorie vallen, zijn vrij van de verplichting tot vermindering. Is het niet opmerkelijk dat de ontkoppelde betalingen, de steun die los staat van de productie(omvang), hieraan voldoen? Of is er echt iemand die kan bepleiten dat steun die boeren kredietwaardiger maakt ten aanzien van financiële instellingen én een pak minder afhankelijk van hun bedrijfsinkomen als niethandelsverstorend aanzien wordt? Het spreekt voor zich dat dit de deur voor het blijven subsidiëren van de EU-boeren helemaal open houdt. Afbouw. Onder voorbehoud weliswaar Als onderdeel van de laatste hervorming van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid werd weliswaar beslist om geen exportsubsidies meer toe te kennen, maar de moed ontbrak om het systeem zelf af te schaffen. Echt vertrouwenwekkend kan dat niet genoemd worden: de trekker wordt niet meer overgehaald, de revolver blijft wel geladen. 22 HANDEL! MAAR DAN EERLIJK

NIET BANG ZIJN, BLANKE Mogen we verwachten dat bedrijven die zich momenteel vooral uitputten om de grenzen van de internationale handelsregels op te zoeken, en die zelfs in hun eigen voordeel om te buigen, plots zelf het licht zien? Dat hun leiders de confrontatie met hun geweten verliezen en, tegen de druk van hun aandeelhouders in, plots de kant kiezen van de boeren en arbeiders die ze tot dan uitbuitten? Dergelijke verwachtingen leggen onredelijk veel druk op de schouders van bedrijfsleiders van vlees en bloed. Hierop hopen getuigt dan ook van een wereldvreemde naïviteit: de lat goed leggen is de taak van beleidsmakers. En verzet tegen systeemziektes en protectionisme heeft niets te maken met ideologie. Het vloeit logisch voort uit een goed begrip van zowel het potentieel van handel, als van de tekortkomingen van een markt om die handel optimaal te laten werken. Dergelijk verzet wordt uiteraard wel aangevuurd door de overtuiging dat de welvaart van allen altijd moet primeren op de financiële belangen van een kleine groep. Maar maken wij, kiezers, niet dat beleidsmakers vooral toewijsbare en zichtbare kosten en baten in rekening brengen? Het is duidelijk dat een onzichtbare kost zoals bijvoorbeeld de dagelijkse kleine hap uit het gezinsbudget voor duurdere suiker, ons niet mobiliseert. En als hun kiezers er niet van wakker liggen, dan komen politici nu eenmaal moeilijker in actie. Maken we het dan zelf niet heel erg eenvoudig voor die kleine groep om het beleid te kneden? Nochtans lijdt het geen twijfel dat als burgers weten hoe het er in werkelijkheid aan toe gaat, zij hun beleidsmakers op verschillende manieren zullen stimuleren om wél de moedige beslissingen te nemen die nodig zijn voor een welvarende toekomst. Laten we er dus wél van wakker liggen. HANDEL! MAAR DAN EERLIJK 23

OVERHEDEN: REGULEER DIE HANDEL! Overheden spelen een cruciale rol in het bestrijden van sociale uitbuiting en ecologische roofbouw. Als ze dit verzuimen, leggen ze beslag op het welzijn van honderden miljoenen mensen in ontwikkelende landen en van toekomstige generaties over de hele planeet. Dit verhelpen vergt nochtans geen donquichotterie. Enkele eenvoudige ingrepen zouden een wereld van verschil maken: Sterke mededingingsregels opnemen binnen de WHOwetgeving naar analogie met wat binnen de EU en binnen de VS geldt. Een onafhankelijk VN-orgaan oprichten dat toezicht houdt op de concentratiegraad in de verschillende landbouwketens. ed-oww-jn15-148- artnr:08769 - VU: Joris Rossie, Ververijstraat 17, 9000 GENT Het financieel en fiscaal beleid internationaal reguleren en coördineren zodat (ook kleine) overheden niet langer de speelbal zijn van multinationale bedrijven en financiële en fiscale paradijzen. Met een internationale kam door belemmerende maatregelen gaan. Een kam die fijn genoeg is om alle protectionismeluizen te verwijderen. Ernstig wetenschappelijk onderzoek voeren naar de enorme milieuschade die de grootschalige geïndustrialiseerde monocultuur in de landbouw dagelijks veroorzaakt. Ontwikkelende landen duurzaam en transparant ondersteunen in de uitbouw van hun publieke voorzieningen, zodat ook daar een kader voor economische en maatschappelijke welvaart kan ontluiken. Voor HANDEL waar ook de boer goesting in heeft