Verbintenissenrecht algemeen Prof. mr. C.J.H. Brunner Mr. G.T. de Jong Prof. mr. H.B. Krans Prof. mr. M.H. Wissink Derde druk Kluwer a Wolters Kluwer business Deventer - 2011
INHOUD AFKORTINGENLIJST / XXI VERKORT AANGEHAALDE LITERATUUR / XXIII 1 DE VERBINTENIS IN HET ALGEMEEN /1 1.1 Inleiding /1 1 Verbintenissenrecht en goederenrecht /1 2 De codificatie van het verbintenissenrecht / 1 3 Het verbintenissenrecht in de Nederlandse codificatie / 2 3a Europese invloed / 3 3b Internationale studies / 4 4 Inhoud van dit boek / 5 1.2 Het begrip verbintenis / 5 5 Wat is een verbintenis? / 5 6 De verbintenis in het spraakgebruik / 6 7 Een vermogensrechtelijke prestatie / 6 8 Op geld waardeerbaar? / 7 9 Rechtens afdwingbaar / 7 10 Verbintenissen en andere rechtsplichten / 8 11 Rechtsplichten van partijen die niet verbintenissen zijn / 8 13 Natuurlijke verbintenissen /10 12 Niet-afdwingbare verbintenissen / 10 13 Soorten natuurlijke verbintenissen / 10 14 Zijn natuurlijke verbintenissen wel verbintenissen? / 11 15 Natuurlijke verbintenissen nader beschouwd / 13 16 Natuurlijke verbintenis en schenking / 14 17 Vervallen /15 18 De natuurlijke verbintenis en de fiscus / 15 19 Natuurlijke verbintenis en nietigheid / 16 IX
20 Rechtsgevolgen van natuurlijke verbintenissen / 16 21 Versterking van de natuurlijke verbintenis /17 22 Omzetting van een natuurlijke verbintenis /17 1.4 Bronnen van verbintenis /18 23 De wet als enige bron van verbintenissen / 18 24 Toch een open systeem van verbintenissen / 18 25 Verbintenissen die uit de wet voortvloeien / 19 1.5 De inhoud van de verbintenis / 20 26 Uitleg en inhoud van de verbintenis / 20 27 De zogenaamde 'normatieve uitleg van rechtshandelingen' / 22 28 Redelijkheid en billijkheid als grondnorm / 23 29 Aanvulling van de verbintenis / 25 30 Beperkende of derogerende werking van de redelijkheid en billijkheid / 26 31 De geschiedenis van art. 6:2 lid 2 en van art. 6:248 lid 2 / 26 32 Verschil met de aanvullende werking van redelijkheid en billijkheid / 27 33 Toepassingen van de beperkende werking van redelijkheid en billijkheid / 29 1.6 verbintenissen met meer dan twee partijen / 29 34 Pluraliteit / 29 1.6.1 Pluraliteit van schuldenaren / 30 35 Gedeeltelijke aansprakelijkheid of aansprakelijkheid voor het geheel? / 30 36 Deelbare en ondeelbare schulden / 30 37 Dezelfde schuld / 31 38 Hoofdelijke aansprakelijkheid / 31 39 Bronnen van hoofdelijkheid / 32 40 Gedeeltelijke aansprakelijkheid is uitzondering / 32 41 Wettelijke uitbreiding van hoofdelijke aansprakelijkheid / 32 42 Hoofdelijkheid na overgang van de schuld / 33 43 Gevolgen van hoofdelijke aansprakelijkheid / 34 44 De verhouding tot de schuldeiser / 34 45 De onderlinge verhouding van hoofdelijke schuldenaren / 35 46 Onderling regres bij meer hoofdelijke schuldenaren / 36 47 Verweermiddelen tegen bijdrageplicht / 37 48 Subrogatie / 37 49 Verhaal bij insolventie / 38 1.6.2 Pluraliteit van schuldeisers / 39 50 Uitgangspunt / 39 51 Gemeenschap tussen schuldeisers / 39
52 Bescherming schuldenaar / 40 53 Het vorderingsrecht valt in een gemeenschap; gevolgen / 40 54 Vordering valt niet in gemeenschap / 41 1.7 Onderscheiding van verbintenissen naar de inhoud / 41 55 Geven, doen of niet doen / 41 56 Inspanningsverbintenissen en resultaatsverbintenissen / 42 57 Garantieverbintenissen / 43 58 Alternatieve verbintenissen / 45 59 Facultatieve verbintenissen / 46 60 Generieke en specifieke verbintenissen / 48 61 Beperkt belang / 49 1.8 Tijdsbepaling en voorwaarde / 49 62 Inleiding / 49 63 De verbintenis onder tijdsbepaling / 49 64 De voorwaardelijke verbintenis / 50 65 Bij overeenkomst bedongen / 50 66 Onzekere toekomstige gebeurtenis / 52 67 De noodzakelijke en de onmogelijke voorwaarde / 52 68 Beïnvloeding van de vervulling van de voorwaarde / 53 69 Opschortende of ontbindende voorwaarde / 53 70 Ongeoorloofde voorwaarde / 55 71 Potestatieve voorwaarde / 55 72 Onzuivere potestatieve voorwaarde / 56 73 Stilzwijgend bedongen voorwaarde / 56 2 NAKOMING EN RECHTSVORDERINGEN / 59 2.1 Nakoming / 59 74 Nakoming, betaling, voldoening / 59 75 Gevolg van nakoming: tenietgaan van de verbintenis / 59 76 Wettelijke regeling van de nakoming / 60 77 Is nakoming een rechtshandeling? / 60 78 Vervallen / 62 79 Regelend recht / 62 80 Algemene uitgangspunten / 62 81 Nakoming van verbintenissen om te geven / 64 82 Toerekening van de prestatie op een bepaalde schuld / 65 83 Nakoming door middel van waardepapier / 66 84 Kosten van de nakoming en bewijs van kwijting / 67 85 Opvolgende kwitanties / 68 86 Wettelijke verplichtingen tot het stellen van zekerheid / 68 87 Voldoening van de schuld aan de schuldeiser / 69 88 Nakoming door voldoening aan een onbekwame schuldeiser / 69 89 Voldoening van de schuld aan een ander dan de schuldeiser / 70 XI
90 De onbevoegde schuldeiser / 71 91 Bijzondere bescherming van de schuldenaar / 71 92 Vereiste voor bescherming / 72 93 Gelijke bescherming voor de derde die nakomt en een opschortingsrecht / 74 94 Nakoming van geldschulden / 75 2.2 Veroordeling tot nakoming en executie / 75 95 Vordering tot nakoming / 75 96 Vervallen / 77 97 Reële executie / 77 98 Indirecte reële executie / 79 23 Geldschulden / 79 99 Wettelijke regeling / 79 100 Geld als ruilmiddel (chartaal geld) / 80 101 Giraal geld / 81 102 Geld als rekeneenheid / 81 103 Nominaliteitsbeginsel / 81 104 Uitzonderingen op het nominaliteitsbeginsel / 82 105 Betaling in chartaal of giraal geld / 83 106 Uitsluiting van girale betaling / 84 107 Plaats van betaling / 85 108 Schadevergoeding bij verzuim / 85 109 Wettelijke rente / 86 109a Wettelijke rente bij handelsovereenkomsten / 88 110 Buitenlands geld (nakoming) / 89 111 Buitenlands geld (koersschade bij verzuim) / 89 2.4 Verrekening / 90 112 Begrip verrekening / 90 113 Wettelijke regeling / 90 114 Maatschappelijke betekenis van de verrekening / 91 115 Verrekening alleen door verklaring / 92 116 De verklaring / 93 117 Vereisten voor de bevoegdheid tot verrekening / 93 118 Terugwerkende kracht van de verrekeningsverklaring / 95 119 Ontnemen van werking aan de verrekeningsverklaring / 95 120 Verschillende plaatsen van betaling / 96 121 Verrekening na verjaring en verleend uitstel / 97 122 Verrekening en overgang van het vorderingsrecht / 97 123 Verrekening na beslag of de vestiging van een beperkt recht / 98 124 Verrekening en borgtocht / 99 125 Verrekening van rechtswege bij rekening-courant / 100 126 Bijzondere bepalingen omtrent verrekening in rekening-courant / 100 127 Kwitantie / 101 XII
3 NIET-NAKOMING / 103 3.1 Inleiding /103 128 Overzicht van de mogelijkheden van de schuldeiser in geval van niet-nakoming / 103 129 Wettelijke regelingen / 104 130 Soms is de niet-nakoming toe te rekenen aan de schuldeiser / 104 3.2 Terminologie /105 131 Verzuim, niet-nakomen en tekortkoming / 105 132 Wanprestatie en overmacht / 108 33 Onmogelijkheid van de prestatie /108 133 Algemeen / 108 134 Wanprestatie of overmacht / 109 135 Blijvende onmogelijkheid /109 136 Tijdelijke onmogelijkheid /113 3.4 Opschorting /114 3.4.1 Algemeen /114 137 Algemene regeling / 114 138 Bijzondere regelingen / 114 139 Retentierecht en de algemene regeling van de opschortingsbevoegdheid /115 140 Rechtsgrond / 116 141 Functies van opschorting /117 142 Contractuele uitbreiding en beperking van opschorting / 118 143 Plan van behandeling: algemene regeling en exceptio non adimpleti contractus /118 3.4.2 Vereisten / 119 144 Opeisbare vordering / 119 145 Tot voldoening van zijn vordering plaatsvindt /120 146 Connexiteit. Algemeen /120 147 Connexiteit. Voldoende samenhang / 121 148 Connexiteit. Tegenover elkaar staande verplichtingen / 123 149 Connexiteit bij leverantiecontracten / 123 150 Proportionaliteit: gedeeltelijk of verkeerd presteren / 124 151 Uitbreidingen / 127 152 Beperkingen / 130 153 Verhouding algemene regeling - exceptio non adimpleti contractus /131 XIII
3.4.3 Een beroep op een opschortingsrecht / 132 154 Redelijkheid en billijkheid /132 155 Nakoming, schadevergoeding, ontbinding en schuldeisersverzuim / 134 156 Opschorting op onjuiste gronden / 135 3.5 Schuldeisersverzuim /136 3.5.1 Algemeen / 136 157 Wat is schuldeisersverzuim / 136 158 Gevallen, waarin schuldeisersverzuim vaak zal voorkomen / 138 159 Schuldeisersovermacht / 138 160 Schuldeisersverzuim is geen wanprestatie / 139 3.5.2 Gevolgen voor schuldeiser en schuldenaar / 140 161 Schuldeisersverzuim en schuldenaarsverzuim sluiten elkaar uit /140 162 Nakoming, schadevergoeding, ontbinding en opschorting /141 163 De andere verbintenis / 142 164 De positie van de schuldenaar wordt versterkt / 143 165 Bewaring / 146 166 Bevrijding van de verbintenis / 148 3.5.3 Gevolgen voor 'derden' / 149 167 Hoofdelijke verbondenheid / 149 168 Meerdere schuldeisers / 149 169 Aanbod door een derde / 149 3.5.4 Einde van het schuldeisersverzuim / 150 170 In welke gevallen eindigt het schuldeisersverzuim? / 150 3.6 Schadevergoeding /151 3.6.1 Wanprestatie en overmacht / 151 171 Algemeen / 151 172 Samenhang tussen overmacht en onmogelijkheid / 152 173 Toerekening krachtens schuld, wet, rechtshandeling, de in het verkeer geldende opvattingen of andere factoren / 152 174 Hulppersonen / 154 175 Hulppersoon al dan niet tevens ondergeschikte / 156 176 Hulpzaken / 157 177 Verkeersopvattingen / 159 178 Overige categorieën / 161 179 Garanderen en vrijtekenen / 162 180 Garanderen - Algemeen / 162 XIV
181 Garanderen - Uitleg / 164 182 Garanderen - Gevolgen / 166 183 Vrijtekenen - Algemeen / 167 184 Vrijtekenen - Geldigheid / 168 185 Vrijtekenen - Uitleg / 170 186 Vrijtekenen - Redelijkheid en billijkheid / 171 3.6.2 Is wel of niet een ingebrekestelling vereist? / 172 187 Vertragingsschade, gevolgschade, vervangingsschade / 172 188 Verzuim of blijvende onmogelijkheid /174 3.6.3 De verzuimregeling / 175 189 Wanneer is er sprake van verzuim? /175 190 Gevolgen van verzuim /176 191 Verzuim na een ingebrekestelling met aanmaning /177 192 De inhoud van de ingebrekestelling met aanmaning / 178 193 Verzuim na een ingebrekestelling zonder aanmaning / 180 194 Verzuim zonder ingebrekestelling. De in de wet genoemde gevallen /181 195 Verzuim zonder ingebrekestelling. Niet in de wet genoemde gevallen / 184 196 Verspringen van het risico / 185 197 Vertragingsschade / 186 198 Vergoeding van vervangingsschade na omzetting van de verbintenis /187 199 Zuivering van het verzuim / 189 200 Einde van het verzuim / 189 3.6.4 De prestatie is blijvend onmogelijk / 190 201 Algemeen / 190 202 Van rechtswege vervangingsschade / 190 3.6.5 Gevolgschade / 191 203 Meteen opeisbaar / 191 3.6.6 Stellen en bewijzen /192 204 Algemeen / 192 205 De schuldenaar moet overmacht aantonen / 193 3.6.7 Soms schadevergoeding bij overmacht / 194 206 Drie vereisten / 194 207 Voldoening door cessie / 195 3.6.8 Factoren buiten afd. 6.1.9 / 196 208 Algemene regeling inzake de verplichting tot schadevergoeding / 196 209 Samenloop met andere leerstukken / 196 XV
3.7 Enkele andere gevolgen van niet-nakoming /198 3.7.1 Twee wettelijke gevallen van rechtsverwerking / 198 210 Algemeen / 198 211 Termijnstelling door de schuldenaar /198 212 Termijnstelling bij betwisting van ondeugdelijkheid van de prestatie / 200 213 De schuldeiser moet tijdig protesteren / 201 3.7.2 Andere gevolgen van niet-nakoming / 203 214 Verkoop van een zaak waarvan bewaring bezwaarlijk is / 203 215 Soms executie of verrekening bij overmacht / 203 3.8 Boetebeding / 204 216 Algemeen / 204 217 Accessoir met uitzonderingen / 205 218 Uitleg / 206 219 Matiging / 207 220 Aanvulling / 210 3.9 Mogelijkheden vóór opeisbaarheid/210 221 Drie gevallen / 210 222 Gevolgen / 212 223 Bijzondere bepalingen bij koop en faillissement / 214 3.10 Ontbinding / 214 3.10.1 In welke gevallen ontbinding mogelijk is / 214 224 Wederkerige overeenkomst / 214 225 Uitbreiding en beperking / 215 226 Grondslag / 216 227 Geen ontbinding bij schuldeisersverzuim / 217 228 Verjaring / 218 3.10.2 Verzuim dan wel blijvende of tijdelijke onmogelijkheid / 218 229 Algemeen / 218 230 Verzuim / 219 231 Fatale termijn / 220 232 Blijvende en tijdelijke onmogelijkheid / 221 233 Leidt gevolgschade tot ontbindingsbevoegdheid? / 221 3.10.3 Twee manieren van ontbinding / 222 234 Schriftelijke of langs elektronische weg uitgebrachte verklaring / 222 235 Declaratoire uitspraak van de rechter / 223 236 Constitutieve uitspraak van de rechter / 223 XVI
237 Een andere ontbinding dan aanvankelijk beoogd? / 224 3.10.4 Gevolgen / 225 238 Bevrijding van de daardoor getroffen verbintenissen / 225 239 Verbintenissen tot ongedaanmaking / 225 240 Geen terugwerkende kracht / 226 241 Recht van reclame / 228 242 Tijdstip van ontbinding / 229 243 Niet-nakoming van ongedaanmakingsverbintenissen / 230 244 Toevallige onmogelijkheid van teruggave / 231 245 De ontvanger heeft een zorgplicht / 232 246 De aard van de prestatie sluit ongedaanmaking uit / 233 247 De ontvanger is te kwader trouw / 234 248 Afgifte van vruchten en vergoeding van kosten en schade / 235 249 Handelingsonbekwame ontvanger / 236 250 Schadevergoeding / 236 251 Wijziging waardeverhouding / 237 3.10.5 Gedeeltelijke ontbinding / 238 252 Algemeen / 238 253 Keuzevrijheid schuldeiser? / 239 254 Evenredige vermindering / 240 3.10.6 De ontbinding moet gerechtvaardigd zijn / 241 255 Algemeen / 241 256 Bewijslast / 244 3.10.7 Ontbinding en de mogelijkheid tot zuivering / 245 257 Zuivering vóór ontbinding / 245 258 Zuivering en de vordering tot ontbinding / 245 259 Zuivering en ontbinding door een schriftelijke verklaring / 246 3.10.8 Actieve houding vereist voor de bevrijding van de eigen verplichting / 246 260 Ontbinding moet gevorderd worden / 246 261 Eventueel schadevergoeding plus verrekening en opschorting / 247 3.10.9 Meerpartijenovereenkomst / 248 262 Algemeen / 248 263 Ontbinding / 249 264 Opschorting / 249 4 GEVOLGEN VAN OVERGANG VAN VORDERINGEN EN SCHULDEN / 251 264a Inleiding / 251 XVII
Jnhoud 4.1 Overgang van vorderingen / 252 265 Overgang van vorderingen / 252 266 Wat overgaat op de nieuwe schuldeiser / 252 267 Bevoegdheden die niet nevenrechten zijn / 253 268 Samenwerking van de vorige en de nieuwe schuldeiser / 254 269 Gevolgen van overgang voor de schuldenaar / 254 270 Overdracht van order- en toondervorderingen / 254 271 Vernietiging of ontbinding door de schuldenaar / 255 272 Overgang bij wijze van subrogatie / 256 273 De in art. 6:150 geregelde gevallen / 257 274 Gevolgen van subrogatie ex art. 6:150 / 258 275 Benadeling van de gesubrogeerde / 259 4.2 Schuld- en contractsoverneming / 259 276 Schuldoverneming / 259 277 Toestemming bij voorbaat / 260 278 Nevenrechten / 260 279 Abstracte rechtshandeling. Ongeldigheid en ontbinding van de rechtsverhouding tussen de oude en de nieuwe schuldenaar / 261 280 Contractsoverneming / 261 281 Wat overgaat / 262 282 Toepasselijke wetsbepalingen / 263 5 HET EINDE VAN DE VERBINTENIS / 265 5.1 Algemeen / 265 283 Wijzen van tenietgaan van een verbintenis / 265 5.2 Afstand / 265 284 Afstand / 265 285 Afstand is een overeenkomst / 266 286 Afstand en schenking / 267 287 Totstandkoming van de afstand / 267 288 Afstand en schuldvernieuwing / 268 53 Rechtsverwerking / 269 289 Betekenis van rechtsverwerking in de praktijk / 269 290 Rechtsverwerking en afstand van recht / 269 291-295 Vervallen / 271 5.4 Vermenging / 271 296 Algemeen / 271 297 Hetzelfde vermogen / 271 298 Uitzonderingen / 272 299 Rechtsgevolg van vermenging jegens derden / 272 XVIII
5.5 Verjaring en verval van de verbintenis / 273 300 Vorderingsrecht en tijdsverloop / 273 301 Werking van verjaring en verval / 273 302 Wettelijke regeling van verjaring en verval / 274 303 Verjaringstermijn of vervaltermijn? / 275 304 Ratio / 276 305 Verjaringsvragen / 278 306 Overzicht van de verjaringstermijnen / 278 307 (1) Tot nakoming van een verbintenis uit overeenkomst tot een geven of doen (art. 3:307)/ 279 308 (2) Tot nakoming van verbintenissen tot periodieke betaling (art. 3:308) / 279 309 (3) Uit onverschuldigde betaling (art. 3:309) / 280 310 (4) Tot vergoeding van schade of tot betaling van een bedongen boete (art. 3:310) / 280 311 Milieuschade / 281 312 Minderjarige slachtoffers van misdrijven / 281 313 Schade door letsel of overlijden / 282 314 (5) Overige rechten bij tekortkoming in de nakoming (art. 3:311) / 283 315 De coördinatiebepaling van art. 3:312 / 283 316 (6) Tot opeising van een cultuurgoed (art. 3:310a-3:310c) / 284 317 (7) Verspreide termijnen / 285 318 (8) De algemene termijn van twintig jaar / 286 319 (9) Aanvangsbepalingen; revindicatie e.a. / 286 320 Aanvang, lengte en einde van verjaringstermijnen / 287 321 Dubbele verjaringstermijnen. Redelijkheid en billijkheid / 287 322 Stuiting van de verjaring / 291 323 Gevolg van stuiting / 292 324 Verlenging van de verjaring / 293 325 Contractuele verjaringstermijnen / 294 326 Afstand van verjaring / 294 327 Verjaring en persoonlijke of zakelijke zekerheid / 295 328 Verjaring van de executie van uitspraken / 296 329 Analogische toepassing buiten het vermogensrecht / 297 Jurisprudentieregister / 299 Wetsartikelenregister / 305 Trefwoordenregister / 311 XIX