Wijzer over grondstoffen

Wijzer over grondstoffen Voor u ligt de tweede editie van de grondstoffenwijzer van de Nederlandse diervoederindustrie. Welke ingrediënten zijn gezonde en duurzame voedingsbronnen voor landbouwhuisdieren? Waar komen ze vandaan en wat zijn de volumes? Deze editie bevat de actuele cijfers en presenteert de laatste trends en ontwikkelingen in het grondstoffengebruik. Voedselveiligheid is belangrijk, dus ook de kwaliteit en veiligheid van grondstoffen. Daarnaast is de nutritionele waarde erg belangrijk om te voorzien in de energie-, eiwit- en structuurbehoefte van dieren. Deze uitgangspunten vormen drijfveren voor de zoektocht naar verdere verbetering van bestaande grondstoffen en het (her)beoordelen van oude en nieuwe bronnen op voederwaarde en toepassingsmogelijkheden. Voor meer informatie over de Nederlandse diervoederindustrie gaat u naar de website van Nevedi (www.nevedi.nl). Henk Flipsen directeur Nevedi

Keuzes in grondstoffen De diervoederindustrie gebruikt meer dan 300 verschillende grondstoffen. De grondstoffen zijn onder te verdelen naar herkomst en gebruik in co-producten, primaire grondstoffen, mineralen, toevoegingsmiddelen en premixen, vetten en oliën en een categorie overige grondstoffen. Verreweg de grootste volumes bestaan uit co-producten en primaire grondstoffen. Premixen zijn mengsels van toevoegingsmiddelen zoals vitaminen, mineralen en spoorelementen. De gebruikte vetten en oliën zijn veelal van plantaardige oorsprong, maar ook dierlijke vetten die goedgekeurd zijn voor humane consumptie, zijn te gebruiken. Er zijn inmiddels ook pilots met het toepassen van insectenvet. De gebruikte grondstoffen komen voor het grootste deel uit Europa, maar er worden ook producten van overzee gebruikt. De diervoederveiligheid is geborgd in de certificering GMP+ Feed Safety Assurance (FSA) van GMP+ International. SecureFeed zorgt voor de naleving hiervan. De keuze voor een grondstof met een bepaalde herkomst hangt samen met de nutritionele waarde, beschikbaarheid en prijs. Daarnaast is duurzaamheid een steeds belangrijker criterium. De leden van Nevedi hebben bijvoorbeeld met elkaar afgesproken in een convenant dat alle soja alleen nog maar aangekocht mag worden als het gegarandeerd duurzaam is volgens de FEFAC Soy Sourcing Guidelines. Ook palmolie wordt duurzaam ingekocht. Het laatste hoofdstuk in deze wijzer licht de ontwikkelingen op het gebied van duurzaamheid van de grondstoffen nader toe.

Diervoedergrondstoffen 4,2% 1,1% 0,2% 43,6% 50,8% Co-producten Primaire grondstoffen Mineralen, toevoegingsmiddelen en premixen Vetten en oliën Andere grondstoffen Het totale volume bedraagt 19 miljoen ton, op basis van 88% droge stof (voor mengvoerproductie en levering enkelvoudige voeders). (Bron: SecureFeed, 2015)

Herkomst diervoedergrondstoffen Nederland Europa Noord-Amerika Zuid-Amerika Azië Overig (Bron: CBS/LEI, cijfers feed en food, gemiddeld over 2012-2014)

2,5% 7,8% Co-producten (50,8%) Opbouw Co-producten (CP) 30,5% Eiwitrijk Sojaschroot Kool- en raapzaadschroot CP granen Zonnebloemzaadschroot Palmpitschilfers 10,2% Energierijk CP suikerverw. industrie CP bakkerij- en zoetwarenindustrie CP aardappelverw. industrie 7,8% Vezelrijk Sojahullen Tarwegries Cacaodoppen Aardappelpersvezels 2,5% Overig Vetten en oliën Citruspulp (Bron: SecureFeed 2015) 30,5% 10,2% Co-producten Tijdens het productieproces van humaan voedsel ontstaan er naast het hoofdproduct andere producten. Deze co-producten worden veelal doelbewust geproduceerd. De diervoederindustrie is een belangrijke gebruiker van co-producten uit de levensmiddelen-, drankenen bio-ethanolindustrie, jaarlijks circa 9,5 miljoen ton. Voorbeelden hiervan zijn gries dat ontstaat bij de productie van broodmeel en pasta, maar ook bierbostel dat overblijft bij het bierbouwproces. Ook sojaschroot wordt gerekend tot de co-producten, het blijft achter na persing van sojabonen tot olie. De olie wordt gebruikt voor humane consumptie, technische toepassingen en als biodiesel. Naast de diverse co-producten worden ook brood, koekjes en snoeprepen verwerkt tot diervoeder. Deze producten kunnen de uiterste consumptiedatum bijna hebben bereikt of afwijkend zijn van vorm en smaak, waardoor ze niet meer verkoopbaar zijn als levensmiddelen. De veiligheid en kwaliteit van de in de diervoederketen gebruikte co-producten wordt net als bij de andere grondstoffen streng gecontroleerd. Voederwaarde Afhankelijk van de productiewijze, hebben graan co-producten vaak hoge eiwitgehaltes en zijn ze tevens rijk aan verteerbare vezels. Het zetmeelgehalte is door de voorbewerking aan de lage kant. Sojaschroot is door het zeer hoge eiwitgehalte en de gunstige aminozuursamenstelling zeer geschikt voor verwerking in diervoeder. Daarnaast leidt het tot een gunstige voederconversie bij varkens en kippen. Palmpitschilfers zijn een bron van eiwit en hebben tevens een hoge energetische waarde. Citruspulp is een vezelrijk product met goed verteerbare vezels met een bufferende werking in de koeienpens. De voederwaarde van de voormalige levensmiddelen is sterk afhankelijk van het soort product. Zo is de voederwaarde van snoeprepen volstrekt anders dan van bijvoorbeeld brood. De co-producten worden bij het diervoederbedrijf samen met andere grondstoffen verwerkt tot een volledig diervoeder.

Co-producten eiwitrijk naar herkomst Sojaschroot Kool- en raapzaadschroot CP granen Zonnebloemzaadschroot Palmpitschilfers Co-producten energierijk naar herkomst CP suikerverwerkende industrie CP bakkerij- en zoetwarenindustrie CP aardappelverwerkende industrie Nederland Europa Noord-Amerika Zuid-Amerika Azië Overig (Bron: CBS/LEI, cijfers feed en food, gemiddeld over 2012-2014)

Van biertje tot vlees en zuivel Glas bier Grondstoffen Bier 100% 73% Co-producten 27% Bierbostel Koeien Biergist Diervoer Eet smakelijk Varkens Voerbier

1,3% Primaire grondstoffen 42,3% Primaire grondstoffen (43,6 %) Opbouw Primaire grondstoffen 42,3% Energierijk Mais Tarwe Gerst Triticale Rogge Haver Overige granen 1,3% Eiwitrijk Sojabonen Luzerne Lupine Erwten en bonen Johannesbrood Net als bij de co-producten zijn ook de primaire grondstoffen onder te verdelen in eiwitrijk en energierijk. Energierijke primaire grondstoffen worden met name gebruikt in de diervoederindustrie. Dit betreft onder andere granen zoals tarwe, gerst, haver en mais. Het gaat veelal om specifieke soorten granen die niet geschikt zijn voor humane consumptie. Voertarwe heeft bijvoorbeeld niet de kwaliteit als baktarwe. Voertarwe wordt doorgaans geteeld in klimaatomstandigheden waar baktarwe voor broodbakkerijen niet groeit. Eiwitrijke primaire grondstoffen zijn bijvoorbeeld erwten en bonen waaronder sojabonen, maar ook luzerne en lupine. Voederwaarde Granen hebben een klein volume, een hoge voedingswaarde en zijn in een droge opslag zeer lang houdbaar. Het zijn zetmeelrijke en dus energierijke voedermiddelen met relatief lage eiwitgehaltes. Diervoeder met veel granen en graan co-producten is bijzonder geschikt voor varkens en pluimvee. Granen worden goed verteerd door jonge dieren en hebben een gunstige invloed op de vleeskwaliteit. De gehaltes aan eiwitten in de primaire grondstoffen zijn veelal lager dan van de eiwitrijke co-producten. Ook kunnen ze niet onbeperkt aan het diervoeder worden toegevoegd vanwege anti-nutritionele factoren die een negatieve werking hebben op de verteerbaarheid. (Bron: SecureFeed 2015)

Primaire grondstoffen energierijk naar herkomst Mais Tarwe Gerst Triticale Rogge Primaire grondstoffen eiwitrijk naar herkomst Sojabonen Luzerne Lupine Erwten en bonen Johannesbrood Nederland Europa Noord-Amerika Zuid-Amerika Azië Overig (Bron: CBS/LEI, cijfers feed en food, gemiddeld over 2012-2014)

4,2% Mineralen, toevoegingsmiddelen en premixen Mineralen, toevoegingsmiddelen en premixen (4,2%) Vitaminen, mineralen, spoorelementen, enzymen en aminozuren zijn essentieel voor een optimale gezondheid en groei van het dier. Premixen zijn mengsels van deze toevoegingsmiddelen. Voederwaarde Afhankelijk van de behoefte worden voor elke diersoort en leeftijdscategorie verschillende premixen samengesteld. Bij het berekenen van de samenstelling kijkt men ook naar de manier waarop dieren worden gehouden, bijvoorbeeld buiten of binnen en welke voeders ze tot hun beschikking hebben. Door een uitgebalanceerde samenstelling van vitaminen en spoorelementen kunnen premixen een grote bijdrage leveren aan de gezondheid en welzijn van het dier. Daarnaast is met enzymen een verbetering van de verteerbaarheid van fosfaat te realiseren. Hierdoor kan de absolute hoeveelheid fosfaat in diervoeder omlaag gebracht worden. Zo levert de diervoederindustrie een bijdrage aan de vermindering van de fosfaatuitstoot via mest. Optimalisatie van de aminozuur-samenstelling in voeder is mogelijk door het toevoegen van specifieke aminozuren. Hiermee is uiteindelijk een eiwitverlaging van het voer realiseerbaar, waardoor minder eiwitrijke grondstoffen nodig zijn. Herkomst De vitaminen, mineralen, spoorelementen, enzymen en aminozuren komen vanuit de hele wereld. Premixen worden voornamelijk in Nederland samengesteld.

1,1% Vetten en oliën Vetten en oliën (1,1%) Plantaardige vetten en oliën worden slechts in kleine hoeveelheden in diervoeder gebruikt, maar vervullen een belangrijke functie. Enerzijds vanwege de hoge voederwaarde, anderzijds vanwege hun positieve eigenschap als bindmiddel, wat bij het pelletiseren/persen van de diervoederbrok goed van pas komt. Sojaolie en palmolie zijn voorbeelden van plantaardige vetten en oliën in diervoeder. Voederwaarde Vetten en oliën hebben een hoge energiewaarde en zijn daardoor bij uitstek geschikt voor verwerking in alle soorten diervoeders voor landbouwhuisdieren. Als er aan het begin van de lactatie bij herkauwers en zeugen een hoge energiebehoefte is, dan kunnen vetten en oliën een positieve bijdrage leveren vanwege het hoge energiegehalte. Herkomst De vetten en oliën gebruikt voor de productie van diervoeder in Nederland worden voornamelijk geproduceerd in Europa. De grondstoffen voor de productie komen met name uit Europa, Zuid-Amerika en Azië.

Verduurzaming grondstoffen De Nederlandse diervoederindustrie gebruikt meer dan 300 verschillende soorten grondstoffen voor de productie van diervoeder. Ruim drie kwart komt uit de Europese landen om ons heen, maar er komen ook grondstoffen van overzee. Met name het gebruik van Zuidamerikaans soja-eiwit in de diervoederindustrie leidt tot menig publieke discussie. Vanaf 2015 is alle soja die de Nederlandse diervoederindustrie gebruikt gegarandeerd van een duurzame teelt afkomstig. Dat hebben de leden van Nevedi vastgelegd in een convenant. Men volgt hiervoor de FEFAC Soy Sourcing Guidelines. De leden van Nevedi zorgen ervoor dat alle palmolie, die gebruikt wordt voor de Nederlandse consumptie, duurzaam is volgens de regels van de Roundtable on Sustainable Palm Oil (RSPO). Nevedi is actief betrokken bij onderzoek naar alternatieve eiwitten. Daarnaast wordt er veel onderzoek gedaan binnen de Vereniging Diervoederonderzoek Nederland (VDN) naar het verhogen van de voederefficiëntie en naar het verlagen van emissies van bijvoorbeeld stikstof en fosfor door een veranderde samenstelling van het diervoeder. Gebiedsgewijze aanpak Nevedi is van mening dat verduurzaming van de grondstoffen het beste te bereiken is door dit op bedrijfs- of gebiedsniveau op te pakken in plaats van per individuele grondstof. Vandaar dat er ook sterke betrokkenheid is vanuit Nevedi bij projecten op dit gebied vanuit de Europese diervoeder federatie FEFAC.

Milieuvoetafdruk De leden van Nevedi zijn actief in het ontwikkelen van methodes om de milieuvoetafdruk van het diervoeder te berekenen. Hiervoor is het programma FeedPrint ontwikkeld. Nevedi is betrokken bij het Europese pilot project Product Environmental Footprint Category Rules (EU PEFCR) om vast te leggen welke factoren allemaal van invloed zijn op de milieuvoetafdruk en hoe dit berekend moet worden. Effectief gebruik van grondstoffen Om ervoor te zorgen dat ook op de langere termijn voldoende grondstoffen beschikbaar zijn voor de Europese voedselproductie, is blijvende inzet vereist op het verbreden van het palet aan grondstoffen en op efficiënter en effectiever gebruik van grond- en hulpstoffen. Hierbij moet ook het gebruik van alternatieve bronnen voor energie en eiwit worden gerekend. Reductie van voedselverspilling De afgelopen decennia liet het gebruik van co-producten en voormalige levensmiddelen als grondstof voor (meng)voeders, een enorme opmars zien. Tegenwoordig loopt het aandeel van deze producten in diervoeder op tot twee derde van de gebruikte grondstoffen, afhankelijk van voedertype en diersoort. Door de inzet van deze grondstoffen draagt de diervoederindustrie actief bij aan het verduurzamen van de bedrijfsvoering van levensmiddelenbedrijven. Daarnaast draagt het blijvend bij aan het sluiten van kringlopen bij productie en consumptie van levensmiddelen.

Categorie 1 Co-producten (50,1%) Opbouw Co-producten * 31,3% Eiwitrijke producten Sojaschroot Kool- en raapzaadschroot Wei Zonnebloemzaadschroot Palmpitschilfers 10,8% Energierijke producten Bietenpulp Tarwezetmeel Co-producten uit de levensmiddelenindustrie Rietmelasse Aardappelstoomschillen 7,2% Vezelrijke producten Sojahullen t +31 (0) Tarwegries 85 77 319 77 e info@nevedi.nl Citruspulp Cacaodoppen w www.nevedi.nl Aardappelpersvezels @Nevedi 0,8% Vetten en Oliën *Bron: Cijfers SecureFeed November 2016 Co-producten De Nederlandse diervoedersector is een belangrijke (her) gebruiker van co-producten uit de levensmiddelen-, drankenen bio-ethanolindustrie. Voorbeelden van graanbijproducten die worden gebruikt als diervoer zijn gries en zemelen uit de producten van broodmeel en pasta, bierbostel dat overblijft bij het bierbrouwproces en maïsglutenvoermeel dat een co-product is van maïszetmeelindustrie. Sojaschroot is een eiwitrijk coproduct van de olieproductie. Palmpitschilfers ontstaan bij de Nevedi winning zet zich in van voor olie een door vitale persing diervoederindustrie. uit de zoveel mogelijk Onze activiteiten van de dragen bij steenschaal aan sterke ontdane maatschappelijke zaden van de oliepalm. en economische Bij de verwerking positie voor bedrijven van citrusvruchten, in de Nederlandse zoals diervoeder- sinaasappels, en grapefruit veehouderijsectoren. en citroenen, tot sap blijven de schillen en het vruchtvlees over. Na droging worden deze verwerkt tot citruspulp dat zeer geschikt is als energierijke grondstof voor diervoer. Naast diverse co-producten worden ook overtollige levensmiddelen, zoals brood, koekjes en snoeprepen verwerkt tot diervoer. Deze producten kunnen (bijna) over de datum zijn of afwijkend van vorm en smaak, waardoor ze niet meer verkoopbaar zijn als humane voedingsmiddelen. De kwaliteit van de in de diervoederketen gebruikte co-producten wordt net als de andere grondstoffen streng gecontroleerd. Herkomst Co-producten kunnen uit verschillende delen van Europa en zelfs van overzee komen. De retourstromen van overtollige